Digjet makina e gazetarit Sami Curri në Bulqizë. Incidenti dyshohet të jetë i qëllimshëm dhe i lidhur me punën si gazetar lokal.
Ngjarja vjen në një klimë të brishtë për gazetarët në terren, veçanërisht në zonat ku raportimet prekin interesa ekonomike dhe të pushtetit, duke ngritur shqetësime për sigurinë dhe presionet ndaj medias.
Rasti dhe dyshimet e para
Ngjarja ndodhi në orët e para të mëngjesit të së dielës. Curri e kishte parkuar makinën pranë pallatit ku banon në lagjen e re të Bulqizës.
Zjarri dyshohet të jetë vendosur qëllimisht dhe të ketë lidhje me aktivitetin e tij si gazetar.
“Jam njoftuar rreth orës 02:45 se makinës i ishte vënë zjarr. Më lajmëroi një komshi i katit të tretë. Automjeti ishte i parkuar rreth 30 metra larg pallatit ku banoj me nënën,” tha Curri pas ngjarjes.
Sipas tij, bëhet fjalë për një akt të qëllimshëm që synon ta intimidojë për shkak të punës që kryen.
“Ata që e kanë bërë këtë nuk do të më frikësojnë dot, pasi për mua gazetaria është një mision që i shërben interesit publik dhe do të vazhdoj me çdo çmim,” u shpreh ai duke theksuar se ngjarja e së dielës ishte një prej çmimeve.
Curri shtoi se në javët e fundit ka qenë në kontakt me persona të prekur nga temat që ka trajtuar. Ai shpreson që organet e drejtësisë të bëjnë punën e tyre, megjithatë, ai u shpreh skeptik për zbardhjen e plotë të ngjarjes.
“Kjo ndjenjë vjen nga përvoja ime e përditshme, por shpresoj që hetimet të jenë korrekte”, tha Curri.
Curri është gazetar lokal nga Bulqiza dhe themelues i medias “Bulqiza Ime”. Ai ka një eksperiencë prej rreth 10 vitesh në raportimin nga terreni në qarkun e Dibrës.
Puna e tij është përqendruar kryesisht në çështjet lokale, duke u bërë një prej gazetarëve kryesor të qarkut për raportime në lidhje me tema të mjedisit si dëmet nga projektet e hidrocentraleve, shpyllëzimit, por edhe raportime për kushtet e minatorëve, të drejtat dhe protestat e tyre, banorëve të zonave përreth etj.
Curri njihet për raportime të drejtpërdrejta nga komuniteti, aspektet sociale dhe për trajtimin e temave të ndjeshme që lidhen me monitorimin e bashkive të qarkut Dibër dhe prokurimet publike të tyre.
Organizatat e medias kërkojnë hetim i plotë
Asociacioni i Gazetarëve të Shqipërisë (AGSH) e cilësoi ngjarjen si alarm serioz për sigurinë e gazetarëve dhe klimën në të cilën ata ushtrojnë profesionin.
“Deklaratat publike të gazetarit Curri, i cili e konsideron ngjarjen si mesazh kërcënues për shkak të punës së tij, e bëjnë edhe më urgjent një reagim institucional të shpejtë dhe të plotë”, thuhet në reagimin e AGSH-së.
Nga ana tjetër, Rrjeti i Gazetarëve të Sigurt bëri thirrje për hetim të shpejtë, të plotë dhe të pavarur.
“Një reagim i qartë dhe efektiv institucional është thelbësor për të parandaluar pandëshkueshmërinë dhe për të mbrojtur lirinë e medias”, deklaroi rrjeti.
Një reagim të ngjashëm pati edhe Unioni i Gazetarëve Shqiptarë, që kërkoi zbardhjen e menjëhershme të ngjarjes dhe ndëshkimin ligjor të autorëve.
Qendra SCiDEV theksoi ndër të tjera se incidente të tilla ngjallin shqetësime serioze për median lokale.
“Mediat lokale operojnë në mjedise sfiduese dhe luajnë rol thelbësor në informimin e komuniteteve dhe mbajtjen e institucioneve përgjegjëse. Çdo formë intimidimi është veçanërisht shqetësuese”, u tha në deklaratën e saj.
Lumi i Cemit, një prej lumenjve më të çmuar të Alpeve, uji i të cilit ka ushqyer jetën dhe shpresën e banorëve për zhvillimin e turizmit, rrezikon të devijohet dhe të futet në tuba nga disa projekte hidrocentralesh.
Aktualisht, tre projekte janë konkretizuar përgjatë viteve 2017-2022. Një i katërt është kundërshtuar nga banorët, ndërsa në tavolinë po diskutohen edhe gjashtë të tjerë. Përballë këtij presioni, komuniteti lokal vuan mungesën e energjisë elektrike, rrugë të pakalueshme dhe një zhvillim që duket se po e shpërfill.
Dy realitete përgjatë të njëjtit lumë
Temperaturat në luginën e Cemit ishin rritur që mesin e muajit prill dhe grupet e para të turistëve kishin nisur të kërkonin freskinë e maleve. Por në Tamarë dhe përtej – rreth 170 kilometra në veri të Tiranës – banorët tregojnë se energjia elektrike ndërpritet shpesh, madje edhe në mes të sezonit.
Ndërprerjet ndodhin pa paralajmërim, në disa raste për orë të tëra. Një zonë që prej vitesh promovohet si destinacion me veçanësi turistike nuk ka ende furnizim të rregullt me energji elektrike. Zgjidhja mbetet gjeneratori.
Megjithatë, optimizmi i banorëve vijon të jetë njësoj. Në restorantin ku bujtëm në qendër të Tamarës, tavolina ishte plot, megjithëse, sipas një prej vajzave që shërbenin, shumica e produkteve ishin konsumuar gjatë fundjavës së Pashkëve.
Por rreth 10 kilometra më tutje, në drejtim të Vuklit dhe Nikçit, atmosfera ndryshonte krejtësisht. Kjo zonë me një peizazh fantastik, ndahet vetëm nga një mal prej luginës së Thethit, njohur ndërkombëtarisht, bashkë me Valbonën si dy nga pikat kryesore të turizmit në Alpe.
Asfalti përfundonte menjëherë pas kthesës së parë. Gurë, gropa, rrëshqitje masive dhe asnjë makinë në horizont. Në disa segmente, kalimi bëhej i pamundur për veturat. Gurë të mëdhenj, çakull dhe ndërhyrje të papërfunduara e kthenin udhëtimin në një sprovë të rrezikshme.
Një projekt prej 1.5 milionë eurosh, i nisur në maj 2024 dhe i marrë përsipër nga kompania “Vëllezërit Hysa”, dukej i braktisur. Ai parashikohej të përfundonte në nëntor 2024, por sot, rreth dy vite nga ajo periudhë, kantieri nuk ka më asnjë gjurmë aktiviteti.
Lumi i Cemit, Selcë/A. Guri.
Mes këtyre dy realiteteve, errësirës në një zonë me hidrocentrale dhe izolimit në një zonë që pret zhvillim, rrjedhin pikërisht dy degët e Lumit të Cemit.
Dy “rrjedha” konfliktesh
Cemi buron në lartësitë alpine të Kelmendit në Malësi të Madhe dhe bashkohet në Tamarë, aty ku Cemi i Vuklit dhe ai i Selcës formojnë një rrjedhë të vetme që vazhdon drejt Malit të Zi.
Për dekada, izolimi i zonës e ka mbrojtur lumin nga ndërhyrjet e mëdha urbane dhe industriale. Por pas vitit 2017, kjo paprekshmëri është vënë seriozisht në diskutim.
Vetëm 1.5 kilometra larg Tamarës, në drejtim të Selcës në veri, lumi zhdukej nga syri për shkak të hidrocentralit “HEC Murasi”. Rreth 6 kilometra më tutje, “HEC Dobrinjë” dhe “HEC Selca” e devijonin një pjesë të rrjedhës në tuba.
Besjana Guri, drejtuese e qendrës LUMI dhe fituese e çmimit mjedisor “Goldman” për fushatën e mbrojtjes së Vjosës, tregoi se 5 kilometra përtej, mes fshatrave Mreg dhe Ostriç, banorët kanë qenë kundër “HEC Vriela,” por nuk përjashtohet mundësia për ta zhvilluar edhe këtë projekt.
Në letër, këto katër hidrocentrale kanë një kapacitet të vogël, rreth 7-8 MW. Megjithatë, ato lidhen me një rrjet më të gjerë interesash, pasi sipërmarrësit e tyre, janë të përfshirë në ortakëri me ndërmarrje të tjera energjetike si “United Energji” dhe “Miculi Energji”.
Ndërkohë, në degën e Vuklit në jug të Kelmendit, projektet mund të ndalen ende.
Tre hidrocentrale të tjera, pjesë e kompleksit “Ura e Tamarës”, janë propozuar nga kompania “Tamara Hydro Energy” – pjesë e grupit “Albavia,” e njohur si kontraktore e madhe e veprave publike në infrastrukturë – mes Kozhinjës dhe Vuklit. Projekti parashikon një kapacitet prodhues prej rreth 19 MW dhe devijimin e rreth 14.4 m³ ujë në sekondë, duke lënë më pak se 2 m³ ujë si rrjedhë ekologjike.
Në praktikë, sipas aktivistes mjedisore Besjana Guri, kjo do të thotë se segmente të tëra të lumit do të mbeten thuajse të thata gjatë periudhave pa reshje.
Sipas saj projekti është problematik pasi zona e Vuklit është pjesë edhe e Parkut Kombëtar të Alpeve. Ndërsa së fundmi kompania “Tamara Hydro Energy” ka marrë lejen mjedisore dhe duket se ështe e vendosur për ta zhvilluar këtë projekt.
Lumi i Cemit, diga Dobrinjë/A. Guri.
Procesi i konsultimit publik ngre gjithashtu pikëpyetje. Një dëgjesë e zhvilluar vitin e kaluar nga “Tamara Hydro Energy,” kishte vetëm 8 pjesëmarrës. Por për banorët, kjo nuk është një çështje abstrakte.
“Uji dhe mali janë gjithçka këtu,” na tha një banor i Vuklit, i cili na priti në shtëpinë e tij që e kishte kthyer në lokal dhe bujtinë. “Lumi dhe kjo klimë na mbajnë gjallë tokën, bagëtinë e tanimë edhe turistët.”
Sipas tij, problem kryesor për banorët mbeten rruga, mungesa e shërbimeve komunale për heqjen e mbeturinave dhe energjia elektrike.
“Nga rruga e keqe, s’vjen njeri t’i marrë mbeturinat, një pjesë e të cilave përfundojnë në lumë,” tha ai.
“S’duam gjë tjetër, të gjitha i bëjmë vetë, siç i kemi bërë ndër shekuj denbabaden,” theksoi më pas duke kujtuar me krenari periudhat e shkuara të zonës së Kelmendit dhe lidhjet e forta të komunitetit.
Projektet e tjera si “HEC Brojë”; “HEC Grabom” dhe “HEC Peshtan” mbeten në letër. Ato kanë lënë pas një seri lëvizjesh ortakërie të kompanisë “Seman Sunpower,” e cila deri në vitin 2017 njihej si “Hydro Valbona” dhe interesohej për zhvillim hidrocentralesh edhe në Valbonë.
Dy drejtime ekonomike
Në një zonë ku operojnë hidrocentrale dhe planifikohen të ndërtohen edhe të tjerë, paradoksi më i madh mbetet ndërprerja e energjisë elektrike.
Zyrtarisht, problemi lidhet me rrjetin e amortizuar. Por për banorët, realiteti është konkret, pamundësi shërbimi, biznese që mbyllen dhe turistë që largohen.
Sipas aktivistes së mjedisit, Besjana Guri, kjo ka krijuar një perceptim të rrezikshëm, sipas së cilit furnizimi i rregullt me energji për këto zona mund të sigurohet vetëm përmes ndërtimit të hidrocentraleve të reja.
Nuk ka të dhëna të drejtpërdrejta për një politikë të tillë, por balanca e investimeve, më shumë në prodhim sesa në shpërndarje, ngre dyshime mbi prioritetet.
Në terma ekonomikë, diferenca është e qartë, përmirësimi i rrjetit nuk gjeneron të ardhura direkte për operatorët privatë në të njëjtën mënyrë sa prodhimi i energjisë.
I njëjti model shfaqet edhe në infrastrukturë. Rruga prej 10 kilometrash, Tamarë-Vukël mbetet e papërfunduar, duke zhgënjyer banorët, disa prej të cilëve janë kthyer edhe nga emigrimi për të investuar në turizëm pas premtimeve se zona do kishte të njëjtin bum zhvillimi si Thethi.
Pas pandemisë, Kelmendi ka njohur vërtetë një rritje të konsiderueshme duke u shndërruar në një destinacion në rritje. Shtëpi pritëse, guida lokale dhe biznese të vogla janë shtuar. Uji i pastër i Cemit, shpellat, kanionet dhe ujëvarat janë kthyer në aset turistik. Por kjo ekonomi mbetet e brishtë.
Për një zonë që mbështetet kryesisht në bujqësi, blegtori dhe së fundmi në turizëm, një bum edhe hidrocentralesh rrezikon të dëmtojë atë.
Cemi është gjithashtu edhe një arterie ekologjike. Dhjetëra specie shpendësh dhe peshqish janë identifikuar përgjatë tij, përfshirë troftën e mermertë.
Malësia e Kelmendit nga Vukli/A. Guri.
Në këtë pikë, sipas aktivistes mjedisore Besjana Guri, ndërhyrjet nuk prekin vetëm rrjedhën e ujit, por gjithë zinxhirin ekologjik. Ajo paralajmëroi se devijimi i ujit, sidomos në tuba nëntokësorë, fragmenton habitatet dhe ul kapacitetin e vetë-rigjenerimit të ekosistemit.
Por, Cemi vazhdon edhe drejt Malit të Zi, ku kanioni i tij është shpallur monument natyror. Kjo e ka bërë çështjen e hidrocentraleve një çështje ndërkufitare, ku gjatë viteve 2018-2019 ka pasur dhe protesta.
Si Mali Zi, edhe Shqipëria është pjesë e Konventës së Espoo-s, që kërkon vlerësim të ndikimit ndërkufitar. Megjithatë, për rastin e këtyre 10 hidrocentraleve mungon ende një analizë e plotë dhe e koordinuar.
Në thelb, rreziku në lumin e Cemit nuk është thjesht mes interesave për energji dhe atyre që duan ta mbrojnë natyrën, por për modelin e zhvillimit. Zhvillimi i përqendruar te interesat e kompanive të hidrocentraleve është afatshkurtër, krahasuar te zhvillimi i përqendruar te një shpërndarje të gjerë te komuniteti përreth.
Por, nëse lumi do të vazhdojë të devijohet, humbja nuk do të jetë vetëm ekologjike, ajo do të prekë drejtpërdrejt ekonominë lokale të Kelmendit, që sapo ka nisur të marrë frymë përmes turizmit.
Disa ditë më parë, media të ndryshme në vend, raportuan se “Vila Mbretërore” e Mbretit Zog në Durrës do të rrafshohej për t’i hapur rrugë një kompleksi rezidencial dhe hotelerie. Por verifikimet tregojnë se ky pretendim nuk qëndron.
