NĂ« javĂ«t e para tĂ« kĂ«tij viti, tĂ« cilat ishin me reshje tĂ« vazhdueshme, nĂ« RrapishtĂ«, pjesĂ« e lagjes â5 Majiâ tĂ« qytetit tĂ« Elbasanit, rrugĂ«t u mbushĂ«n me gropa uji dhe baltĂ«.
Banorët u përpoqën të kalojnë pellgjet me çizme, me fëmijët në krahë ose me biçikleta që mezi lëviznin, të zhgënjyer edhe këtë vit nga premtimet e pambajtura ata theksojnë se kjo situatë përsëritet shpesh.
âKĂ«shtu Ă«shtĂ« prej viteshâ, thotĂ« Paqizja, njĂ« banore e vjetĂ«r e lagjes, duke treguar me dorĂ« rrugĂ«n e pashtruar.
âKemi kĂ«rkuar shumĂ« herĂ«, kam folur kudo. Na thonĂ« do ta bĂ«jmĂ«, do ta bĂ«jmë⊠dhe pastaj heshtje. VetĂ«m zona jonĂ« Ă«shtĂ« kĂ«shtu. Pse? Se jemi romĂ«.â
NĂ« kĂ«tĂ« zonĂ« tĂ« âRajonit 6,â qĂ« prej vitit 2005 banorĂ«t dĂ«gjojnĂ« se ârruga do tĂ« bĂ«hetâ. KanĂ« bĂ«rĂ« kĂ«rkesa me shkrim, janĂ« mbledhur gjatĂ« procesit tĂ« Buxhetimit me PjesĂ«marrje (njĂ« proces qĂ« pĂ«rfshin qytetarĂ«t nĂ« pĂ«rcaktimin e buxhetit) dhe kanĂ« marrĂ« pjesĂ« nĂ« takime publike.
âE kemi bĂ«rĂ« me qindra herĂ« kĂ«rkesĂ«n. Duam qĂ« kĂ«tĂ« rrugĂ«n tonĂ« ta bĂ«jnĂ«. Lagjja jonĂ« Ă«shtĂ« katastrofĂ«â, thotĂ« njĂ« tjetĂ«r banore.
âKemi 20 vjet qĂ« presim tĂ« na rregullohen rrugĂ«t, tĂ« pastrohet Manasderja dhe tĂ« kemi mĂ« shumĂ« kosha. QĂ« nga 2005 kjo situatĂ« Ă«shtĂ« kĂ«tu dhe rrugĂ«t shtrohen kudo, vetĂ«m te ne joâ, thotĂ« Kimete Ademi, e cila ka qenĂ« e pranishme nĂ« shumĂ« takime me bashkinĂ« pĂ«r tĂ« kĂ«rkuar ndĂ«rhyrje nĂ« sistemimin e rrugĂ«ve dhe pastrimit tĂ« lagjes.
NĂ« tetor 2025, nĂ« shkollĂ«n âQemal Haxhihasaniâ u zhvillua takimi pĂ«r buxhetimin me pjesĂ«marrje pĂ«r âRajonin 6.â
Sipas procesverbalit zyrtar, ndĂ«r prioritetet e votuara nga banorĂ«t e lagjes â5 Maji, RrapishtĂ«â ishin asfaltimi i rrugĂ«ve âHysen Alikopiliâ dhe âKamber Xherijaâ. Emrat e rrugĂ«ve u hodhĂ«n nĂ« letĂ«r dhe kĂ«rkesat u renditĂ«n si prioritare.
Ndërkohë, Doris Madhi, këshilltare e opozitës në Këshillin Bashkiak, prezantoi peticionin e banorëve me firmat e tyre, i cili iu dërgua me e-mail të gjithë këshilltarëve, por kjo nuk mjaftoi për të siguruar financimin e rrugëve të kërkuara nga komuniteti rom.
Lagjja Rrapishtë Elbasan/Citizens.al
Kryetari i BashkisĂ«, Gledian Llatja, gjatĂ« mbledhjes pĂ«r miratimin e buxhetit prezantoi listĂ«n e investimeve nĂ« rrugĂ« dhe infrastrukturĂ«. Ai pĂ«rmendi edhe rrugĂ«t âXhaferr Belguâ dhe âHysen Alikopiliâ si investime tĂ« ardhshme.
Megjithatë, sipas një përgjigjeje zyrtare që banorët kanë marrë nga bashkia, disa prej këtyre rrugëve nuk rezultojnë në planin aktual të investimeve.
âProcesi i konsultimit, nĂ«se nuk merren parasysh prioritetet e banorĂ«ve, nuk ka vlerĂ«â, thotĂ« Ervis Ăota, drejtues i LĂ«vizjes Rinore Egjiptiane Rome, i cili ka ndjekur tĂ« gjitha hapat institucionalĂ« me banorĂ«t pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« realitet kĂ«to investime.
âKĂ«rkesat tona pasqyrohen nĂ« listĂ«, por kur vjen puna te fondet, na thuhet se nuk ka plan pĂ«r investime ose se do tĂ« ketĂ« financime nga fonde tĂ« tjera dhe jo nga buxheti i bashkisĂ«.â
Ai ka shoqëruar banorët në disa procese vendimmarrjeje, por tashmë bashkë me ta shprehet i zhgënjyer për mungesën e finalizimit të investimit.
Në Rrapishtë, infrastruktura nuk është luks, por nevojë bazike: rrugë të shtruara që të mos përmbyten sa herë bie shi.
âEdhe ne njerĂ«z jemiâ, thotĂ« Nazmi Kallku, njĂ« burrĂ« i moshuar, duke parĂ« fĂ«mijĂ«t qĂ« luajnĂ« pranĂ« njĂ« pellgu balte. âNuk duhet tĂ« vuajmĂ« kĂ«shtu.â
Ndërsa kërkojnë rrugë të shtruara dhe kanalizime funksionale, banorët e komunitetit rom në lagjen Rrapishtë ngrenë shqetësime edhe për shkollën e zonës.
Godina arsimore ndodhet në gjendje të degraduar, me infrastrukturë të amortizuar dhe kushte që, sipas tyre, nuk garantojnë një mjedis dinjitoz për fëmijët. Deri më tani nuk ka pasur investim konkret për rikonstruksionin.
Nga ana tjetër, bashkia deklaron se investimet për lagjen Rrapishtë pritet të mbulohen nga Fondi Shqiptar i Zhvillimit dhe se së shpejti do të ketë një përgjigje konkrete për ndërhyrjet e planifikuara. Banorët mbeten në pritje, me shpresën se premtimet do të përkthehen në investime reale që do të përmirësojnë jetesën dhe kushtet e arsimimit.
Dhe sa herë bie shi, Rrapishta rikujton se premtimet, pa asfalt dhe pa kanalizime, nuk thahen kurrë.
Prej më shumë se një dekade në Tiranë ndërtohet me ritëm shumë të lartë. Qyteti është kthyer në një kantier të përhershëm me miliona metra katrorë të rinj çdo vit.
Kullat shumëkatëshe dhe komplekset rezidenciale kanë ndryshuar fizionominë e kryeqytetit, ndërsa ndërtimi është bërë një nga motorët kryesorë të ekonomisë lokale.
Por përtej këtij zhvillimi, të dhënat e censit 2023 tregojnë një realitet më kompleks. Popullsia brenda bashkisë Tiranë ka rënë me rreth 30 mijë persona, duke ngritur pyetjen: për kë dhe për çfarë ndërtohet në këtë zonë?
Vetëm 8% e qarkut jeton në banesa të reja
Sipas Censit 2023, qarku Tiranë, ku përfshihen bashkia Tiranë, Kamëz, Vorë, Kavajë dhe Rrogozhinë, ka 321,821 njësi banimi, nga të cilat 85,475 janë bosh.
Pjesën më të madhe të banesave bosh e ka Tirana me 52,871 të tilla, më pas Kavaja me 21,765, Kamza me 4,151, Rrogozhina me 4,872 dhe Vora me 1,798 banesa bosh.
Nga totali prej 236,364 njësish të banuara në rang qarku, pjesa më e madhe e apartamenteve dhe shtëpive ku jetohet janë ndërtuar në periudhën 1981-2010. Në njësitë e ndërtuara pas vitit 2016 jetojnë vetëm 18,474 banorë, ose rreth 7.8% e totalit.
Për ekspertin e ekonomisë Pano Soko kjo shpjegohet me çmimet e larta të ndërtimit të ri, që e mbajnë të papërballueshëm për pjesën më të madhe të popullsisë.
âĂmimet e larta kanĂ« shĂ«rbyer si njĂ« seleksionues natyror, ku shumica kanĂ« mbetur jashtĂ«â, thotĂ« Soko.
Censi i vitit 2023 përveç numrit të banesave të banuara dhe bosh jep edhe vjetërsinë e ndërtesave, por Instituti i Statistikave e ka publikuar këtë informacion vetëm në nivel qarku.
Citizens.al i kërkoi INSTAT-it të dhëna në nivel bashkie dhe njësie administrative, por pas komunikimeve me institutin dhe Komisionerin për të Drejtën e Informimit, na u tha se të dhënat janë ende në përpunim dhe se do të na vihen në dispozicion vetëm pasi ky proces do të ketë përfunduar.
Kërkuam gjithashtu informacion mbi vendndodhjen dhe periudhën e ndërtimit të banesave bosh, por edhe ky informacion nuk u vu në dispozicion me të njëjtin argument.
Censi rrëzoi propagandën
Në dekadën e fundit në Tiranë janë miratuar rreth 10 milionë metra katrorë ndërtim, duke e kthyer kryeqytetin në një kantier të madh dhe ekonominë e saj të varur nga industria e ndërtimit.
Në vitin 2015, pak para se të zgjidhej kryetar bashkie, Erion Veliaj deklaronte si ambicie personale:
âNuk kam ndĂ«rmend tĂ« hyj nĂ« histori si njĂ« njeri qĂ« dha pallate; dua tĂ« mbahem mend si njĂ« njeri qĂ« punoi pĂ«r ta kthyer qytetin nĂ« normalitet dhe si njeri qĂ« ndĂ«rtoi mĂ« shumĂ« parqe sesa pallate.â
Por sot, shifrat janë kokëforte, kantiere ndërtimi hapen thuajse çdo ditë në çdo njësi administrative të Tiranës, duke ngritur pikëpyetje mbi nevojën reale të këtij ritmi ndërtimi.
Argumenti i kryetarit tĂ« BashkisĂ« â i cili prej shkurtit 2025 ndodhet nĂ« paraburgim si i pandehur pĂ«r korrupsion dhe pastrim parash â ka qenĂ« se Tirana shtohej me 20-25 mijĂ« banorĂ« çdo vit dhe se ndĂ«rtimi ishte i domosdoshĂ«m pĂ«r tĂ« frenuar rritjen e çmimeve.
Në kulmin e këtij debati, në vitin 2023, Veliaj do të shprehej se lejet jepeshin bazuar mbi kërkesat e tregut.
âNumri i metrave katrorĂ« tĂ« ndĂ«rtuara nĂ« TiranĂ«, pĂ«rputhet proporcionalisht me numrin e rritjes sĂ« banorĂ«ve tĂ« TiranĂ«s,â theksonte Veliaj, âKa kĂ«rkesĂ«, por ka edhe ofertĂ«, tĂ« dyja duhet tĂ« ecin paralelisht.â
âTiranĂ«s nuk i vĂ«mĂ« dot traun pĂ«r kĂ«ta 20-25 mijĂ« qytetarĂ« qĂ« na bashkohen çdo vit, as sâe ndajmĂ« dot nĂ« vendas dhe tĂ« ardhur, sepse ajo Ă«shtĂ« gjuhĂ« raciste e viteve â90 qĂ« nuk duhet tĂ« ekzsitojĂ« mĂ«,â shprehej Veliaj pĂ«r idenĂ« e ânjĂ« qyteti tĂ« mirĂ« pĂ«r tĂ« gjithĂ«.â
Por paradoksalisht çmimet e banesave janë rritur pavarësisht rritjes së sipërfaqes së dhënë për ndërtim.
Sipas Pano Sokos, prirja nuk lidhet më me nevojat e tregut, por me ekonominë informale:
âPastrimi i parave e la kĂ«rkesĂ«n natyrore pĂ«r apartamente tĂ« qytetarĂ«ve tĂ« paplotĂ«suar, jo pĂ«r shkak tĂ« mungesĂ«s sĂ« ofertĂ«s, por pĂ«r shkak tĂ« çmimeve tĂ« larta,â thotĂ« ai.
Sa banorë shtohen dhe sa apartamente ndërtohen
Deklaratat e kryebashkiakut Veliaj për flukset e zhvendosjeve rezidenciale në Tiranë me nga 20-25 mijë qytetarë, ndodhnin në një kohë kur nuk kishte të dhëna të pavarura.
INSTAT-i botoi të dhënat e censit vetëm në vitin 2023. Këto të dhëna krahasuar me vitin 2011 tregojnë se popullsia e bashkisë Tiranë është rritur me rreth 40 mijë banorë.
Kjo do tĂ« thotĂ« njĂ« mesatare prej rreth 3,500 banorĂ« nĂ« vit. Me njĂ« mesatare familjare, rreth 1,500 apartamente nĂ« vit do tĂ« mjaftonin pĂ«r akomodimin e tyre â totali nĂ« 10 vite, rreth 15,000 apartamente.
Por për këtë periudhë nga censi rezulton se janë shtuar rreth 51,854 njësi banimi të reja. Prej tyre 38 mijë janë të banuara dhe rreth 13,800 bosh.
Kështu, në praktikë, për çdo banor të ri që i është shtuar Tiranës është ndërtuar diçka më shumë se një apartament.
Ilustrim grafik të kullave rreth qendrës dhe lartësitë e tyre.
Bie popullsia në qendër, rritet në periferi
Presioni më i madh i ndërtimit në kryeqytet është përqendruar në katër zona: Tirana brenda Unazës së Madhe, Kashari, Dajti dhe Farka.
Që nga viti 2011, Dajti është rritur me rreth 15 mijë banorë, Kashari me rreth 46 mijë dhe Farka me rreth 14 mijë banorë.
Kashari dhe Dajti konsiderohen si zonat periferike me çmime më të arsyeshme, ku zhvendosen familjet me të ardhura të mesme dhe të ulëta. Ndërsa Farka, përkundrazi, është kthyer në zonë elitare rezidenciale me vila dhe rezidenca luksoze.
Sipas Pano Sokos, qytetarët po shkojnë drejt periferisë për shkak të çmimeve dhe përpjekjes për të gjetur një jetë më të qetë në kryeqytet.
Por, ndĂ«rkohĂ«, popullsia e TiranĂ«s brenda zonĂ«s qendrore tĂ« saj â ish-bashkia e vjetĂ«r deri nĂ« reformĂ«n e vitit 2014, e njohur rĂ«ndomtĂ« si vija e verdhĂ«, â ka rĂ«nĂ« me 29,172 banorĂ«.
Pra, pikërisht në zonën ku po ndërtohen më shumë kulla, numri i banorëve po zvogëlohet.
Kjo ngre pyetjen thelbësore: kush po blen dhe për kë po ndërtohet në qendër kur zona është zbrazur me rreth 30 mijë qytetarë në 12 vitet e fundit?
âNdĂ«rtimi nĂ« qendĂ«r duket se Ă«shtĂ« vĂ«nĂ« nĂ« funksion tĂ« pastrimit tĂ« parasĂ« gri. Nuk ka mĂ« kĂ«rkesĂ« natyrore pĂ«r strehim; ka kĂ«rkesĂ« pĂ«r kthimin e parave âcashâ nĂ« beton sepse besojnĂ« se janĂ« mĂ« tĂ« sigurta ashtu,â thotĂ« Soko.
AutorĂ«: Ola Mitre; Aida Ciro; Kristi Bashmili dhe Nemanja ĆœivaljeviÄ.
NĂ« korrik tĂ« vitit 2025, fadromat hynĂ« nĂ« Theth dhe brenda pak ditĂ«sh, disa ndĂ«rtime u shembĂ«n nĂ« zemĂ«r tĂ« Alpeve Shqiptare, nĂ« njĂ« aksion qĂ« autoritetet e cilĂ«suan si ârikthim i ligjshmĂ«risĂ«â.
VetĂ«m njĂ« vit mĂ« parĂ«, gjatĂ« fushatĂ«s pĂ«r zgjedhjet parlamentare tĂ« 30 qershorit, kryeministri Edi Rama nxiti banorĂ«t tĂ« ktheheshin nĂ« fshatin e tyre turistik, tĂ« investonin dhe tâi kthenin tokat e tyre nĂ« mundĂ«si zhvillimi. Premtimi ishte se pronat e brezave do tĂ« pajiseshin me dokumente pronĂ«sie dhe se âPaketa e Maleveâ do ishte mjeti i rikthimit dhe i mirĂ«qenies sĂ« zonave alpine.
âGjobat pĂ«r ndĂ«rtim pa leje, nĂ« kĂ«tĂ« zonĂ« do tâi fshijmĂ« tĂ« gjitha. Ju keni ndĂ«rtuar pa leje sepse nuk keni pasur mundĂ«si tĂ« merrni certifikatĂ«n e tokĂ«s qĂ« u takon,â iu pĂ«rgjigj Rama shqetĂ«simit tĂ« banorĂ«ve tĂ« Thethit, duke njoftuar dhe planet pĂ«r miratimin e ligjit.
âNa thanĂ« tĂ« investonim. Kthehuni, ndĂ«rtoni! Dhe ne ndĂ«rtuam mĂ« lehtĂ« se çdo vit tjetĂ«r se ishin votimet,â thotĂ« Kristian Gurra, 27 vjeç.
Kristiani ka mbi dhjetë vite që zhvillon një biznes familjar në Theth. Filloi me një lokal të vogël, ndërsa tani ka një restorant dhe 16 dhoma për turistë, që mbajnë familjen e tij dhe disa punëtorë sezonalë. Investimi i fundit, i menduar për turizëm dimëror, u financua me kredi bankare rreth 100 mijë euro, por u shemb gjatë aksionit të korrikut.
âSot paguaj kredinĂ« çdo muaj dhe kam edhe gjobĂ«. ShtĂ«pinĂ« nĂ« ShkodĂ«r e kam lĂ«nĂ« kolateral, sepse kĂ«tu nuk kam tapiâ, thotĂ« ai.
Rasti i tij Ă«shtĂ« tipik pĂ«r zonat veriore nĂ« ShqipĂ«ri, ku tokat trashĂ«gohen brez pas brezi pa dokumente pronĂ«sie, njĂ« problem historik qĂ« institucionet nuk e kanĂ« zgjidhur kurrĂ«. âPaketa e Maleveâ, e miratuar nĂ« mars 2025, synon tĂ« anashkalojĂ« kĂ«tĂ« ngĂ«rç, duke u dhĂ«nĂ« banorĂ«ve mundĂ«sinĂ« tĂ« ndĂ«rtojnĂ« dhe tĂ« zhvillojnĂ« pronĂ«n edhe nĂ« mungesĂ« tĂ« titullit tĂ« qartĂ« pronĂ«sor.
Por aksioni i prishjeve, i ndĂ«rmarrĂ« menjĂ«herĂ« pas miratimit tĂ« ligjit, goditi pikĂ«risht atĂ« qĂ« kjo âpaketĂ«â pretendon tĂ« mbĂ«shtesĂ«: investimet e banorĂ«ve nĂ« pronat e tyre tĂ« trashĂ«guara.
NdĂ«rkohĂ«, tĂ« dhĂ«nat tregojnĂ« se arkitektura ligjore favorizon investime tĂ« mĂ«dha turistike dhe energjetike, shumĂ« larg modelit familjar tĂ« premtuar, duke mos pĂ«rjashtuar as Parkun âAlpet e ShqipĂ«risĂ«â, njĂ« territor kyç pĂ«r iniciativat ndĂ«rkufitare tĂ« mbrojtjes sĂ« natyrĂ«s, pjesĂ« e Alpeve Dinarike dhe e Brezit tĂ« GjelbĂ«r Evropian.
Alpet Shqiptare përbëjnë një ekosistem të pandashëm me parkun Prokletije në Malin e Zi, por standardet e mbrojtjes janë ndjeshëm të ndryshme sa i përket aktiviteteve të lejuara brenda tyre. Për më tepër, ligji hap rrugë edhe tjetërsimit të pyjeve, kullotave dhe livadheve, duke lejuar ndryshimin e përdorimit të tokës nga natyrore, në urbane apo industriale, çka jo vetëm dobëson mbrojtjen e burimeve natyrore, por cenon vetë funksionin ekologjik të territorit.
Ekspertët paralajmërojnë se qasja e ligjit shqiptar rrezikon pasoja të pakthyeshme për ekosistemin alpin dhe bie ndesh me parimet e zhvillimit të qëndrueshëm, ndërsa centralizimi i vendimmarrjes në nivel qendror hap shteg që përfitimet të shkojnë te subjekte jorezidente dhe jo te komunitetet vendase.
Paketa e Maleve
NĂ« prezantimin publik, âPaketa e Maleveâ u shfaq si njĂ« instrument pĂ«r tâu ardhur nĂ« ndihmĂ« banorĂ«ve tĂ« zonave malore, qĂ« prej dekadash jetojnĂ« dhe investojnĂ« nĂ« toka pa tituj pronĂ«sie. Zgjidhja e kĂ«tij problemi u lidh me zhvillimin e strukturave agroturistike, qĂ« janĂ« miqĂ«sore me mjedisin, si dhe mbajtjen e komuniteteve nĂ« territor, nĂ« njĂ« kohĂ« qĂ« shumĂ« zona malore nĂ« ShqipĂ«ri janĂ« zbrazur si pasojĂ« e emigrimit.
Ligji i miratuar parashikon njĂ« seri mekanizmash qĂ«, nĂ« dukje, synojnĂ« tâu japin banorĂ«ve tĂ« zonave malore siguri juridike dhe mundĂ«si zhvillimi. Ai u lejon individĂ«ve tĂ« njohur si posedues jopronar qĂ«, me pĂ«rmbushjen e disa kritereve, tĂ« blejnĂ« tokĂ«n shtetĂ«rore me çmimin simbolik prej 1 euro, tĂ« pĂ«rfitojnĂ« pĂ«rjashtime nga disa taksa pĂ«r njĂ« periudhĂ« 10-vjeçare, si dhe tĂ« kenĂ« akses tĂ« thjeshtuar nĂ« lejet e ndĂ«rtimit.
Por ndërkohë ligji ka përfshirë qartazi edhe investitorët, si persona fizikë apo juridikë të regjistruar, të cilëve iu jepet e drejta të realizojnë projekte investimi, në marrëveshje me poseduesin jopronar.
Përveç kësaj, ligji i miratuar ka krijuar çdo hapësirë ligjore për investime të mëdha turistike dhe energjetike, pasi përcakton se autoriteti kompetent për miratimin e lejes së zhvillimit dhe ndërtimit do të jetë vetëm Këshilli Kombëtar i Territorit dhe Ujit (KKTU).
Sipas ligjit âPĂ«r planifikimin dhe zhvillimin e territoritâ, KKTU-ja, njĂ« institucion qĂ« drejtohet nga kryeministri, Ă«shtĂ« autoritet pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r vendimmarrjen vetĂ«m pĂ«r zhvillime komplekse. Ky dikaster, miraton leje zhvillimi pĂ«r projektet strategjike nĂ« territor, nga resorte tĂ« mĂ«dha turistike deri te struktura energjetike dhe infrastrukturore. Po ashtu, legjislacioni specifikon se KKTU-ja mund tĂ« miratojĂ« leje ndĂ«rtimi vetĂ«m pĂ«r objekte tĂ« larta mbi 6 kate.
KĂ«to kompetenca sâkanĂ« asnjĂ« lidhje me natyrĂ«n e agroturizmit apo tĂ« bujtinave familjare.
âAgroturizmi, sipas pĂ«rkufizimit, presupozon iniciativa tĂ« vogla, qĂ« zhvillohen nga familje dhe janĂ« drejtpĂ«rdrejt tĂ« lidhura me ekonominĂ« rurale. ĂshtĂ« njĂ« model turizmi rural i lidhur ngushtĂ« me bujqĂ«sinĂ« dhe jetĂ«n nĂ« fshat, ku shĂ«rbimet turistike mbĂ«shtesin dhe plotĂ«sojnĂ« aktivitetin bujqĂ«sor ekzistues, pa e zĂ«vendĂ«suar ose deformuar funksionin tradicional tĂ« territoritâ, thotĂ« Doriana Musai, pedagoge e arkitekturĂ«s dhe planifikimit urban.
âNdĂ«rkohĂ«, kĂ«to investime qĂ« cilĂ«sohen strategjike, vijnĂ« me investitorĂ« dhe kompani qĂ« favorizojnĂ« investime me kosto tĂ« lartĂ«. Me pak fjalĂ« agroturizmi pĂ«rdoret si narrativĂ« legjitimuese e politikĂ«s qendrore, ndĂ«rsa rezultati real Ă«shtĂ« turizĂ«m intensiv, i shkĂ«putur nga struktura sociale dhe ekonomike e zonĂ«sâ, shton ajo.
Edhe pĂ«r ekspertĂ«t e turizmit âmodeli i resorteve tĂ« mĂ«dha nuk Ă«shtĂ« nĂ« pĂ«rputhje me parimet e zhvillimit lokal dhe pĂ«rfshirjes sĂ« komuniteteveâ.
âAi mund tĂ« sjellĂ« investime dhe vende pune, por rrezikon qĂ« pĂ«rfitimet tĂ« pĂ«rqendrohen te investitorĂ«t dhe jo te banorĂ«t vendasâ, thotĂ« Ardiola Alikaj, eksperte e lartĂ« e turizmit nĂ« ShqipĂ«ri.
Paralelisht, ekspertët kritikojnë anashkalimin e bashkive në vendimmarrjen për zhvillimet në territorin e tyre, kompetenca që i gëzojnë në ligjin aktual për struktura nën 6 kate, përfshirë agroturizmet.
âCenohet autonomia e autoriteteve vendore dhe planet e tyre tĂ« territoritâ, thotĂ« Erjon Muharremaj, profesor dhe ekspert i tĂ« DrejtĂ«s NdĂ«rkombĂ«tare Publike, tĂ« DrejtĂ«s Mjedisore dhe Proceset e Integrimit nĂ« BE.
NdĂ«rsa sipas Musait, âkur miratimi i projekteve bĂ«het nga lart-poshtĂ«, pra nga niveli qendror, nĂ« formĂ« ekzekutive drejt atij vendor cenohet parimi i zhvillimit lokal dhe i subsidiaritetitâ.
âKĂ«shilli KombĂ«tar i Territorit dhe Ujit, si organ qeveritar, duhet tĂ« garantojĂ« koherencĂ« kombĂ«tare tĂ« planifikimit, dhe jo tĂ« zĂ«vendĂ«sojĂ« autoritetet vendore nĂ« vendime qĂ« ndikojnĂ« drejtpĂ«rdrejt komunitetet dhe peizazhin lokalâ, argumenton ajo.
Alpet, zonë zhvillimi
 âPaketa e Maleveâ nuk zbatohet nĂ« gjithĂ« territorin malor, por vetĂ«m nĂ« ato zona qĂ« shpallen âzona prioritare tĂ« zhvillimitâ, tĂ« cilat pĂ«rzgjidhen pĂ«rmes njĂ« procedure tĂ« veçantĂ« qĂ« nis nĂ« nivel vendor dhe finalizohet nĂ« nivel qendror. Bashkia mbledh aplikimet e banorĂ«ve ose identifikon territoret me âpotencial ekonomikâ dhe i propozon ato si zona qĂ« duhen zhvilluar.
MĂ« pas, relacioni i bashkisĂ« i dĂ«rgohet ministrit pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r pushtetin vendor, i cili vendos nĂ«se propozimi plotĂ«son kriteret pĂ«r tâu çuar mĂ« tej. Vendimi final merret nga KĂ«shilli i Ministrave, i cili shpall zonĂ«n zyrtarisht, duke i hapur rrugĂ« mĂ« pas miratimit tĂ« projekteve.
I gjithĂ« procesi tashmĂ« Ă«shtĂ« finalizuar pĂ«r BashkinĂ« ShkodĂ«r, nĂ« territorin e sĂ« cilĂ«s janĂ« miratuar 5 zona prioritare tĂ« zhvillimit, pĂ«rfshirĂ« edhe fshatin Theth e NdĂ«rlysaj, qĂ« ndodhen brenda parkut kombĂ«tar âAlpet e ShqipĂ«risĂ«â, nĂ« kufi me Malin e Zi.
Interesi pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar nĂ« zonat prioritare ka qenĂ« tejet i lartĂ«, sipas tĂ« dhĂ«nave tĂ« DrejtorisĂ« sĂ« Planifikimit dhe Zhvillimit Territorial tĂ« BashkisĂ« ShkodĂ«r. Pas njĂ« kĂ«rkese pĂ«r informacion, kjo drejtori bĂ«ri me dije se deri mĂ« 9 dhjetor 2025 ishin paraqitur 642 aplikime pĂ«r 5 tipologjitĂ« qĂ« lejonte sistemi i ngritur pĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«llim: AgroturizĂ«m, energji e gjelbĂ«r, blegtori, projekte sociale dhe tipologjia âtjetĂ«râ, qĂ« le tĂ« hapur çdo lloj kĂ«rkese pĂ«r investime. Pjesa mĂ« e madhe lidhej me agroturizimin (434), kategoria âtĂ« tjeraâ kishte 136 aplikime, projektet sociale 35, blegtoria 29 dhe energjia e gjelbĂ«r, pra ndĂ«rtimi i parqeve diellore dhe eolike, 14 aplikime.
Faximile e përgjigjes së Bashkisë ShkodërFaximile e përgjigjes së Bashkisë Shkodër
Megjithatë, edhe pse interesi fillestar vjen kryesisht nga banorët e zonës për projekte agroturizmi, vetë arkitektura ligjore e orienton procesin drejt zhvillimeve shumë më të mëdha, që kërkojnë kapital dhe miratim qendror. Ky kontrast bëhet edhe më i mprehtë kur këto zhvillime synohen në zona të mbrojtura, brenda një prej ekosistemeve më të ndjeshme të Ballkanit.
Alpet e Shqipërisë dhe Prokletije në Malin e Zi përbëjnë një prej ekosistemeve më të rëndësishme të rajonit, të njohura për larminë e jashtëzakonshme biologjike dhe habitatet e tyre të brishta. Përveç statusit kombëtar të mbrojtjes, territore të veçanta gëzojnë njohje ndërkombëtare. Alpet janë pjesë e rrjetit EMERALD (Zonat me Interes të Veçantë për Mbrojtje për Europën), Thethi njihet si Zonë e Rëndësishme për Shpendët dhe Biodiversitetin (IBA) dhe Zonë Kryesore për Biodiversitetin (KBA), ndërsa Lumi i Gashit, rezervë strikte natyrore deri në vitin 2022 e sot pjesë e Parkut të Alpeve, është pjesë e Trashëgimisë Botërore të Natyrës të UNESCO-s.
TĂ« dhĂ«nat e AgjencisĂ« KombĂ«tare tĂ« Zonave tĂ« Mbrojtura tregojnĂ« njĂ« numĂ«r tĂ« lartĂ« habitatesh sipas listĂ«s sĂ« Natura 2000, me rĂ«ndĂ«si pĂ«r ruajtje. VetĂ«m nĂ« Theth dhe zonat pĂ«rreth janĂ« evidentuar rreth 20 tipe habitatesh, prej tĂ« cilave 4 prioritare. Po ashtu, nĂ« luginĂ«n e Vermoshit dhe LĂ«pushĂ« â Budaçit janĂ« identifikuar rreth 25 tipe habitatesh, prej tĂ« cilave 4 janĂ« prioritare, nĂ« LuginĂ«n e ValbonĂ«s rreth 26 tipe, prej tĂ« cilave 4 prioritare, ndĂ«rsa nĂ« luginĂ«n e Lumit tĂ« Gashit â DobĂ«rdoll, rreth 14 tipe habitatesh, nga tĂ« cilat 2 janĂ« prioritare dhe kĂ«rkojnĂ« masa specifike pĂ«r ruajtje. Parku pĂ«rfshin edhe njĂ« florĂ« tĂ« pasur me rreth 1,500 lloje bimĂ«sh, 40% e tĂ« cilave janĂ« endemike tĂ« ShqipĂ«risĂ«, duke i bĂ«rĂ« ato veçanĂ«risht tĂ« ndjeshme ndaj ndryshimeve dhe zhvillimeve tĂ« mundshme. Ahu, rrobulli, bredhi i bardhĂ« dhe arneni janĂ« disa prej llojeve tĂ« florĂ«s qĂ« takohen nĂ« zonĂ«.
Po aq e pasur është fauna. Trupat ujorë dhe zonat përreth strehojnë lloje të rralla e të rrezikuara të peshqve, amfibëve dhe zvarranikëve; rreth 155 lloje shpendësh dhe mbi 60 gjitarë, përfshirë rrëqebullin e Ballkanit, ariun, ujkun, kaprollin, vidrën, shkabën, shqiponjën e maleve dhe gjelin e egër. Një pjesë e madhe e tyre figuron në Shtojcat e Direktivës së Habitateve, Direktivës së Shpendëve, në listat e kuqe të IUCN dhe Shqipërisë, duke e bërë këtë zonë kritike për ruajtjen e biodiversitetit. Edhe në anën malazeze të Prokletijes janë evidentuar mbi 2,000 lloje bimësh, 60 prej të cilave të mbrojtura dhe 161 lloje shpendësh. Ndërkohë që kamerat kurth, vitin e kaluar kanë dokumentuar praninë e rrëqebullit, një prej specieve më të rrezikuara në Ballkan.
Ky masiv malor funksionon si një nyje e vetme ekologjike brenda Alpeve Dinarike dhe Brezit të Gjelbër Evropian, çka e bën mbrojtjen e tij një prioritet rajonal dhe evropian.
âĂdo ndĂ«rhyrje nĂ« ShqipĂ«ri ka ndikim edhe nĂ« Mal tĂ« Zi dhe anasjelltasâ, thotĂ« biologu dhe aktivisti qytetar Vuk IkoviÄ, duke kujtuar se zona pĂ«rfshin edhe shtegun e njohur ndĂ«rkufitar âMajat e Ballkanitâ.
Por, megjithĂ«se rĂ«ndĂ«sia ekologjike e Alpeve tĂ« Ballkanit Ă«shtĂ« e dokumentuar gjerĂ«sisht nĂ« nivel kombĂ«tar dhe ndĂ«rkombĂ«tar, kjo nuk e pengoi BashkinĂ« ShkodĂ«r dhe qeverinĂ« shqiptare tâi pĂ«rfshinin nĂ« zonat prioritare tĂ« zhvillimit.
NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, ndryshimet nĂ« udhĂ«zimin qĂ« pĂ«rcakton procedurĂ«n e shpalljes sĂ« kĂ«tyre zonave tregojnĂ« njĂ« largim tĂ« qartĂ« nga standardet e mbrojtjes sĂ« mjedisit. UdhĂ«zimi i parĂ«, i qershorit 2025, kĂ«rkonte mbledhjen dhe analizimin e tĂ« dhĂ«nave socio-ekonomike, mjedisore dhe gjeografike. Por vetĂ«m katĂ«r muaj mĂ« vonĂ«, njĂ« udhĂ«zim i ri i shfuqizoi tĂ« gjitha kĂ«to kritere, duke e reduktuar procesin nĂ« njĂ« procedurĂ« qĂ« bazohet vetĂ«m nĂ« âpotencialin ekonomik, industrial apo turistik tĂ« zonĂ«sâ.
Sipas profesor Erjon Muharremajt, ky ndryshim kaq i shpejtë dhe kalimi nga një dokument 70-paragrafësh në një udhëzim me vetëm 30 paragrafë, ngre pikëpyetje serioze.
âPĂ«r tĂ« shfuqizuar njĂ« akt kaq tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m pas vetĂ«m katĂ«r muajsh do duhej tĂ« kishte pasur ndryshime rrĂ«njĂ«sore tĂ« rrethanave. Por, edhe nĂ«se do tĂ« kishte arsye, duhej bĂ«rĂ« amendimi i udhĂ«zimit, jo shfuqizimi i tij i plotĂ«â, thotĂ« ai.
âLegjislacioni pasues zakonisht bĂ«het mĂ« i hollĂ«sishĂ«m. NĂ« fakt, ka ndodhur e kundĂ«rta, çka pĂ«rgjithĂ«sisht, nuk Ă«shtĂ« tregues i vullnetit pĂ«r pĂ«rmirĂ«simin e legjislacionit, por ka arsye tĂ« tjeraâ, shton mĂ« tej eksperti.
NjĂ« tjetĂ«r element shqetĂ«sues i ligjit lidhet me ndryshimin e statusit tĂ« pasurive natyrore. PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, âPaketa e Maleveâ i hap rrugĂ« tjetĂ«rsimit tĂ« kategorive qĂ« deri mĂ« sot kanĂ« qenĂ« tĂ« paprekshme: pyjeve, kullotave dhe livadheve.
Neni 8 i ligjit pĂ«rcakton se kĂ«to pasuri nuk konsiderohen mĂ« pronĂ« publike e patjetĂ«rsueshme, duke u lejuar tâu nĂ«nshtrohen procedurave tĂ« kalimit tĂ« pronĂ«sisĂ« dhe zhvillimit. Kjo do tĂ« thotĂ« se sipĂ«rfaqet pyjore, kullosore apo livadhe mund tĂ« humbin statusin natyror dhe tĂ« shndĂ«rrohen me lehtĂ«si nĂ« zona urbane, turistike ose industriale, duke shmangur dhe çdo dokument planifikimi territoral, qĂ« ka kaluar edhe nĂ« filtra mjedisore.
âKur zona apo projekte shpallen si âstrategjikeâ ato shpesh anashkalojnĂ« Planet e PĂ«rgjithshme Vendore dhe Planet e Menaxhimit tĂ« Zonave tĂ« Mbrojtura, pasi qĂ«llimi Ă«shtĂ« tĂ« pĂ«rshpejtojnĂ« zhvillimin ekonomik, duke thjeshtuar procedurat administrative dhe pĂ«rqendruar vendimmarrjenâ, thotĂ« Musai.
âKjo krijon njĂ« sistem paralel vendimmarrjeje, ku planifikimi afatgjatĂ« humbet peshĂ«n e tij dhe reduktohet nĂ« formalitet, ku nuk Ă«shtĂ« mĂ« plani qĂ« drejton zhvillimin, por e kundĂ«rtaâ, shpjegon mĂ« tej ajo.
Sipas Muharremajt, kĂ«to zhvillime nuk mund tĂ« kuptohen pa parĂ« edhe ndryshimet e vitit 2024 nĂ« ligjin âPĂ«r zonat e mbrojturaâ, tĂ« cilat dobĂ«sojnĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« ndjeshme mbrojtjen e kategorive mĂ« tĂ« larta natyrore. Ndryshimet lejojnĂ« zhvillime urbane dhe struktura turistike me pesĂ« yje brenda parqeve kombĂ«tare, madje edhe nĂ« nĂ«nzonĂ«n qendrore, qĂ« teorikisht duhet tĂ« jetĂ« zonĂ« me mbrojtje strikte.
Ai kritikon edhe vendimin e Gjykatës Kushtetuese të vitit 2025, e cila rrëzoi kërkesën e organizatave mjedisore për shfuqizim të ndryshimeve.
âKy vendim regresiv i lejon ekzekutivit dorĂ« tĂ« lirĂ« pĂ«r tĂ« miratuar leje zhvillimi apo ndĂ«rtimi nĂ« zonat e mbrojturaâ, shprehet profesori.
Pasoja serioze
Kombinimi i zonave prioritare të zhvillimit me dobësimin e kuadrit të mbrojtjes së mjedisit e vendos në pikëpyetje të ardhmen ekologjike të Alpeve. Zhvillimet e lejuara brenda parkut, pa konsultime publike, pa Vlerësime Strategjike Mjedisore dhe pa verifikim të përputhshmërisë me dokumentet e planifikimit dhe menaxhimit, krijojnë një rrezik real për fragmentimin e habitateve, ndryshimin e përdorimit të tokës dhe humbjen e vlerave natyrore që e bëjnë këtë territor unik në Ballkan.
Situata bĂ«het edhe mĂ« shqetĂ«suese kur merret parasysh se rreth 72 % e sipĂ«rfaqes sĂ« zonĂ«s sĂ« shpallur pĂ«r zhvillim mbivendoset me nĂ«nzonĂ«n Qendrore B tĂ« Parkut KombĂ«tar âAlpet e ShqipĂ«risĂ«â, duke rrezikuar drejtpĂ«rdrejt tĂ«rĂ«sinĂ« ekologjike tĂ« parkut dhe ruajtjen e specieve tĂ« florĂ«s dhe faunĂ«s.
Ndikimet e mundshme negative nuk kufizohen vetëm brenda kufijve administrativë të parkut, por prekin biodiversitetin, lloje dhe habitate me interes për BE-në, ekosistemet ujore dhe korridoret ekologjike ndërkufitare, si edhe objektivat e iniciativave ndërkombëtare si Alpet Dinarike dhe Brezi i Gjelbër Evropian.
NĂ« kĂ«tĂ« kontekst, çdo zhvillim i pakontrolluar brenda Parkut KombĂ«tar âAlpet e ShqipĂ«risĂ«â mund tĂ« komprometojĂ« funksionin e tij ekologjik dhe rolin e tij si nyje kyçe e ruajtjes sĂ« biodiversitetit nĂ« rajon.
Në anën malazeze, Parku Kombëtar Prokletije administrohet me kritere të rrepta: ndërtimet janë të kufizuara dhe çdo projekt i nënshtrohet filtrave të fortë mjedisorë dhe ndërkufitarë. Por në Shqipëri, ligji i ri hap rrugë zhvillimeve të mëdha turistike e energjetike, pa asnjë proces të dukshëm koordinimi me autoritetet e Malit të Zi, pavarësisht se bëhet fjalë për të njëjtin ekosistem.
âNuk kemi absolutisht asnjĂ« informacionâ, thotĂ« kryetari i KomunĂ«s sĂ« GucisĂ«, Sanel BaliÄ.
âGjithçka qĂ« ndodh pĂ«rgjatĂ« kufirit duhet ta dijĂ« qeveria malazeze dhe komunat qĂ« kufizohen me kĂ«tĂ« zonĂ«. ĂfarĂ«do qĂ« ndĂ«rtohet atje mund tĂ« ndikojĂ« edhe tek neâ, theksoi ai.
Edhe Marinela ÄuretiÄ, drejtoresha e NdĂ«rmarrjes Publike tĂ« Parqeve KombĂ«tare tĂ« Malit tĂ« Zi, nuk ishte nĂ« dijeni se Prokletije nĂ« anĂ«n shqiptare mund tĂ« jetĂ« nĂ«n presion tĂ« investitorĂ«ve. Ajo beson se kjo Ă«shtĂ« njĂ« çështje komplekse qĂ« kĂ«rkon pĂ«rfshirje nĂ« nivel shtetĂ«ror.
Ministria e Ekologjisë, Zhvillimit të Qëndrueshëm dhe Zhvillimit të Veriut nuk u përgjigj nëse është në dijeni të planeve të Shqipërisë apo nëse planifikon të kontaktojë homologët në Tiranë.
Ndryshe nga autoritetet malazeze, Marija LekiÄ nga Qendra pĂ«r Mbrojtjen dhe Studimin e Zogjve (CZIP) Ă«shtĂ« e informuar pĂ«r zhvillimet e reja ligjore nĂ« vendin fqinj. Edhe pse nuk dihet shkalla e projekteve, LekiÄ thekson se mund tĂ« ketĂ« prerje tĂ« pyjeve, ndĂ«rtim rrugĂ«sh dhe vendosje linjash tĂ« transmetimit, aktivitete qĂ« bien nĂ«n veprimin e KonventĂ«s sĂ« Espoos.
Ajo thekson se Shqipëria, si palë që nga viti 1991 është e detyruar të njoftojë në kohë shtetet fqinje për projekte që mund të kenë ndikime përtej kufirit.
Në Shqipëri, Ministria e Mjedisit dhe Agjencia Kombëtare e Zonave të Mbrojtura nuk kthyen përgjigje ndaj një kërkese për koment, duke lënë pa sqarim se si do të mbrohen parqet kombëtare dhe korridoret ekologjike nga zhvillime intensive.
Ndërsa Agjencia Kombëtare e Mjedisit konfirmoi se nuk është pjesë e procesit të përcaktimit të zonave prioritare të zhvillimit. Në një përgjigje me shkrim AKM tha se roli i saj nis vetëm më pas, në fazën e Vlerësimit të Ndikimit në Mjedis për projektet individuale.
Integrimi dhe projektet ndërkufitare, në pikëpyetje
Standardi i dyfishtë i mbrojtjes për Alpet Dinarike rrezikon jo vetëm natyrën, por edhe bashkëpunimin ndërkufitar dhe aksesin në fondet evropiane për projekte të përbashkëta. Drejtoresha e Parqeve të Malit të Zi thekson se BE-ja nuk mbështet politika që lejojnë ndërtim në zona të mbrojtura.
Edhe Progres-Raporti i Komisionit Europian pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« ngriti shqetĂ«sime, duke vlerĂ«suar se ligji âPaketa e Maleveâ âmund tĂ« ketĂ« ndikime tĂ« rĂ«ndĂ«sishme nĂ« pĂ«rdorimin e tokĂ«s nĂ« nivel lokal dhe nĂ« menaxhimin mjedisorâ.
Nisur nga pĂ«rvoja personale dhe nga ky vlerĂ«sim i Komisionit Evropian, sipas profesor Muharremaj, âmungesa e vullnetit pĂ«r zbatimin e standardeve mjedisore do tĂ« jetĂ« pengesĂ« serioze nĂ« rrugĂ«n e anĂ«tarĂ«simit nĂ« Bashkimin Europianâ.
Banorët e Thethit, si Kristian Gurra, e shohin këtë realitet me pasiguri.
âĂshtĂ« gjithmonĂ« pĂ«r tâu pasur frikë⊠nuk po kuptojmĂ« mĂ« se çfarĂ« po ndodh. BanorĂ«t janĂ« stepur. NevojĂ« ka pĂ«r investime, por jo nĂ« njĂ« klimĂ« ku çdo gjĂ« Ă«shtĂ« e paparashikueshmeâ, thotĂ« ai.
Kjo ndjesi pasigurie në terren përkon me paralajmërimet e ekspertëve në të dy anët e kufirit, të cilët frikësohen për ndikime të mundshme negative në mjedisin e Alpeve të Ballkanit dhe kërkojnë reagim të menjëhershëm.
âPodgorica zyrtare duhet tĂ« reagojĂ«â, thotĂ« biologu dhe aktivisti qytetar Vuk IkoviÄ.
PĂ«r eksperten e lartĂ« tĂ« turizmit Ardiola Alikaj, âpĂ«r tĂ« shmangur skenarin e pasojave tĂ« pakthyeshme nevojitet njĂ« qasje e kujdesshme, qĂ« vendos nĂ« qendĂ«r kapacitetin mbajtĂ«s tĂ« zonĂ«s sĂ« Alpeve, pĂ«rfshirjen reale tĂ« komuniteteve lokale dhe modele turistike mĂ« tĂ« shpĂ«rndara e tĂ« qĂ«ndrueshmeâ.
âMe resortet standarde, traditat dhe kulturat vendase shtypen, zhduken ose deformohen, duke u shndĂ«rruar nĂ« mjete tĂ« turizmit dhe jo nĂ« gjenerues tĂ« njĂ« modeli tĂ« qĂ«ndrueshĂ«mâ, pĂ«rfundon Musai.
*Ky investigim u realizua me mbështetjen e Journalismfund Europe.
âHistori Emigrimiâ (En. Migrant Stories), Ă«shtĂ« njĂ« nismĂ« e Citizens.al qĂ« synon tĂ« transformojĂ« narrativĂ«n mbi migracionin duke vendosur nĂ« qendĂ«r njerĂ«zit.
Përmes gazetarisë, punës kërkimore dhe rrëfimit multimedial, nisma dokumenton se si migracioni formëson jetën e përditshme në Shqipëri: të rinj që përballen me zgjedhje të vështira për të ardhmen, gra që mbajnë barrën e ndarjes familjare, të moshuar të lënë pas në komunitete që po tkurren, si dhe punëtorë të huaj që kërkojnë një fillim të ri në Shqipëri.