Projekti i zhvillimit, i parashikuar nga kompania “Rajfi Group”, nuk përfshin territorin ku ndodhet vila historike, e cila qëndron në majë të kodrës. Ndërtimi pritet të zhvillohet në pjesën jugore të saj, në një parcelë, e cila aktualisht është zonë e gjelbëruar dhe me pemë.
Ky fakt konfirmohet si nga dokumentet e planvendosjes, ashtu edhe nga vetë pronari i vilës, sipërmarrësi Kadri Morina. Ai tha për Citizens.al se raportimet ishin të rreme dhe tha se puna për restaurimin e objektit po vijonte normalisht.
Një vit më parë, në qershor 2025, Morina qe shprehur për ne se kishte angazhuar arkitektë italianë dhe francezë për ta rikthyer vilën në gjendjen e saj origjinale të vitit 1939. Sipas tij, projekti parashikon përfundimin e restaurimit brenda katër viteve.
“Vila do të përdoret si një qendër atraktive për turistët, shqiptarët dhe shtetin”, u shpreh ai.
Citizens.al ishte në mjediset e vilës dhe konstatoi se objekti është i aksesueshëm për vizitorët, të cilët raportuan se paguajnë rreth tre euro për hyrje. Megjithatë, në ambientet e jashtme mungojnë tabelat informuese për restaurimin, ndërsa punimet ende nuk kanë reflektuar ndonjë ndryshim thelbësor të gjendjes.
Një simbol historik pa status mbrojtjeje
Vila e ish-Mbretit Ahmet Zogu u ndërtua në vitet 1920-30 si rezidencë verore e monarkisë shqiptare. E pozicionuar në një nga pikat më dominuese të qytetit, ajo përfaqëson një nga gjurmët më të dukshme të periudhës së Mbretërisë në Durrës.
Arkitektura e saj reflekton ndikime perëndimore dhe një estetikë të kohës, ndërsa historia e ndërtesës përshkon disa regjime politike, nga periudha e tranzicionit të pushtetit të Zogut nga President në Mbret, te përdorimi institucional gjatë komunizmit, e deri te degradimi gjatë tranzicionit.
Pavarësisht kësaj qëndrese dhe rëndësie historike, vila nuk ka status si Monument Kulture.
Përfaqësues të Ministrisë së Kulturës i thanë Citizens.al se nuk ka pasur përpjekje konkrete ndër vite për ta futur objektin në listën e trashëgimisë së mbrojtur. Kjo ndodh edhe pse legjislacioni në fuqi nuk e pengon shpalljen monument të objekteve private.
Më herët, edhe trashëgimtari i familjes mbretërore, Leka Zogu, kishte propozuar një plan restaurimi, i cili nuk u realizua për mungesë mbështetjeje institucionale.
Në praktikë, kjo do të thotë se sot, forma dhe funksioni i ardhshëm i vilës mbeten në dorë të sektorit privat.
Zhvillimi përreth dhe pikëpyetjet mbi territorin
Kompleksi rezidencial dhe i hotelerisë, i planifikuar deri në 7 kate mbi tokë dhe 3 kate nën tokë, pritet të ndërtohet në një zonë të gjelbër në jug të vilës. Leja e zhvillimit është dhënë më 20 nëntor 2024.
Ishte pikërisht ky projekt që nxiti interpretimet se vila do të shembej. Në realitet, zhvillimi nuk prek drejtpërdrejt strukturën historike, por e vendos atë në një kontekst të ri urban.
Banorë të zonës pretendojnë se parcela ku do të ndërtohet përmban pisha disa-vjeçare dhe përfaqëson një nga hapësirat e pakta të gjelbëruara që i kanë mbetur qytetit.
Në dokumentet zyrtare të lejes së zhvillimit, theksohet se afërsia me Vilën e Zogut “i shton prestigj zonës”, duke e përdorur pikërisht trashëgiminë si element vlerësimi imobiliar për projektin.
Por, ekspertë të urbanistikës kanë ngritur shqetësime të tjera. Sipas tyre, zona konsiderohet me potencial arkeologjik dhe përfshin elementë të peizazhit natyror, çka do të kërkonte autorizim arkeologjik dhe vlerësim të ndikimit në mjedis.
Deri në momentin e publikimit, kompania ndërtuese nuk ka kthyer përgjigje për pyetjet e Citizens mbi këto procedura.
Kështu, rasti i Vilës së Zogut nxjerr në pah një problem më të thellë se sa një raportim i pasaktë, apo të rremë. Objekti nuk është në rrezik shembjeje, por mbetet i pambrojtur nga pikëpamja ligjore dhe i ekspozuar ndaj zhvillimeve përreth.
Në mungesë të një statusi të qartë dhe një strategjie publike për trashëgiminë, e ardhmja e tij lidhet më shumë me interesat private sesa me një vizion afatgjatë për historinë urbane të Durrësit.
Gjykata Administrative e Tiranës i ka dhënë të drejtë banorëve të Postribës në Shkodër, për kallëzimin e bërë në vitin 2024, që denonconte dëmet në komunitet dhe në natyrë nga kompania “Babasi Coo” dhe nënkontraktori “Nga Group” gjatë punimeve në gurore.
“Gjykata vendosi dje që leja minerare është e pavlefshme, pra është nul”, tha për Citizens avokati mbrojtës i banorëve, Erald Aga.
Ai theksoi se nga vendimi nënkuptohet që e gjithë procedura e ndjekur nga Ministria e Infrastrukturës dhe e Energjisë, nga Agjencia Kombëtare e Burimeve Natyrore (AKBN), si dhe nga dy kompanitë, ka qenë në shkelje flagrante të ligjit në mënyrën e marrjes së lejes minerare.
Avokati shtoi se aktualisht ata janë në pritje të zbardhjes së vendimit, në mënyrë që të shihet nëse palët do ta ankimojnë.
“Gjasat janë që do ta ankimojnë dhe më pas pritet që Gjykata e Apelit të japë një vendim në formë të prerë”, përfundoi Aga.
Beteja tetëvjeçare e banorëve të Postribës
Citizens.al ka raportuar vazhdimisht për çështjen e banorëve të Postribës që në vitin 2024 ku redaksia e ndoqi edhe duke vizituar në terren guroret në fjalë.
Zamir Milani, një prej protestuesve kryesorë që ka kundërshtuar punimet e dy subjekteve, tregon se kundërshtimet e banorëve në mënyrë individuale kanë nisur që prej vitit 2018.
Padia e fituar të martën është ndërmarrë nga pjesa më e madhe e komunitetit, rreth 90 banorë. Gjithashtu ka qarkulluar një peticion për çështjen, i cili ka mbledhur rreth 1,600 firma.
“Në seancën finale të gjykatës ishin prezent përfaqësues të Avokatit të Popullit dhe vetëm avokati i palës nënkontraktore, ndërsa nga kompania kryesore nuk ishte askush”, tregoi Milani.
Ai shtoi se fillimisht banorët kanë dërguar një kallëzim në SPAK në vitin 2022, i cili është transferuar për shqyrtim në Prokurorinë e Shkodrës. Gjykata e kësaj të fundit, sipas tyre, ka dhënë vendim për dënim me tetë muaj burg për ish-administratorin e zonës së Postribës, për shpërdorim detyre.
“Ditën e dëgjesës publike për dhënien e lejes për guroret, [ish-administratori] kishte marrë dajën dhe shokët dhe kishte firmosur sikur ne ishim dakord për dhënien e lejes”, tregon Milani.
Personi i akuzuar, Altin Shaba, e ka apeluar vendimin.
“Janë dy gjykata që kanë dhënë vendimet e tyre: ajo e Shkodrës që ka dënuar ish-administratorin dhe kjo e Tiranës. Ndaj ne jemi shumë optimistë për çështjen”, vijoi Milani.
Aktualisht, Prokuroria e Shkodrës ka hetuar katër vepra penale të denoncuara nga banorët, përfshirë: dëmtimin e kanalit vaditës kullues 350-vjeçar nga kompanitë e paditura, ndotjen e ujit, dëmtime arkeologjike dhe keqmenaxhimin e mbetjeve.
Prokuroria e Shkodrës e ka transferuar sërish çështjen në Tiranë, por Milani shprehet se, pavarësisht se ka kaluar një vit e gjysmë, ende nuk janë thirrur nga institucioni.
Në një vendim të vitit 2024, Prokuroria e Shkodrës, në lidhje me ndotjen e ujit që furnizon shtatë fshatra (Domen, Milan, Boks, Dragoc, Kullaj, Fshati i Ri, Qendër Urë e Mesit), u shpreh se “turbullira rritet në depozitën e përpunimit të ujit dhe shtohet më tej në tubacione gjatë shpërndarjes në fshatra,” dhe “nuk arrihet në përfundimin se ajo shkaktohet nga inertet e NGA Group”.
Zamir Milani shtoi për Citizens.al se në fund të vitit 2025 banorët kanë kallëzuar për herë të dytë në SPAK ish-zëvendëskryeministren Belinda Balluku dhe AKBN-në për mosveprime në lidhje me këtë çështje.
Por pavarësisht disa çështjeve dhe kallëzimeve të ngritura ndër vite nga banorët, aktualisht aktiviteti i shfrytëzimit të guroreve vijon në Postribë. Banorët shprehen të vendosur për të mos e ndalur betejën, sidomos pas dritës jeshile që morën më 21 prill nga vendimi i Gjykatës Administrative.
Thuajse një në çdo tre gra në Bashkimin Evropian përjeton dhunë fizike ose seksuale gjatë jetës, ndërsa dhuna psikologjike dhe ajo digjitale po shfaqin rritje të ndjeshme. Këto janë gjetjet kryesore të “Anketës së BE-së për dhunën me bazë gjinore” (EU-GBV), një nga studimet më të mëdha në këtë fushë, që u prezantua sot në Tiranë.
Studimi, i realizuar nga Eurostat, Instituti Evropian për Barazi Gjinore (EIGE) dhe Agjencia e Bashkimit Evropian për të Drejtat Themelore, përfshin mbi 114 mijë gra të intervistuara në 27 vende të BE-së. Ai konfirmon se dhuna ndaj grave mbetet një fenomen i përhapur, por që nën-raportimi në organet ligj-zbatuese vazhdon të jetë një nga problemet kryesore, duke e bërë atë më pak të dukshëm në statistika.
Sipas të dhënave, rreth 30% e grave kanë përjetuar dhunë psikologjike nga partneri, përfshirë fyerje, kontroll, kërcënime dhe izolim social. Dhuna nga partneri rezulton shpesh e përsëritur, me mbi 50% të rasteve të dhunës fizike që ndodhin më shumë se një herë. Ndërkohë, 6.9% e grave raportojnë përdhunim nga partneri dhe më shumë se gjysma pësojnë lëndime fizike.
Studimi evidenton gjithashtu rritjen e dhunës në hapësirat digjitale ku rreth 7% e grave kanë përjetuar ngacmim seksual online në vendin e punës dhe 11.7% jashtë tij, ndërsa 8.5% kanë qenë viktima të përndjekjes online.
Cristina Fabre, udhëheqëse e ekipit për dhunën me bazë gjinore në EIGE, theksoi për Citizens.al se nivelet më të ulëta të raportimit në disa vende nuk përfaqësojnë domosdoshmërish më pak dhunë, por shpesh tregojnë mungesë besimi tek institucionet dhe fakti nse vendet me barazi më të lartë gjinore, si Finlanda apo Suedia, shënojnë edhe më shumë raste të regjistruara të dhunës, për shkak të raportimeve më të larta.
“Sa më shumë barazi gjinore ka një vend, aq më shumë raste të dhunës me bazë gjinore regjistrohen”, u shpreh ajo.
Shqipëria jashtë raportit
Shqipëria nuk është përfshirë në këtë raport për shkak të mungesës së të dhënave të harmonizuara me metodologjinë e Eurostat-it. Sipas Fabre, institucionet shqiptare kanë shprehur gatishmëri për të bashkëpunuar, ndërsa pritet një koordinim me INSTAT-in për të mundësuar përfshirjen në të ardhmen.
Ajo e cilësoi situatën në Shqipëri si të përzier, por shqetësuese, me nivele relativisht të larta të dhunës nga partneri intim dhe përhapje të konsiderueshme të dhunës psikologjike.
“Dhuna online po rritet, sidomos ndaj grave aktive në jetën publike. Megjithatë, krahasimet duhen parë me kujdes për shkak të mungesës së të dhënave të plota dhe nën-raportimit”, shtoi ajo.
Lidhur me Ligjin për Barazinë Gjinore, Fabre theksoi se ky zhvillim është i rëndësishëm në rrugën e integrimit në Bashkimin Evropian.
“Është ende herët për të parë rezultatet e këtij ligji, pasi sapo është miratuar dhe duhet parë si do të zbatohet, kush do ta monitorojë dhe si. Por është shumë e rëndësishme që ky ligj ekziston”, u shpreh ajo.
Në përmbyllje, Fabre theksoi se retorikat anti-gjinore po rriten në shumë vende, veçanërisht nga grupe të së djathtës ekstreme, dhe se është e rëndësishme që institucionet dhe mediat të forcojnë mekanizmat e informimit të saktë dhe të sfidojnë dezinformimin.
Fabre paralajmëroi gjithashtu rritjen e dhunës online, veçanërisht ndaj grave aktive në jetën publike, duke theksuar se mungesa e të dhënave të plota dhe nënraportimi e bëjnë të vështirë një vlerësim të saktë.
Të dhënat krahasuese për rajonin tregojnë dallime të theksuara në raportimin e dhunës. Në Kosovë raportohen nivele më të ulëta, të lidhura kryesisht me nën-raportimin. Në Mal të Zi, rreth 29% e grave kërkojnë ndihmë nga persona të afërt, ndërsa në Serbi ky tregues kalon 70%, me rreth 25% të grave që i drejtohen policisë.
Këto dallime tregojnë se përveç përhapjes së dhunës, ndryshon edhe niveli i besimit tek institucionet dhe mënyra e reagimit ndaj saj.
Shqyrto dokumentarët e Citizens.al për këtë çështje:
Deklarata në rrjetet sociale se kryebashkiaku i një bashkie të jugut ishte i prekur me HIV/AIDS dhe kishte infektuar edhe disa punonjës të tjerë (faksemile: link) u përhap masivisht gjatë fundjavës, madje duke u përcjellë edhe në media (faksemile: link; link).
Madje, redaksi online “identifikuan” edhe “personin e dyshuar,” duke përmendur kryebashkiakun e Gjirokastrës, Flamur Golemi, si vatër të infeksionit, ndërsa artikujt që e shoqëronin “këtë zbulim” flisnin për një qytet në panik.
Disa media raportuan edhe më tej, duke aluduar me tituj “bombastikë” për “orgji brenda institucionit” si një formë e përhapjes së virusit HIV/AIDS. Ndërsa Emin Kokalari, një aktivist lokal, pretendoi se ngjarja ishte më e rëndë nga sa raportohej duke theksuar se “tashmë të infektuar janë rreth 150 qytetarë” (faksemile: link).