GjatĂ« zbatimit, janĂ« prodhuar: Â
25 artikuj të thelluar dhe investigime të thelluara;
8 episode tĂ« podcastit âPezullâ;
4 dokumentarë të shkurtër;
Studimi: âShoqĂ«ri nĂ« Ikje: NjĂ« antropologji e Migrimitâ
Mbi 80 publikime, pjesĂ« e fushatĂ«s âMigrant Storiesâ  informuese online;
Podcast: âPezullâ
Kliko mbi foto për të dëgjuar podcastet
Podcasti âPezullâ trajton pĂ«rvojat e migrimit pĂ«rmes bisedave tĂ« thelluara me studiues, ekspertĂ« dhe persona tĂ« prekur drejtpĂ«rdrejt, duke eksploruar dimensione tĂ« ndryshme si pasiguritĂ«, pĂ«rvojat pozitive, rikthimet dhe zgjedhjet sfiduese qĂ« shoqĂ«rojnĂ« kĂ«to procese.
DokumentarĂ« â Histori Emigrimi
Seria dokumentare âMigrant Storiesâ sjell nĂ« qendĂ«r njerĂ«zit mĂ« tĂ« prekur nga migrimi, duke treguar pĂ«rvojat e grave dhe tĂ« moshuarve nĂ« komunitete tĂ« shpopulluara. Ajo nxjerr nĂ« pah koston sociale tĂ« depopullimit, duke theksuar dinjitetin, qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ« dhe tĂ« drejtat e shpesh anashkaluara nĂ« debatet publike mbi migracionin.
Studim: âShoqĂ«ri nĂ« ikjeâ
Studimi âShoqĂ«ri nĂ« Ikjeâ, i udhĂ«hequr nga Prof. Dr. Nebi Bardhoshi me metodologji etnografike dhe analiza tĂ« Censit 2023, shqyrton se si migrimi po transformon strukturat sociale, ekonomike dhe familjare nĂ« ShqipĂ«ri, duke dokumentuar shpopullimin rural, plakjen demografike dhe zhdukjen graduale tĂ« shĂ«rbimeve bazĂ«.
https://online.pubhtml5.com/kkuuz/zlul
âMigrant Storiesâ mbĂ«shtetur nga Ambasada e MbretĂ«risĂ« sĂ« HolandĂ«s nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« kuadĂ«r tĂ« programit MATRA. Opinionet, gjetjet dhe rekomandimet e shprehura nĂ« kĂ«tĂ« publikim i pĂ«rket autorit dhe nuk pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« detyrimisht qĂ«ndrimet e AmbasadĂ«s sĂ« MbretĂ«risĂ« sĂ« HolandĂ«s nĂ« TiranĂ«
Ky studim eksploron mënyrën se si migrimi riformëson jetën sociale, ekonomike dhe kulturore në Shqipëri. I udhëhequr nga Prof. Dr. Nebi Bardhoshi, asistuar nga Oksana Vata dhe Lorna Capo, studimi është realizuar me metodologji etnografike, një kërkimi kombinon intervista të thelluara, ekspedita në terren në Mat dhe Përmet, si dhe analizë të të dhënave demografike, përfshirë Censin 2023.
Studimi pĂ«rfshin pĂ«rvoja tĂ« grave migrante, tĂ« rikthyerve, azilkĂ«rkuesve dhe komuniteteve tĂ« prekura nga shpopullimi.  âShoqĂ«ri nĂ« Ikjeâ dokumenton rĂ«nien drastike tĂ« popullsisĂ« nĂ« zonat rurale, plakjen e popullsisĂ«, transformimin e strukturave familjare dhe zhdukjen graduale tĂ« shĂ«rbimeve thelbĂ«sore si shkollat, veçanĂ«risht nĂ« periferi.
âShoqĂ«ri nĂ« Ikjeâ ofron njĂ« analizĂ« tĂ« thelluar mbi ndikimin afatgjatĂ« tĂ« migrimit, duke lidhur tĂ« dhĂ«nat demografike me pĂ«rvojat konkrete tĂ« njerĂ«zve dhe duke ofruar njĂ« kuptim tĂ« plotĂ« antropologjik tĂ« ndryshimeve qĂ« po kalon shoqĂ«ria shqiptare.
* Ky publikim Ă«shtĂ« prodhuar nga Citizens Channel si pjesĂ« e Projektit âMigrant Storiesâ mbĂ«shtetur nga Ambasada e MbretĂ«risĂ« sĂ« HolandĂ«s nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« kuadĂ«r tĂ« programit MATRA. Opinionet, gjetjet dhe rekomandimet e shprehura nĂ« kĂ«tĂ« publikim i pĂ«rket autorit dhe nuk pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« detyrimisht qĂ«ndrimet e AmbasadĂ«s sĂ« MbretĂ«risĂ« sĂ« HolandĂ«s nĂ« TiranĂ«
Kryeqyteti shqiptar po përjeton (dhe po vuan) një transformim urban jashtëzakonisht të shpejtë, që përfshin aktorë të mëdhenj të arkitekturës bashkëkohore. Kundër çdo logjike, çmimet kanë shpërthyer, ndërsa shumica e ndërtesave mbeten të zbrazëta.
Nga Francesca Barca, Federico Caruso
Qendra e Tiranës është e ngjeshur përplot me njerëz, makina, biçikleta, skuterë, dhe një gamë të gjerë formash arkitekturore.
GjatĂ« orĂ«ve tĂ« pikut, zona Ă«shtĂ« aq e mbushur me lĂ«vizje sa Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« matet gjerĂ«sia e bulevardeve. Stilet arkitekturore nga periudha tĂ« ndryshme historike bashkohen, por janĂ« qiellgĂ«rvishtĂ«sit e shumtĂ« qĂ« spikasin â tĂ« gjithĂ« tĂ« rinj, tĂ« gjithĂ« imponues, tĂ« gjithĂ« mĂ« shumĂ« a mĂ« pak tĂ«rheqĂ«s.
Këta emra po përdoren nga Kryeministri Edi Rama për të shtuar një ndjesi legjitimiteti në valën më të fundit të zhvillimeve, thotë Erblin Vukaj, gazetar për median e pavarur Citizens.al, ndërsa qëndrojmë në një kryqëzim që është emblemë e kësaj perspektive.
Jemi në distriktin qendror të Bllokut, ku shëtitja jonë fillon në shoqërinë e Vukajt dhe koleges së tij, gazetares Elira Kadriu, midis Rrugës Brigada e VIII dhe Rrugës Vaso Pasha.
E njĂ«jta zonĂ« pĂ«rfshin vila tĂ« vogla qĂ« ndoshta i pĂ«rkisnin liderĂ«ve tĂ« partisĂ« gjatĂ« regjimit socialist (1944â1991), ndĂ«rtesa tĂ« ndĂ«rtuara pas rĂ«nies sĂ« regjimit, dhe struktura mĂ« imponuese si âCube of Bllokuâ i Stefano Boerit, selia e Banka Credins e dizajnuar nga studioja shqiptare Atelier 4, dhe dy qiellgĂ«rvishtĂ«s tĂ« tjerĂ« nĂ« ndĂ«rtim, tĂ« dizajnuar nga studioja e Marco Casamonti.
NjĂ« banderolĂ« e madhe qĂ« sulmon politikat e qeverisĂ« pĂ«r ndĂ«rtimet varet nga njĂ«ra prej ndĂ«rtesave mĂ« tĂ« vjetra. Pak mĂ« tej, Vukaj tregon njĂ« ndĂ«rtesĂ« qĂ« do tĂ« shembet pĂ«r tâi hapur rrugĂ« njĂ« kulle tjetĂ«r. Nuk ka asnjĂ« shenjĂ« tĂ« parqeve apo pistave pĂ«r biçikleta nĂ« zonĂ«n pĂ«rreth.
Prapa kësaj fasade arkitekturore imponuese, megjithatë, ka një boshllëk. Sipas të dhënave të Institutit Shqiptar të Statistikave (INSTAT), në vitin 2023 një në tre apartamente në Shqipëri ishte i pashfrytëzuar.
NĂ« vitin 2024, gazetarja Ola Xama raportoi se nĂ« provincĂ«n e TiranĂ«s kishte mbi 85,000 shtĂ«pi tĂ« zbrazĂ«ta, 52,000 prej tĂ« cilave nĂ« kryeqytet. Me ritmin aktual tĂ« rritjes sĂ« popullsisĂ«, âdo tĂ« duheshin 45 vjetâ pĂ«r tĂ« mbushur kĂ«to apartamente, shpjegon Xama.
Kjo shifër është shumë më e lartë se në regjistrimin e mëparshëm (2011), kur një në pesë (21,6%) apartamente ishte i pashfrytëzuar.
Pas këtyre shifrave fshihet një vend që po zbrazet: midis viteve 2011 dhe 2023, Shqipëria humbi gati 500,000 njerëz.
Megjithatë, ndërtimi vazhdon pa pushim. Në vitin 2015, u dhanë leje për ndërtimin e ndërtesave të reja banimi që mbulonin një sipërfaqe prej 50,000 m2; në vitin 2022 ky numër u rrit, më shumë se 40 herë, në 2.071 million m2, dhe kjo tendencë ka vazhduar vetëm në vitet që pasuan.*
Rritja e ofertës, e shoqëruar me një ulje të kërkesës, do të pritej të shkaktonte një ulje të çmimeve. Përkundrazi, çmimet e shtëpive kanë vazhduar të rriten, ndërsa e njëjta gjë nuk mund të thuhet për pagat.
Në Tiranë, sipas të dhënave të Bankës së Shqipërisë, çmimet e shtëpive u rritën me 5,1% në gjashtë muajt e parë të vitit 2025, dhe me 32,6 % në bazë vjetore.
NĂ« vitin 2011, njĂ« apartament nĂ« zonat mĂ« qendrore tĂ« qytetit mund tĂ« kushtonte midis 700 dhe 2,500 euro pĂ«r metĂ«r katror; sot, diapazoni ka ndryshuar nĂ« 2,500â4,500 euro pĂ«r metĂ«r katror.
Të ardhurat mesatare mujore bruto në Shqipëri janë rreth 82,000 lekë (850 euro). Në janar 2026, paga minimale mujore u rrit nga 40,000 në 50,000 lekë (518 euro), duke e bërë vendin me pagën minimale më të ulët në Evropë pas Moldavisë dhe Ukrainës.
NĂ« TiranĂ«, tani Ă«shtĂ« shumĂ« e vĂ«shtirĂ«, nĂ«se jo e pamundur, tĂ« gjesh njĂ« apartament me dy dhoma pĂ«r tâu marrĂ« me qira pĂ«r mĂ« pak se 600 euro.
Euforia e ndĂ«rtimit u shkaktua nga njĂ« politikĂ« e nisur gjatĂ« mandatit tĂ« kryetarit tĂ« BashkisĂ« Edi Rama nĂ« periudhĂ«n 2000â2011 â i cili u bĂ« kryeministĂ«r nĂ« 2013 â nga Partia Socialiste, dhe mĂ« pas vazhdoi nga pasardhĂ«si dhe kolegu i tij i partisĂ«, Erion Veliaj (tani nĂ« burg me akuza pĂ«r korrupsion dhe pastrim parash).
NĂ« vitin 2017, u miratua plani urban Tirana 2030 â 2030 Ă«shtĂ« viti nĂ« tĂ« cilin ShqipĂ«ria synon tĂ« bĂ«het shtet anĂ«tar i BE-sĂ«. I dizajnuar nga Stefano Boeri Architetti, plani prezanton idenĂ« e zhvillimit vertikal pĂ«r tĂ« liruar hapĂ«sirĂ« pĂ«r sheshe dhe zona tĂ« gjelbra, dhe pĂ«r tĂ« lehtĂ«suar trafikun pĂ«rmes zhvillimit tĂ« transportit publik dhe pistave pĂ«r biçikleta.
Fatkeqësisht, realiteti është shumë ndryshe nga vizualizimet arkitekturore.
Planet urbane italiane për Tiranën
âPlani Tirana 2030 ka hapur qytetin ndaj ndĂ«rtimit dhe dendĂ«simit,â shpjegon arkitektja dhe studiuesja Dorina Pllumbi, e cila ka reflektuar gjatĂ« mbi kĂ«tĂ« çështje. âMĂ« parĂ«, ndĂ«rtesat mund tĂ« shkonin deri nĂ« shtatĂ« kate, nĂ«ntĂ« maksimumi.â Sot, ndĂ«rtesa mĂ« e lartĂ« e pĂ«rfunduar Ă«shtĂ« Downtown One me 40 kate, por kjo pritet tĂ« zbehet nga projektet e miratuara qĂ« kalojnĂ« 70 kate.
âNuk kishte kujdes pĂ«r ndĂ«rtesat historike,â vazhdon Pllumbi, âkishte vila tĂ« bukura qĂ« u shembĂ«n pa asnjĂ« skrupull. Qyteti, duke u ndryshuar me njĂ« ritĂ«m shumĂ« tĂ« shpejtĂ« dhe njerĂ«zit kanĂ« probleme tĂ« njohin lagjen e tyre dhe fqinjĂ«t.â
NdĂ«rsa xhentrifikimi Ă«shtĂ« njĂ« fenomen tashmĂ« i njohur nĂ« shumĂ« qytete evropiane, nĂ« TiranĂ« ka njĂ« nuancĂ« tjetĂ«r. Jemi mĂ«suar tĂ« shohim qytetet tĂ« humbasin pjesĂ« tĂ« popullsisĂ« pĂ«r tâi hapur rrugĂ« njĂ« klase tjetĂ«r shoqĂ«rore ose ndoshta edhe turistĂ«ve â por rasti i TiranĂ«s Ă«shtĂ« ndryshe. PĂ«r kĂ« po ndĂ«rtohet qyteti?
âImpresioni im Ă«shtĂ« se Rama dĂ«shiron tĂ« ndryshojĂ« fytyrĂ«n e kĂ«tij qyteti, tĂ« âlĂ«rĂ« gjurmĂ«n e tij,â na tha Vukaj ndĂ«rsa na tregonte qendrĂ«n e qytetit. âĂshtĂ« njĂ« problem egoje â asnjĂ« plan urban i vĂ«rtetĂ«, asnjĂ« kujdes pĂ«r balancĂ«n estetike, duke shkatĂ«rruar kujtesĂ«n tonĂ« kolektive. TĂ« gjitha kĂ«to ndĂ«rkohĂ« qĂ« lehtĂ«sohet pastrimi i parave.â
Akuzat për pastrim parash dolën në të gjitha bisedat që zhvilluam në Tiranë, por askush nuk dha prova konkrete.
NĂ« shtatorin e kaluar, u publikua njĂ« raport nga Friedrich Ebert Foundation me titullin emblematik âPastrimi i parave nĂ« sektorin e pasurive tĂ« paluajtshme: ndikimi i tij nĂ« jetĂ«n socio-ekonomike nĂ« ShqipĂ«ri.â
Raporti, bazuar nĂ« tĂ« dhĂ«na qĂ« nuk mund tĂ« verifikohen gjithmonĂ«, vlerĂ«son se korrupsioni dhe shmangia fiskale nĂ« ShqipĂ«ri kanĂ« gjeneruar âtĂ« paktĂ«n 8.168 miliardĂ« euro tĂ« ardhura pĂ«r periudhĂ«n 2015â2024â, kryesisht nĂ« sektorin e ndĂ«rtimit.
âNĂ« vitet e fundit, tregu i pasurive tĂ« paluajtshme nĂ« ShqipĂ«ri ka prodhuar njĂ« situatĂ« qĂ« nuk mund tĂ« shpjegohet nga mekanizmat normalĂ« tĂ« njĂ« tregu tĂ« lirĂ« dhe konkurrues,â thuhet nĂ« raport.
âĂmimet e pasurive tĂ« paluajtshme janĂ« rritur me njĂ« ritĂ«m mĂ« tĂ« shpejtĂ« gjatĂ« 10 viteve tĂ« fundit, veçanĂ«risht midis 2021 dhe 2024. Teoretikisht dhe logjikisht, njĂ« rritje e tillĂ« çmimesh, ndĂ«rkohĂ« qĂ« oferta nĂ« treg rritet, ndodh kur tregu Ă«shtĂ« i ndikuar nga faktorĂ« kaq tĂ« fuqishĂ«m sa deformojnĂ« marrĂ«dhĂ«niet tipike midis kĂ«rkesĂ«s, ofertĂ«s dhe çmimit.â
Gati një shekull më parë, në vitin 1925, u lançua një plan zhvillimi për qendrën e qytetit të Tiranës, duke përfshirë arkitektë dhe urbanistë italianë të dërguar nga regjimi fashist.
Emrat e Armando Brasini dhe Gherardo Bosio janë të njohur mirë në këtë qytet. Duke ecur në rrugë, nuk është aspak sfidë të njihet stili arkitekturor i asaj periudhe, në zyrën e Kryeministrit, Sheshin Nënë Tereza (më parë Sheshi Vittorio Emanuele III) ose Universitetin Politeknik (më parë Casa del Fascio). Të gjitha janë dizajnuar nga Bosio, dhe ndodhen vetëm disa hapa larg njëra-tjetrës.
Sot, historia po pĂ«rsĂ«ritet, dhe jo pa njĂ« ironi tĂ« caktuar, siç vĂ« nĂ« dukje Vukaj. PĂ«r Dorina Pllumbin, kjo Ă«shtĂ« njĂ« formĂ« âe njĂ« lloj kolonializmi, [âŠ] jo nĂ« kuptimin klasik, natyrisht, por njĂ« âkolonialitet i pushtetitâ mĂ« i butĂ«, qĂ« vepron sot midis vendeve.â
GjatĂ« bisedĂ«s sonĂ«, Pllumbi i referohet njĂ« âinferioriteti tĂ« internalizuarâ qĂ« ShqipĂ«ria ka zhvilluar ndaj tĂ« huajve, veçanĂ«risht âPerĂ«ndimorĂ«ve.â
Një shembull i këtij fenomeni është pavijoni në Bienalen e Venecias 2025. I dedikuar arkitekturës shqiptare, ai u kurua nga studiuesja zvicerane Anneke Abhelakh dhe përfshinte gjithçka përveç kontributeve nga arkitektët shqiptarë.
Pavijoni kishte titullin âBuilding Architecture Cultureâ, âSi tĂ« mos ekzistonte arkitekturĂ« nĂ« ShqipĂ«ri, si tĂ« mos kishte asgjĂ« atje, si tĂ« ishte gjithçka tabula rasa.â
Në fund të ecjes sonë, Vukaj na tregon disa vizualizime nga festivali i arkitekturës Bukë dhe Zemër (Bread and Heart) për të na dhënë një ide se sa jo-realiste janë këto projekte të pasurive të paluajtshme.
PĂ«rvoja e krijon pĂ«rshtypjen se qyteti, si dhe vendi vetĂ«, janĂ« bĂ«rĂ« njĂ« âlojĂ«â pĂ«r kreativitetin (dhe portofolĂ«t) e arkitektĂ«ve dhe ndĂ«rtuesve.
Kryeministri Edi Rama ka deklaruar se vala e fundit e zhvillimit arkitekturor, me hapjen e tregut dhe hyrjen e investitorĂ«ve dhe dizajnerĂ«ve tĂ« huaj, ka tĂ« bĂ«jĂ« me ârikthimin e individualizmitâ pĂ«r shqiptarĂ«t. Kjo Ă«shtĂ« njĂ« retorikĂ« qĂ« Dorina Pllumbi e hedh poshtĂ« fuqishĂ«m:
âNĂ« ShqipĂ«ri, ka njĂ« rezistencĂ« pĂ«r tĂ« folur pĂ«r kolektivitetin dhe kolektivizmin sepse Ă«shtĂ« si, âoh, ne e provuam atĂ«. Ishte njĂ« katastrofĂ«. DĂ«shtuamâ. Dhe tani nuk ka tjetĂ«r rrugĂ« veçse tĂ« shkojmĂ« drejt individualizmit. ĂfarĂ« pĂ«rpiqem tĂ« bĂ«j me punĂ«n time dhe studiues tĂ« tjerĂ« dhe aktivistĂ«, pĂ«rfshirĂ« grupin ATA, pĂ«r shembull Ă«shtĂ« tĂ« sfidojmĂ« kĂ«tĂ« narrativĂ« dominante. Ajo qĂ« pĂ«rjetuan prindĂ«rit tanĂ« ishte nĂ« fakt kolektivizmi shtetĂ«ror. Shteti pĂ«rdori ideologjinĂ« e kolektivizmit pĂ«r tĂ« imponuar fuqinĂ« e tij mbi popullsinĂ«, mbi vendin dhe mbi çdo aspekt tĂ« jetĂ«s sĂ« pĂ«rditshme. Por mĂ«nyrat komunitare dhe mĂ« tĂ« vĂ«rteta tĂ« organizimit kolektiv tĂ« vetvetes gjithashtu pĂ«suan, pasi u pĂ«rthithĂ«n dhe u kapĂ«n brenda kĂ«saj ombrelle ideologjike tĂ« madhe tĂ« kolektivizmit shtetĂ«ror. PĂ«r kĂ«tĂ« arsye, duhet tĂ« praktikojmĂ« kĂ«to mĂ«nyra mĂ« tĂ« vĂ«rteta pĂ«r tĂ« pretenduar qytetin, jo si njĂ« forcĂ« totalizuese qĂ« vjen nga lart, por si akte kolektive tĂ« pĂ«rditshme.â
Qasja âmuskulareâ ndaj zhvillimit urban e imponuar nga Partia Socialiste po ndryshon fytyrĂ«n e qytetit, por nuk po zgjidh problemet e tij tĂ« rrĂ«njosura thellĂ«.
Pllumbi jep shembullin e depozitave tĂ« ujit qĂ« duken nĂ« fasadat e tĂ« gjitha shtĂ«pive, qĂ« tregojnĂ« mungesat e shpeshta tĂ« ujit nĂ« qytet. PĂ«r Pllumbin, kjo Ă«shtĂ« njĂ« âprotestĂ« e pĂ«rhershme.â
âNĂ«se njĂ« planifikues do tĂ« donte vĂ«rtet tĂ« shihte problemet nĂ« qytet, Ă«shtĂ« kaq e dukshme. NĂ«se nuk adreson trafikun, nĂ«se nuk adreson shĂ«rbimet dhe çdo gjĂ« qĂ« njerĂ«zit kanĂ« nevojĂ« pĂ«r tĂ« jetuar nĂ« njĂ« qytet normal, atĂ«herĂ« nuk ke bĂ«rĂ« shumĂ«.â
Burimet pĂ«r ti rezistuar kĂ«tij procesi mungojnĂ«: âProtestat kanĂ« qenĂ« shumĂ« tĂ« rralla kĂ«tu. Sepse kĂ«shtu na mĂ«sojnĂ«: mos shko nĂ« protesta. Prandaj ne merreni me tĂ« shkuarĂ«n.â
Arnen Sula Ă«shtĂ« aktivist me organizatĂ«n âTek Bunkeriâ, i cila menaxhon njĂ« hapĂ«sirĂ« nĂ« qendĂ«r tĂ« TiranĂ«s ku zhvillohen shfaqje filmash, debate, koncerte dhe punĂ«tori teatrore, tĂ« gjitha tĂ« fokusuara nĂ« pĂ«rpunimin e tĂ« kaluarĂ«s sĂ« pĂ«rbashkĂ«t tĂ« vendit dhe reflektimin mbi historinĂ« e diktaturĂ«s.
Duhet gjithashtu tĂ« theksohet se lĂ«vizje protestash ndodhĂ«n nĂ« universitetet shqiptare nĂ« vitet 2018â19, dhe u realizua njĂ« mobilizim i rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« shpĂ«tuar Teatrin KombĂ«tar nĂ« TiranĂ«, i cili u shemb nĂ« vitin 2020.
Shoqata aktualisht ka njĂ« kontratĂ« qiraje pĂ«r njĂ« vilĂ« tĂ« rrethuar nga ndĂ«rtesa mĂ« tĂ« larta. AktivistĂ«t nuk e dinĂ« sa gjatĂ« do tĂ« mund tĂ« qĂ«ndrojnĂ«. âKontrata jonĂ« skadon pas dy vitesh,â thotĂ« Sula, âdhe nuk e dimĂ« nĂ«se do tĂ« rinovohet, sepse pronari dĂ«shiron tĂ« ndĂ«rtojĂ« diçka mĂ« tĂ« lartĂ«. Ne investuam shumĂ« nĂ« kĂ«tĂ« vend, ishte gjithĂ« baltĂ« kur erdhĂ«m.â
Shpresa e vetme, na tregon ai me ironi tĂ« hidhur, Ă«shtĂ« âqĂ« kryeministri tĂ« shkojĂ« nĂ« burg pĂ«r tĂ« paktĂ«n pesĂ« vjet, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« ndĂ«rtimi tĂ« ndalet dhe ne tĂ« mund tĂ« mbijetojmĂ« kĂ«tu.â
Evropa në 2030
NĂ« kĂ«tĂ« kontekst, pĂ«r shumĂ« shqiptarĂ«, anĂ«tarĂ«simi nĂ« Bashkimin Evropian Ă«shtĂ« ârruga e vetmeâ, sipas antropologut Nebi Bardhoshi, tĂ« cilin e takuam nĂ« KamzĂ«, njĂ« qytet shtatĂ« kilometra larg kryeqytetit.
Sigurisht, shqiptarĂ«t nuk kanĂ« iluzionin se anĂ«tarĂ«simi nĂ« BE zgjidh çdo problem. âNe njohim dobĂ«sitĂ« e Bashkimit Evropian, nuk jemi naivĂ«,â vazhdon Bardhoshi.
âNjerĂ«zit nĂ« margjina nuk janĂ« kurrĂ«: ata kanĂ« njĂ« perspektivĂ« qĂ« u lejon tĂ« shohin shoqĂ«rinĂ« ndryshe. NĂ« njĂ« shikim tĂ« parĂ«, konsiderohen inferiorĂ«, por perspektiva e tyre Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« reale.â
âNe duam tĂ« bĂ«hemi pjesĂ« e Bashkimit Evropian,â pĂ«rsĂ«rit Sula. âNa Ă«shtĂ« premtuar se do ta bĂ«jmĂ« kĂ«tĂ« nĂ« 2030. Por nuk mendoj se Ă«shtĂ« e mundur pĂ«r ne si shoqĂ«ri â nuk jemi tĂ« pĂ«rgatitur. Edhe nĂ« nivel institucionalâ.
Sula sheh dy pengesa kryesore: çështjen e pazgjidhur tĂ« drejtĂ«sisĂ« tranzicionale, qĂ« lidhet me mĂ«nyrĂ«n se si kujtohet dhe trajtohet regjimi socialist dhe korrupsionin, i cili Ă«shtĂ« âshumĂ« masiv.â
Dorina Pllumbi ndan këtë qëndrim:
âBE mund tĂ« jetĂ« njĂ« tjetĂ«r imponim i pushtetit, por mund tĂ« jetĂ« edhe e kundĂ«rta. Mund tĂ« jetĂ« njĂ« mundĂ«si pĂ«r, le tĂ« themi, njĂ« nivel tjetĂ«r tĂ« angazhimit politik. MegjithatĂ«, nĂ« praktikĂ«, ne shohim qĂ« BE shpesh duket se ka humbur kompasin me vetĂ« parimet e saj, kĂ«shtu qĂ« nuk e di nĂ«se mund tĂ« vendosĂ«sh kaq shumĂ« shpresa tek Bashkimi Evropian. NĂ«se ShqipĂ«ria pĂ«rfundon si njĂ« koloni e kĂ«tyre fuqive tĂ« mĂ«dha, gjĂ« qĂ« shumĂ« shpesh duket se ndodh, siç ishte rasti me ndĂ«rtimin e qendrave tĂ« paraburgimit pĂ«r emigrantĂ«t nĂ« GjadĂ«r, atĂ«herĂ« jemi tĂ« dĂ«nuar. Por nĂ«se ne, pĂ«rtej politikanĂ«ve, i kushtojmĂ« vĂ«mendje serioze demokracisĂ« dhe zĂ«ri dhe pozicioni ynĂ« merren seriozisht, atĂ«herĂ« do tĂ« thoja qĂ« Ă«shtĂ« njĂ« mundĂ«si pĂ«r ShqipĂ«rinĂ«.â
Ky artikull Ă«shtĂ« pjesĂ« e projektit PULSE, dhe bĂ«n pjesĂ« nĂ« njĂ« seri mbi zonat âperiferikeâ nĂ« EvropĂ«, nĂ« bashkĂ«punim me Il Sole 24 Ore, Obc Transeuropa, dhe El Confidencial. Ne dĂ«shirojmĂ« tĂ« falĂ«nderojmĂ« Elira Kadriu nga Citizens Channel pĂ«r mbĂ«shtetjen e saj nĂ« prodhimin e kĂ«tij raporti.
Ky artikull është gjithashtu pjesë e një serie prej tre reportazhe nga Shqipëria:
Në vitin 2015, u dhanë leje për ndërtimin e ndërtesave të reja banimi që mbulonin një sipërfaqe prej 50,000 m2 ; në vitin 2022 ky numër u rrit, më shumë se 40 herë, në 2.071 million m2 , dhe kjo tendencë ka vazhduar vetëm në vitet që pasuan.*
NĂ«
Në vitin 2015, u dhanë leje për ndërtimin e ndërtesave të reja banimi që mbulonin një sipërfaqe prej 50,000 m2; në vitin 2022 ky numër u rrit, më shumë se 40 herë, në 2.071 million m2, dhe kjo tendencë ka vazhduar vetëm në vitet që pasuan.
Dy ide âzhvillimiâ po pĂ«rplasen nĂ« Pogradec: njĂ«ra e sheh bregun e Liqenit tĂ« Pogradecit si trashĂ«gimi natyrore e kulturore pĂ«r tâu ruajtur, tjetra e trajton si truall pĂ«r projekte masive turistike. Ky shkrim Ă«shtĂ« njĂ« opinion kritik mbi projektet shumĂ«katĂ«she dhe transformimin urban qĂ« po i kanoset vijĂ«s sĂ« bregut liqenor nĂ« njĂ« zonĂ« tĂ« mbrojtur dhe tĂ« lidhur me statusin e UNESCO-s sĂ« Liqenit tĂ« Ohrit.
1. Jo projektit tĂ« marinĂ«s me ârrokaqiejâ nĂ« Giverny!
Imagjinoni njĂ« projekt kompleksi turistik, me dhjetĂ«ra kulla deri nĂ« 27 kate, tĂ« ngulitura diku midis lumit Seine nĂ« Paris, shtratin e tĂ« cilit do ta grryenin pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« port tĂ« madh pĂ«r motoskafĂ« dhe âjet-skiâ, ose diçka tĂ« ngjashme nĂ« kopshtin e zambakĂ«ve tĂ« ujit tĂ« Monet-it, pothuajse i paprekur pĂ«r mĂ« shumĂ« se njĂ« shekull, nĂ« fshatin Giverny (FrancĂ«). UdhĂ«tarĂ« nga mbarĂ« bota do tĂ« indinjoheshin dhe do tĂ« protestonin me forcĂ«, qĂ« nga Amerika deri nĂ« Japoni e KinĂ«, sigurisht nĂ«se zoti Xi nuk do tĂ« kishte kundĂ«rshtim.
E pra, kjo është ajo që po kërcënon në heshtje qytetin e vogël të Pogradecit në Shqipëri, në bregun jugor të Liqenit të Ohrit, në kufi me Maqedoninë e Veriut, i listuar në Trashëgiminë Botërore të UNESCO-s për vlerat e tij të jashtëzakonshme natyrore dhe kulturore.
Pikërisht në këtë qytet, zgjohet çdo mëngjes, ashtu si Monet-i me dritën e mëngjesit, një nga piktorët më të mëdhenj të Shqipërisë, artisti më i madh i gjallë sipas kolegëve të tij, Anastas Kostandini, i njohur me emrin artistik Taso.
Piktori Taso dhe vepra e tij kushtuar Lasgush Poradecit/Facebook.
Pogradecar i lindur (29 Korrik 1954), nĂ« kopshtin e tij artistik, Taso e ka kthyer kĂ«tĂ« âvend tĂ« vogĂ«lâ, me peizazhet, rrugĂ«t dhe banorĂ«t e tij, nĂ« njĂ« xhevahir universal.
Sipas Miguel TorgĂ«s, universali Ă«shtĂ« âvendaliu pa mureâ. PĂ«r ta thĂ«nĂ« ndryshe, kolegu i Tasos, Salvador DalĂ, pĂ«rdori moton e Michel de Montaigne: âNjeriu mund tĂ« arrijĂ« universalĂ«n vetĂ«m duke u nisur nga ultra-vendorjaâ.
MirĂ«po âlokales pa mureâ duan tâi kundĂ«rvihen disa biznesmenĂ« pa kulturĂ« dhe arsim nĂ«pĂ«rmjet njĂ« projekti qĂ« nuk ka asgjĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t me jetĂ«n vendore, duke krijuar pĂ«rkundrazi mure tĂ« larta qĂ« shkatĂ«rrojnĂ« peizazhin dhe çdo aset lokal, dhe duke transformuar atĂ« çka ishte fillimisht njĂ« fshat modest peshkatarĂ«sh nĂ« njĂ« mini-Dubai.
MĂ« e keqja Ă«shtĂ« se kĂ«tĂ« e bĂ«jnĂ« me mbĂ«shtetjen e politikanĂ«ve pa vizion, gjoja nĂ«n pretekstin dhe premtimin, si kudo tjetĂ«r, tĂ« pĂ«rfitimeve ekonomike â nĂ« fakt, kur nuk mund tâu sigurosh pjesĂ«s mĂ« tĂ« madhe tĂ« njerĂ«zve njĂ« jetĂ« tĂ« denjĂ«, u premton âtelebingonâ e turizmit.
2. Kundër trans-peizazhimit global dhe uniform
Siç dihet, liqeni qĂ« rrethon Pogradecin Ă«shtĂ« i regjistruar si TrashĂ«gimi BotĂ«rore e UNESCO-s pĂ«r vlerat e tij natyrore dhe kulturore. Por pĂ«rtej kĂ«saj njohjeje zyrtare, ai Ă«shtĂ« edhe shembulli i pĂ«rsosur i njĂ« socio-ekosistemi virtuoz me dy karakteristika tĂ« tjera tĂ« jashtĂ«zakonshme qĂ« do tâia vlente tâi pĂ«rmendim.
Gati 300 metra i thellë, ky liqen është më i thelli në Ballkan dhe një nga më të vjetrit në botë, madje më i vjetër edhe se vetë njerëzimi. I konsideruar edhe si një nga më të pasurit me specie endemike, liqeni është para së gjithash një fenomen i rrallë gjeologjik: ushqimin kryesor ujor e merr nga një tjetër liqen, 150 metra më lart se ai, Prespa e Madhe (e përbashkët mes Shqipërisë, Greqisë dhe Maqedonisë së Veriut) nëpërmjet korridoreve nëntokësore karstike. Ndërsa Prespa e Madhe furnizohet vetë, përmes një shiriti të ngushtë toke (Koula) nga Prespa e Vogël, e ndodhur vetëm 3 metra më lart, mes Shqipërisë dhe Greqisë.
UrĂ« lidhĂ«se midis tre vendeve ballkanike, Liqeni i Ohrit vazhdon rrjedhjen e tij nĂ«pĂ«rmjet Drinit tĂ« Zi, duke pĂ«rshkuar MaqedoninĂ« e Veriut dhe mĂ« pas ShqipĂ«rinĂ«, pĂ«r tâu derdhur sĂ« fundi nĂ« Detin Adriatik pranĂ« kufirit midis ShqipĂ«risĂ« dhe Malit tĂ« Zi (njĂ«soj si â nĂ« mĂ«nyrĂ« simbolike â âEmigrimi i ngjalaveâ, kaq domethĂ«nĂ«se pĂ«r shkrimtarin e madh shqiptaro-maqedonas Luan Starova, me origjinĂ« nga Pogradeci).
Kjo mënyrë qarkullimi ujërash në formë kaskade, e ushqyer nga burime nëntokësore ujërash të ëmbla, i jep liqenit një pastërti dhe qartësi të kulluar. Fatkeqësisht, kjo kthjelltësi do të errësohej përgjithmonë nga reflektimi monstruoz dhe i zymtë i mureve gjigante prej xhami dhe betoni.
Projekti i Marinës së Pogradecit/Arlis Ndërtim.
Por ky vend nuk është i jashtëzakonshëm vetëm për veçoritë e tij natyrore dhe faktin që ka mbetur pothuajse i paprekur. Ai është i jashtëzakonshëm edhe për autenticitetin e ruajtur të fshatrave përreth, mentalitetin e banorëve, të cilët ndajnë me njëri-tjetrin të njëjtin stil jetese apo zakone kulinare, në të gjitha brigjet e liqenit.
Dhe askush deri më sot, as në bregun maqedonas në Ohër apo Strugë, shumë herë më të frekuentuar nga turistët pasi bregu i liqenit ka shërbyer dhe shërben si rivierë për një vend pa akses në det, nuk e kishte deformuar kësisoj peizazhin unik socio-kulturor, me të tillë shkatërrim, si projekti i ri i Pogradecit.
Ky projekt i ashtuquajtur zhvillim, i njohur dhe i aplikuar prej vitesh nĂ« bregun e Mesdheut, mund tĂ« pĂ«rshkruhet si âtrans-peizazhimâ. Ashtu si trans-humanizmi, qĂ«llimi i tij Ă«shtĂ« qĂ«, nĂ«n petkun e gjoja perspektivave marramendĂ«se dhe garĂ«s pĂ«r konkurrencĂ« globale nĂ« turizĂ«m, tĂ« maskojĂ« mungesĂ«n e vullnetit politik pĂ«r tĂ« ndĂ«rmarrĂ« aksione konkrete pĂ«r tĂ« ruajtur karakterin lokal, pĂ«r tĂ« mbrojtur mjedisin dhe pĂ«rmirĂ«suar jetesĂ«n e banorĂ«ve rreth e qark.
Në fakt, trans-peizazhizmi promovon një lloj uniformiteti global që prodhon vetëm varfëri.
Ky projekt Ă«shtĂ« jo vetĂ«m i papranueshĂ«m dhe pĂ«rbuzĂ«s ndaj banorĂ«ve tĂ« Pogradecit dhe rajonit pĂ«rreth, por duket edhe krejtĂ«sisht i marrĂ«, pasi ndĂ«rtesa e vetme disi e lartĂ« nĂ« qytet (10 kate), e ndodhur jo larg perimetrit tĂ« ndĂ«rtimit, ka maksimumi njĂ« deri nĂ« tre apartamente tĂ« banuara. Por ndoshta qĂ«llimi i tij i vĂ«rtetĂ« nuk Ă«shtĂ« tâi shesĂ« ose tâi japĂ« me qira kĂ«to banesa dhe vende parkimi, por vetĂ«m thjesht tâi ndĂ«rtojĂ«?
3. Këtu rreh zemra e Evropës
Si qytetarĂ« tĂ« kĂ«saj bote kemi jo vetĂ«m tĂ« drejta, por edhe detyrime ndaj objekteve tĂ« TrashĂ«gimisĂ« BotĂ«rore tĂ« UNESCO-s dhe mĂ« gjerĂ« nĂ« mbrojtje tĂ« njerĂ«zimit, vlerave tĂ« tij dhe planetit nga politikat âzhvillueseâ qĂ« po kĂ«rcĂ«nojnĂ« seriozisht integritetin e tyre dhe tĂ« ardhmen e brezave qĂ« vijnĂ«.
Si qytetarë evropianë, detyrimet janë më të mëdha ndaj kësaj pjese të panjohur, të nënvlerësuar dhe të neglizhuar të Evropës, siç është rajoni i Liqenit të Ohrit.
Sepse, së pari, rajoni ka qenë etapë thelbësore e Via Egnatia-s, e cila lidhte Romën me Bizantin, nga bregu i Adriatikut dhe përmes bregut verior të liqenit, duke kontribuar në përhapjen e krishterimit në të gjithë rajonin. Pikërisht në brigjet e këtij liqeni, dy dishepujt e Kirilit dhe Metodit, Klementi dhe Naumi, thuhet se kanë qenë kontribues të rëndësishëm në krijimin e alfabetit cirilik, i përdorur ende sot nga gjysma lindore e Evropës (ky alfabet u bazua në një tjetër alfabet më të hershëm, glagolitik, i hartuar nga Kirili dhe Metodi, me qëllim ungjillëzimin e popujve sllavë duke filluar nga Kostandinopoja).
Në vitin 886, Klementi themeloi shkollën e tij letrare në Ohër, e konsideruar jo vetëm si universiteti i parë në Ballkan dhe universiteti i parë sllav, por edhe më i lashti në Evropë, duke i paraprirë me gati 1 apo 2 shekuj universiteteve të Parmës, Bolonjës, Oksfordit apo Sorbonës, të cituara si më të vjetrat në Evropë).
Naumit i njohim manastirin e famshëm që mban emrin e tij në bregun jugor të liqenit, aty ku ndodhet dhe varri i tij, i kthyer në një nga vendet më të njohura të pelegrinazhit ortodoks. Vetë Ohri konsiderohet si Jeruzalemi i sllavëve.
Në Ohrin e mrekullueshëm, në fund të shekullit të XIII, në kupolat dhe muret e Kishës së Shën Nënës së Zotit Perivleptos, dy vëllezërit grekë, Michalis Astrapas dhe Eutychios, të formuar si piktorë në Malin e Athosit, thyen traditën e afreskeve bizantine duke sjellë elemente novatore në planin e perspektivës, realizmit, anës emocionale dhe sensibilitetit, të cilat do të revolucionarizonin pikturën evropiane, pasi do të përvetësoheshin dhjetë vjet më vonë në fresket e Kapelës Scrovegni në Padovë nga vetë Giotto, paraardhësi i Rilindjes Italiane.
Ishte përsëri këtu, në pjesën anësore të kësaj kishe, që në vitin 1516 u konceptua pinakoteka e parë, e konsideruar si galeria më e vjetër e artit në botë.
Nuk mbaron me kaq! Në anën tjetër të kreshtave malore që rrethojnë liqenin është Manastiri (Bitola), në Maqedoninë e Veriut, vendi ku ndodhen varrezat më të mëdha ushtarake franceze jashtë territorit të Francës (një tjetër është në Korçë, Shqipëri), dëshmi të kobshme dhe të heshtura të rëndësisë së Frontit Lindor gjatë Luftës së Parë Botërore, i cili luajti një rol jo të vogël në fitoren përfundimtare të Aleatëve, krejt i neglizhuar sot nga kujtesa perëndimore (ashtu si qindra luftëtarët afrikanë që prehen atje, larg vendlindjes së tyre).
Ndërsa në Florinë, Greqi, dhe rrethinat e saj, peizazhet u bënë sfondi dhe burimi i frymëzimit për shumë nga kryeveprat e Theo Angelopoulos, më evropiani i regjisorëve rajonalë.
E pra, nĂ« kĂ«tĂ« âtjetĂ«r EvropĂ«â qĂ« edhe Milan Kundera e la padrejtĂ«sisht nĂ« harresĂ«, ashtu si tĂ« gjithĂ« nĂ« PerĂ«ndim, pikĂ«risht pĂ«r faktin se Ă«shtĂ« tepĂ«r ortodokse dhe myslimane, zemra e tĂ«rĂ« EvropĂ«s rreh kĂ«tu mĂ« fort se kudo.
Dhe këtë zemër, të ardhur nga lashtësia por që është ende gjallë, të vendosur gjeografikisht majtas-poshtë, sepse më afër rrënjëve latine-kristiane dhe greke të qytetërimit evropian, duan ta zëvendësojnë me një zemër artificiale dhe pa shpirt, të shkëputur nga realiteti, për të projektuar nga kompjuteri një uniformitet peizazhesh ku gjithçka në botë të ngjasojë me një ekskavator gjigant global, për të shërbyer si sfond unik për video reklamuese turistike.
Në vend që të ruajmë territorin, ta bëjmë të jetojë më mirë apo ta ringjallim, barbarët përgatiten të shkaktojnë vdekjen e saj përfundimtare përmes një transplanti të kotë dhe pa asnjë perspektivë.
Projekti i Marinës së Pogradecit/Arlis Ndërtim.
Atë çfarë nuk arritën të zhdukin konfliktet e shumta që kanë përfshirë rajonin, nga luftërat ballkanike në fillim të shekullit të XX, me eksperimentet e artilerisë së rëndë apo deportimet dhe masakrat masive e deri te dy luftërat botërore, atë çka kanë dështuar të shkatërrojnë fashizmi, komunizmi, maoizmi dhe, më në fund, stalinizmi, në aspektin e jetës autentike dhe natyrës në brigjet e këtij liqeni, një grusht barbarësh të etur për para ka të ngjarë ta arrijë brenda pak muajsh.
4. Për zhvillimin e turizmit të qëndrueshëm: turizmit stacionar
Shqipëria gati po asfiksohet nga invazionet turistike, që në një farë mënyre i ka provokuar vetvetes: aeroporti i kryeqytetit, edhe pse i zgjeruar së fundmi, është i mbipopulluar gjatë gjithë stinës së verës.
Për të akomoduar turmat në rritje të pushuesve në plazh, një aeroport i dytë është duke marrë formë në jugperëndim të vendit, pranë Vlorës, midis estuarit të Vjosës dhe lagunës së Nartës, dy zona të mbrojtura natyrore, duke shpërfillur rrezikun e ndërprerjes së migracionit të zogjve, për të cilin zona shërben si ndalesë thelbësore.
KufijtĂ« e saj tokĂ«sorĂ« po bĂ«hen gati tĂ« pakalueshĂ«m, rrugĂ«t janĂ« tĂ« mbipopulluara, plazhet tĂ« tejngopuraâŠ
Ăka Ă«shtĂ« pĂ«r tĂ« ardhur keq Ă«shtĂ« fakti se ky fluks turistik nuk vjen nga dĂ«shira pĂ«r tĂ« zbuluar veçoritĂ« unike tĂ« kĂ«tij vendi â mĂ« ka ndodhur shpesh tĂ« dĂ«gjoj dialogje turistĂ«sh nĂ« kthim, teksa presin nĂ« sallonet e aeroportit, tĂ« cilĂ«t pyesin njĂ«ri-tjetrin se çâdo kĂ«tu ky flamur me dy koka shqiponjash, ose pse ka kaq shumĂ« xhami nĂ« kĂ«tĂ« vend evropianâŠ
Jo, arsyeja kryesore është se kostoja e jetesës është ende e ulët në krahasim me diku tjetër në bregun verior të Mesdheut. Dhe kur, ashtu si në Kroaci dhe Mal të Zi, çmimet edhe këtu do të rriten ndjeshëm, rrjedhat turistike do të zhvendosen akoma më në jug, po qe nevoja deri në Mozambik apo Bangladesh.
Ndaj, ky model zhvillimi turistik është pa të ardhme të vërtetë.
Nga ana tjetĂ«r, restoranti mĂ« i njohur nĂ« ShqipĂ«ri, âMrizi i Zanaveâ, pranĂ« LezhĂ«s, nĂ« veriperĂ«ndim tĂ« vendit, shĂ«rben si pikĂ« referimi pĂ«r lĂ«vizjen globale âSlow Foodâ, ashtu si âFustanellaâ nĂ« PetrelĂ«, njĂ« nga mĂ« tĂ« mirĂ«t nĂ« TiranĂ« dhe rrethinat e saj, tĂ« dy shembuj tĂ« agroturizmit qĂ« po pĂ«rhapet nĂ« tĂ« gjithĂ« vendin.
âHani i GĂ«shtenjaveâ, nĂ« lartĂ«sitĂ« e Pogradecit, i konceptuar mbi njĂ« fermĂ« dhe me njĂ« pamje mahnitĂ«se mbi liqen, Ă«shtĂ« njĂ« shembull tjetĂ«r i kohĂ«ve tĂ« fundit.
Nuk mund të lëmë pa përmendur zonën e Përmetit, pranë kufirit jugor me Greqinë, e cila prej kohësh i është përkushtuar ekoturizmit. Këto iniciativa dëshmojnë se një lloj tjetër turizmi është i mundur në Shqipëri.
Shembull i përkryer është qasja tradicionale ndaj turizmit që lëvrohet ende përreth Liqenit të Ohrit, dhe kjo, pavarësisht frekuentimit të madh gjatë stinës së verës.