Kjo bëri që vetë Bashkia Gjirokastër të dilte me një deklaratë publike, duke përgënjeshtruar raportimet dhe duke e konsideruar si pretendim të rremë dhe alarmues, që synonte të krijonte pasiguri dhe panik te qytetarët.
Ajo i bëri thirrje policisë dhe prokurorisë të nisin verifikimet dhe hetimet përkatëse.
“Përhapja e informatave apo njoftimeve të rreme, me fjalë, me shkrim apo me çdo mënyrë tjetër, me qëllim që të ngjallë një gjendje pasigurie dhe paniku te njerëzit, përbën vepër penale…”, citoi ndër të tjera zyra për shtyp e bashkisë.
“Epidemia e dezinformimit”
Lajmi, i ribotuar në disa platforma online gjatë fundjavës, mori vëmendjen e mediave kryesore të hënën, duke u diskutuar edhe në studiot televizive.
Në rrjetet sociale u botuan njëkohësisht faksimile të analizave shëndetësore që pretendohej se i përkiste kryebashkiakut Golemi, e cila tregonte se ai nuk ishte i prekur nga HIV/AIDS. Dokumenti u pranua si i vërtetë nga avokati i tij, i cili më pas ngriti padi ndaj njërit prej personave që dyshohet se ka kontribuuar në përhapjen dhe përshkallëzimin e informacionit të rremë.
Sipas Koloreto Çukalit, drejtues i Këshillit Shqiptar të Medias, problemi qëndron në mënyrën se si mediat i prodhojnë dhe i shpërndajnë këto lajme.
“Fakti që një media e publikon dhe të tjerat e ripublikojnë, edhe kur dyshojnë se lajmi është i pabazë, për shkak të klikimeve apo linjave editoriale, krijon kushte ideale për përhapjen e dezinformimit”, analizon ai.
Sipas tij, verifikimi i lajmit është i thjeshtë dhe mund të realizohet përmes kontakteve direkte, madje edhe me një telefonatë, qoftë dhe një mjek, apo institucion i shëndeti publik, por që sipas tij, shmangia e kësaj praktike e bën të qartë se synimi është “për të mos humbur klikime.”
Një tjetër problem, sipas Çukalit, është publikimi i të dhënave personale.
“Elementë si shëndeti apo kartela mjekësore e një personi nuk duhet të publikohen, pavarësisht interesit publik, për shkak të etikës dhe të drejtës për privatësi”, thekson ai.
Një “skup” pa bazë shkencore
Mjeku infeksionist Gentian Stroni tha për Citizens.al se lajmi nuk ka bazë reale në aspektin e shëndetit publik.
“Edhe sikur të jenë të vërteta 18 rastet, kjo nuk do të thotë se ata do të infektojnë automatikisht 128 të tjerë. HIV-i transmetohet kryesisht përmes gjakut ose marrëdhënieve seksuale”, shpjegoi ai.
Sipas Stronit, edhe skenarët e përhapur në media nuk qëndrojnë nga pikëpamja mjekësore. Sipas tij, që një person të infektojë 18 të tjerë, duhet të ketë pasur kontakte të shtrira për një kohë të gjatë me këta persona, dhe këta të fundit të kenë kaluar gjithashtu një kohë të konsiderueshme përpara se të shfaqin indikacione si për shembull predispozita të imunitetit të ulët.
“Që të mund t’jua japë këtë gjë 18 vetave duhet që të ketë kryer marrëdhënie në kohë të ndryshme dhe po ashtu, që këta persona të dalin pozitivë, do të duhet të kenë kaluar edhe stadin e periudhës dritare që është 3-6 muaj”, argumenton mjeku Stroni.
Nga ndryshon HIV nga AIDS?
HIV është virusi i imuno-deficencës humane, i cili sulmon sistemin imunitar. Me kalimin e kohës, ai dobëson mbrojtjen e trupit. Sipas mjekut Stroni, mund të duhen vite që efektet të bëhen të dukshme, ndërsa faza e avancuar e sëmundjes njihet si AIDS.
“Rrjedhimisht qelizat CD4 që janë qeliza limfocitare që shkatërrohet prej këtij virusi, pas një periudhe kohore, nga 750 që supozohet që të jenë në trupin e njeriut, fillojnë që të bien në numër, dhe rrjedhimisht kur shkojnë nga dritarja 300-500 fillojnë që të shfaqen simptomat”, tregon mjeku Stroni.
“Kur sistemi imunitar ka rënë ndjeshëm dhe shfaqen infeksionte oportuniste, atëherë flasim për AIDS”, thekson ai.
Sipas Stronit nëse një person i infektuar dhe që gjendet në stadin e AIDS-it, ka risk më të madh që ta transmetojë seksualisht këtë sëmundje sesa kur ai e ka në gjendjen e HIV-it. Kjo lidhet kryesisht me gjendjen e virulencës.
Megjithatë, ai thekson se trajtimi me terapi antiretrovirale e kontrollon virusin dhe ul ndjeshëm rrezikun e transmetimit.
“Pra virusi nuk replikohet më si më përpara dhe rrjedhimisht ky person mund të ndodhë që pavarësisht se është në stadin e AIDS, të mundet që të kryejë marrëdhënie dhe me gjasa të konsiderueshme të mund të mos e transmetojë, duke qenë se është në terapi”, argumenton Stroni, sipas së cilit për të kaluar nga stadi HIV në AIDS duhen nga 3-6 vite, në varësi të imunitetit të secilit.
Stroni solli në vëmendje dy raste konkrete, ku çifte bashkëshortësh, prej të cilëve njëri pozitiv, tjetri negativ, kanë kryer nën trajtime marrëdhënie me koshiencë dhe sot kanë fëmijë të lindur pa viruse, dhe partnerët gjithashtu të painfektuar.
E drejta për privatësi dhe “imunitet” nga stigma
Sipas ligjit shqiptar për parandalimin e HIV/AIDS, çdo person gëzon të drejtën e konfidencialitetit dhe të sekretit mjekësor. Nxjerrja e këtyre të dhënave pa pëlqimin e individit dënohet me ligj.
Sipas mjekut Gentian Stroni, anonimati është thelbësor për shkak të stigmatizimit që ende ekziston në shoqëri për këtë sëmundje.
“Edhe brenda sistemit shëndetësor ruhet anonimiteti. Publikimi i identitetit është shkelje ligjore”, thekson ai, teksa shton se kjo vlen edhe për persona publikë, pasi statusi shëndetësor nuk përbën interes publik në vetvete.
Por, përtej debatit mediatik, pasoja të tilla janë konkrete: përhapja e panikut, stigmatizimi i personave që jetojnë me HIV/AIDS dhe dëmtimi i reputacionit.
Mjeku Stroni paralelizon se stigmatizimi për këtë sëmundje është i njëjtë si ndaj personave të komunitetit gay.
“A mundet që të jetë gay një kryeministër apo kryetar bashkie? Po. Do që ta deklarojë?! E deklaron! S’do që ta deklarojë?! S’e deklaron!” sjell në vëmendje mjeku, duke nënvizuar faktin se kjo sëmundje mbahet nën kontroll dhe përmes terapive jetesa normale në shoqëri tanimë është e mundur.
“U quajt si sëmundje e shekullit të kaluar sepse ishte diçka e re, por sot që flasim është totalisht nën kontroll. Njerëzit, nëse më përpara e jetonin jo më shumë se 10 vjet, flas në vitet ’80, sot që flasim nuk bëhet fjalë jetëgjatësia”, argumenton Stroni, ndërsa shton se e gjithë kjo që po flitet tanimë është një furtunë në gotë.
“Kur përdoret shëndeti si armë për klikime, zullumi bëhet me majë”, shprehet Koloreto Çukali.
Në fund, ajo që u paraqit si “skup” rezulton të jetë një tjetër rast i një dezinformimi që prodhon më shumë dëm sesa informim, një “furtunë në gotë” me pasoja reale.
Zjarri që përfshiu vendgrumbullimin e mbetjeve të Bushatit në Vaun e Dejës duket se është vënë nën kontroll. Ndërhyrja e forcave zjarrfikëse dhe reshjet lokale të regjistruara gjatë paradites së sotme duket se kanë qetësuar situatën shqetësuese që u regjistrua fillimisht mesditën e së dielës. Por dinamika që ajo ka lënë pas tregon qartë se menaxhimi i mbetjeve vijon të jetë problem edhe për bashkitë e veriut.
Në operacionin për mbulimin e vatrave u angazhuan struktura nga disa bashki, përfshirë Shkodrën, Lezhën, Kamzën dhe Tiranën. Megjithëse nën kontroll, situata mbetet problematike.
Përhapja e flakëve qe favorizuar nga era e fortë, teksa nënkryetari i Bashkisë Vau i Dejës, Elvis Preçi, në disa dalje për mediat këmbënguli se banesat përreth nuk rrezikoheshin dhe se nga verifikimet e bëra nga kamerat e sigurisë nuk dyshohej për zjarr-vënie të qëllimshme.
Por pavarësisht dyshimeve fillestare për shkaqe aksidentale, ekspertë të mjedisit dhe urbanistikës si Imeldi Sokoli, janë shprehur hapur se ngjarja kërkon hetim të thelluar pasi landfilli në fjalë operon me kapacitete të kufizuara dhe ndodhet pranë pikës kritike të mbushjes, çka rrit rrezikun për incidente të tilla.
“Praktikat e mira të djegies së venddepozitimeve të mbetjeve erdhën edhe në Shkodër, Bushati është drejt mbushjes si venddepozitim, në një moment lind nevoja për t’i rënë shkurt [me djegie] dhe për të ulur sasinë e mbetjeve në të,” ironizoi në Facebook Sokoli.
Në Bushat nuk depozitohen mbetje të rrezikshme si ato spitalore apo të ndërtimit, por ndotja e shkaktuar nga djegia e ditëve të fundit ka pasur ndikim të lartë në mjedis, pas tymit të madh që shoqëroi për rreth tre ditë zonat përreth.
Ky episod rikthen në qendër të vëmendjes jo vetëm menaxhimin e landfillit të Bushatit, por edhe mënyrën se si funksionon i gjithë sistemi i mbetjeve në Shqipëri.
Në letër, ky landfill u ndërtua për të zëvendësuar vend-depozitimet e vjetra dhe për të ofruar një standard më të avancuar menaxhimi. Atje depozitohen edhe mbetjet e Bashkisë Shkodër, e cila ka pasur vështirësi për të mbyllur plagët e vjetra të depozitimeve të paligjshme, përfshirë fushën e mbetjeve pranë lumit Kir.
Në një korrespoendencë të mëparshme për Citizens.al kjo bashki ka konfirmuar se zona e ish-landfillit pranë Kirit është jashtë funksionit prej rreth 15 vitesh, por rehabilitimi i saj mbetet ende i parealizuar për shkak të kostove të larta.
Ky tranzicion drejt Bushatit, në letër, duhej të shënonte kalimin drejt një menaxhimi më modern të mbetjeve dhe rehabilitim të zonave të vjetra. Por në praktikë, ai duket se thjesht ka zhvendosur problemin, duke mos e zgjidhur atë.
Zjarri në Bushat pason një seri episodesh të ngjashme në vend. Zjarret në landfillin e Elbasanit dhe ato në Vlorë vitin e shkuar ekspozuan të njëjtat dobësi ku sistemi i menaxhimit të mbetjeve mbështetet thuajse tërësisht te depozitimi. Trajtimi dhe riciklimi mbetet thuajse minimal, ndërsa kapacitetet për përpunim apo incenerim janë të kufizuara ose jo funksionale – siç u provua nga hetimet për inceneratorët e Elbasanit, Fierit dhe Tiranës.
Zgjidhja që u pa e arsyeshme vjet në Elbasan ishte thjesht zgjerimi i landfillit me një hapësirë tjetër toke. Ngjashëm kjo zgjidhje është parë vitet e fundit edhe në Tiranë, për landfillin e Sharrës, pavarësisht se prej vitesh ka pasur debate në lidhje me politikën e zgjedhur të incenerimit të mbetjeve, e cila pas hetimeve nga SPAK rezultoi në skemë mashtrimi, pasi mbetjet vetëm depozitoheshin. Në parim, incenerimi do të duhej ta lehtësonte nevojën për zgjerim dhe hapësira të reja landfilli.
Në këtë kontekst, në një editorial për Citizens.al gazetari i pavarur i mjedisit Artan Rama ka argumentuar se sistemi i menaxhimit të mbetjeve në Shqipëri ka dështuar dhe kërkon një rikonceptim të plotë. Sipas tij, problemet nuk lidhen vetëm me kapacitetet teknike, por me mungesën e një politike të qëndrueshme dhe me ndikimin e interesave që kanë orientuar zhvillimin e sektorit.
Ndërkohë, përpjekjet ligjore për të reformuar këtë fushë nuk kanë prodhuar ndryshime të dukshme në praktikë. Projektligjet e miratuara apo në proces janë shoqëruar me kritika për mungesë transparence dhe rrezik për favorizim të interesave private, ndërsa mekanizmat e monitorimit mbeten të dobët.
Në këtë sfond, fakti që zjarri në Bushat u vu nën kontroll nuk e zbeh domethënien e tij. Përkundrazi, ai e bën më të qartë natyrën ciklike të krizës. Një sistem që arrin kufijtë e tij, prodhon incidente dhe më pas “përgjumet” a thua u rikthye në funksion, por pa adresuar shkaqet themelore.
Por për sa kohë nuk ka reflektime për ndryshime rrënjësore politikash në lidhje me menaxhimin e mbetjeve, episodet e zjarreve si në Bushat, apo dhe Elbasan, Vlorë e gjetkë, duket se do të vijojnë të ndodhin.
Pas flakëve që shkrumbuan një pallat në kompleksin “Farmacia 10” në rrugën e Dibrës, debati publik u zhvendos këtë fundjavë nga shkaqet te përgjegjësia dhe boshllëqet ligjore që i lanë vendin përshkallëzimit të situatës.
Por, duke marrë përsipër udhëheqjen e këtij debati dhe aspak përgjegjësitë, Kryeministri Edi Rama e minimizoi lidhjen me ndërtimin duke sulmuar edhe zërat që nxorën në pah shkeljet e mundshme. Në qendër të çështjes mbetet sistemi i paqartë i sigurisë, ku ndërtuesi, shteti dhe kuadri ligjor lënë shteg për interpretime.
Në podcastin personal, të cilin e përcjell në rrjetet sociale çdo fundjavë, Rama i cilësoi me përçmim si “gjithollogë” komentuesit që ishin shprehur me kritika ndaj sistemit rregullator, mungesës së kontrolleve dhe protokolleve të sigurisë.
“Fatkeqësi e shkaktuar nga një shkëndijë, nga një nisje zjarri që nuk ka lidhje në vetvete me ndërtimin,” u shpreh Rama.
“Me sa është parë, ndërtimi i kishte të gjitha materialet e certifikuara dhe vinin nga importi, kështu që nuk dua të zgjatem më shumë në këtë pikë,” vijoi ai duke vendosur dukshëm në trysni versionin zyrtar të çështjes.