Ky model turizmi respekton jetĂ«n e banorĂ«ve dhe natyrĂ«n pĂ«rreth, autenticitetin e zonĂ«s, ku secili ruan karakterin dhe veçoritĂ« e veta specifike. Kjo lloj mĂ«nyre e tĂ« bĂ«rit turizĂ«m pĂ«rputhet nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pĂ«rkryer me idenĂ« e âgjendjes statikeâ, tĂ« teorizuar nga ekonomisti anglez John Stuart Mill: zhvillim pa prishur ekuilibrin natyror dhe kulturor, pĂ«rmirĂ«sim pa turbulluar gjithçka, progres pa shkatĂ«rrim â i vetmi progres i vĂ«rtetĂ«.
Ka shumĂ« pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« nĂ« zonĂ«n e Pogradecit pĂ«r tĂ« arritur kĂ«tĂ« âmodel statikâ: pĂ«rmirĂ«simi i cilĂ«sisĂ« sĂ« ujit tĂ« lumit qĂ« derdhet nĂ« liqen; rregullimi i trotuareve dhe zonave pĂ«r kĂ«mbĂ«sorĂ«; pistat e biçikletave; sinjalizimi i shtigjeve pĂ«r shĂ«titje dhe i thesarĂ«ve natyrorĂ« dhe kulturorĂ«; zgjerimi i gamĂ«s sĂ« akomodimit tradicional, etj.
Sa do të na pëlqente të gjithëve, p.sh., ideja e krijimit të një muzeu të madh modern dedikuar liqenit, në vendin e projektit famëkeq.
Muze të tillë limnologjikë njihen gjithsej vetëm tre në botë, ndryshe nga muzetë oqeanografikë, të cilët janë të shumtë. Dhe njëri prej të treve ndodhet pikërisht në brigjet e Liqenit Baikal, shumë i ngjashëm me Liqenin e Ohrit, për nga vjetërsia me miliona vjet, biodiversiteti i jashtëzakonshëm, përfshirë speciet endemike, si edhe statusi i Trashëgimisë Botërore.
Pse jo pra njĂ« muze qĂ« pĂ«rshkruan dhe ilustron historinĂ« natyrore dhe kulturore tĂ« liqenit, duke filluar nga gjeologjia dhe biologjia e tij unike (origjina tektonike dhe karstike, mĂ«nyra e furnizimit me ujĂ«, korani, sfungjerĂ«t, algat mikroskopike, kĂ«rmijtĂ«, etj.), duke vazhduar mĂ« tej me vendbanimet e ndryshme nĂ« brigjet e liqenit, siç Ă«shtĂ« banesa qindravjeçare e sapozbuluar pranĂ« Linit, nĂ« veriperĂ«ndim tĂ« bregut shqiptar, e njohur si vendbanimi mĂ« i vjetĂ«r i kĂ«tij lloji nĂ« EvropĂ«, pĂ«r tĂ« pĂ«rfunduar me figurat artistike dhe letrare qĂ« ka nxjerrĂ« ky vend, si fotografi Misto Ăiçi apo piktori Anastas Kostandini, me salla tĂ« dedikuara promovimit tĂ« shkrimtarĂ«ve tĂ« tij tĂ« mĂ«dhenj por pak tĂ« njohur nĂ« botĂ«, si Lasgush Pogradeci dhe Mitrush Kuteli (letĂ«rsia shqiptare nuk fillon dhe mbaron me Ismail KadarenĂ«).
Një muze që mund të sponsorizohej nga vetë UNESCO.
Aktualisht, muzeu i vetëm që prezanton trashëgiminë natyrore dhe kulturore të zonës së Liqenit të Ohrit ndodhet në Strugë, në bregun verior maqedonas.
Ky muze, i themeluar në vitin 1928 nga Nikola Nezlobinski, një mjek rus i internuar pas Revolucionit të vitit 1917, ndodhet sot në gjendje jo të mirë megjithë pozicionin e tij të jashtëzakonshëm gjeografik, në Gjirin e Kockave, në Peƥtan. Gjithashtu, koleksionet arkeologjike të muzeut të vogël në Pogradec meritojnë një ambient më mbresëlënës.
Po ashtu, ai i dedikuar Misto Ăiçit, i vendosur aktualisht nĂ« banesĂ«n e tij familjare, pĂ«r tĂ« mos folur pĂ«r shtĂ«pinĂ« e Lasgush Pogradecit, pothuajse e mbyllur shumicĂ«n e kohĂ«s.
Ky lloj muzeu mund të tërhiqte një shtresë tjetër turistësh, përfshirë ata përtej kufirit dhe gjithë vendeve sllave, për të cilët ndalesa e fundit është zakonisht manastiri i Shën Naumit.
Ky muze do tĂ« favorizonte pĂ«r rrjedhojĂ« edhe dialogun midis dy brigjeve, duke nderuar kĂ«shtu edhe Luan StarovĂ«n, shkrimtar i ushqyer pikĂ«risht nga gjithĂ« kĂ«to identitete lokale, tĂ« cilave u kushtoi pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« veprĂ«s sĂ« tij, mendimtar largpamĂ«s i cili druhej se âBallkani do tĂ« mbetet i mallkuar pĂ«r sa kohĂ« qĂ« kufijtĂ« e tij nuk do tĂ« harrohenâ.
Muzeu mund të konceptohet në formën e një hapësire të vetme, të ajrosur dhe të hapur, me fasada transparente si vetë ujërat e liqenit, në mënyrë që të mos pengojë perspektivën dhe pamjen e liqenit nga qyteti apo të qytetit nga bregu i liqenit.
HapĂ«sira duhet tĂ« jetĂ« nĂ« gjendje tĂ« presĂ« ekspozita tĂ« pĂ«rkohshme dhe tĂ« promovojĂ« figura artistike, letrare dhe shkencore tĂ« anĂ«s tjetĂ«r tĂ« liqenit (Vangel KodĆŸoman, vĂ«llezĂ«rit Miladinov, Nikola NezlobinskiâŠ).
Me një fjalë, krejt e kundërta e projektit aktual, i cili është opak, mbytës, si ndonjë Perde e Hekurt në breg të liqenit, apo si port-avion funebër i një flote që përgatitet ta gllabërojë liqenin, para të cilit flota franceze aktive gjatë Luftës së Parë Botërore e Ohrit dhe Prespës do të dukej në retrospektivë jo më kërcënuese se ajo e anijeve tradicionale të peshkimit.
Së fundi, një muze që do të nxirrte në dritë sfidat e ruajtjes së kësaj trashëgimie, rrezikun nga peshkimi i tepruar, nga ndotjet minerale, ndërtimet e pakontrolluara, ulja e niveleve të liqeneve, tashmë të dukshme në të dy liqenet e Prespës.
NdĂ«rsa vijat bregdetare kudo po tĂ«rhiqen pĂ«r shkak tĂ« ngritjes sĂ« niveleve tĂ« detit si rezultat i ngrohjes globale, nĂ« liqene po ndodh e kundĂ«rta: ato tĂ«rhiqen, siç Ă«shtĂ« shembulli konkret nĂ« liqenet e PrespĂ«s, tĂ« cilat rrezikojnĂ« tharjen, ashtu siç ndodhi me Detin AralâŠ
Autor: Dr. Armea Xhaho, Eksperte e Qeverisjes Vendore
Në kushtet kur decentralizimi dhe forcimi i autonomisë vendore janë pjesë e reformave kryesore institucionale në Shqipëri, aftësia e bashkive për të planifikuar dhe ofruar shërbime cilësore mbetet një element i rëndësishëm i qeverisjes vendore. Kuadri ligjor parashikon matjen dhe raportimin e performancës në njësitë e vetëqeverisjes vendore, si pjesë e mekanizmave të transparencës dhe llogaridhënies. Megjithatë, ngritja formale e strukturave administrative nuk mjafton pa sisteme funksionale dhe të qëndrueshme, të cilat duhet të jenë të kuptueshme dhe të aksesueshme edhe për shoqërinë civile dhe median.
NĂ« kĂ«tĂ« kuadĂ«r, projekti âBashki tĂ« Fortaâ (BtF), i financuar nga Agjencia Zvicerane pĂ«r Zhvillim dhe BashkĂ«punim dhe Qeveria e SuedisĂ« dhe i zbatuar nga Helvetas, ka mbĂ«shtetur qĂ« prej vitit 2019 bashkitĂ« e vendit nĂ« ndĂ«rtimin dhe konsolidimin e njĂ« sistemi tĂ« strukturuar pĂ«r matjen e performancĂ«s vendore.
Sistemi i Matjes dhe Raportimit së Performancës është një mekanizmin kombëtar dhe vendor për mbledhjen, përpunimin dhe analizimin e të dhënave mbi ofrimin e shërbimeve nga bashkitë. Treguesit e performancës përbëjnë thelbin e sistemit, pasi përmes tyre objektivat e politikave dhe të shërbimeve përkthehen në rezultate të matshme dhe të krahasueshme. Raportet e performancës bashkiake materializojnë këtë proces, duke sintetizuar të dhënat dhe analizën në një dokument që shërben si bazë për informim, vendimmarrje dhe llogaridhënie.
Evolucioni i raporteve të performancës ka kaluar nga një qasje me fokus financiar drejt një formati të ri të orientuar nga rezultatet dhe shërbimet. Ky proces kulmoi me hartimin e Raportit të Parë Kombëtar të Performancës për Nivelin Vendor në vitin 2024, duke krijuar bazën për krahasueshmëri dhe transparencë ndërbashkiake. Raportet e Performancës së bashkive ofrojnë një pasqyrë të qartë dhe të strukturuar mbi performancën e bashkive në 11 fushat kryesore të vlerësimit për vitet 2023-2024: arsimi parauniversitar, menaxhimi i infrastrukturës së ujitjes dhe kullimit, administrimi i pyjeve dhe kullotave, menaxhimi i mbetjeve, mbrojtja nga zjarri, mbrojtja sociale, burimet njerëzore, transparenca, barazia gjinore, integrimi në BE, menaxhimi financiar.
Përmes treguesve të standardizuar dhe të krahasueshëm, bashkitë mund të identifikojnë me saktësi arritjet dhe mangësitë në ofrimin e shërbimeve publike, të optimizojnë përdorimin e burimeve të kufizuara dhe të mbështesin vendimmarrjen mbi bazën e të dhënave. Së fundmi, performanca po merr një rol gjithnjë e më të rëndësishëm, pasi instrumente të tilla si Grantet me Bazë Performance krijojnë incentiva për të lidhur cilësinë e rezultateve me përfitime konkrete financiare për bashkitë.
Raportimi i performancës ndihmon në lidhjen e planifikimit strategjik, buxhetimit dhe vlerësimit të rezultateve në një cikël të integruar të menaxhimit publik, në përputhje me praktikat e përdorura në vendet e Bashkimit Evropian.
Matja dhe publikimi i performancĂ«s sĂ« bashkive nuk janĂ« thjesht njĂ« detyrim ligjor, por njĂ« instrument strategjik pĂ«r pĂ«rmirĂ«simin e qeverisjes vendore. NĂ« realitetin shqiptar, ku besimi i qytetarĂ«ve ndaj institucioneve publike vendore Ă«shtĂ« shpesh i lĂ«kundur, matja dhe publikimi i performancĂ«s luan njĂ« rol tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« ndĂ«rtimin e njĂ« kulture transparence dhe llogaridhĂ«nieje. NĂ« frymĂ«n e transparencĂ«s qĂ« kĂ«rkon Ligji nr. 119/2014 âPĂ«r tĂ« DrejtĂ«n e Informimitâ, i ndryshuar, matja e performancĂ«s sĂ« institucioneve publike pasqyrohet pĂ«rmes publikimit tĂ« informacionit mbi shĂ«rbimet e ofruara dhe standardet e cilĂ«sisĂ«, duke i dhĂ«nĂ« qytetarĂ«ve njĂ« pasqyrĂ« tĂ« qartĂ« mbi nivelin e shĂ«rbimit qĂ« marrin.
Roli i shoqërisë civile dhe medias
Përfshirja e shoqërisë civile, medias dhe institucioneve akademike konsiderohet një element i rëndësishëm për funksionimin e sistemit të performancës. Monitorimi në nivel vendor fiton më shumë kuptim kur rezultatet analizohen dhe komunikohen në mënyrë të kuptueshme për publikun. Në këtë kuadër, organizatat partnere të projektit, Instituti për Shkencë, Edukim dhe Politika Zhvillimi (ISHEP) dhe organizata LIBURNETIK, kanë ofruar asistencë teknike për forcimin e kapaciteteve të bashkive dhe të shoqërisë civile në fushën e menaxhimit të performancës vendore.
Si pjesë e kësaj qasjeje, janë organizuar trajnime rajonale me pjesëmarrjen e 35 përfaqësuesve të mediave dhe organizatave të shoqërisë civile, të fokusuara në sistemin e matjes së performancës së bashkive dhe përdorimin e Raportit Vendor të Performancës si instrument për monitorim dhe analizë publike.
Këto aktivitete shërbyen si platforma informuese për prezantimin e Sistemit të Matjes dhe Raportimit Vendor të Performancës dhe për diskutimin e kuadrit ligjor, institucional dhe praktik të këtij procesi. Pjesëmarrësit u njohën me lidhjen mes matjes së performancës, përdorimit të të dhënave në vendimmarrje dhe përmbushjes së kërkesave që lidhen me procesin e integrimit evropian dhe angazhimet ndërkombëtare të Shqipërisë.
Performanca vendore dhe integrimi evropian
Në kontekstin shqiptar, nevoja për ngritjen e një sistemi funksional dhe të qëndrueshëm për matjen e performancës së bashkive nuk është vetëm një kërkesë e brendshme për përmirësim të qeverisjes vendore, por një domosdoshmëri që lidhet drejtpërdrejt me procesin e integrimit evropian dhe angazhimet ndërkombëtare të vendit. Institucionalizimi i matjes së performancës në nivel vendor është një kusht thelbësor për përmbushjen e standardeve ndërkombëtare të qeverisjes së mirë. Sipas praktikave të Bashkimit Evropian për menaxhimin e fondeve, matja e performancës së institucioneve dhe projekteve pasqyrohet drejtpërdrejt në përmbushjen e standardeve vlerësuese të BE-së, ku cilësia e planifikimit, përgatitja e portofolit të projekteve dhe kapaciteti për zbatim lidhen ngushtë me sigurimin dhe përdorimin efektiv të fondeve evropiane, veçanërisht në nivel vendor.
Bashkitë që disponojnë struktura funksionale për matjen dhe raportimin e performancës janë më të besueshme për partnerët ndërkombëtarë, më të afta për të përthithur fonde të bazuara në performancë dhe më konkurruese në aplikimet për fonde IPA dhe programe të tjera të BE-së. Konsolidimi i mëtejshëm i Sistemit të Matjes së Performancës në bashki përfaqëson një hap thelbësor për një qeverisje vendore më të hapur, më të përgjegjshme dhe të orientuar drejt rezultateve. Në këtë proces, shoqëria civile dhe media luajnë një rol të rëndësishëm në analizimin dhe komunikimin e të dhënave, duke kontribuar në forcimin e llogaridhënies dhe nxitjen e një debati publik të informuar mbi qeverisjen dhe shërbimet publike në nivel vendor.
Me rastin e Ditës Botërore të Ligatinave, që shënohet çdo 2 shkurt, Citizens.al publikon këtë opinion shkencor të profesor Aleko Mihos, pedagog dhe studiues i ekosistemeve pranë Fakultetit të Shkencave të Natyrës, Universiteti i Tiranës.
Në këtë analizë, Prof. Miho ndalet te roli jetik i ligatinave për biodiversitetin, klimën dhe zhvillimin njerëzor, duke ofruar një pasqyrë historike dhe shkencore mbi gjendjen e tyre në Shqipëri.
Ai sjell të dhëna mbi tkurrjen e këtyre ekosistemeve, shërbimet ekologjike që ofrojnë dhe presionet gjithnjë në rritje nga aktiviteti njerëzor.
Artikulli vjen si një thirrje për reflektim dhe përgjegjësi institucionale, në një kontekst ku mbrojtja dhe menaxhimi i qëndrueshëm i ligatinave mbetet një nga sfidat kryesore mjedisore në vend.
Autor: Prof. Aleko Miho | Fakulteti i Shkencave të Natyrës, Universiteti i Tiranës.
ĂfarŃ janŃ ekosistemet ligatinore dhe sa tŃ pŃrfaqŃsuara janŃ ato nŃ vendin tonŃ?
Dy shkurti është Dita Botërore e Ligatinave (Wetlands), e cila përkon me datën e miratimit të Konventës për Ligatinat në 1971, ose Konventës RAMSAR, si njihet ajo sot rëndom, për faktin se miratimi u bë në qytetin iranian Ramsar në brigjet e Detit Kaspik.
Në kuptimin e ngushtë të fjalës, ligatinat, tokat e lagëta, ose si njihen ato shpesh, kënetat, janë hapësira që përmbyten rregullisht nga uji, qoftë dhe përkohësisht. Përmbytja bën që fundi i këtyre ekosistemeve të dallohet për mungesën e oksigjenit, dhe për proceset anaerobe.
Në këto kushte bimësia është e veçantë, e përshtatur në sasinë e madhe të ujit, por në kushtet e mungesës së oksigjenit. Por në kuptimin e gjerë, me termin ligatina nënkuptohen edhe gjithë hapësirat ujore që ndikojnë drejtpërdrejt në formimin, ushqimin dhe mbajtjen gjallë të zonave kënetore, si hapësirat lumore, liqenore, burimet dhe ujëmbledhësit.
Kuptimi i dytë është ai që lidhet shumë sot me rëndësinë e këtyre ekosistemeve në mbarë botën, por dhe me masat e ruajtjes, ripërtëritjes, dhe shfrytëzimit të qëndrueshëm të tyre.
Para viteve â60, ligatinat mbulonin mĂ« shumĂ« se 2,300 km2, e barabartĂ« me rreth 8% tĂ« territorit shqiptar, kjo falĂ« pasurive tĂ« shumta ujore, reshjeve, klimĂ«s, relievit tĂ« sheshtĂ« etj.
Vlen të kujtojmë këtu hapësirat kënetore të Maliqit (Korçë), përgjatë gjithë Ultësirës Bregdetare deri në Vurg (Sarandë) etj. Mbi gjysma e kësaj hapësire kënetore u thå në vitet 1960-1970 dhe u kthye në tokë bujqësore.
U sistemuan gjithashtu gjithë rrjedhjet e lumenjve që ushqenin këto hapësira; një rrjet i gjerë kanalesh kulluese, dhe shumë stacione pompimi (hidrovorë) mbajnë edhe sot këto toka në gjendje të tharë dhe i mbrojnë ato nga përmbytja.
Megjithatë, hapësirat e lagëta në Shqipëri mbulojnë rreth 970 km2, ose rreth 3% të gjithë territorit të vendit (400 km2 në zonën bregdetare). Pjesën më të madhe të tyre e zënë liqenet, lagunat bregdetare dhe ujëmbledhësit.
Bëhet fjalë për mbi 1300 zona kënetore të shpërndara në të gjithë vendin, ku bëjnë pjesë komplekset lagunore bregdetare dhe deltat lumore; shumë zona kënetore gjenden gjithashtu përgjatë brigjeve lumore, liqenore, ujëmbledhësve, burimeve etj.
ShŃrbimet ekologjike qĂ« ofrojnŃ ligatinat dhe rŃndŃsia pŃr ruajtjen e larmisĂ« biologjike
Kushdo që i njeh nga afër këto lloj mjedisesh, vëren menjëherë se në to jeta gëlon.
Prodhimtaria bimore neto e këtyre ekosistemeve është ndër më të lartat në planet, duke u renditur pas pyllit tropikal të shiut.
Prodhimtaria në zonat kënetore shkon deri në 2 kg/m2/vit (200 kv/ha/vit); kujtoj se prodhmtaria në tokat bujqësore të kujdesura mirë nga njeriu është mesatarisht më pak se 3 herë (rreth 650 g/m2/vit ose 65 kv/ha/vit).
Përveç përvetimit të bollshëm të dyoksidit të karbonit, ato ndihmojnë edhe në qarkullimin e lëndëve të tjera ushqyese (sidomos në reduktimin e azotit); për rrjedhojë këta ekosisteme ndihmojnë dukshëm edhe në zbutjen e klimës dhe të ngrohjes globale.
Ato strehojnë habitate të pasura dhe të mbrojtura për biodiversitetin, duke ruajtur brenda një hapësire shumë të kufizuar lloje të shumta të ujërave të ëmbla, por dhe të ujërave detare dhe të njelmëta.
Si hapĂ«sira shumĂ« prodhuese, mundĂ«sojnĂ« ushqim tĂ« bollshĂ«m dhe mbrojtje pĂ«r popullata tĂ« dendura shpendĂ«sh, me shumĂ« rĂ«ndĂ«si gjatĂ« rrugĂ«ve migratore. Ligatinat janĂ« vendet ku shumohen shumĂ« lloje peshqish dhe molusqesh â tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r peshkimin dhe akuakulturĂ«n.
Ekosistemet kënetore janë të rëndësishme për funksionin normal të biosferës dhe kontrollin e erozionit bregdetar dhe zbutjen nga përmbytjet; janë veçanërisht të dobishme për parandalimin e humbjeve të jetës dhe pronës duke zbutur përmbytjet dhe duke mbrojtur tokën nga stuhitë.
Ligatinat janë gjithmonë zona tranzitore mes rrjedhës ujore të një lumi dhe brigjeve të tij, apo ndërmjet pasqyrës ujore të një liqeni apo deti dhe brigjeve të tyre, me një lidhje të ndërsjelltë mes tyre; si të tilla ndihmojnë në formimin, ruajtjen dhe shëndoshjen e vijës bregore të këtyre ekosistemeve; ato ndihmojnë në mbajtjen e ujit, dhe zbutjen hovit nga përmbytjet.
Ligatinat janë të vetmet mjedise ku lëndët e azotuara reduktohen në azot molekular, i cili rikthehet përsëri në atmosferë, duke ndihmuar kështu në ruajtjen e përbërjes atmosferike gjatë 400-500 milion viteve të fundit.
Ligatinat gjithashtu formojnë ujëmbledhës natyrorë dhe ndihmojnë në ruajtjen e cilësisë së dëshirueshme të ujit. Këto mjedise ndihmojnë në filtrimin e prurjeve me ujëra të ëmbla, duke mbrojtur mjedisin bregdetar dhe jetën detare.
Ndihmojnë shumë edhe në pastrimin e ujit nga lëndët ndotëse, metale të rëndë, lëndë organike etj. Kjo dukuri e njohur si fitopastrim, përdoret sot në botën e zhvilluar në pastrimin e ujërave nëpërmjet ndërtimit të kënetave artificiale.
Qytetërimi është zhvilluar shpesh në afërsi të këtyre mjediseve ujore. Për bollëkun që ato ofrojnë, njeriu gjithmonë ka ndërtuar vendbanimet e veta pranë këtyre zonave, kujtojmë këtu qytetet antike të Butrintit, Orikut, Apollonisë, Lezhës, Shkodrës, etj.
Këto zona mbeten gjithmonë si vende të tërheqëse dhe çlodhëse për shumë vizitorë vendas dhe të huaj, mjedise me rëndësi për turizmin natyror, por edhe për turizmin kulturor, në kërkim të gjurmëve të hershme të zhvillimit njerëzor.
Ndikimi i njeriut në ekosistemet ligationre
Nga ana tjetër, ekosistemet ligatinore janë sot nën ndikimin e turizmit, peshkimit dhe akuakulturës, përftimit të kripës, industrisë, veprimtarisë portuale dhe transportit detar, urbanizimit dhe bujqësisë.
Jo rrallë këto shkaktojnë ndryshime në mjedisin fizik, përfshirë dhe në gjeomorfologji ose kripësi, në vlerat e oksigjenit të tretur, etj.; sëbashku, këto mund të shkaktojnë varfërimin e biodiversitetit dhe të shërbimeve të të ekosistemit, nga shqetësime në vijën bregdetare e deri te pakësimi i prodhimeve të detit.