Edhe pse nën rreshta Rama pranoi se “kjo është një arsye për të parë dhe kuptuar se çfarë lidhet me cilësinë dhe materialet”, ai e kaloi këtë rast duke shkarkuar përgjegjësinë si ligjvënës dhe kryetar qeverie te “vullneti i mirë” i ndërtuesit që, sipas Ramës, ka dalë garant për ta meremetuar pallatin.
Për këtë qasje reagimet ishin të shumta ku nuk munguan kritika as nga opozita.
“Më tregoni një shtet demokratik ku kryeministri flet në emër të ndërtuesit të pallatit,” u shpreh përmes një postimi në rrjetet sociale Sekretari i Përgjithshëm i Partisë Demokratike, Flamur Noka.
“Kryeministri si gjykatës i çështjes”
Më 15 prill, kompania “Arlis”, me një reagim zyrtar në rrjetet sociale, tha se nuk mbante përgjegjësi ligjore, por që, pavarësisht kësaj, “në kuadër të përgjegjësisë sociale” do të merrte përsipër rindërtimin e plotë të fasadës së pallatit të dëmtuar.
Pas tërmetit të vitit 2019, ku shumë ndërtesa u dëmtuan dhe barra e riparimeve apo rindërtimit të tyre i ra shtetit, qeveria e Kryeministrit Rama doli me një vendim, sipas së cilit çdo ndërtues detyrohej që ta sigurojë objektin që ndërton me një prim sigurimi prej 10 vitesh.
Sigurimi kapte vlerën e rreth 1% të vlerës së pronës, por nga një shqyrtim i Citizens.al rezultoi se ai përfshinte kryesisht pasojat që vijnë nga tërmetet për dëmet që vijnë nga defektet e ndërtimit, por nuk përbënte sigurim të drejtpërdrejtë të pronës për banorët dhe nuk mbulon zjarret apo fatkeqësi natyrore në mungesë të fajit të ndërtuesit.
Pikërisht, sikundër në rastin pas tërmetit, ekspertët sugjerojnë se qeveria e Kryeministrit Edi Rama mund të nxirrte një VKM të re për ta reflektuar këtë realitet tjetër rreziqesh, duke detyruar që brenda primit prej 1% të vlerës së pronës të sigurohej edhe rreziku nga zjarret. Kjo mund të ishte një qasje më serioze dhe në krah të qytetarëve, sesa pozicioni që aktualisht zgjodhi të mbajë kryeministri.
Citizen iu drejtua me një koment kompanisë “Arlis” për të kuptuar nëse pallati ka qenë i siguruar apo jo, por deri në momentin e publikimit të këtij shkrimi kompania nuk u përgjigj.
Edhe pse realiteti tregoi se për pak minuta fasada shpërndau flakën shumë shpejt, vetë kompania ndërtuese mohon të ketë pasur në përbërje materiale djegëse apo që ndihmuan në përshkallëzimin e situatës.
Në lidhje me përgjegjësinë, “Arlis” në një reagim të dytë theksoi se ka qenë kusht kontraktual që nënkontraktori i punimeve të fasadës, të garantojë përdorimin e materialeve rezistente ndaj zjarrit, si dhe një garanci 25-vjeçare të saj. Por ekspertët e ndërtimit flasin ndryshe për faktet.
Ervin Mici, inxhinier i mbrojtjes nga zjarri, tha për Citizens se thuajse të gjitha godinat në Shqipëri kanë materiale të djegshme (kombustibël), “në një formë ose në një tjetër”.
“Soletat në Shqipëri janë të gjitha me polistiren, që janë mina me sahat dhe të gjithë flasin me epitete, por nuk funksionon ashtu…” vijoi ai.
Sipas Micit, Shqipërisë i duhet një legjislacion i përshtatshëm dhe “jo-ambig”, sepse sot nuk ka një përgjegjës të qartë për këtë situatë përveç Kuvendit, i cili “nuk i ka bërë ligjet siç duhet”.
“Kryeministri nuk është gjykatës, patjetër që ai mund ta bëjë [rindërtimin e pallatit] duke detyruar në formë jo-ligjore ndërtuesin, por nga ana ligjore nuk mund ta detyrosh ndërtuesin ta bëjë vetë pa pasur rezultat hetimor apo vendim për përgjegjësitë,” përmbylli Mici.
Banorëve u sigurohet bonus qiraje
Në podkastin e tij, Kryeministri Rama konfirmoi se banorëve do t’u sigurohet bonus qiraje nga Bashkia Tiranë, për aq kohë sa do të zgjasë rindërtimi i godinës.
“Besoj se nuk do të marrë shumë kohë, sepse karabinaja është aty,” tha Rama, i cili nënkuptoi edhe instrumente të tjera përkrahje nga bashkia.
“Do të kenë një bonus qiraje dhe mbështetje nga bashkia për të lehtësuar barrën e krijuar nga dëmet e banesave të tyre”.
Por vetë banorët kanë bërë publike një letër me kërkesa të tjera, përveç bonusit të qirasë.
Ata kërkojnë verifikim të pavarur teknik për sigurinë e materialeve të përdorura, sidomos të fasadës, dhe zëvendësimin e çdo materiali të rrezikshëm me materiale të certifikuara, sipas standardeve europiane.
Gjithashtu kërkojnë kontroll të plotë të sistemit kundër zjarrit, përfshirë alarmet, pajisjet e fikjes dhe rrugët e evakuimit, si dhe vendosjen në funksion të hidrantëve dhe fikëseve të zjarrit.
Ata kanë kërkuar gjithashtu dëmshpërblim për dëmet e shkaktuara, rikthimin e apartamenteve në gjendjen e mëparshme.
Pallati 12-katësh i kompleksit “Farmacia 10” u dogj pasditen e 14 prillit duke shkrumbuar dhjetëra apartamente. Njëmbëdhjetë persona u dërguan me urgjencë në spital, fatmirësisht pa pasoja për jetën. Flakët u vunë nën kontroll vetëm pas ndërhyrjes me helikopterë, ndërsa një ditë më pas policia arrestoi katër persona dhe katër të tjerë i vuri nën hetim për shkelje të rregullave të sigurisë në punë dhe shkatërrim prone nga pakujdesia.
Mes të arrestuarve ishin administratori i kompleksit, menaxherja e një marketi në katin e parë të godinës nga ku dyshohet se nisi zjarri, inxhinieri drejtues i punimeve dhe administratori i kompanisë që ka realizuar fasadën. Ndërkohë, janë nisur hetime edhe ndaj pronarit të kompleksit, ndërtuesit dhe punonjësve të marketit.
Ndotja e ujit, ajrit dhe zhurmat konsiderohen ndër çështjet më shqetësuese mjedisore në Shqipëri. Më shumë se gjysma (66%) e qytetarëve e konsiderojnë ndotjen e ujit problem serioz dhe thuajse po aq ndotjen nga mbetjet (63%) dhe plastika (64%).
Një sondazh kombëtar i zhvilluar gjatë muajit shkurt për mjedisin, në kuadër të projektit EU4GreenGen nga Delegacioni i Bashkimit Evropian në Shqipëri, ka nxjerrë në pah se shumica e qytetarëve e shohin ndotjen si mjaft shqetësuese për komunitetin ku jetojnë.
Ata shfaqen të gatshëm për të ndryshuar qasje në raport me mjedisin, por shprehen se nuk ka infrastrukturë të përshtatshme.
Sondazhi ka mbledhur përshtypjet mbi nivelin e informimit të qytetarëve për biodiversitetin dhe mjedisin në tërësi, si dhe për problematikat kryesore me të cilat përballet vendi në aspektin mjedisor.
Sipas sondazhit, vetëm një në çdo katër qytetarë (24%) janë të njohur me konceptin e biodiversitetit. Po ashtu, një në çdo tre qytetarë (33%) thanë se kanë dëgjuar për ekonominë qarkulluese, çka sipas raportit shpjegues tregon boshllëqe në kuptimin e koncepteve mjedisore të lidhura me politikat publike.
Mbledhja e mbetjeve vlerësohet më pozitivisht (43%) sesa pastërtia e përgjithshme (31%).
“Megjithëse shërbimet e menaxhimit performojnë më mirë, perceptimet për pastërtinë mbeten mesatare dhe shpesh negative”, thuhet në prezantimin e gjetjeve.
Në këtë drejtim, vërehen dallime mes qyteteve. Vlerësim qytetar më i lartë për menaxhimin e mbetjeve rezultoi në qytete si Berati dhe Kukësi, ndërsa më i ulëti në Gjirokastër, Korçë dhe Elbasan.
Ndërkohë, sa i përket perceptimit për zonat e gjelbra, ai mbetet mesatar ose negativ.
“Vetëm 25% i vlerësojnë pozitivisht, ndërsa 46% negativisht”, theksohet ndër gjetjet.
Sipas sondazhit, ka dallime të forta rajonale, me vlerësime më të larta në Berat, Dibër dhe Kukës, dhe më të ulëta në Durrës, Gjirokastër dhe Lezhë.
“Tirana mbetet nën mesataren, me nivel të lartë pakënaqësie”, theksohet më tej.
Edhe pse vetëm 5% e familjeve ndajnë mbetjet në burim, pjesa dërrmuese (92%) thonë se do të ishin të gatshëm ta bënin këtë nëse do të ekzistonin sisteme të përshtatshme.
“Kjo tregon se është infrastruktura, dhe jo qëndrimet e qytetarëve, pengesa kryesore”, thuhet nga gjetjet e sondazhit.
Qytetarët, thuhet në raportin e sondazhit, se kanë nivel të lartë ndërgjegjësimi për koncepte si riciklimi (92%) dhe menaxhimi i mbetjeve (85%), por ky ndërgjegjësim bie për terma më teknikë.
“Kompostimi (65%) dhe zhvillimi i gjelbër (63%) shfaqin një nivel mesatar njohjeje, ndërsa ekonomia qarkulluese (33%) mbetet kryesisht e panjohur”, thuhet ndër gjetjet.
Rreth 81% e qytetarëve të anketuar thonë se janë vetë përgjegjës për ndotjen e mjedisit, ndërsa 45% rendisin bashkitë dhe 41% bizneset.
“Sa i përket besimit, bashkitë shihen si aktorët më të besueshëm për mbrojtjen e mjedisit (65%), të ndjekura nga kompanitë e pastrimit dhe mbledhjes së mbetjeve (50%) dhe qeveria (47%),” thuhet në raport.
46% e të anketuarve janë të gatshëm të paguajnë një tarifë shtesë për një mjedis më të pastër, ndërsa 27% janë të pavendosur dhe 28% kundër.
Gatishmëria më e lartë vërehet në rajonet e Dibrës, Kukësit, Gjirokastrës dhe Lezhës. Ndërsa Elbasani dhe Korça shfaqin rezistencë më të fortë, me vetëm 33% gatishmëri dhe rreth gjysma kundër pagesës shtesë.
Shqipëria është në negociata për anëtarësim në Bashkimin Evropian, ku Kapitulli 27 për Mjedisin mbetet ndër më sfiduesit. Gjatë dekadës së fundit, BE ka investuar mbi 280 milionë euro në sektorët e mjedisit, ujit dhe klimës në Shqipëri.
Sipas sondazhit, mbështetja publike për përafrimin me standardet mjedisore të BE-së është e fortë, me 81% që e perceptojnë me përfitime.
“Megjithatë, ndërgjegjësimi për projektet mjedisore të financuara nga BE mbetet i ulët, vetëm 22%”, përfundon raporti.
Situata kaotike e ditëve të fundit në stacionet e urbanëve duket se do të marrë fund këtë të enjte, pasi flota e autobusëve do të rikthehet plotësisht në funksion.
Lajmin e pohoi për Citizens.al, Dashnor Memaj, kryetari i Shoqatës së Transportit Urban dhe Interurban. Vendimi erdhi pas arritjes së një dakordësie me ministrinë e Ekonomisë, Infrastrukturës dhe Bashkinë Tiranë.
“Do të subvencionohet transporti me 50 lekë për litër. Jemi dakordësuar për tre muajt e ardhshëm dhe më pas do të rishikojmë kushtet,” konfirmoi Memaj.
Memaj theksoi se javën e ardhshme do të zhvillohet një tjetër takim, ku do të diskutohen edhe kërkesa të tjera ekonomike, si TVSH-ja, akciza dhe kategoritë që përfitojnë udhëtim falas.
Kostandin Foni, drejtues i Shoqatës Kombëtare të Transportit Qytetas, tha për Citizens se kjo është një vendimmarrje e shpejtë, në mënyrë që operatorët të mos arrijnë në degradimin e shërbimit.
“Shpresoj që javën që vjen kërkesat e tjera të diskutohen, pasi kjo vlerë është e pamjaftueshme për të operuar,” theksoi ai.
Për dy ditë radhazi, më 15 dhe 16 prill, transporti urban funksionoi me 40% të flotës, për shkak se për këtë sektor nuk ishte miratuar asnjë skemë kompensimi për rritjen e çmimit të karburantit, pavarësisht kërkesave të përsëritura të operatorëve.
Shoqata theksoi se kjo situatë nuk erdhi për shkak të vullnetit të operatorëve, por si pasojë e mungesës së përkrahjes institucionale në kohë.
Qytetarë të ndryshëm konfirmuan për Citizens se në dy ditët e fundit kanë pritur më shumë se 40 minuta në stacione dhe, së bashku me trafikun, ka qenë e pamundur të kapnin orare të caktuara pune apo angazhime të tjera.
“Erdha në këmbë nga rruga Bardhyl deri te Kinema Agimi, pasi autobusët vinin plot dhe nuk kishte ku të hipje. Eca rreth 30 minuta në këmbë,” tha për Citizens O.D.
Erlindi, një student që po priste në stacion, shpjegoi se ai duhet të marrë dy linja urbane, “Tiranën e Re” dhe “Porcelanin”, për të shkuar në Universitetin Kanadez, që ndodhet në zonën e Porcelanit, por edhe ai e pati të pamundur të arrinte në kohë.
“Urbanët janë të tejmbushur dhe kur vijnë, janë me shumë vonesë,” tha ai.
Në përmbyllje, Kostandin Foni ngriti një tjetër problematikë, që shpreson të adresohet në të ardhmen e afërt. Ai tha për Citizens se për kategoritë që përfitojnë udhëtim falas, asnjë operator, edhe pse e ofron këtë shërbim, nuk është kompensuar ndonjëherë.
“Ligji ekziston që në vitin 2014 për këtë kategori, por kanë munguar aktet nënligjore. Është një ngërç ligjor që duhet ta zgjidhë ministria e Transporteve,” sqaroi ai.
Situata pritet të normalizohet në ditët në vijim, ndërsa qytetarët shpresojnë në një shërbim më të qëndrueshëm dhe pa vonesa. Megjithatë, zgjidhja afatgjatë mbetet e lidhur ngushtë me adresimin e plotë të kërkesave të operatorëve dhe ndërhyrjen e vazhdueshme institucionale.
Prej së hënës, Pallati i Kongreseve në Tiranë ka bërë bashkë shqiptarë që jetojnë dhe kontribuojnë jashtë vendit në Samitin e Diasporës.