Kjo është arsyea që zonat kënetore kanë qënë dhe mbeten ekosisteme shumë dobishme për botën e gjallë në përgjithësi, por edhe për vetë mbijetesën e njeriut. Si të tilla ato janë vende ushqimi, riprodhimi dhe strehë për një botë të pasur shtazore, veçanërisht për peshqit dhe shpendët ujorë dimërues ose migrues, disa prej tyre të rrezikuar globalisht.
Kuptimi i shkaqeve dhe pasojave të këtyre presioneve antropogjene ndihmon në përcaktimin e strategjive efektive të menaxhimit që minimizojnë pasojat negative dhe promovojnë përdorimin e qëndrueshëm të burimeve të vlefshme.
Për këtë njohja, dhe më tej shfrytëzimi si duhet, ruajtja dhe mbrojtja e tyre shihet me përparësi nga legjislacioni kombëtar dhe konventat ndërkombëtare, përfshirë këtu dhe Direktivën Kuadër Ujit (WFD, 60/2000), Konventën Ramsar, Konventën e Bernës, Konventën e Barcelonës, IUCN, WWF etj.
Qasja ligjore pŃr mbrojtjen dhe menaxhimin e qĂ«ndrueshĂ«m tŃ ligatinave nŃ vendin tonŃ?
Ligatinat dallohen për larmi habitatesh me vlera natyrore dhe biologjike; por ato janë ekosisteme mjaft të ndërlikuara dhe njëkohësisht të brishta ndaj ndikimit të njeriut.
Kjo është arsyeja që ato janë në vëmendje të veçantë në Direktivën Kuadër të Ujërave (WFD, 60/2000).
Një pjesë e mirë e tyre në Shqipëri kanë sot një status mbrojtje, si Park Kombëtar (Butrinti, Divjakë-Karavasta, Prespa, Lura, Vjosa, Dajti, Thethi etj.), si Rezervate Natyrore (Kune-Vaini, Patok-Fushëkuqe, etj.), si Peizazh i Ujor/Tokësor (Pogradeci, Rrushkulli, Pishë-Poro, Shkodra-Buna-Velipoja, Orikumi, etj.).
ShqipĂ«ria ka sot 4 zona tĂ« mĂ«dha qĂ« bĂ«jnĂ« pjesĂ« nĂ« listĂ«n e KonventĂ«s Ramsar: Butrinti-Ăuka-Stillo (SarandĂ«), Karavasta-Divjaka (LushnjĂ«) dhe Liqeni i ShkodrĂ«s-Lumi Buna-Velipoja (ShkodĂ«r) dhe Prespa.
Në tërësi, njohja e gjithë përbërësve biologjikë të ekosistemeve ujorë ndihmon më mirë pushtetin vendor dhe qendror në vend në shfrytëzimin e qëndrueshëm të pasurive ujore, në ruajtjen e ekosistemeve me habitate të pasura në lloje, me lloje të rralla dhe endemike, me habitate të brishta etj.
Kjo mund të ndihmojë për të shmangur shfrytëzimin e skajshëm, pa kriter, drejt një shfrytëzimi të qëndrueshëm, në sektorë të tillë si peshkimi dhe akuakultura, gjuetia, në urbanizimin e skajshëm, në vjeljen e bimëve aromatiko-mjekësore dhe produkteve të tjera, në ndërtimin e HEC-eve në lumenj etj.
Por dhe në masa mbrojtëse për të shmangur ndotjen nga urbanizimi dhe turizmi i pakontrolluar, nga përdorimi i keq i tokës dhe shpyllëzimet, nga bujqësia dhe blegtoria e pa kontrolluar, nga industria, nga trafiku dhe portet, etj.
Gjithë këto kërkesa burojnë që nga vetë Kushtetuta jonë, legjislacioni mjedisor vendas, por dhe nga shumë detyrime ndaj konventave ndërkombëtare, si dhe kërkesave të BE të miratuara nga Shqipëria.
Sistemi i drejtësisë, në Evropën Juglindore, përdor masat e paraburgimit me shumë lehtësi, ku nuk mungojnë abuzimet, diskriminimet dhe histori të ndalimit të padrejtë. Kompensimet për këto raste janë shumë të vogla.
B. Shytaj, në 2020, përgjatë protestave masive për vrasjen e Klodian Rashës, nga një konflikt verbal me Policinë e Shtetit, u arrestua dhe qëndroi 30 ditë në paraburgim. Edhe pse u shpall i pafajshëm në fund të procesit gjyqësor, ai humbi punën në Aeroportin e Tiranës.
âNuk i interesonte qĂ« unĂ« pĂ«rpiqesha tĂ« provoja pafajĂ«sinĂ« time, mĂ« thanĂ« thjesht qĂ« isha nĂ«n hetim dhe mĂ« pushuan nga puna,â tregon Shytaj pĂ«r OBCT (Observatori Transeuropian pĂ«r Ballkanin dhe Kaukazin).
Rasti i Shqipërisë
Ligji shqiptar garanton dëmshpërblim për këdo që është mbajtur padrejtësisht në burg. Kompensimet vendosen sipas shifrave fikse, pavarësisht nga rasti specifik.
Gjykata e Apelit të Shqipërisë po vlerëson një rishikim të këtyre shumave.
âĂfarĂ« do tĂ« thotĂ« 2 mijĂ« lekĂ« dita? 2 mijĂ« lekĂ«shi, nĂ« 2005 kur Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« ai ligj, nuk ka mĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n vlerĂ« dhe dĂ«met nĂ« raste tĂ« caktuara janĂ« aq tĂ« mĂ«dha qĂ« sâmund tĂ« kompensohen me aq,â analizon avokati Dorian Matlija, drejtor ekzekutiv i organizatĂ«s âRes Publicaâ, qendĂ«r shqiptare pĂ«r tĂ« drejtat e njeriut qĂ« punon nĂ« mbrojtjen juridike.
Sipas Matlijës, pavarësisht nga vlefshmëria e akuzës, që nga momenti kur një person vihet në paraburgim, prokuroria dhe gjykata janë më të prirura ta konsiderojnë fajtor.
Shumë gjyqtarë preferojnë të shmangin pranimin e gabimit të tyre dhe për rrjedhojë të mos kenë nevojë të njohin një dëmshpërblim për njerëzit që rezultojnë të pafajshëm.
Sipas të dhënave të Ministrisë së Financave, gjatë dhjetë viteve të fundit në Shqipëri, 736 persona kanë marrë dëmshpërblim për kohën që kanë kaluar padrejtësisht në paraburgim.
Sipas Nosiana Burnazit, juriste në Klinikën Juridike Falas dhe asistente projekti në Komitetin Helsinki të Shqipërisë, organizatat joqeveritare (OJQ) i inkurajojnë dhe i asistojnë qytetarët e privuar nga liria që të kërkojnë dëmshpërblim kur janë mbajtur padrejtësisht ose përtej afateve ligjore.
Megjithatë, shumë persona janë demotivuar dhe nuk paraqesin kërkesë. Sipas Burnazit, vonesat e gjata në proceset gjyqësore dhe gjendja e vështirë e sistemit gjyqësor ndikojnë në mosbesimin e publikut shqiptar te drejtësia.
Rasti i Bullgarisë
Në Bullgari, paraburgimi konsiderohet masë e jashtëzakonshme, që duhet përdorur vetëm kur është e nevojshme për të parandaluar ndonjë arratisje të mundshme ose pengim të hetimeve.
Megjithatë, në praktikë, kjo masë shpesh zgjatet përtej kufijve të arsyeshëm, sidomos në rastet e politizuara.
Rasti mĂ« i fundit Ă«shtĂ« ai i Blagomir Kotsevit, kryetarit tĂ« VarnĂ«s (qytet nĂ« lindje, njohur ndryshe si kryeqyteti bregdetar i BullgarisĂ«) dhe pĂ«rfaqĂ«sues i opozitĂ«s liberale âWe Continue the Change â Democratic Bulgariaâ (âNe VazhdojmĂ« Ndryshimin â Bullgaria Demokratikeâ; PP-DB).
Kotsev u arrestua më 8 korrik 2025 me akuza të keqpërdorimit të fondeve publike. Arrestimi i tij shkaktoi protesta të gjera dhe nxori në pah mungesën e një mbrojtjeje efektive gjyqësore në Bullgari, ku paraburgimi përdoret shpesh për të ushtruar presion politik ose ekonomik.
Kotsev u mbajt në paraburgim pavarësisht mungesës së provave të drejtpërdrejta të korrupsionit. Një dëshmitar kyç pranoi se dëshmia e tij ishte nxjerrë me detyrim nga zyrtarë të komisionit anti-korrupsion, por ajo deklaratë vazhdon të përdoret kundër Kotsevit, i cili u lirua nga burgu vetëm më 28 nëntor 2025, kundrejt një garancie pasurore.
Në Bullgari, çdo qytetar që akuzohet dhe mbahet padrejtësisht në burg mund të padisë institucionet shtetërore për dëmshpërblim. Prokuroria e Përgjithshme shpenzon çdo vit rreth 3-4 milionë euro për kompensime, të cilat në disa raste arrijnë deri në 200 mijë euro.
Rasti i Serbisë
Rasti i Blagomir Kotsevit është ndjekur me vëmendje në Serbi. Nëse diçka e tillë ndodh në një vend të Bashkimit Evropian, lind pyetja se çfarë mund ta pengojë që të ndodhë edhe në një vend si Serbia, e kritikuar për lëkundje në raport me përparimin drejt standardeve të një shteti të së drejtës.
ĂĂ«shtja e paraburgimit Ă«shtĂ« kthyer nĂ« qendĂ«r tĂ« vĂ«mendjes nĂ« Serbi pas protestave masive qĂ« pasuan incidentin nĂ« stacionin e Novi Sadit nĂ« nĂ«ntor 2024.
Me afrimin e zgjedhjeve (mundĂ«sisht brenda vitit 2026), ka shqetĂ«sime serioze se paraburgimi mund tĂ« pĂ«rdoret pĂ«r tĂ« goditur protestuesit dhe politikanĂ«t e opozitĂ«s. OJQ si âSerbian Monitoring Initiativeâ (âNisma Serbe e Monitorimitâ) kanĂ« denoncuar zbatimin selektiv tĂ« procedurave pĂ«r kĂ«tĂ« masĂ«.
Në Serbi, zbatimi i masave të paraburgimit shoqërohet, sipas kritikëve, me probleme serioze diskriminimi.
NjĂ« studim i QendrĂ«s Evropiane pĂ«r tĂ« Drejtat e RomĂ«ve (ERRC) dhe âFair Trialsâ (âGjyqeve tĂ« drejtaâ) ka dokumentuar diskriminim sistematik ndaj komunitetit rom, pĂ«rfshirĂ« pĂ«rdorimin e shpeshtĂ« tĂ« paraburgimit, qĂ« nĂ« disa raste zgjat deri nĂ« katĂ«r vjet.
Në teori, paraburgimi vendoset vetëm kur ekziston rreziku i arratisjes ose ndikimit mbi dëshmitarët dhe provat.
Por, sipas avokatit serb MiloĆĄ JankoviÄ, vendimet e gjykatave shpesh nuk arsyetohen. Si pasojĂ«, shumĂ« persona kalojnĂ« muaj apo edhe vite nĂ« burg pa njĂ« motivim tĂ« qartĂ«, ndĂ«rsa gjyqtarĂ«t nuk mbajnĂ« pĂ«rgjegjĂ«si pĂ«r vendime qĂ« mĂ« pas rezultojnĂ« tĂ« pabazuara.
Situata përkeqësohet edhe më shumë nga zvarritja e hetimeve dhe proceseve gjyqësore, të cilat mund të zgjasin 10 vjet ose më shumë, në shkelje të së drejtës për një gjykim brenda një afati të arsyeshëm.
Personat e mbajtur padrejtësisht në paraburgim kanë të drejtë të kërkojnë dëmshpërblim, i cili përcaktohet rast pas rasti.
Kompensimi llogaritet rreth 120 euro në ditë dhe merr parasysh humbjen e të ardhurave, vuajtjet, shpenzimet ligjore dhe faktorë të tjerë.
Parashikohen gjithashtu masa rehabilitimi, si falje zyrtare dhe njoftime publike. Por edhe këto procese për dëmshpërblime janë të ndikuara nga vonesat e gjata të sistemit gjyqësor dhe shumat e kompensimit ndryshojnë shumë nga rasti në rast.
Rasti i Greqisë
Edhe në Greqi, paraburgimi është një masë e jashtëzakonshme, e aplikuar vetëm kur ka rrezik arratie ose përsëritje të krimit.
Kohëzgjatja maksimale është 12 muaj për krimet më të lehta dhe 18 muaj për ato më të rënda, me mundësi zgjatjeje deri në 24 muaj në rastet më serioze.
Ekzistojnë edhe masa alternative ndaj paraburgimit, si garancia pasurore, ndalimi i daljes jashtë vendit, prezantimi i rregullt në polici, ose arresti në shtëpi me monitorim elektronik.
Rasti më i fundit përfshin dy të rinj 21 dhe 25 vjeç nga Patra (Patras, qyteti i tretë më i madh në Greqi), të arrestuar për një zjarr pranë një qendre për të moshuar ndodhur më 13 gusht 2025.
Avokatët e tyre argumentuan se paraburgimi ishte i padrejtë: njëri nga të rinjtë ishte paraqitur vullnetarisht si dëshmitar dhe nuk kishte rekorde të mëparshme penale, ndërsa tjetri kishte ndihmuar si vullnetar për shuarjen e zjarrit.
Pas paraqitjes sĂ« provave tĂ« reja, prokuroria propozoi lirimin e tyre, por gjykata vendosi ndalim tĂ« daljes jashtĂ« vendit, detyrim pĂ«r tâu paraqitur rregullisht nĂ« polici dhe garanci pasurore.
Gjykatat priren të përdorin paraburgimin edhe ndaj të rinjve ose personave pa rekorde penale.
Sa i përket dëmshpërblimeve, ligji grek parashikon që ato nuk janë automatike dhe mund të kërkohen vetëm pas një aktgjykimi përfundimtar të pafajësisë.
Shumat zakonisht variojnë nga 10 deri në 60 euro për çdo ditë paraburgimi, me një kufi (që rrallë arrihet) midis 2,000 dhe 5,000 eurove. Vetëm rastet jashtëzakonisht të rënda mund të çojnë në kompensime më të larta.
*Krasen Nikolov (Mediapool, Bullgari) dhe Giota Tessi (EfSyn, Greqi) kanë kontribuar në realizimin e këtij artikulli.
**Ky artikull u prodhua si pjesë e PULSE, një iniciativë evropiane e koordinuar nga OBCT që promovon bashkëpunimet gazetareske transnacionale.
Fondi Evropian për Ballkanin (EFB) fton organizatat e shoqërisë civile nga Shqipëria, Bosnjë dhe Hercegovina, Kroacia, Kosova, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut dhe Serbia të aplikojnë për Grantet Themelore të Mbështetjes Programatike në kuadër të Programit Common Ground (CGP).
Konteksti
ShumĂ« organizata nĂ« Ballkan po punojnĂ« qetĂ« dhe me kĂ«mbĂ«ngulje pĂ«r tĂ« ruajtur, ndĂ«rtuar dhe forcuar kanalet e besimit, bashkĂ«punimit dhe dialogut, pavarĂ«sisht polarizimit tĂ« vazhdueshĂ«m politik, paqĂ«ndrueshmĂ«risĂ« dhe njĂ« mjedisi pĂ«rçarĂ«s. Fondi Evropian pĂ«r Ballkanin krijoi Programin Common Ground pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur kĂ«to pĂ«rpjekje afatgjata dhe tĂ« durueshme pĂ«r tĂ« kapĂ«rcyer ndasitĂ« dhe pĂ«r tâi ndihmuar njerĂ«zit tĂ« mbeten tĂ« lidhur pĂ«rtej dallimeve.
Kjo thirrje ofron mbĂ«shtetje thelbĂ«sore organizative deri nĂ« 20,000 âŹ, pĂ«r njĂ« periudhĂ« 12-mujore. QĂ«llimi Ă«shtĂ« tĂ« ndihmojĂ« organizatat tĂ« ruajnĂ« ose tĂ« forcojnĂ« atĂ« qĂ« tashmĂ« funksionon: ekipin, strukturat, programet dhe praninĂ« e tyre nĂ« komunitet. Synimi nuk Ă«shtĂ« krijimi i projekteve tĂ« reja, por sigurimi qĂ« puna e ndĂ«rtuar ndĂ«r vite tĂ« vazhdojĂ« tĂ« ketĂ« ndikim afatgjatĂ«.
ĂfarĂ« financohet me kĂ«tĂ« grant
Fondet mund të përdoren për nevoja thelbësore që e mbajnë organizatën të qëndrueshme dhe efektive, përfshirë (lista nuk është shteruese):
Ndërtimi i rrjeteve dhe partneriteteve përtej ndasive;
Përmirësimi i praktikave të gjithëpërfshirjes, barazisë dhe mbrojtjes;
Mbajtja ose rritja e aftësive të stafit kyç për misionin;
Forcimi i qeverisjes, strategjisë ose sistemeve financiare;
Përditësimi i mjeteve, komunikimit ose sistemeve digjitale që rrisin reziliencën organizative.
Kush mund të aplikojë
Aplikimi është i hapur për:
Organizata jofitimprurĂ«se me pĂ«rvojĂ« tĂ« provueshme nĂ« ndĂ«rtimin e urave brenda ose mes komuniteteve. Duhet tĂ« dorĂ«zohen tre shembuj konkretĂ« nga 18â24 muajt e fundit qĂ« tregojnĂ« kontributin nĂ« ndĂ«rtimin e besimit, dialogut, kohezionit social dhe/ose bashkĂ«punimit pĂ«rtej ndasive.
Organizata jofitimprurëse të regjistruara dhe aktive në një nga vendet e pranueshme: Shqipëri, Bosnjë dhe Hercegovinë, Kroaci, Kosovë, Mal i Zi, Maqedoni e Veriut dhe Serbi.
Iniciativa lokale, grupe informale ose aktorë të ngjashëm të paregjistruar: mund të aplikojnë vetëm nëse formojnë një koalicion me një OJF të regjistruar, e cila bëhet organizatë udhëheqëse. Aplikimi dorëzohet nga organizata udhëheqëse, e cila bashkëngjit një Memorandum Mirëkuptimi për rolet dhe rrjedhën financiare.
ĂfarĂ« nuk Ă«shtĂ« kjo mundĂ«si
Kjo nuk Ă«shtĂ« njĂ« thirrje pĂ«r projekte specifike. Core Programmatic Support Grantnuk financon projekte tĂ« reja tĂ« pavarura. Fokuson punĂ«n qĂ« e mban organizatĂ«n tĂ« qĂ«ndrueshme dhe tĂ« besueshmeâpunĂ« e vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu financuar, por thelbĂ«sore pĂ«r ndikim afatgjatĂ«.
Detajet e grantit
Shuma maksimale: deri nĂ« 20,000 âŹ
Kohëzgjatja: 12 muaj
Disbursimi: 80% pas nënshkrimit të kontratës; 20% pas dorëzimit dhe miratimit të raportit të progresit (financiar dhe narrativ).
Në mbyllje të periudhës së grantit kërkohet dorëzimi i raportit final narrativ dhe financiar. Template-et përkatëse do të dërgohen veçmas.
Afatet
Hapja e thirrjes: 17 nëntor 2025
Afati i aplikimit: 19 dhjetor 2025, ora 17:00 CET
Si do të vlerësohen aplikimet
Aplikimet vlerësohen sipas katër kritereve:
PĂ«rputhja strategjike me objektivat e CGP (30%);
Praktika në dialog dhe ndërtimin e urave (35%);
Fizibiliteti dhe proporcionaliteti i buxhetit (25%);
Dërgoni formularin dhe dokumentet në cgp@balkanfund.org deri më 19 dhjetor 2025, ora 17:00 CET. Aplikimet e vonuara ose të paplota nuk merren në konsideratë. Brenda 72 orëve nga dorëzimi, do të merrni një konfirmim pranimi.
Për pyetje: shkruani në cgp@balkanfund.org, me subjekt: Core Programmatic Support Grant 2026.
Rreth Programit Common Ground
Common Ground Ă«shtĂ« njĂ« nismĂ« rajonale e Fondit Evropian pĂ«r Ballkanin. MbĂ«shtet organizata tĂ« shoqĂ«risĂ« civile qĂ« punojnĂ« pĂ«r tĂ« forcuar dialogun, solidaritetin, bashkĂ«punimin dhe kohezionin social nĂ« Ballkan. Programi synon tâi ndihmojĂ« aktorĂ«t lokalĂ« tĂ« mbeten tĂ« pranishĂ«m dhe tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m, duke ruajtur njĂ« hapĂ«sirĂ« qytetare tĂ« hapur, gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se dhe demokratike.
Grantet e Mbështetjes Programatike Themelore 2026
1) ĂfarĂ« pĂ«rfaqĂ«son ky grant? Grant pĂ«r mbĂ«shtetje programatike thelbĂ«soreâderi nĂ« 20,000 ⏠pĂ«r 12 muajâpĂ«r tĂ« ruajtur ose forcuar punĂ«n e vazhdueshme programatike dhe strategjike tĂ« organizatave ose koalicioneve qĂ« ndĂ«rtojnĂ« ura (besim, dialog, kohezion social).
2) Kush është i pranueshëm? OJF të regjistruara, jofitimprurëse, që operojnë në Shqipëri, Bosnje dhe Hercegovinë, Kroaci, Kosovë, Mal të Zi, Maqedoni të Veriut ose Serbi. Grupet e paregjistruara vetëm nëpërmjet një koalicioni të udhëhequr nga një OJF e regjistruar.
3) Shuma dhe kohëzgjatja? Deri në 20,000 ⏠për 12 muaj. 80% paguhet në fillim, 20% pas raportit të progresit. Kërkohet raport final financiar dhe narrativ.
5) A mund të aplikojnë koalicionet? Po. OJF-ja udhëheqëse dorëzon aplikimin dhe bashkëngjit MoU-të për rolet dhe ndarjen financiare. Organizata udhëheqëse mban përgjegjësinë ligjore dhe financiare.
6) ĂfarĂ« prove kĂ«rkohet pĂ«r punĂ«n e kaluar? Tre shembuj nga 18â24 muajt e fundit me prova (linke ose dokumente). Duhet shpjeguar ndikimi, pĂ«rfituesit dhe konteksti.
7) ĂfarĂ« dokumentesh kĂ«rkohen pĂ«r due diligence?
Parashikim financiar 2-vjeçar;
Dokument nga organet tatimore që vërteton se borxhi i organizatës është më pak se 1.5 herë shuma e parasë në arkë;
Raportet financiare të dy viteve të fundit;
Dokumentet e regjistrimit, statuti, lista e bordit/stafit kyç;
Për koalicionet: të gjitha MoU-të në një PDF të vetëm.
8) Formati i buxhetit? Në Euro, sipas template-it të CGP (01 Staf / 02 Administratë / 03 Aktivitetet / 04 Papritur). Për koalicionet: një PDF i vetëm nga organizata udhëheqëse.
9) A pranohen paga dhe shpenzime operative? Po, nëse janë thelbësore për misionin. Papritur: deri në 5%.
10) A mund të përfshihet pajisje ose softuer? Po, kur lidhen drejtpërdrejt me qëndrueshmërinë organizative.
11) A mund të aplikojnë organizatat që kanë marrë mbështetje më parë nga EFB? Po. Kërkohet kontribut i ri dhe i qartë, si dhe shpjegim se si ky grant do ta forcojë punën.
12) Sa aplikime mund të paraqesë një organizatë udhëheqëse? Vetëm një.
13) Në cilën gjuhë duhet të aplikojmë? Në anglisht. Materialet mbështetëse mund të jenë në gjuhët lokale, me përshkrim në anglisht.
14) Afatet për vitin 2026 Hapja: 17 nëntor 2025 Afati: 19 dhjetor 2025, ora 17:00 CET Rezultatet: fillimi i vitit 2026
15) Si njoftoheni për pranimin e aplikimit ose përzgjedhjen? Brenda 72 orëve nga dorëzimi do të merrni email konfirmimi. Njoftimi për përzgjedhje dërgohet pas finalizimit të listës së granteve.
16) ĂfarĂ« raportimi kĂ«rkohet? Raport progresi pĂ«rpara disbursimit final tĂ« 20%. NĂ« mbyllje, kĂ«rkohet raport final narrativ dhe financiar. Mund tĂ« kĂ«rkohet njĂ« shĂ«nim reflektues.
17) A mund të kalohen fonde tek partnerët? Po, nëse janë buxhetuar dhe të përcaktuara në MoU. Organizata udhëheqëse mban përgjegjësinë.
18) Ku mund të bëhen pyetje? Në cgp@balkanfund.org (subjekt: Core Programmatic Support Grant 2026).
Shqipëria ka miratuar prej vitesh kuadrin ligjor për certifikatën e performancës energjetike të ndërtesave, por ky dokument mbetet thuajse i panjohur për qytetarët dhe tregun imobiliar.
Pavarësisht se certifikimi është detyrim ligjor prej vitit 2016, mungon një regjistër publik që të tregojë cilësinë energjetike të godinave. Asnjë transaksion shitjeje apo qiraje nuk lejohet të kryhet pa certifikatën në fjalë, por në praktikë dokumenti përdoret vetëm për të kaluar procedurat e lejeve të ndërtimit.
ĂfarĂ« Ă«shtĂ« certifikata e performancĂ«s energjetike?
Certifikata e performancës energjetike vlerëson sa energji konsumon një ndërtesë për ndriçim, ngrohje, ftohje, ventilim, ujë të ngrohtë dhe pajisje elektroshtëpiake.
Ajo lëshohet nga ekspertë të licencuar të energjisë, auditues, në bazë të një metodologjie të miratuar që klasifikon sistemin elektrik të ndërtesave në shkallë nga më efikasi (A+) te më pak efikasi (G).
Certifikata depozitohet më pas Agjencinë e Eficiencës së Energjisë (AEE) jo më vonë se 3 ditë nga lëshimi i saj.
Ky raport certifikues është një tregues cilësor për ndërtesat dhe prej vitit 2016 detyrim për çdo objekt të ri apo ekzistues që i nënshtrohet një rinovimi të thellë.
Megjithatë, të dhënat tregojnë se për godinat ekzistuese, para vitit 2021, nuk është lëshuar asnjë certifikatë.
Sistemi, i nisur prej vitit 2016, duket se funksionon vetĂ«m nĂ« fazĂ«n e aplikimit pĂ«r leje ndĂ«rtimi, ndĂ«rsa mĂ« pas dokumenti âarkivohetâ nĂ« AEE dhe nuk Ă«shtĂ« publikisht i aksesueshĂ«m.
Rëndësia e certifikatës së performancës energjetike
Të dhënat tregojnë se ndërtesat rezidenciale, publike dhe tregtare, janë konsumatori më i madh i energjisë në Shqipëri me 37.08%.
Sipas draft-Planit Kombëtar për Rinovimin e Ndërtesave, në vitin 2023, Shqipëria numëronte 632,936 banesa, 71.2% e të cilave ishin të banuara. Paralelisht janë dhe 9,492 ndërtesa publike dhe 85,098 ndërtesa shërbimesh tregtare.
âKrahas numrit tĂ« madh, shumica e stokut janĂ« tĂ« vjetĂ«ruara, tĂ« paizoluara dhe nuk pĂ«rmbushin as standardet minimale tĂ« eficiencĂ«s energjetike dhe komoditetit tĂ« jetesĂ«s nĂ« to,â thotĂ« eksperti i mjedisit, Kristi Bashmili.
âNĂ«se ndĂ«rtesat janĂ« tĂ« paizoluara, pĂ«rdorin pajisje joefikase, apo pĂ«rdorin energji jo tĂ« pastĂ«r, kjo pĂ«rkthehet nĂ« ndotje mĂ« tĂ« lartĂ« tĂ« ajrit, konsum tĂ« tepĂ«rt tĂ« energjisĂ«, kosto mĂ« tĂ« mĂ«dha pĂ«r qytetarĂ«t dhe ndikim negativ nĂ« shĂ«ndetin e popullatĂ«s,â shton ai.
Shumë studime tregojnë se një banesë me eficiencë të lartë energjisë, që përfshin ndër të tjera termo-izolimin dhe dritaret me dopioxham, mund të reduktojë 50-70% faturën e energjisë.
Megjithatë, në vendin tonë edhe kur kryhet një rinovim banese, sipas parimeve të eficiencës së energjisë, askush nuk vërteton cilësinë e ndërhyrjes.
âShpesh dĂ«gjojmĂ« qĂ« fasadat e ndĂ«rtesave izolohen nga pas, del dikush dhe thotĂ« âU kursye 50% energjiâ. Po a u kursye vĂ«rtet 50%?! Askush nuk e di. KĂ«tĂ« gjĂ« e mat vetĂ«m certifikata,â thotĂ« eksperti i eficiencĂ«s sĂ« energjisĂ«, Gjergji Simaku.
AEE tha pĂ«r Citizens.al se deri mĂ« sot janĂ« certifikuar mbi 150,000 njĂ«si ndĂ«rtesash tĂ« reja dhe se kjo punĂ« ka nisur tĂ« zbatohet âqĂ« prej vitit 2021â.
Simaku konfirmoi se sistemi i certifikimit âu ngrohâ nĂ« momentin kur certifikata u vendos si kusht pĂ«r marrjen e lejes sĂ« ndĂ«rtimit.
Ădo ndĂ«rtues u detyrua ta paraqiste dokumentin si pjesĂ« tĂ« dosjes sĂ« lejes, duke prodhuar kĂ«shtu dhjetĂ«ra mijĂ«ra certifikata qĂ« ekzistojnĂ« pĂ«r tĂ« kaluar filtrat burokratikĂ«.
âKemi 150 mijĂ« certifikata, sepse çdo leje ndĂ«rtimi kĂ«rkon njĂ« tĂ« tillĂ«, por gjendja nuk mbaron kĂ«tu. A Ă«shtĂ« certifikata kaq e vlefshme dhe kaq popullore?! Ne pĂ«rpara se tĂ« blejmĂ« njĂ« makinĂ« e shikojmĂ« âsa harxhonâ, por asnjĂ«ri nga ne nuk orientohet nĂ« njĂ« ndĂ«rtesĂ« tĂ« re pĂ«rmes certifikatĂ«s dhe kĂ«tu qĂ«ndron problemi,â analizon Simaku.Â
Edhe më shqetësuese është situata për godinat ekzistuese përpara vitit 2021, pasi aktualisht nuk është lëshuar asnjë certifikatë e tillë.
AEE nuk dha përgjigje se kur pritet të fillojë ky proces, që sipas ekspertëve nuk duhet të jetë thjesht dokument formal, por standard i domosdoshëm për të garantuar cilësi dhe ulje të konsumit të energjisë në sektorin e ndërtesave.
âLigji i vitit 2016, qe njĂ« ogur i mirĂ« dhe shpresuam se situata do tĂ« ndryshonte. NĂ« fakt solli disa aspekte pozitive, por vetĂ« institucionet nuk patĂ«n vullnet pĂ«r ta çuar pĂ«rpara,â thotĂ« Bashmili.
âTani, jemi pĂ«rpara njĂ« ndryshimi thelbĂ«sor tĂ« ligjit, pa pasur raport tĂ« cilĂ«sisĂ« mbi zbatueshmĂ«rinĂ« e tĂ« parit, çka mund tĂ« sjellĂ« pasiguri dhe mosbesim nĂ« zbatimin dhe forcĂ«n e ligjit,â vijon ai.
Ilustrim grafik/Citizens.al
Tregu imobiliar
NĂ« tregun imobiliar, certifikata energjetike Ă«shtĂ« njĂ« mjet i rĂ«ndĂ«sishĂ«m transparence. NĂ« Bashkimin Evropian, njĂ« apartament me klasĂ« energjetike âAâ ose âBâ ka vlerĂ« mĂ« tĂ« lartĂ«, sepse blerĂ«sit e dinĂ« qĂ« do tĂ« kenĂ« kosto tĂ« ulĂ«t operative. Por, nĂ« ShqipĂ«ri nuk veprohet kĂ«shtu.
âJemi pjesĂ« e rrjetit evropian dhe nĂ« EvropĂ« Ă«shtĂ« âbig dealâ, ndĂ«rsa nĂ« ShqipĂ«ri ndĂ«rgjegjĂ«simi Ă«shtĂ« shumĂ« i ulĂ«t edhe ndĂ«rmjet atyre qĂ« tregtojnĂ« pasuritĂ« e paluajtshme,â thotĂ« Reinaldo Pipiria, kryetar i ShoqatĂ«s KombĂ«tare tĂ« NdĂ«rmjetĂ«sve tĂ« Pasurive tĂ« Paluajtshme tĂ« ShqipĂ«risĂ«.Â
âPatjetĂ«r qĂ« shqetĂ«sohem qĂ« tĂ« jetĂ« ndĂ«rtim i mirĂ«, cilĂ«sor, izolim akustik, termik, kondicionimi. KĂ«to i duam, por gjithmonĂ« nĂ« ShqipĂ«ri nuk themi dot a e ke tĂ« certifikuar? A ma vĂ«rteton dot?,â shton ai.Â
NĂ« fakt, ligji nĂ« ShqipĂ«ri kĂ«rkon qĂ« kur ndĂ«rtesat ose njĂ«sitĂ« e ndĂ«rtesave ndĂ«rtohen, shiten ose jepen me qira, certifikata duhet tâi dorĂ«zohet çdo blerĂ«si ose qiramarrĂ«si.
âBĂ«jmĂ« pafund shitje tĂ« apartamenteve tĂ« reja, por asnjĂ«herĂ« nuk ka qenĂ« si temĂ« âShiko se nuk e ka certifikatĂ«n!â. AsnjĂ« diskutim nuk Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« qĂ« a ekziston kjo, Ă«shtĂ« plus, Ă«shtĂ« minus, nuk Ă«shtĂ« diskutuar asnjĂ«herĂ«,â thotĂ« Pipiria.
Ai sjell gjithashtu në vëmendje modelin që ndiqet jashtë vendit, në momentin që dikush dëshiron të blejë banesë.
âNĂ« rastin e EvropĂ«s dhe AmerikĂ«s, blerĂ«si ka tĂ« drejtĂ« tĂ« inspektojĂ« pasurinĂ« e paluajtshme me njĂ« inspektues profesionist dhe ai nxjerr pikat e forta dhe pikat e dobĂ«ta tĂ« shtĂ«pisĂ«. Ne nuk kryejmĂ« as inspektimin e pronĂ«s, nuk kĂ«rkojmĂ« as certifikatĂ« pĂ«r atĂ« gjĂ« qĂ« deklarojmĂ« se i kemi tĂ« investuara,â thotĂ« ai.
Përballë kësaj situate, aktualisht, nuk ekziston një databazë publike, që të tregojë klasën energjetike të godinave. Legjislacioni kërkon ngritjen e saj, por të dhënat mund të aksesohen vetëm pas kërkesës në AEE.
âDuhet tĂ« ekzistojĂ« njĂ« databazĂ« kombĂ«tare, ashtu siç ekziston nĂ« Itali apo nĂ« vende tĂ« tjera dhe duhen marrĂ« shembuj konkretĂ« nga vende tĂ« BE-sĂ«,â thotĂ« Simaku.
âTĂ« paktĂ«n tĂ« dimĂ« tĂ« kopjojmĂ« dhe tĂ« dimĂ« tĂ« adoptojmĂ« mĂ«nyrĂ«n e dhĂ«nies sĂ« certifikatave. GjĂ«rat nuk duhen bĂ«rĂ« vetĂ«m pĂ«r tĂ« folur, por duhen bĂ«rĂ« realisht dhe nĂ« mĂ«nyrĂ« masive nĂ« tĂ« gjithĂ« vendin,â thekson ai.Â
Edhe për Bashmilin ka nevojë për ndërmarrjen e masave, për të përfituar nga efektet që sjell eficienca e energjisë në ndërtesa. Sipas tij, rritja e performancës energjetike dhe përdorimi i materialeve e pajisjeve cilësore ndikon drejtpërdrejt në përmirësimin e mjediseve të brendshme të ndërtesave.
âKĂ«shtu zvogĂ«lohet ndotja e ajrit tĂ« brendshĂ«m, zhurmat dhe pĂ«rmirĂ«sohet cilĂ«sinĂ« e jetĂ«s. Pra, Ă«shtĂ« jetike si nĂ« drejtim tĂ« kursimit tĂ« energjisĂ«, rritjes sĂ« komoditetit por edhe nĂ« drejtim tĂ« mbrojtjes sĂ« burimeve natyrore,â shpjegon ai.
NdĂ«rkohĂ«, Pipiria kĂ«rkon ndĂ«rmarrjen e njĂ« fushate ndĂ«rgjegjĂ«simi, por edhe mĂ« shumĂ« pĂ«rgjegjĂ«si nga institucionet.Â
âNĂ« momentin qĂ« ne do tĂ« jemi pjesĂ« e BE-sĂ«, barra e axhendĂ«s apo tranzicionit tĂ« gjelbĂ«r Ă«shtĂ« shumĂ« e madhe dhe nuk e di sesi do tâi gjejmĂ« ato miliardat. Ndaj, jam âproâ ndĂ«rgjegjĂ«simit, certifikimit dhe rritjes sĂ« perfomancĂ«s, por duhet tĂ« jetĂ« e shoqĂ«ruar me politikĂ« fiskale incentivuese dhe me mjete financiare tĂ« aksesueshme,â pĂ«rfundon ai.
Zgjerimi i superstradĂ«s TiranĂ«-DurrĂ«s nisi si njĂ« plan qĂ« do tâi mundĂ«sonte TiranĂ«s njĂ« lidhje mĂ« tĂ« shpejtĂ« me aeroportin e Rinasit dhe bregdetin. Por projekti po zhvillohet nĂ« kurriz tĂ« mijĂ«ra kĂ«mbĂ«sorĂ«ve qĂ« e pĂ«rdorin çdo ditĂ« kĂ«tĂ« rrugĂ«.
Heqja e katër prej shtatë mbikalimeve ka izoluar komunitete të tëra në Kashar, Fushë-Kashar dhe Yzberisht, duke i detyruar qytetarët të ecin dhjetëra minuta për të shkuar në punë apo dhe për shërbimet bazë.
Projekti prej miliarda lekësh, i ndarë në disa faza dhe shoqëruar me kritika për mungesë konkurrence, ekspozon boshllëqet e planifikimit urban dhe mungesën e një strategjie afatgjatë për lëvizjen e sigurt.
Në shtator të vitit 2024 filloi jetëzimi i projektit për zgjerimin e rreth 6.5 kilometrave rrugë të superstradës nga mbikalimi i Kamzës deri në mbikalimin e Kasharit.
Projekti, i cili pritet të përfundojë përgjatë vitit 2027, ka si synim zgjerimin e rrugës për të reduktuar trafikun, por duket se ka harruar këmbësorët. Punimet kanë hequr mbikalimet duke ua vështirësuar përditshmërinë e banorëve anës rrugës.
Përgjatë këtij segmenti kanë qenë 7 mbikalime që përdoreshin nga këmbësorët për të arritur në stacionet e transportit publik, vendet e punës, ose për të marrë shërbimet e tjera.
Zgjerimi i rrugës, ka hequr momentalisht 4 mbikalime duke i detyruar qytetarët të përshkojnë distanca të gjata në këmbë për të plotësuar nevojat e përditshme.
Mungesa e përgjegjshmërisë në planifikimin urban në të cilin do të duhej të merreshin parasysh të gjitha nevojat e përdoruesve të rrugës, ka sjellë si pasojë lindjen e këtij problemi të ri.
Punimet në superstradën Tiranë-Durrës heqin mbikalimet e këmbësorëve/Foto: Vjolanda Peca.
Për urbanistin Artan Kacani, situata është shqetësuese pasi dy anët e zonës në fjalë kanë të përqendruara aktivitetet industriale dhe të sipërmarrjeve më të mëdha në vend, në të cilat janë të punësuar mijëra punonjës.
âMĂ«ngjes pĂ«r mĂ«ngjes [punĂ«torĂ«t] duhet tĂ« kalojnĂ« peripecitĂ« e kalimit tĂ« kĂ«saj autostrade ku asgjĂ« sâĂ«shtĂ« bĂ«rĂ« pĂ«rsa i pĂ«rket tĂ« drejtave tĂ« kĂ«mbĂ«sorĂ«ve,â thotĂ« Kacani, sipas sĂ« cilit heqja e mbikalimeve ka vĂ«nĂ« nĂ« vĂ«shtirĂ«si edhe banorĂ«t.
Mbikalimet që janë hequr përdoreshin nga këmbësorët për të kaluar mbi superstradë në nyjet që lidhin rrugët dytësore industriale dhe stacionet e urbanit Vorë-Tiranë.
MĂ« konkretisht ato shĂ«rbenin pĂ«r tâiu qasur stacioneve tĂ« Katundit tĂ« Ri, Domjes, Yrshekut dhe MĂ«zezĂ«s nĂ« pika tĂ« njohura kryesisht prej sipĂ«rmarrjeve qĂ« janĂ« aty pranĂ« si: âPSZ Albaniaâ, âQTUâ, âCoca Colaâ dhe âVodafone Albaniaâ.
Më të prekurit nga heqja e mbikalimeve janë banorët e Kasharit, si Fushë-Kashari dhe Yzberisht.
Mbikalimet qenë vendosur në këto pika për shkak se përballë tyre ka shkolla, universitete, ndërmarrje, fabrika dhe magazina.
Heqja e tyre i ka detyruar punëtorët dhe studentët, të ecin kryesisht mbi 30 minuta në këmbë drejt mbikalimit më të afërm.
âĂshtĂ« e nevojshme tĂ« krijohen korsi tĂ« dedikuara, hapĂ«sira tĂ« dedikuara vetĂ«m pĂ«r kĂ«mbĂ«sorĂ«t, kryesisht nĂ«nkalime tĂ« sigurta nga pĂ«rmbyjtjet apo siguria rrugore,â analizoi urbanisti Kacani.
Sipas tij zona ka një gërshetim mes industrisë, banimit dhe bujqësisë duke e bërë të detyrueshëm një infrastrukturë më gjithëpërfshirëse.
Myslym Fera, nga Kamza, prej tre vitesh punon nĂ« njĂ«rin prej bizneseve nĂ« rrugĂ«n dytĂ«sore tĂ« Katundit tĂ« ri nĂ« Kashar. Ai shprehet i shqetĂ«suar pĂ«r heqjen e mbikalimeve, sepse e detyrojnĂ« tĂ« pĂ«rshkojĂ« distanca mĂ« tĂ« gjata duke e detyruar tĂ« ecĂ« me bicikletĂ« 20 minuta mĂ« tepĂ«r pĂ«r nĂ« mbikalimin mĂ« tĂ« afĂ«rt qĂ« ndodhet nĂ« domje,konkretisht pĂ«rballĂ« âBMĂ Albaniaâ.
âKam kaluar atje sipĂ«r te mbikalimi i âCoca Colaâ-s, tani vij dhe kaloj kĂ«tu dhe shkoj prapĂ« lart. Vonohem gjysmĂ« ore. MĂ« duket se do ta heqin edhe kĂ«tĂ«, e kanĂ« lĂ«nĂ« pĂ«rkohĂ«sisht.â u shpreh Fera.
Autoriteti Rrugor Shqiptar tha për Citizens.al se është menduar vendosja e mbikalimeve të reja në pothuaj të njëjtat pozicione që kanë qenë ekzistueset, por nuk tregoi se kur do të rivendosen ato, duke mos iu përgjigjur shqetësimeve të qytetarëve që kanë të drejtë ta përdorin rrugën.
â[âŠ] mbikalimet janĂ« hequr pĂ«r shkak se pengonin realizimin e punimeve nĂ« kĂ«tĂ« objekt. GjatĂ« fazĂ«s sĂ« kryerjes sĂ« punimeve nuk ka njĂ« plan menaxhimi pĂ«r lĂ«vizjen e kĂ«mbĂ«soreve pĂ«r tĂ« mos futur nĂ« kolaps trafikun dhe ecurinĂ« e punimeveâ tha ARRSH.
âI kanĂ« marrĂ« nĂ« qafĂ«. GjithĂ« kjo zonĂ« tĂ« izolohet?! UnĂ« e kam punĂ«n thuajse te QTU-ja, e bĂ«j rrugĂ«n dy herĂ« se do tĂ« shkoj e do tĂ« kthehem prapĂ« nĂ« kĂ«mbĂ«,â tregoi Bujari, i cili banon nĂ« Kashar.
Punimet në superstradën Tiranë-Durrës heqin mbikalimet e këmbësorëve/Foto: Vjolanda Peca.
Heqja e katër mbikalimeve në fazën e parë është tregues që e njëjta gjë do të ndodhë edhe me tre mbikalimet ekzistuese në vijimin e punimeve.
âHoqĂ«n atĂ« lart, e hoqĂ«n te QTU-ja, hoqĂ«n kĂ«tĂ« aty poshtĂ«, si do tĂ« shkojnĂ« kĂ«ta njerĂ«z, a kanĂ« orar? Edhe ata kanĂ« familje, janĂ« gra me fĂ«mijĂ«. GjithĂ« Yrsheku janĂ« gra me fĂ«mijĂ«, shkojnĂ« tĂ« shkretat nĂ« shi e nĂ« tĂ« ftohtĂ«, po vjen dimri,â tha me shqetĂ«sim pĂ«r Citizens.al njĂ« pensioniste, banore e Kasharit e cila shtoi se âpĂ«r popullin nuk mendon njeriâ.
Qeveria pa plane urbanistike afatgjata
Punimet për zgjerimin e superstradës Tiranë-Durrës nisën gjatë vitit 2024. Ato u përqendruan nga kthesa e Kamzës deri në nyjën e Kasharit, për këtë segment punimet janë ndarë në tre faza.
Rreth 1.7 miliardĂ« lekĂ« u vunĂ« nĂ« dispozicion nga buxheti i shtetit pĂ«r fazĂ«n e parĂ«, e cila u fitua nga âBami Holdingâ nĂ« bashkĂ«punim me âCurri shpkâ.
Faza e dytĂ« u fitua nga njĂ« tjetĂ«r ortakĂ«ri: Elmazaj Konstruksionâ, âNderimi shpkâ dhe âNdregjoniâ. Edhe kjo fazĂ« kishte thuajse tĂ« njĂ«jtin fond limit: rreth 1.7 miliardĂ« lekĂ«.
Financimi pĂ«r fazĂ«n e tretĂ« u rrit ndjeshĂ«m, duke arritur afro 2.5âŻmiliardĂ« lekĂ« â 50% mĂ« shumĂ« se fondi i fazave tĂ« para dhe parashikon ndĂ«rtimin e njĂ« nyje lidhĂ«se nĂ« Laknas me superstradĂ«n TiranĂ«-DurrĂ«s. Kompania qĂ« u kontraktua pĂ«r kĂ«to punime ishte âAlb-Building shpkâ.
Platforma e Openprocurement.al â njĂ« projekt i Institutit Shqiptar tĂ« ShkencĂ«s (AIS) â i ka vlerĂ«suar kĂ«to procedura tenderuese me flamuj tĂ« kuq, pĂ«r shkak se nĂ« tĂ« tria rastet ofertat mĂ« tĂ« ulĂ«ta janĂ« skualifikuar.
Eksperti i sigurisë rrugore, Artur Sulçe tha për Citizens.al se ndërtimi i konstruksioneve metalike që shërbejnë si mbikalime duhet të ishte menduar që prej fillimit të punimeve.
â[âŠ] njĂ« pjesĂ« e qytetarĂ«ve mund tĂ« kenĂ« dhe nga krahu majtĂ« dhe nga krahu djathtĂ« i rrugĂ«s pjesĂ« tĂ« pronave,â kujtoi ndĂ«r tĂ« tjera arsye pĂ«r tĂ« pasur mbikalime eksperti rrugor Sulçe
GjatĂ« inspektimit nĂ« kantierin e aksit rrugor TiranĂ«-DurrĂ«s, Kryeministri Rama, i shoqĂ«ruar nga zĂ«vendĂ«skryeministrja Belinda Balluku u shpreh se pĂ«r superstradĂ«n Ă«shtĂ« i nevojshĂ«m ânjĂ« mur dekorativâ ose ânjĂ« lloj ndarĂ«se dekorativeâ.
Ky koment i tiji konfirmon sërish se planifikimi urban nuk është i qëndrueshëm në Shqipëri. Ai varet ose nga interesat e sipërmarrësve të mëdhenj në vend, ose nga vetë shijet e kryeministrit.