Kjo ngjarje, e cila mbahet për herë të katërt, synon të forcojë lidhjet mes Shqipërisë dhe shqiptarëve që jetojnë jashtë, duke i ftuar të kontribuojnë për vendin e tyre.
Shqiponja dykrenore, ngjyrat kuqezi, shfaqjet artistike, nderimet e personaliteteve të njohura shqiptare jashtë kufijve, si dhe narrativa ftuese për të kontribuar dhe për t’u bërë pjesë e rrugës së Shqipërisë drejt Bashkimit Evropian, ishin elementët dominues përgjatë këtyre dy ditëve.
Samit për diasporën, por pa diasporën
Megjithatë, ajo që spikati këtë samit – ndryshe nga organizimet e mëparshme – ishin zërat kundër, kryesisht nga pjesëmarrës nga diaspora, të cilët nuk e gjetën veten të përfaqësuar në panelet e mbajtura.
Eva Baçi, juriste që punon në Itali, mori mikrofonin nga salla, ndërsa në podium ishin përfaqësues të qeverisë, të cilët flisnin për diasporën, dhe u shpreh se mungon hapësira për përfshirje.
“Dëgjojmë narrativa, por mungojnë aktorët kryesorë që është diaspora. Ky është Samiti i Diasporës. Mendoj se, përveç hapjes, ku fjala duhet t’u jepet ministrit, kryeministrit dhe presidentit, por aktorët kryesorë jemi ne”, tha Baçi.
Ajo shtoi se nuk mund të vinte në Shqipëri vetëm për të qenë “një numër” në organizimin në fjalë. Baçi iu drejtua më pas panelit, konkretisht me kryetarin e grupit parlamentar të PS-së, Taulant Balla, duke i thënë se ai është larg realitetit dhe se dyert u janë mbyllur personave të përgatitur që duan të kontribuojnë në vend.
“Jemi pa përkrahje dhe kur nuk të përkrah shteti yt, nuk mund të japësh kontribut në të. Unë për Italinë jam e përgatitur, por jam thjesht e huaj”, vijoi ajo.
Një tjetër pjesëmarrës nga diaspora, ish-minator, ngriti shqetësimin për mosmiratimin e ligjit për statusin e minatorit, si dhe çështje të tjera në lidhje me kthimin dhe zhvillimin e pronave.
Në disa raste, moderatorët e samitit u përpoqën t’u ndërprisnin mikrofonin, duke mos i lejuar të përfundonin fjalën. Por nga ana tjetër, pati edhe organizata të diasporës që deklaruan hapur bojkotin ndaj këtij organizimi.
Komuniteti Shqiptar i Selanikut deklaroi publikisht se nuk do të merrte pjesë, duke e cilësuar samitin si fasadë që nuk adreson shqetësimet reale të diasporës.
“Diaspora shqiptare nuk ka më shumë nevojë për samite ceremoniale sesa për përfaqësim të vërtetë, dëgjim dhe zgjidhje konkrete,” u tha në reagimin e tyre.
Ata shtuan se është provokuese që përjashtohen zërat aktivë të komunitetit, ndërsa në samit flasin persona pa lidhje direkte me diasporën.
Ftesën nuk e pranoi as lëvizja “Diaspora për Shqipërinë e Lirë”, e cila u bë e njohur për faktin se udhëhoqi fushatën për votën e diasporës.
“[…] ky samit nuk është një hap real drejt përfshirjes, por skenografi për promovimin e imazhit të qeverisë,” u shpreh ndër të tjera kjo lëvizje në një reagim publik.
Florian Haçkaj nga kjo lëvizje, tha për Citizens.al se samiti nuk është platformë reale, por thjesht propagandë.
“Është një propagandë ku i flitet diasporës, por nuk flitet me të. Panelet dominohen nga përfaqësues politikë, jo nga diaspora,” theksoi ai.
Mes simbolikës dhe mungesës së politikave reale
Gazetari dhe studiuesi i medias, Lutfi Dervishi, tha për Citizens.al se organizimi për herë të katërt i samitit tregon institucionalizim, por që vlera reale e saj matet me rezultate konkrete dhe jo me numrin e samiteve.
“Deri tani kemi më shumë simbolikë dhe komunikim sesa politika të matshme për diasporën,” argumentoi Dervishi, që sipas tij, që nga thirrjet për kthim në vitin 2013, realiteti ka ndryshuar.
“Tani është koha për bilanc. Vendi sot ka ndryshuar por është më i plakur – më shumë njerëz kanë ikur dhe diaspora po vjen për samite por jo për gjë tjetër”, theksoi ai.
Sipas Eurostat, nga viti 2008 deri në 2024, rreth 1 milion shqiptarë kanë marrë leje qëndrimi në BE. Shifra është edhe më e lartë nëse përfshihen SHBA, Kanada dhe vende të tjera.
Florian Haçkaj shton se zëri i diasporës nuk përfaqësohet dhe nuk po bëhet mjaftueshëm për të mbajtur njerëzit në vend.
“Ka kapluar korrupsioni në çdo cep dhe si asnjëherë më parë sot i ke dhe akuzat konkrete. Marrim rastin e Ballukut dhe parlamenti e mbron, pra nuk shkon fare që në këto kushte ti të mendosh që në këtë qeveri ka ndonjë gjë të planifikuar për mirë”, argumentoi Haçkaj.
Për Dervishin, në kushtet kur kemi emigrim të lartë, ka një paradoks të qartë.
“Sa më shumë rritet emigrimi, aq më e madhe bëhet diaspora numerikisht. Potenciali rritet, por angazhimi mbetet i valëve të para të emigrantëve. Fillimisht duhet ndalur zbrazja e vendit. Më pas mund të mendojmë që kemi shans më diasporën”, argumentoi ai.
“Investime emocionale”
Sipas Haçkajt, diaspora shihet kryesisht si burim për blerje pronash dhe turizëm, pra për të kaluar pushimet.
“Shqipëria ofron kushte për blerje, por jo për shërbime bazë si shëndetësia apo siguria ushqimore,” u shpreh ai.
Edhe Dervishi thekson se investimet kryesore janë emocionale, si blerja e një shtëpie të dytë në Shqipëri për t’u kthyer përkohësisht për pushime apo për familjarët.
“Ky kapital nuk prodhon zhvillim të qëndrueshëm,” theksoi ai.
Sipas tij, investitorët kërkojnë siguri ligjore, drejtësi funksionale dhe administratë profesionale. Megjithëse diaspora votoi për herë të parë në zgjedhjet e fundit, përfaqësimi politik mungon.
“Nuk ka përfaqësues realë të diasporës në parlament,” theksoi Haçkaj.
Dervishi shton se narrativa zyrtare e paraqet diasporën si aset strategjik, por realiteti është më kompleks.
“Shumë emigrantë nuk janë ende të stabilizuar, ndaj nuk mund të priten investime të menjëhershme,” tha ai.
Sipas të dhënave, remitancat përbëjnë rreth 4.5% të PBB-së dhe janë burim jetese për shumë familje.
Në mungesë të remitancave, niveli i varfërisë do të ishte rreth 30 pikë përqindje më i lartë, ndërsa remitancat kanë qenë burim i vetëm i të ardhurave për një në katër familje përfituese.
Ky samit i katërt zhvillohet 3 vite pas atij të mbajtur në vitin 2023 që pati në fokus përfshirjen e emigrantëve në jetën shoqërore dhe ekonomike të vendit, si dhe të drejtën e votës, e cila u realizua në zgjedhjet e majit 2025.
Samiti i dytë u mbajt në pranverë të vitit 2019, kur Shqipëria kishte një ministër të posaçëm për diasporën, Pandeli Majkon.
Një ditë pas zjarrit që përfshiu një pallat 12-katësh në kompleksin “Arlis”, te “Farmacia 10” në rrugën e Dibrës, hetimet kanë prodhuar rezultatet e para: katër persona janë arrestuar dhe katër të tjerë janë vënë nën hetim për shkelje të rregullave të sigurisë në punë dhe shkatërrim prone nga pakujdesia.
Policia njoftoi sot se administratori i kompleksit, menaxherja e një marketi në katin e parë të godinës, inxhinieri drejtues i punimeve dhe administratori i kompanisë që ka realizuar fasadën janë arrestuar. Ndërkohë, janë nisur hetime edhe ndaj pronarit të kompleksit, ndërtuesit dhe punonjësve të marketit.
Sipas të dhënave paraprake, zjarri dyshohet të ketë nisur në ambientet e pasme të marketit, ku ishin grumbulluar mbeturina dhe nuk ishin marrë masa për largimin e tyre. Po ashtu, administratori i kompleksit dyshohet se nuk kishte kryer kontrollin e funksionalitetit të sistemeve të mbrojtjes nga zjarri.
Bilanci mbetet i rëndë, 11 persona të lënduar dhe dhjetëra familje që tashmë përballen me dëme të konsiderueshme materiale. Por përtej përgjegjësive individuale që po hetohen, dinamika e zjarrit ka ngritur një problem më të thellë, mënyrën se si ndërtohen dhe kontrollohen ndërtesat në Tiranë.
Mungesa e rregullave dhe kontrollit
Edhe pse shkaku fillestar lidhet me një burim të mundshëm aksidental, shpejtësia me të cilën flakët përfshinë fasadën dhe u përhapën vertikalisht ka ngritur pikëpyetje serioze mbi sigurinë e strukturës në kompleksin “Arlis” dhe vetë mënyrën se si ndërtohen fasadat e pallateve të reja.
Fasada ishte e veshur me materiale termoizoluese si poliuretani, i përdorur gjerësisht për eficiencë energjie. Ky material nuk është i ndaluar, por në kushte zjarri vepron si përshpejtues i flakëve, duke i shpërndarë ato nga kati në kat.
Ndërkohë, duhet thënë se ngjarja nuk është e izoluar. Pesë vite më parë, fasada e një pallati tjetër në të njëjtin kompleks u përfshi nga flakët gjatë ndërtimit, pa sjellë masa parandaluese të dukshme.
Ekspertët theksojnë se problemi nuk qëndron vetëm te materiali, por te mungesa e një kuadri të qartë ligjor për përdorimin e tij.
Urbanistja Doriana Musai shpjegoi për Citizens.al se materiale të tilla si poliuretani përshpejtojnë përhapjen e flakëve dhe e bëjnë ndërhyrjen e zjarrfikësve shumë të vështirë.
“Ne nuk kemi marrë asnjë masë për ndalimin e materialeve të tilla në fasada. Evropa e ka të kontrolluar se ku mund të përdoren ose i projekton ato në mënyrë që, në rast zjarri, të kenë mundësi të vetë-izolohen,” shpjegoi ajo.
Ervin Mici, inxhinier i mbrojtjes nga zjarri, vlerëson se më shumë se 90% e godinave në Tiranë përmbajnë materiale potencialisht të rrezikshme.
“Mungesa e rregullave dhe kontrollit krijon një situatë ku çdo material mund të përdoret pa kufizim real,” tha ai për Citizens.al duke vënë në diskutim mënyrën se si është ndërtuar në Shqipëri gjatë 30 viteve të fundit.
Mici shtoi se së fundmi ai dhe ekspertë të tjerë të fushës së ndërtimit kanë qenë pjesë e takimeve të vazhdueshme me Ministrinë e Brendshme për hartimin e një protokolli që synon të rregullojë shumë boshllëqe ekzistuese, një prej të cilave edhe çështjen e klasifikimit të materialeve.
“Akoma nuk e dimë nëse do të jetë ligj, VKM apo udhëzim. Është diçka që ende nuk është vendosur dhe do kohë që të finalizohet,” shtoi ai.
Përgjegjësi individuale apo problem sistemi?
Arrestimet e bëra nga Policia sugjerojnë për një zinxhir të gjerë përgjegjësish, nga menaxhimi i përditshëm i godinës, te ndërtimi dhe projektimi i saj.
Megjithatë, ekspertët argumentojnë se përgjegjësia nuk mund të reduktohet vetëm te individët.
Sipas legjislacionit, çdo ndërtim duhet të ketë projektues dhe supervizor që miratojnë materialet. Në praktikë, sipas Ervin Micit, këto role mbeten formale, ndërsa vendimet reale merren nga investitorët apo ndërtuesit.
“Ne e dimë se në Shqipëri vendimet i merr zakonisht pronari, por ai është administrator, jo drejtues teknik. Është drejtuesi teknik ai që duhet të vendosë, ndërsa supervizori realisht është thjesht teknik në Shqipëri,” vuri në dukje Mici duke nënkuptuar se në këtë mënyrë përgjegjësia nuk adresohet.
Në një reagim publik për ngjarjen, kryeministri Edi Rama deklaroi se pallati i djegur do të rindërtohet nga ndërtuesi, duke theksuar se kjo do të bëhej pavarësisht se shkaku i zjarrit nuk lidhej me të.
Por për ekspertët, kjo qasje nuk adreson problemin thelbësor, standardet e ndërtimit dhe kontrollin mbi materialet, aspekte që duket se nuk janë adresuar prej kohësh nga institucionet që mbeten në diskutim për protokollet e ndërtimit dhe sigurisë nga zjarri.
Ngjarja në kompleksin e “Arlisit” i shtohet një serie incidentesh të ngjashme në Tiranë, përfshirë rastin te i njëjti kompleks në vitin 2021, apo dhe atë në zonën e Parkut të Autobusëve në vitin 2023, që nuk solli ndryshime të dukshme në standarde.
Përsëritja e këtyre rasteve sugjeron një problem strukturor, ku rreziku nuk është përjashtim, por pjesë e modelit të ndërtimit.
Në këtë kontekst, pyetja nuk është më vetëm se kush e shkakton zjarrin, por nëse ky rast do të çojë në ndryshime reale, apo do të mbetet një tjetër episod që mbyllet me përgjegjësi formale dhe pa reformë të mirëfilltë.
Një protestë e Lëvizjes Bashkë para Pallatit të Kongreseve kur po mbahej Samiti i Diasporës në Tiranë u shoqërua me tensione dhe ndërhyrje të policisë. Aktivistët akuzuan qeverinë se po promovon integrimin për në Bashkimin Evropian duke toleruar korrupsionin në nivelet e larta.
Me banderolën “O me Belinda Ballukun, o me BE-në”, ata vunë në pikëpyetje sinqeritetin e reformave dhe narrativën evropiane të qeverisë, por u përballën me një reagim të ashpër të forcave të policisë.
Ata i ndaluan aktivistët me dhunë pa mundur ta hapnin plotësisht dhe banderolën dhe më tej shoqëruan 5 prej tyre në komisariat. Një ndërhyrje që vuri sërish në dukje kufizimet që qeveria Rama po u bën të drejtës për të protestuar, sidomos partive të reja opozitare.
Rasti ekspozon hendekun mes diskursit zyrtar për integrimin dhe realitetit të përplasjes dhe përpjekjes së vazhdueshme për të heshtur zërat kritikë.
Motoja e samitit lidhet me “Shqipërinë 2030” dhe aspiratën e propaganduar edhe gjatë fushatës së fundit elektorale nga Partia Socialiste për t’u integruar në BE brenda këtij viti. Aktivistët e përdorën pikërisht këtë moto dhe organizim t’i dërguar një mesazh politik kryeministrit Rama.
“Ajo që ne nuk e kuptojmë është se si mund të ketë aspiratë për BE, ndërkohë që nuk i hiqet imuniteti një ish-ministreje, e cila akuzohet për abuzim me detyrën dhe korrupsion”, u shpreh për Citizens.al Mirela Ruko, përfaqësuese e Lëvizjes Bashkë, duke theksuar se këto dy qëndrime nuk mund të bashkëjetojnë.
Ruko tha se dhuna e policisë ishte e pajustifikuar pasi nisi sapo aktivistët iu afruan Pallatit të Kongreseve.
“Në asnjë moment nuk kemi tentuar të hyjmë brenda në takim; thjesht kemi qëndruar në shesh për të shprehur publikisht qëndrimin tonë”, vijoi ajo.
Emiljando Kita, një prej pesë aktivistëve të shoqëruar dhunshëm nga policia, tha për Citizens.al se rasti tregoi për funksionimin problematik që ka shteti shqiptar.
“Pa e hapur ende banderolën, erdhi policia dhe na u sulën! Na morën zvarrë, pa asnjë arsye. Ndërkohë, ligji për tubimet dhe Kushtetuta na garantojnë të drejtën për t’u shprehur publikisht dhe politikisht”, tha Kita.
Sipas tij, kjo situatë reflekton një zgjedhje politike të bërë nga kryeministri.
“Duket se zgjedhja është bërë: me Belinda Ballukun, me të korruptuarit dhe oligarkët, dhe jo me BE-në”, përfundoi ai.
Sipas Lëvizjes Bashkë, çdo vit Shqipëria humbet dhjetëra mijëra qytetarë për shkak të korrupsionit, padrejtësisë dhe varfërisë. Sipas tyre, një sistem që mbyll mundësitë i shtyn qytetarët drejt emigrimit, ndërsa organizimi i samitit në këto kushte është propagandistik.
Samiti i Diasporës ka nisur prej së hënës dhe është i katërti i organizuar deri më tani. Ky format u nis në vitin 2016, gjatë mandatit të parë të Partisë Socialiste.
Samiti i dytë u mbajt në pranverë të vitit 2019, kur Shqipëria kishte një ministër të posaçëm për diasporën, Pandeli Majkon. Organizimi i tretë u zhvillua në vitin 2023, me fokus përfshirjen e emigrantëve në jetën shoqërore dhe ekonomike të vendit, si dhe të drejtën e votës, e cila u realizua në zgjedhjet e majit 2025.
Mbyllja e faqes satirike “Lol Albania,” njohur rëndom si “Lolita” në rrjetet sociale ka kthyer në diskutim mekanizmat që platformat përdorin për të moderuar përmbajtjen dhe rrezikun që ato të keqpërdoren si censurë në hapësirën digjitale.
Administratorët e faqes pretendojnë se janë raportuar në mënyrë të qëllimshme nga një fushatë e orkestruar për t’iu kufizuar përmbajtjen kritike. Ata e argumentojnë këtë me faktin se raportimet në Meta janë bërë për shkelje të së drejtës së autorit.
Ekspertë të sigurisë digjitale ndanë me Cizitens.al shqetësimet e tyre për mënyrën sesi funksionon ky mekanizëm dhe rreziqet për abuzime.
Sipas administratorëve të “Lolita”-s, gjithçka nisi me publikimin e një fotografie ku shfaqej Kryetari i Grupit Parlamentar të Partisë Socialiste, Taulant Balla, dhe imami Ahmed Kalaja në një iftar gjatë muajit të Ramazanit. Ata thanë për Citizens.al se fotografia qarkullonte gjerësisht edhe në faqe dhe portale të tjera.
“Na e hoqën [postimin] me pretekstin e copyright-it,” tha për Citizens.al një prej administratorëve të faqes, e cila mban qasje anonime dhe i prezantohet publikut vetëm me nofkën popullore “Lolita”.
“Kur filluam të themi se po na censuronte Ahmed Kalaja, [prirja] vazhdoi me raportime të tjera, po për copyright”, shpjegoi më tej një prej administratorëve duke shtuar se në të tillë mënyrë ishin fshirë edhe postime të tjera.
“Ndër to edhe një postim i kryeministrit, i cili ishte i njëjtë me atë të Ahmed Kalasë dhe thamë me ironi: ‘Pse po kopjon hoxhën e Surrelit’.”
Administratorët thonë se kanë marrë njoftime zyrtare nga platforma Meta për çdo përmbajtje të hequr, ku, sipas tyre, rezulton se raportimet janë bërë nga i njëjti person. Ata shtojnë se edhe përmbajtje sarkastike dhe pa kritikë direkte janë fshirë, ndërsa dyshojnë për raportime të organizuara nga ndjekës.
“Po mundohemi përmes një kompanie [të rikuperojnë faqen]; jemi ende në pritje të përgjigjes”, thanë ata.
Nisur nga ky rast, pati një reagim nga Asociacioni i Gazetarëve të Shqipërisë (AGSH), i cili theksoi se liria e shprehjes është një nga shtyllat themelore dhe nuk kufizohet vetëm te informacioni “i pranueshëm”, por përfshin edhe forma si ironia dhe satira.
“Në këtë kontekst, përdorimi i mekanizmave të raportimit masiv për të mbyllur faqe apo për të heshtur zëra kritikë përbën një formë të rrezikshme presioni ndaj lirisë së shprehjes dhe krijon një precedent shqetësues për censurë indirekte në hapësirën digjitale”, deklaroi AGSH.
Imami Kalaja, i kontaktuar nga Citizens.al nuk iu përgjigj kërkesës për një koment deri në publikimin e këtij artikulli.
Si funksionon raportimi për copyright?
Sipas hulumtueses së të drejtave digjitale, Megi Reçi, sistemi i raportimit për të drejtën e autorit në platforma si Facebook dhe Instagram është formal dhe i bazuar kryesisht në vetëdeklarim.
“Raportimi mund të bëhet vetëm nga pronari i së drejtës ose një përfaqësues i autorizuar ligjërisht. Procesi realizohet përmes një formulari online, ku kërkohet identifikimi i veprës origjinale, linku i përmbajtjes që pretendohet si shkelje dhe një deklaratë mirëbesimi nga ankuesi që pretendimi është i saktë”, shpjegoi Reçi.
Në praktikë, sipas saj, verifikimi nga platforma është i kufizuar dhe shpesh i automatizuar.
“Ai nuk përbën një hetim të thelluar mbi pronësinë reale të përmbajtjes. Për këtë arsye, platforma është kritikuar vazhdimisht për heqje përmbajtjesh apo mbyllje llogarish të automatizuara dhe të paverifikuara”, argumenton Reçi.
Sipas saj, në rastin e Lolitës transparenca është e kufizuar.
“Përdoruesit zakonisht marrin vetëm një njoftim standard për shkelje të copyright-it dhe disa të dhëna bazë mbi palën ankuese. Nuk ka një arsyetim të detajuar mbi vendimin”, theksoi Reçi.
Kjo bëhet problematike sidomos për përmbajtje me interes publik, si satira apo materialet gazetareske, të cilat mund të fshihen në mënyrë të përsëritur pa një vlerësim transparent dhe kontekstual.
“Në Shqipëri, ky shqetësim është manifestuar shpesh në praktikë, duke rezultuar në abuzim me mekanizmat e raportimit për të targetuar gazetarë, aktivistë apo grupe të ndryshme. Platformat kanë dështuar në disa raste të identifikojnë raportimet abuzive dhe, si pasojë, kanë censuruar përmbajtje legjitime”, shtoi ajo.
Mungesa e kuadrit ligjor
Një tjetër problem lidhet me mungesën e një kuadri të qartë ligjor për përgjegjësinë e platformave online në Shqipëri.
Meta nuk ka përfaqësi ligjore në vendin tonë dhe operon përmes politikave të saj globale, përfshirë mundësinë e kontaktimit të një agjenti të angazhuar për çështje të së drejtave të autorit, i cili zakonisht operon në nivel ndërkombëtar.
Sipas hulumtueses së të drejtave digjitale, Megi Reçi, vendimmarrja e platformave të Metës mbështetet në sisteme algoritmike që mund të jenë, jo vetëm të gabueshme, por dhe të manipulueshme.
“Platforma nuk ka detyrim të drejtpërdrejtë ligjor për të dhënë llogari mbi vendimet e saj në Shqipëri, as për të garantuar moderim nga staf që njeh gjuhën dhe kontekstin lokal”, shpjegoi Reçi.
Nëse një përmbajtje nuk rikthehet pas ankimit brenda platformës, opsionet për mjete të tjera ligjore mbeten të kufizuara, një situatë që, sipas saj, ngre shqetësime serioze për transparencën dhe mbrojtjen e lirisë së shprehjes në mjedisin digjital.
“Veçanërisht në vende si Shqipëria, ku mungon rregullimi ligjor për platformat online”, përfundoi Reçi.
Rruga që lidh Tiranën me Durrësin është një nga segmentet më të rëndësishme infrastrukturore në Shqipëri. Me një gjatësi prej rreth 30 kilometrash dhe me një fluks të lartë të qarkullimit ditor, ajo konsiderohet si “arteria” ekonomike që lidh kryeqytetin me portin kryesor të vendit dhe bregdetin.
Por, prej vitesh, kjo autostradë është kthyer në simbolin e një tjetër realiteti, premtime të përsëritura për zgjerim, shtyrje afatesh dhe punime që nuk mbarojnë.
Hapje e segmentit brenda javës së parë të majit
Në një nga shëtitjet e zakonshme të ndjekura me kamera, më 9 prill, ministri i Infrastrukturës dhe Energjisë, Enea Karakaçi u shpreh se zgjerimi i rrugës ka pasur operacione të vështira gjatë zbatimit, pasi janë përpjekur të mos pengojnë qarkullimin e mjeteve.
“Dëshira jonë ka qenë që ta kishim përfunduar brenda muajit dhjetor këtë vepër dhe më pas deri në vjeshtë punimet të kishin ecur në ritme shumë të mira”, u shpreh ministri Karakaçi, por sipas tij për shkak të dimrit të lagësht është shtyrë afati.
Sipas kreut të ARRSH-së, Ami Kozeli, në këtë aks kalojnë 90-120 mijë mjete në një ditë normale dhe aksi është përmirësuar në kategori.
“Ne tani do të bëjmë një përmirësim të kategorisë rrugore duke e kaluar edhe në kategorinë A. Ç’ka nënkupton që edhe aksesi do të fillojë të limitohet, për të gjithë subjektet dhe kjo na ka kërkuar një vështirësi të madhe sepse jemi të detyruar të bëjmë menaxhimin e trafikut”, u shpreh Kozeli.
Sipas Kozelit, rruga do të ketë 3+1 korsi, 3 korsi me nga 3.75 metër dhe një korsi emergjente me gjerësi 3 metër. Ndërsa në muajt në vijim do të ketë edhe arredim urban, që sipas ministrit Enea Karakaci, është merak i veçantë i kryeministrit Rama.
“I kemi krijuar vëmendje të veçantë edhe porosisë së kryeministrit për korridoret e gjelbra”, u shpreh ministri, e pohuar edhe nga kreu i ARRSH-së, i cili u shpreh se përveç gjelbërimit do të ketë edhe barriera akustike dhe ndriçim.
Superstrada Tiranë – Durrës fillon nga mbikalimi i Kamzës deri tek Ura e Dajlanit.
Me mbarimin e punimeve, limiti i shpejtësisë për makinat që do të përshkojnë këtë segment do të jetë 130 km në orë. Volumi i trafikut në këtë aks përgjatë muajve të verës shkon nga 90’000 deri 120’000 makina në 24 orë.
Premtime të pambajtura
Mirëpo, edhe pse u cilësua si brenda parashikimeve të kontratës, ka pasur premtime për ta mbyllur këtë segment më herët. Në tetor 2025, ish-ministrja e Insfrastrukturës dhe Energjisë, Belinda Balluku në një inspektim që kreu në këtë segment u shpreh se loti i parë do të jetë I hapur për qarkullimin e makinave deri në fund të dhjetorit 2025.
“Ecuria e projektit është shumë e mirë. Pra, faza e parë është 65% ecuria dhe në fazën e dytë 85%. Domethënë ne shpresojmë që për festat e fundvitit ta kemi dorëzuar, pavarësisht se afati kontraktual është shtatori i vitit 2026“, -u shpreh asokohe Balluku.
Sipas kontratës, faza e dytë pritet të mbyllet në shtator të 2026, ndërsa duke parë shtyrjen e afatit për 6 kilometrat e parë, nuk dihet se kur do të mbyllet e gjithë superstrada.
Punimet për zgjerimin e superstradës Tiranë-Durrës nisën gjatë vitit 2024. Punimet janë ndarë në tre faza. Për fazën e parë u vunë në dispozicion nga buxheti i shtetit 1.7 miliardë lekë, tender i fituar nga “Bami Holding” në bashkëpunim me “Curri shpk”.
Edhe faza e dytë kishte të njëjtin fond limit, rreth 1.7 miliardë lekë. Fitues në këtë fazë ishin “Elmazaj Konstruksion”, “Nderimi shpk” dhe “Ndregjoni”.
Për fazën e tretë, ky financim rritet duke shkuar në 2.5 miliardë lekë, pasi parashikon edhe një nyje lidhëse në Laknas. Shqetësimit të qytetarëve për heqjen e dy mbikalimeve gjatë punimeve nga 5 në total, kreu i ARRSH-së iu përgjigj se do të rivendoseshin sërish në vendin ku ishin më herët.
Më 3 prill, kompania “Gener 2” ka depozituar katër kallëzime penale ndaj deputetëve Agron Shehaj e Erald Kapri, avokatit Ndue Pjetra dhe banorit të Rrjollit, Prekë Molla, të cilët i akuzon për shpifje dhe denigrim.
Lajmi u bë me dije përmes një deklarate për shtyp, e cila u raportua më pas nga televizioni A2 CNN, i cili është nën pronësinë e sipërmarrësit Bashkim Ulaj, njëkohësisht aksioneri kryesor i “Gener 2”.
“Theksojmë qartë se çdo përpjekje për gjobëvënie politike apo ‘mediatike’ do të marrë një përgjigje të vetme dhe të prerë: përballjen me drejtësinë”, thuhej në deklaratën e kompanisë.
Ndërsa “Gener 2” pretendon se fushata ndaj saj “me informacione të pavërteta” i ka dëmtuar imazhin, përfaqësuesit e Partisë Mundësia e konsiderojnë këtë një precedent të rrezikshëm që synon të heshtë jo vetëm aktivistët, por edhe deputetët.
Palët e tjera të kallëzuara, përfshirë avokatin mbrojtës Pjetra dhe protestuesin Molla, vlerësojnë se kjo metodë e përdorur nga “Gener 2” nuk do të funksionojë për t’i ndaluar në kërkimin e së vërtetës.
Konflikti mes banorëve të Rrjollit dhe kompanisë “Gener 2” ka nisur prej më shumë se një viti, pasi kompania ka filluar ndërtimin e resortit turistik “Blue Borgo”. Protestuesit pretendojnë se ndërtimi po kryhet mbi tokat e tyre, të cilat, ata thonë se janë përvetësuar përmes dokumenteve të falsifikuara.
“Shpifja, si instrument ndaj akuzave për korrupsion”
Në një koment për Citizens.al, kryetari i partisë Mundësia, Agron Shehaj, tha se Bashkim Ulaj gëzon mbështetjen e mazhorancës, jo vetëm për çështjen e Rrjollit, por edhe për projekte të tjera.
Ai kujtoi rastin e tenderit Thumanë-Kashar, ku ish-zv.kryeministrja Belinda Balluku ka përdorur shprehjen “po i bëjmë nderin e jetës”, në lidhje me dhënien e kontratës për kompaninë “Gener 2”.
Sipas tij, një pjesë e klasës politike është në mbrojtje të Ulajt, çka përforcon dyshimet për një rast tipik, “ku prona e qytetarëve të zakonshëm po përvetësohet nga aktorë me lidhje të forta politike”.
Ai shton se kallëzimet për shpifje përdoren si strategji për të zbehur denoncimet për korrupsion.
“Kryetari i grupit parlamentar të Partisë Socialiste [Taulant Balla], sa herë që flas, më etiketon si shpifës dhe përmend kallëzimet për shpifje. Nuk kanë argument tjetër”, u shpreh Shehaj.
Deputeti Erald Kapri, gjithashtu përfaqësues i Mundësisë, argumentoi se vendosja nën presion e një deputeti për deklaratat publike në ushtrim të detyrës jep një sinjal të qartë për shoqërinë.
“Një veprim i tillë krijon efekt frenues ‘chilling effect’, mbi hapësirën publike: gazetarët, aktivistët dhe qytetarët e zakonshëm mund të vetë-censurohen nga frika e proceseve të gjata dhe të kushtueshme gjyqësore”, tha ai.
Në përmbyllje, ai theksoi se kallëzimi përputhet me një klimë presioni ndaj zërave kritikë dhe synon të kufizojë opozitën.
“Intimidimin nuk e njohim”
Palët e kallëzuara, avokati i banorëve të Rrjollit, Ndue Pjetra dhe protestuesi Prekë Molla, thanë se nuk do të tërhiqen nga kauza e tyre.
Avokati Pjetra e cilësoi kallëzimin “një autogol” nga ana e kompanisë, pasi sa i përket dyshimeve për falsifikim, pritet që Prokuroria e Shkodrës të kryejë aktin e ekspertimit.
“Janë caktuar dy prokurorë, dy oficerë të policisë gjyqësore dhe tre ekspertë”, shpjegoi ai duke nënkuptuar se nga ky proces pala paditëse do të dalë e humbur.
Prekë Molla, një nga protestuesit më të zëshëm të Rrjollit, u shpreh gjithashtu optimist për rezultatet e ekspertizës.
“S’e kuptoj ku qëndron shpifja, kur kam thënë se dokumentet janë të falsifikuara. Kjo është një e vërtetë që e di e gjithë Shqipëria”, theksoi ai.
Ai shtoi se punimet në terren po vijojnë me ritme të shpejta dhe se qëllimi, sipas tij, ka qenë përfundimi i ndërtimit dhe kalimi në një situatë faktike të atillë që të mos ketë kthime pas në anën juridike pas daljes së rezultateve të hetimeve.
“Punojnë çdo ditë, edhe në festa, për Pashkë, e Bajram, edhe të dielave,punojnë me qëllim që kur të dalin dokumentet, të thonë se ndërtimi ka përfunduar”, përmbylli Molla.
Banorët e rrugës “Pavarësia”, në zonën e Plazhit në Durrës janë ende në pritje të një topografi, i cili duhet të përcaktojë nëse ndërtuesit e kompanisë “AKM Group” Shpk, po respektojnë distancëm e kantierit me pallatin ku ata jetojnë.
Konflikti midis ndërtuesit dhe banorëve ka nisur në 27 Mars, kur u vendos gardhi rrethues në kantierin e ndërtimit, ku pritet të ngrihet një pallat nëntëkatësh.
Shembja e murit ndarës
Banorët shprehen se pallati i tyre ka pasur goxha dëmtime nga tërmeti i 2019 siguria e shtëpive mund të rrezikohet nëse cenohen themelet nga gërmimi.
Më 31 Mars, kur Citizens ishte për herë të parë në terren, një mur e ndante kantierin e ndërtimit nga rruga që sipas banorëve, është pronë vetëm në shërbim të pallatit ekzistues dhe nuk është rrugë qarkullimi, pasi mbyllet me hekurudhën. Ata u shprehën se ndërtuesi fillimisht premtoi se nuk do të shembte murin ndarës.
“Ata zotërinjtë, erdhën këtu, na thanë që muri nuk do prishet, avllia nuk do preket me dorë. Ata na ruajtën dje, kur nuk kishte asnjë këtu, e shkatërruan” – tregon Floresha Vehapi. Sapo banorët konstatuan se po prishej muri, njoftuan Policinë dhe një pjesë e këtij muri ka mbetur e pashembur.
Avokatja Edlira Peku, njëkohësisht dhe banore e pallatit ekzistues shpjegon për Citizens se në mënyrë të kundërligjshme është shkelur prona e tyre. Ndërsa Agjencia e Zhvillimit të Territorit konfirmon për Citizens se rruga i takon në pronësi shtetit.
“Nga verifikimi i fragmentit të hartës kadastrale, kufitare nga ana lindore me pronën 45/10, ZK 8518 është pasuria me Nr. 47/66, ZK 8518, e llojit “Rrugë”, me pronar Republika e Shqipërisë” – citon AZHT.
Peku pretendon se AZHT-ja i referohet një prone tjetër dhe pasuria 47/66 sipas portalit “ASIG” (i cili paraqet të dhëna gjeohapësinore) nuk është rruga për të cilën diskutohet, por një pjesë tokësore te blloku gjelbër në Iliria (fizikisht përballë pallatit ekzistues të banorëve, por nga ana tjetër e rrugës).
Peku i tha Citizens se do të ndërmarrë një kallëzim penal ndaj AZHT-së për këtë adresim të gabuar të pasurive.
“Mosrespektimi i distancave vë në rrezik jetën e banorëve të pallatit, i cili ka 135 apartamente. Gjithashtu, në mënyrë të kundërligjshme po tentohet të merret hapësira e përbashkët e të gjithë banorëve. Kjo përbën një shkelje të rëndë të ligjit dhe nuk duhet të lejohet nga institucionet” – përmbylli Peku.
Në pritje të topografit
Më 8 Prill, banorët ishin që në orën tetë të mëngjesit në pritje të forcave policore dhe Inspektoratit të Mbrojtjes së Territorit (IMT-së) Durrës, për të mësuar nëse prishja e murit dhe distancat ishin konform me lejen e ndërtimit, nga ku godina e re duhet të jetë 4.6 metra larg.
Leja e ndërtimit për objektin e ri është dhënë nga Këshilli Kombëtar i Territorit dhe Ujit (KKTU) më 25 qershor 2025. Ai po zhvillohet nga kompanitë “AKM Group” dhe “Bega-07” sh.p.k.
Citizens komunikoi me një nga ndërtuesit, pjesë e familjes Muçobega, të cilët thanë se godina e re do ta zbatojë këtë distancë dhe se nuk do ta cenojnë rrugën ekzistuese, madje do shtojnë dhe pjesë të gjelbëruar lulishteje. Ndërsa banorët nga ana tjetër u shprehën se ai jo vetëm nuk po respekton distancat por do të ketë hyrje të garazheve aty ku sot ata kalojnë lirshëm për të hyrë në pallatin ekzistues.
“Tek muri i prishur do vendos pilota nga 8 metra të thella për sigurinë e banorëve, sepse jam i pari që interesohem për këtë çështje” – tha përfaqësuesi i ndërtuesve.
Punonjësit e IMT-së të cilët mbërritën në terren rreth orës 11:30 thanë se nuk mund ta vlerësojnë me sy të lirë distancën dhe thirrën një topograf të bashkisë Durrës për matjet. Edhe pse ka kaluar më shumë se 24 orë, topografi ende nuk është paraqitur.
“Ne këtë shtëpi e kemi blerë me gjak trupi. Me pension jetojmë këtu, nuk jetojmë me drogë dhe pisllëqe” – u shpreh e revoltuar banorja Floresha Vehapi.
Banorët tregojnë se kanë tentuar disa herë të bisedojnë me ndërtuesin për të gjetur një rrugë të përbashkët, por jo vetëm që nuk kanë gjetur zgjidhje por dhe kanë përfunduar në komisariat policie.
Situata mbetet e paqartë deri në përfundimin e verifikimeve zyrtare dhe matjeve në terren nga autoritetet përkatëse. Ndërkohë, banorët shprehen të vendosur për të ndjekur të gjitha rrugët ligjore në mbrojtje të të drejtave të tyre.
Në Shqipëri e drejta për referendum rrjedh nga Kushtetuta, por ende mbetet një mekanizëm i papërdorur nga qytetarët. Ishte viti 1998, kur shqiptarët votuan për herë të fundit në një referendum dhe ky rast ishte për miratimin e Kushtetutës, ligjit më të lartë të Republikës.
Shkak për këtë boshllëk është bërë mungesa e rregullimeve ligjore që qartëson procedurat që do të mundësonin mbajtjen e referendumeve në nivelin qendror edhe lokal.
Në vitin 2015 Kuvendi miratoi ligjin 139/2015 “Për Vetëqeverisjen Vendore”, ku adresohet edhe mbajtja e referendumeve. Mirëpo, as ky ligj nuk detajon procedurat e mbajtjes dhe organizimit të referendumeve.
Ndër vite, mungesa e vullnetit politik ka vrarë një sërë nismash për ligjin mbi referendumet. Në 2013, Aleanca Kundër Importit të Plehrave, një grup aktivistësh e qytetarësh fituan të drejtën në Gjykatën Kushtetuese për të mbajtur referendum. Mirëpo, një valë protestash masive e detyruan qeverinë e re të socialistëve në atë kohë, të hiqte dorë nga importi i plehrave, duke e bërë të pakuptimtë mbajtjen e referendumit.
Projektligji dështoi 3 herë:
Në vitin 2018 një projektligj “Për Referendumet” u krijua nga INFOCIP (Qendra për Çështjet e Informimit Publik) u depozitua në Kuvend nga deputetja Rudina Hajdari, por Kuvendi nuk e kaloi në fazë diskutimi.
Në janar të vitit 2021, një grup qytetarësh dhe aktivistësh ndërmorën nismën për mbledhjen e 20 mijë firmave për të propozuar një ligj të ri për referendumet, por nuk rezultoi e suksesshme pasi nuk u arrit që të mblidheshin firmat brenda afatit të parashikuar.
Në vitin 2023, pati sërish tentativa, ku juristi Ilir Aliaj bashkë me të tjerë kolegë hartuan një tjetër draft-ligj dhe e depozituan në Kuvend përmes deputetit Dashamir Shehi. Por, sërish kjo nismë nuk shkoi më tej.
“Rikthehet ligji për Referendumet, në versionin e Socialistëve”
Mazhoranca socialiste ka nxjerrë për konsultim një projektligj të ri për rregullimin e procedurave të referendumeve, pas refuzimit të njëpasnjëshëm të iniciativave të tjera.
Gjatë prezantimit, Taulant Balla theksoi se Kushtetuta parashikon referendum për ligje dhe për çështje të veçanta, ndërsa projektligji i ri i ndan ato në kushtetuese, të përgjithshme dhe vendore. Referendumet për çështje specifike do jenë konsultative dhe jo detyruese.
Ai shtoi se për ndryshimet kushtetuese kërkohet fillimisht një shumicë prej 2/3 në Kuvend, përpara votimit qytetar, ndërsa synohet edhe kufizimi i afateve të procedurave në maksimum 3 muaj.
Reagimet për projektligjin e referendumeve
Ndërsa projektligji pritet ti nënshtrohet konsultimit publik, shoqëria civile dhe partitë opozitare e kanë pritur me kritika.
Rigels Xhemollari nga organizata “Qëndresa Qytetare”, që ka ndërrmarrë ndër vite me dhjetëra peticione, shprehet për Citizens.al se ky projektligj e zhvesh në fakt qytetarin nga e drejta për të vendosur.
“Projekti i PS-së parashikon që nismën për referendum kushtetues mund ta marrë vetëm 2/3 e deputetëve dhe jo vetë populli”, argumenton Xhemollari.
Sipas tij, është e padrejtë që referendumet e përgjithshme dhe ato vendore të quhen të tilla.
“Në artikulimin e projekt-aktit ngjajnë më shumë si sondazhe qytetare të organizuara me para publike, pasi fuqia e qytetarëve do te jetë vetëm konsultative, pra jo vendimmarrëse”, u shpreh Xhemollari.
Të njëjtin mendim ndan edhe deputeti i Lëvizjes Bashkë, Redi Muçi, duke shtuar se vullneti i popullit përmes këtij mekanizmi mund të injorohet nga maxhoranca qeverisëse.
“Shtohet propozimi i referendumit konsultativ (këshillimor) i cili shërben vetëm si mjet për të matur opinionin publik, si një lloj sondazhi, përpara marrjes së vendimeve politike nga Kuvendi”, tha Muçi për Citizens.al.
Ndërsa për referendumin kushtetues, Xhemollari thotë se PS propozon si kriter votën e më shumë se 50% të qytetarëve me të drejtë vote.
“Ky parashikim bie ndesh me të dhënat faktike të pjesëmarrjes në zgjedhje, pasi sipas te gjitha analizave rreth 50% e zgjedhësve tashme jetojnë jashtë vendit”, argumenton ai.
Dorina Prethi, zëvendës kryetare e “Shqipëria Bëhet” tha për Citizens.al se çdo nismë për rregullimin e ligjit për referendumet është një hap i rëndësishëm drejt forcimit të demokracisë direkte në vend, por thelbi duhet të jetë garantimi i vullnetit të qytetarëve.
“Nëse projektligji i propozuar nga mazhoranca nuk adreson sfidat si: pragjet e larta, procedurat burokratike dhe mungesa e garancive për administrim të paanshëm, atëherë ligji për referendumet rrezikon të mbetet një instrument thjeshtë formal”, u shpreh Dorina Prethi për Citizens.al.
Për deputetin e Lëvizjes Bashkë, Redi Muçi, ky projektligj nuk përbën ndonjë risi dhe as e zgjeron ligjin për referendumet si mekanizëm të ushtrimi të demokracisë së drejtpërdrejtë.
“Sipas këtij projektligji, iniciativa qytetare kufizohet vetëm te shfuqizimi i një ligji të caktuar, çka është një e drejtë që e njeh edhe Kushtetuta dhe nuk shtrihet te mundësia për të propozuar një ligji të ri”, argumenton Muçi.
Sipas tij, edhe për referendumin që kërkon shfuqizimin e një ligji është vendosur kusht që të marrin pjesë të paktën 40% e zgjedhësve të regjistruar.
“… çka është një shifër mjaft e lartë, e ngjashme me pjesëmarrjen e zakonshme në zgjedhjet e përgjithshme”, shprehet deputeti Muçi.
Erald Kapri, deputet i Partisë Mundësia tha për Citizens.al se deri më tani referendumi ka munguar pasi kushdo që ka qenë në pushtet ka dashur të mbajë sa më larg qytetarët nga vendimmarrja e rëndësishme.
“Referendumet janë forma më e lartë e demokracisë siç funksionon në shumë vende në Perëndim, por në Shqipëri është zvarritur pasi udhëheqësit politikë nuk kanë dashur kokëçarje në vendimmarrjet e tyre”, u shpreh deputeti Kapri.
Për të, pas kësaj nisme ka një prapavijë politike krejt tjetër.
“Hapja e kësaj teme nga maxhoranca lidhet tërësisht me betejën që ajo më drejtësinë. Ndaj çdo iniciativë ligjore që është propozuar nga ata lidhet vetëm me faktin se si të krijojnë barriera për të shpëtuar nga llogaridhënia për korrupsionin e gjithë këtyre viteve”, argumentoi Erald Kapri.
Sipas tij, ndryshimi i Kodit të Procedurës penale ku ministrat nuk mund të pezullohen nga gjykata, ulja e numrit të deputetëve, kanë si synim që Rama dhe të vetët të jenë të paprekshëm nga drejtësia.
“Të ndryshosh Kushtetutën me referendum është mision pothuaj i pamundur, por në fund, maxhoranca synon vetëm garanci ekstra ligjore për të mbijetuar politikisht”, deklaroi Kapri.
Për Dorina Prethin, shqetësim serioz është presioni mbi zgjedhësit në Shqipëri.
“Kur zgjedhjet shpesh shoqërohen me patronazhim politik apo presion administrativ, ekziston rreziku që i njëjti fenomen të transferohet edhe tek referendumet. Pa garanci të forta për votë të lirë dhe të fshehtë, edhe referendumi mund ta deformojë vullnetin e qytetarëve”, deklaroi Prethi.
Ndërsa nuk ngurron të përmendë faktin që ky projektligj është një nga shtyllat e programit të “Shqipëria Bëhet”.
“Një “falënderim” shkon për mazhorancën që po kujdeset të marrë në konsideratë idetë tona, ndoshta jo nga bindja, por nga nevoja për të ruajtur pushtetin me çdo kusht”, përfundoi Dorina Prethi.
Nëse do ta shikonim Tiranën si turistë, apo thjesht duke e vëzhguar nga lart, me gjasë se do ta perceptonim edhe ne si ai qyteti tipik në zhvillim.
Vija e drejtë e bulevardit qendror, që lartësohet nga kulla dhe plot projekte që premtojnë modernitet. Një panoramë zhvillimi që duket se të bind se ky qytet është tejet i jetueshëm.
Por qyteti nuk kuptohet nga qielli. Nuk kuptohet si vizitor. Ai lexohet në tokë, nga ata që e jetojnë çdo ditë, në rrugët që janë ngushtuar, hapësirat që janë zhdukur, ndërtesat e vjetra që nuk janë më dhe në historitë që janë fshirë për t’i hapur vend një tjetër vizioni.
Dokumentari “Tirana vertikale: Arkitektura e pushtetit”, nuk është thjesht një rrëfim për kullat. Është një dëshmi vizuale mbi mënyrën se si pushteti e ndryshoi kryeqytetin, dhe përmes tij, realitetin.
Ndryshimi u shfaq fillimisht si një vizion përmes Planit të Përgjithshëm Vendor “Tirana 2030,” i cili premtoi një qytet të balancuar: me hapësira publike, unaza të gjelbra, transport të organizuar dhe zhvillim të kontrolluar. Një shkëputje nga kaosi i së shkuarës nën tranzicionin pa rregulla.
Por zhvillimi real ndoqi një tjetër trajektore. Në vend të një qyteti të planifikuar, u materializua një qytet “i negociuar.” Një hapësirë ku plani u shkel vazhdimisht, rregullat u anashkaluan dhe zhvillimi u kanalizua drejt një modeli të vetëm: vertikalitetit.
Në një dekadë, mbi 140 projekte kullash u shqyrtuan ose miratuan. Miliona metra katrorë ndërtim kanë ndryshuar përfundimisht profilin e kryeqytetit duke bërë që të mbizotërojë një konfuzion i thellë: për kë u ndërtua ky qytet?
Doriana Musai, arkitekte dhe planifikuese urbane, na përcjell në disa pika kyçe të Tiranës, aty ku historia urbane është thyer ose transformuar.
Stadiumi Kombëtar, i kthyer në një model partneriteti publik-privat, ku funksioni publik duket gjithnjë e më periferik.
Piramida, një simbol i diktaturës që nuk u përball me të shkuarën, por u ripaketua në një formë të re, pa e zgjidhur konfliktin e saj historik.
Teatri Kombëtar, i shembur në mënyrë brutale, në një moment që ndryshoi raportin mes qytetarëve dhe pushtetit. Të tria, ndonëse të ndryshme, tregojnë të njëjtën logjikë: transformim, privatizim ose zhdukje në funksion të një zhvillimi që e shpërfilli publikun.
Ervin Goci, pedagog i komunikimit, prej vitesh aktivist i çështjeve publike, ndalet te sheshi “Skënderbej” për ta treguar atë jo si një histori suksesi urban, por si një mekanizëm, sipas së cilit u ushqyen më tej projektet e kullave.
Një hapësirë që krijon iluzionin e frymëmarrjes, ndërkohë që përreth saj u ndërtua dhe po vijohet të ndërtohet në densitet ekstrem. Sheshi u kthye në një skenë ku ekspozohen kullat, ndërsa qytetarët u detyruan të zhvendosen në periferi të vetë përvojës urbane.
Një ndryshim i heshtur, por thelbësor ku qyteti nuk u organizua më për njerëzit, por për të mbështetur një model zhvillimi që justifikoi edhe flukse buxhetesh që në rrethana dhe kontekste të tjera nuk do të mund të ishin justifikuar.
Historia e një qyteti nuk zhduket vetëm duke shembur godinat historike të saj, por edhe duke i transformuar ato. Ndërtesat humbasin identitetin, funksionet ndryshojnë, dhe me kalimin e kohës qyteti fillon të harrojë vetveten.
Në këtë proces, arkitektura nuk është më thjesht procesi i ndërtimit, por kthehet në instrumentin e pushtetit, komunikimit dhe kontrollit.
Prof. Dr. Nebi Bardhoshi sjell një rrugëtim antropologjik të projektit në tentativë të “Bulevardit të Ri”, ku analizon sesi shoqëria dhe kontekstet sociale të zonave të ndryshme të Tiranës u shpërfillën dhe anashkaluan nga interesat e ndërtimit.
Mungesa e lidhjeve të forta komunitare bëri që rastet e xhentrifikimit si te 5 Maji; Unaza e Madhe; Kombinati; Shkoza etj. të kaloheshin pa një analizë dhe kuptim të thellë shoqëror.
Dokumentari nuk jep një përgjigje të thjeshtë, por lë një pyetje të hapur: Çfarë është Tirana sot? Një qytet i qytetarëve? I turistëve? Apo i atyre që e ndërtojnë dhe e tregtojnë atë?
Mes kullave, hapësirave të mbetura dhe kujtesës që zbehet, mbetet një realitet më kompleks se çdo render apo projekt. Një qytet që duhet kuptuar përpara se të jetë shumë vonë për ta ndryshuar dhe korrigjuar atë.
Kliko këtu për të lexuar versionin e transkriptuar të dokumentarit.
Krimet mjedisore në Shqipëri po shtrihen në përmasa të gjera, ndërsa ndëshkimi i tyre mbetet sporadik dhe i dobët. Raportet tregojnë një zinxhir institucionesh të fragmentuara, me mungesë koordinimi dhe kapacitete të kufizuara për hetim dhe ndjekje penale.
Në praktikë, shkeljet evidentohen, por rrallë përkthehen në dënime efektive apo rikuperim të dëmit. Kjo krijon një klimë pandëshkueshmërie që po nxit vazhdimësinë e dëmtimit të mjedisit.
Sipas një serie raportesh të publikuara nga Qendra Burimore e Mjedisit në Shqipëri (REC Albania), mbi rolin e organeve administrative në drejtësinë mjedisore dhe të Policisë së Shtetit, në kuadër të projektit EJA (Environmental Justice Albania), financuar nga BE-ja, problemet përfshijnë ndotjen nga mbetjet urbane dhe industriale, derdhjen e ujërave të zeza, degradimin e tokës dhe erozionin e lartë që prek deri në 36% të territorit.
Pyjet janë ndër sektorët më të goditur. Në dy dekadat e fundit, vendi ka humbur rreth 300 mijë hektarë pyje, ndërsa prerjet tejkalojnë disa herë ritmin e rigjenerimit natyror.
Zjarret, ndërkohë, kanë shkaktuar dëme masive, me mbi 456 hektarë të djegur dhe humbje ekonomike prej 2.6 milionë eurosh.
Sipas Mihallaq Qirjos, drejtues i REC Albania, mungesa e drejtësisë mjedisore është një problem strukturor në të gjithë zinxhirin institucional, nga agjencitë ligjzbatuese te policia dhe deri te gjykatat.
“[…] problematika lidhet me kapacitetet tejet të kufizuara njerëzore, mungesën e specializimit për çështjet mjedisore brenda institucioneve të drejtësisë dhe fragmentarizimin e roleve dhe përgjegjësive institucionale”, tha Qirjo.
Reforma me konfuzion dhe ndëshkimet e kufizuara
Një nga problemet kryesore që evidenton raporti është mënyra si janë organizuar institucionet.
Deri në vitin 2019, Inspektorati Shtetëror për Mjedisin, Pyjet, Ujin dhe Turizmin (ISHMPUT) kishte kompetenca të qarta dhe raportim të rregullt. Pas reformës, ky institucion u shpërbë dhe kompetencat u ndanë mes 5 agjencive dhe inspektorate:
Agjencia Kombëtare për Zonat e Mbrojtura (AKZM), Agjencia Kombëtare e Mjedisit (AKM), Agjencia Kombëtare e Pyjeve (AKP), Agjencia Kombëtare e Bregdetit (AKB) dhe Inspektorati Kombëtar i Mbrojtjes së Territorit (IKMT).
Sipas raportit, kjo solli mbivendosje kompetencash, paqartësi përgjegjësish dhe mungesë koordinimi institucional.
Përgjatë viteve 2014-2019, Inspektorati i Mjedisit dhe Pyjeve dhe ISHMPUT vendosën 1,329 gjoba me vlerë rreth 6.2 milionë euro, dhanë 104 paralajmërime dhe pezulluan aktivitetin në 277 raste.
Por, sipas raportit, inspektimet kanë qenë sipërfaqësore dhe në shumicën e rasteve nuk janë plotësuar procesverbalet.
“Referuar të dhënave për arkëtimin e gjobave nga shoqëritë përmbarimore (rreth 11.4%), konstatojmë se sistemi nuk ka funksionuar, pasi është humbur përgjegjësia dhe interesi nga të dy palët”, theksohet në raport.
Për gjobat e vendosura nga AKM nuk ka statistika të sakta mbi vjeljen, pasi proceset janë zgjatur dhe shumë pak gjoba janë arkëtuar.
“Referuar edhe raporteve të KLSH, vetë raportet nuk i referohen gjobave të trashëguara nga ISHMPUT deri në vitin 2019”, thuhet më tej në raport.
Për vitet 2014-2024, vlera e pa-arkëtuar e dëmeve nga kundërvajtjet administrative në pyje dhe zona të mbrojtura arrin në 12,025,748,000 lekë (rreth 122 milionë euro).
Qirjo thekson për Citizens.al se vonesat shumëvjeçare në ndëshkim dhe vjeljen e gjobave japin një mesazh të gabuar dhe nuk ndihmojnë në parandalimin e dëmeve.
“Veprat penale kundër mjedisit kërkojnë reagim të shpejtë për mbledhjen e provave dhe ndalimin e dëmeve për kundërvajtje të tjerë, si në rastet e zjarrvënieve, gërmimeve në lumenj, vrasjes së kafshëve, apo hedhjes së mbetjeve”, tha ai.
Raporti evidenton gjithashtu se 61 subjekte që operojnë në fondin pyjor dhe kullosor (si hidrocentrale, miniera gurore etj) kishin detyrimin të pyllëzonin 1,880 ha dhe të përmirësonin 360 ha kullota. Por që institucionet nuk i kanë kontrolluar këto subjekte dhe nuk kanë informacion nëse detyrimet e tyre janë përmbushur.
Krimet mjedisore jashtë radarit të policisë
Kodi Penal përfshin 19 vepra penale kundër mjedisit, por numri i rasteve të trajtuara dhe i dënimeve mbetet i ulët.
Këto përfshijnë ndotjen e ajrit, ujërave dhe tokës, prerjen e paligjshme të pyjeve, transportin e mbetjeve dhe trajtimin e lëndëve radioaktive.
Sipas raportit, gjatë viteve 2019-2023 janë regjistruar 30-90 raste në qarqe si Elbasani, Korça dhe Tirana.
Megjithatë, edhe pse zbulueshmëria ka qenë relativisht e lartë, arrestimet kanë qenë të pakta dhe shumica e rasteve janë trajtuar me procedim në gjendje të lirë.
Në Korçë, sipas raportit, për vitin 2023 pati 92 raste dhe vetëm një arrestim çka tregon “për një sistem që funksionon në letër, por jo në praktikë”.
Ndërkohë, prerja e paligjshme e pyjeve mbetet vepra më e shpeshtë: 68% në Elbasan, 82% në Korçë dhe 53% në Tiranë.
Pas saj renditen ndotja (17%), prerja e drurëve dekorativë e frutorë (6%) dhe zjarrvëniet (2%).
Nga tre qarqet e analizuara (Tiranë, Elbasan, Korçë), Korça rezulton se ka pasur përqendrimin më të lartë të veprave penale në raport me popullsinë.
Nga ana tjetër raporti thekson se krimet mjedisore nuk trajtohen si prioritet strategjik në politikat e sigurisë. Ai vë në dukje se në strategjitë 2019-2024 të Policisë së Shtetit mungojnë objektiva dhe burime për këtë fushë.
Sipas Qirjos, reagimi i ulët qytetar lidhet me mungesën e besimit te institucionet. Ai mori si shembull përvojën e shkuar me “Komisariatin Digjital”, ku sipas tij qytetarët reagonin kur kanali i komunikimit ekzistonte.
“Njohja me veprat penale për mjedisin është detyrë në vijimësi për të ngritur ndërgjegjësimin dhe nxituar reagimin qytetar, ndonëse vetë dhënia e drejtësisë mjedisore përmes ndëshkimit dhe rikuperimit të dëmit janë mjetet më të mirë ndërgjegjësues”, përfundon Qirjo.
Ajo çfarë vihet re në radhët e policisë është edhe mungesa e një personeli të trajnuar për hetimet e krimeve mjedisore.
“Oficerët veprojnë me njohuri të përgjithshme dhe pa mjete teknike për provë. Mungojnë laboratorë, mjete matëse dhe trajnime të vazhdueshme, çka bën që edhe kur ka vullnet, hetimi të mos mund të çojë në rezultat penal”, theksohet në raport.
Login