Zhvillimi i Tiranës si një qytet amorf, është përhapur si model në qytetet e tjera kryesore të vendit si Durrësi, Vlora, Shkodra etj.
Heqja e mbikalimeve në Kashar është një detaj i vogël në këtë amulli zhvillimi urban, por që tregon qartë vështirësitë me të cilat përballen qytetarët.
Pa një planifikim të qartë dhe afatgjatë, çdo investim publik rrezikon të kthehet në shpërdorim, e gjitha në kurriz të taksapaguesve, të cilët vuajnë edhe pasoja direkte në përditshmërinë e tyre.
Autor: Prof. Aleko Miho | Fakulteti i Shkencave të Natyrës, Universiteti i Tiranës.
Libri universitar, ose më saktë tekstet mësimore universitare, në këto 30-40 vitet e fundit janë lënë në heshtje, janë harruar nga institucionet përkatëse, dhe jo pak janë anatemuar dhe përfolur.
Vendi që zënë në panaire ndër vite është thuajse i papërfillshëm, ndërkohë libri universitar është ushqim i rëndësishëm për formimin profesional për breza të tërë studentësh që ndjekin programet e studimit në dhjetëra universitete publike dhe private në vend.
Nga cilësia e shkollimit të tyre varet shumë gjithë fati i zhvillimit dhe e ardhmja e gjithë vendit.
Nevojitet më shumë se kurrë një tekst mësimor i saktë shkencërisht, i përditësuar, i shkruar thjesht dhe qartë, i shqipëruar mirë, i ilustruar, i formatuar dhe shtypur bukur, por edhe me kosto jo shumë të lartë, për të mundësuar blerjen jashtë çdolloj tundimi nga studentët.
Kjo do të ndikonte shumë në cilësinë e dijes në secilin program studimi dhe në zhvillimin e qëndrueshëm të vendit.
Mbresa nga Panairi i Librit
Më 16 nëntor bëmë një vizitë relativisht të shpejtë në Panairin e Librit bashkë me nipin dhe mbesën. Them të shpejtë, sepse nuk donim të ngarkoheshim shumë me blerjet tunduese, që për të vegjlit janë edhe më të mëdha. Kjo si për çmimet e librave, por edhe për hapësirën fizike që librat zënë në shtëpi.
Për më tepër që në gjithë këto vite nuk frekuentohet më Biblioteka e Shkollës, e Lagjes, apo e Qytetit, për të qarkulluar librin, dhe shpesh librat ngarkojnë gjithnjë e më shumë raftet tona.
Me këtë rast, më vjen shumë mirë që kjo veprimtari tashmë e kthyer në traditë ngjall shumë interes te qytetarët e Tiranës, te rinia, dhe sidomos te të vegjlit.
Për këtë përgëzoj shumë organizatorët dhe u shpreh mirënjohje për gjithë përpjekjet autorëve, përkthyesve, botuesve, redaktuesve, shtypshkronjave etj.
Interesi për librin ngjall gjithmonë shpresë për më shumë progres dhe mirëqenie, për më shumë demokraci në vend.
Po me librin universitar si është qasja?
Në këtë atmosferë të librit po sjell në vëmendje të shoqërisë, institucioneve të arsimit të lartë (IAL-ve), por dhe vendimmarrjes dhe politikës një shqetësim jo fort të vogël, atë të Librit Universitar, i cili vazhdon të jetë në mes të katër udhëve!
Ndërkohë, nuk duhet harruar se arsimi, veçanërisht arsimi i lartë, janë djepi i dijes, faktorë kyç për ekonominë, mirëqenien, dhe zhvillimin e qëndrueshëm.
Pas falimentimit në vitet 1990-të të ShBLU-së (Shtëpisë Botuese të Librit Universitar), botimi dhe ribotimi i librit universitar vazhdon të bëhet në mënyrë të çorganizuar, mbështetur thjesht në nisma vetjake të secilit titullar lënde, shpesh pa rregulla të mirëfillta formatimi, përkthimi, redaktimi shkencor, gjuhësor, pa rregulla në çmim, në magazinim dhe shitje, por dhe pa rregulla në honorar dhe në mbrojtje të të drejtave të secilit autor libri.
Kjo anarki lë shkas edhe për abuzime nga autorët, dhe për përfolje nga studentët dhe nga shoqëria në përgjithësi. Por ajo që është më e keqja, ky është një ushqim i pakontrolluar që u jepet studentëve, jo pa pasoja në themelet e dijes shkencore dhe në formimin që ata marrin në universitet.
TVSH zero për botimin e plotë të librit universitar
Sot kemi mbi 40 universitete aktive në vend, publike dhe private, në të cilat zhvillohen rreth 1,400 programe studimi në të gjitha ciklet.
Në secilin program studimi zhvillohen të paktën 30 lëndë në ciklin e parë e deri në 20 lëndë në ciklin e dytë.
Në secilën lëndë ka nevojë për të paktën një tekst mësimor bazë, mundësisht në gjuhën shqipe, dhe jo rrallë edhe për tekste të tjera ndihmëse, për ushtrimet, seminaret, praktikat laboratorike, praktikat në terren etj.
Nga një përllogaritje tepër e përafërt, numri i titujve të teksteve universitare që nevojiten për një zhvillim normal të procesit mësimor mund të kalojë edhe 50,000 në gjithë sistemin e arsimit të lartë në vend.
Ky numër mund të jetë edhe më i lartë nëse marrim parasysh tekstet e mirëfillta shkencore, monografitë, të cilat mbështesin njëkohësisht edhe mësimdhënien në lëndë të caktuara.
Tirazhi i shtypit për secilin nga këta tituj është tepër i kufizuar, pasi vetë tregu studentor është i tillë; sidomos e theksuar kjo në vitet e fundit që numri i studentëve që frekentojnë shumicën e programeve të studimit ka rënë ndjeshëm.
Për mbulimin e një periudhe 10-vjeçare në degët tona biologjike, tirazhi do të luhatej nga 100 kopje për programet me grupe të vogla studentësh, sidomos ato Master, e deri në 1000 kopje maksimumi.
Kjo e bën shtypin e tyre me njëfarë çmimi më të lartë; për rrjedhojë edhe përditësimi/rishtypja e tyre nga autorët është tepër e ngadaltë, edhe kjo jo pa pasoja në cilësinë e transmetimit të dijes te studenti.
Këtu, këshillë e fortë do të ishte zero tatim mbi vlerën e shtuar (TVSH 0) për botimin e plotë të librit universitar, përfshirë shtypin dhe shitjen.
Pasi vërtet tekstet në shqip nuk kushtojnë shumë, por TVSH-ja e shtypit prej 20% bën që çmimi në shitje të rritet 20-30% më shumë,pikërisht prej tirazhit të ulët.
Këtu as që bëhet fjalë për honorarin e autorit, i cili ka ardhur duke u bërë në vite gjithnjë e më qesharak, duke bërë që shumë nga titullarët e lëndëve bazë në programe studimi të rëndësishëm të heqin dorë nga shkrimi i librit universitar.
Kopertina e Praktikumit të Botanikës, mbështetur nga Fondacioni Zviceran Die Sylvia und Reinhard Bachofen-Stiftung/Citizens.al.
Teksti universitar origjinal në shqip dhe zgjidhjet e tjera
Për botimin e librit universitar pati një nismë nga Qeveria para pak vitesh në vazhdën e Paktit për Universitetin edhe për përkthime titujsh të teksteve kryesore universitare, por pa ndonjë prurje konkrete.
Për librin shkencor, Akademia e Shkencave është i vetmi institucion që boton, me tituj dhe tirazh relativisht të kufizuar, por dhe me kosto relativisht të lartë.
Po ashtu ndonjë universitet dhe autor i veçantë mund të botojnë aty-këtu vepra të caktuara shkencore. Pavarësisht, këto botime mund të japin ndikim të tërthortë dhe në procesin mësimor në universitete.
Shumëkush e zgjidh këtë me leksione të shkruaraqë i shpërndan elektronikisht te studentët, të cilët ndonjëherë edhe i shtypin.
Në disa raste për lëndë të veçanta mund të këshillohet literaturë në gjuhë të huaj; nuk është aspak keq, sidomos në rastet e diplomave të dyfishta, të cilat po shtohen gjithnjë e më shumë me prirjet e sotme të ndërkombëtarizimit të universiteteve.
Në shumë fusha sot është e mundshme të gjesh burime online. Mendoj që krahas anëve pozitive që mund të ketë një burim elektronik, përsëri nuk zëvendëson Studimin mbi një tekst mësimor të shtypur, në këndin e qetë të studimit.
Kurse zgjidhja me leksione të shkruara nuk do ishte në asnjë rast një zgjidhje e duhur. Edhe gjuha e huaj ende nuk përtypet sa duhet nga një masë jo e vogël studentësh.
Kur është i shkruar mirë sipas gjithë standardeve, në përmbajtje dhe shtyp, teksti universitar origjinal në gjuhën shqipe zhvillon shumë më saktë programin e lëndës, mbart në të gjithë krerët, gjuhën, frymën, dhe këndvështrimin e titullarit të lëndës.
Shpesh brenda tekstit secili autor fut shembuj origjinalë nga vendi; si i tillë, libri që flet shqip e transmeton më mirë dijen se një tekst universitar i huaj sado i mirë qoftë, si i përkthyer apo përshtatur.
Pa folur pastaj për koston e lartë që kanë tekstet e huaja, si kur blihen online, dhe më shumë kur ato përkthehen apo përshtaten në shqip.
Një student i zakonshëm tundohet shumë sot të blejë librin universitar në shqip, dhe me autor vetë përgjegjegjësin e lëndës; edhe pse çmimi mund të shkojë vetëm rreth 10-15 euro, jo më të blejë një libër në gjuhë të huaj që kushton gati 10-15 herë më shumë.
Kujtojmë që studentët janë një shtresë e shoqërisë jo fort e kamur, por dhe tepër e brishtë për qasjen ndaj librit.
Urgjente ringritja e Shtëpisë Botuese të Librit Universitar
Nga sa më sipër, botimi i librit universitar ka nevojë të dalë nga kjo anarki ku është zhytur.
Kjo do kërkonte fillimisht rregulla shumë të forta, në të gjitha hallkat, duke filluar që nga njësitë bazë në çdo IAL, deri në një Shtëpi Botuese të përbashkët të Librit Universitar.
Për këtë, nëpërmjet organizimeve të përbashkëta nevojitet që gjithë IAL-të të mendojnë seriozisht, bashkë dhe me Ministrinë e Arsimit, me Agjencitë për Mbështetjen dhe Akreditimin e IAL-ve (AKKSHI & ASCAL), dhe nga vetë Qeveria dhe politikëbërja.
Shumë institucione kanë aktivë Këshilla Botues të Buletineve Shkencore. Këta mund të zgjeroheshin dhe merrnin përsipër edhe rregullat për Botimin e Librit Universitar brenda njësive kryesore në IAL, nën vlerësimin, recensimin dhe miratimin paraprak të njësive bazë ku zhvillohet secila lëndë mësimore e veçantë.
Për këtë edhe të motivoheshin, pasi shpesh kjo punë nga institucionet bëhet falas!
Botimi i librit universitar nuk mund të jetë kurrë fitimprurës
Krahas rëndësisë së madhe që ka botimi i librit universitar, përsëri ky sektor nuk mund të jetë kurrë fitimprurës, për shkak të tirazhit të ulët të shtypit për një hapësirë relativisht të kufizuar si Shqipëria, ndoshta përfshirë këtu dhe diaspora, me numër gjithnjë e më të pakët studentësh në programe studimi jetike për ekonominë e vendit.
Për këtë ka shumë nevojë për subvencion nga Buxheti i Shetit, nga Donatorë brenda vendit dhe jashtë vendit. Nëse vihet re seriozitet dhe përkushtim në sektorin botues mendoj se edhe donatorët nuk mungojnë.
Një shembull i freskët është shtypi i Praktikumit të Botanikës, falë mbështetjes së Fondacionit Zviceran Die Sylvia und Reinhard Bachofen-Stiftung, ndaj të cilit shprehim mirënjohjen tonë më të thellë.
Në vitet 2005, nëpërmjet projektit të përbashkët TEMPUS (2003-2006), me Universitetet e Jenës (Gjermani) dhe Barit (Itali) ndër të tjera u bë e mundur edhe mbështetja e shtypit për mbi 30 tekstesh të ndryshme me tirazh që të mbulonin mësimdhënien në lëndët biologjike për të paktën 5 vite.
Gjykata Kushtetuese ka rrëzuar sot vendimin e qeverisë dhe Presidentit, që e shkarkonte nga detyra kryetarin e arrestuar të Bashkisë Tiranë, Erion Veliaj, duke i konsideruar aktet të papajtueshme me Kushtetutën. Po ashtu, Gjykata shfuqizoi pjesërisht dekretin që parashikonte mbajtjen e zgjedhjeve të pjesshme për bashkinë e kryeqytetit.
Trupa gjykuese vendosi me shumicĂ« votash, pesĂ« âproâ, tre âkundĂ«râ, se aktet e KĂ«shillit Bashkiak, qeverisĂ« dhe tĂ« kreut tĂ« shtetit, kanĂ« shkelur parimet kushtetuese qĂ« garantojnĂ« vijimĂ«sinĂ« e mandatit tĂ« njĂ« tĂ« zgjedhuri vendor.
Vendimi parashikon pezullimin e efekteve të tyre dhe rikthimin e Veliajt në detyrën e tij publike, pavarësisht faktit se ai ndodhet në paraburgim nën akuzë për korrupsion dhe shpërdorim detyre.
Gjykata vlerësoi kështu, se ndërhyrja e pushteteve të tjera në ndërprerjen e mandatit të një kryebashkiaku cenon ndarjen e pushteteve dhe parimin e legjitimitetit demokratik.
Kronologjia e zhvillimeve
Vendimi i Gjykatës Kushtetuese vjen pas një beteje institucionale që nisi pasi SPAK i komunikoi Veliajt akuzat për shpërdorim detyre, korrupsion, pastrim parash, fshehje pasurie dhe futje sendesh të paligjshme në burg. Ai u mor zyrtarisht i pandehur më 22 korrik.
Një muaj e rreth dy javë më vonë, Kryeministri Rama njoftoi paraprakisht kandidimin e Ogerta Manastirliut për ta zëvendësuar në bashkinë e Tiranës.
Kjo vendimmarrje u komunikua më 11 shtator pas Asamblesë së Përgjithshme të Partisë Socialiste dhe vijoi më pas me propozimin e socialistëve në Këshillin Bashkiak për shkarkimin e Veliajt me arsyetimin e mosparaqitjes në detyrë për një kohë më të gjatë se 3 muaj.
Veliajt iu mohua e drejta për të qenë i pranishëm në seancë, teksa nga qelia ai e komentoi këtë nismë si të padrejtë pasi mungesa prej 10 shkurtit, kur u arrestua, nuk kishte ardhur si rrjedhojë e vullnetit të tij.
Qeveria e miratoi propozimin unanim të Këshillit Bashkiak më 25 shtator dhe më pas Presidenti Begaj dekretoi datën 9 nëntor si datë të zgjedhjeve të pjesshme për Tiranën dhe pesë bashki të tjera: Vlora, Berati, Mati, Tepelena dhe Cërriku.
Nisur nga këto zhvillime, Veliaj iu drejtua Gjykatës Kushtetuese duke e konsideruar procesin të motivuar politikisht dhe në shkelje të Kushtetutës pasi shkarkimi, sipas tij, u parapri në organe partiake.
Arsyetimet e tij se askush nuk mund të privohet nga prezumimi i pafajësisë deri në një vendim të formës së prerë, Veliaj i paraqiti në seancën e së premtes, datë 31 tetor, ku për gjatë 7 orësh Gjykata Kushtetuese dëgjoi palët.
Me vendimin e së hënës, Gjykata ndalon tashmë mbajtjen e zgjedhjeve në Tiranë dhe rikthen një ekuilibër të ri politik në kryeqytet, duke hapur debat mbi legjitimitetin e ushtrimit të mandatit nga një zyrtar i ndaluar me masë sigurie.
Juristët dhe aktorët politikë kishin paralajmëruar pasoja të gjera për marrëdhëniet mes pushteteve dhe për mënyrën se si trajtohen funksionarët e zgjedhur që përballen me akuza penale nëse procedura e shkarkimit të Veliajt do të legjitimohej nga Kushtetuesja.
Veliaj ndodhet nën masën e arrestit me burg që prej 10 shkurtit, dhe është në gjykim për korrupsion, pastrim parash, shpërdorim detyre dhe mosdeklarim pasurie, akuza që përfshijnë në disa raste edhe bashkëshorten e tij, Ajola Xoxa.
NĂ« episodin e shtatĂ« tĂ« sezonit tĂ« katĂ«rt tĂ« podkastit âZĂ«raâ, gazetarja Erisa Kryeziu bisedoi me Osman StafĂ«n, gazetar i zĂ«shĂ«m veçanĂ«risht pĂ«r çështjet e shĂ«ndetĂ«sisĂ«.
Ndërsa ky episod përkon me Tetorin Rozë, si muaji i ndërgjegjësimit ndaj kancerit të gjirit që shoqërohet me thirrje te vijueshme ndaj vajzave dhe grave për të bërë kontrolle mjekësore, me qëllim që të parandalojnë këtë sëmundje.
Osman Stafa, prej disa vitesh ka nisur një angazhim përtej atij profesional, duke u kthyer në një aktivist për më shumë shërbime mjekësore, jo vetëm për gratë që vuajnë nga kanceri, por në tërësi për sistemin shëndetësor shqiptar.
Në këtë muaj, përpos se të dëgjuarit historitë personale të secilës prej vajzave dhe grave që janë duke luftuar betejat e tyre është e rëndësishme të flasim për sistemin.
Mirëpo, sistemi dukshëm është një strukturë e cila po dështon të mbajë premtimin themelor: të kujdeset dhe mbrojë jetën.
Në këtë bisedë Osman Stafa ndau zanafillën e tij ndërsa nisi të raportojë për raste të qytetarëve që vuanin nga kanceri dhe sëmundjet tumorale, ndërsa përballeshin me një sistem që nuk i përgjigjet qytetarit.
âKishte gra tĂ« ndryshme qĂ« nuk bĂ«nin dot trajtimet pĂ«r mungesĂ« pajisjesh dhe ilaçesh, dhe nga ana tjetĂ«r ti shikoje me njĂ« lloj arrogance tĂ« frikshme dhe çânjerĂ«zore shtetarĂ«t qĂ« bĂ«nin thirrje qĂ« diagnostikohuniâ, u shpreh Stafa.
NjĂ« javĂ« mĂ« parĂ«, Stafa bashkĂ« me tĂ« tjerĂ« aktivistĂ« organizuan njĂ« protestĂ« para MinistrisĂ« sĂ« ShĂ«ndetĂ«sisĂ« duke e quajtur âTetori i Ziâ. Sipas tij ky cilĂ«sim u bĂ« pasi nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« gjendja Ă«shtĂ« tragjike.
Stafa është i mendimit se premtimi i qeverisë për shëndetësi falas është i paarritur, për aq kohë sa qytetarët paguajnë dy herë për këtë sistem.
Të reaguarit çdo ditë për problematikat e shëndetësisë, mungesa e infrastrukturës, barnave, poltronëve për pacientët dhe shërbimi jo dinjitoz i tyre, megjithëse shpesh krijon edhe një narrativë dezinformuese nga ana e institucioneve.
âNuk ka punuar brakiterapia 12 vite nĂ« ShqipĂ«ri. Punoi gjashtĂ« muaj, tani Ă«shtĂ« prishur prapĂ«,â tha Stafa teksa kujtoi njĂ« rast ku ministria u pĂ«rpoq ta pĂ«rgĂ«njeshtronte nĂ« njĂ« situatĂ« denoncuese.
Mes të tjerash gazetari shprehet se edhe kur i janë dashur informacione zyrtare nga drejtoritë spitalore, nuk ka arritur ta marrë atë edhe kur ka venë në lëvizje Komisionierin për të Drejtën e Informacionit.
Duke paraqitur institucione shëndetësore të mbyllura dhe jo transparente për publikun.
Denoncimet dhe raportimet e tij të përditshme janë pasqyruar edhe në raportin e Kontrollit të Lartë të Shtetit. Raporti i cili nxori në pah një sistem publik në kolaps.
Me barna të skaduara, aparatura që nuk punojnë, mungesë shtretërish, raportesh dhe protokollesh klinike, krizë kjo e cila zgjat prej vitesh.
Ndër elementët më problematikë ishte fakti se thuajse gjysma e listës së barnave antitumorale të autorizuara për tregtim nuk ishin importuar kurrë teksa 600 gra u lanë pa trajtim prej problemeve me pajisjet.
Më gjithë këtë, pyetjes nëse e gjithë kjo punë gazetareske dhe angazhimi publik ia vlen përballë shurdhërisë së institucioneve ai shprehet: Po.
âIa vlen sepse ndoshta tani nuk do tĂ« ketĂ« reagim, por do tĂ« vijĂ« njĂ« moment qĂ« do tĂ« plasĂ«,â theksoi Stafa me urimin qĂ« njerĂ«zit tĂ« ndĂ«rgjegjĂ«sohen.
Kryebashkiaku i arrestuar i Tiranës, Erion Veliaj, doli sot për herë të parë në publik rreth nëntë muaj pas arrestimit, për të ndjekur në Gjykatën Kushtetuese seancën mbi ankimin kundër vendimeve që çuan në shkarkimin e tij.
Një seancë me tension institucional
Veliaj mbërriti në ambientet e Gjykatës në orën 09:30, i shoqëruar nga policia e burgjeve dhe me pranga në duar, pasi u transferua nga paraburgimi i Durrësit mëngjesin e së premtes.
Ndryshe nga 10 shkurti, kur një numër i madh mbështetësish të Partisë Socialiste rrethuan mjediset e Strukturës së Posaçme Anti-Korrupsion (SPAK), sot, vetëm tre-katër vetë u gjendën aty për të.
âForca Lali!â thirrĂ«n ata teksa Veliaj zbriti nga furgoni i policisĂ« dhe i pĂ«rshĂ«ndeti me njĂ« buzĂ«qeshje tĂ« thyer.
Në sallën e gjykatës, ai u ul krah përfaqësuesve të Presidencës, Këshillit të Ministrave dhe Avokaturës së Shtetit, në një seancë publike që nisi në orën 10:00.
Në hapje të seancës, Presidenca kërkoi që dekreti për shpalljen e zgjedhjeve në Tiranë të mos shqyrtohet nga Gjykata Kushtetuese, me argumentin se ky akt është jashtë juridiksionit të saj. Argumenti u mbështet edhe nga përfaqësuesit e qeverisë.
Por mbrojtja e Veliajt këmbënguli se çështja është në kompetencë e Kushtetueses, pasi lidhet drejtpërdrejt me kushtetutshmërinë e procedurës së shkarkimit.
Pas njĂ« diskutimi procedural, Gjykata rrĂ«zoi me vendim unanim kĂ«rkesĂ«n e PresidencĂ«s, duke deklaruar se dekreti presidencial âdo tĂ« trajtohet nĂ« themel tĂ« çështjesâ.
PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« pas arrestimit mĂ« 10 shkurt, Veliaj foli publikisht nĂ« sallĂ«n e gjyqit, duke e cilĂ«suar procesin ndaj tij ânjĂ« pĂ«rçmim ndaj votĂ«s dhe demokracisĂ«â.
Me syze të zeza, një bllok fletësh A4 në të cilat kishte përgatitur fjalën e tij me shkronja të mëdha, Veliaj theksoi se procesi ndaj tij ka qenë i padrejtë.
âJam rrĂ«mbyer nga zyra ku mĂ« kanĂ« zgjedhur qytetarĂ«t dhe jam mbyllur nĂ« njĂ« qeli me regjim mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ« se pĂ«r njĂ« vrasĂ«s serial. Kam pĂ«rjetuar shkelje tĂ« tĂ« drejtave themelore dhe pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« heshtur zĂ«rin e njĂ« tĂ« zgjedhuri tre herĂ« radhazi.â
NĂ« fjalĂ«n e tij, Veliaj pyeti cilĂ«n shkelje tĂ« rĂ«ndĂ« kushtetuese kishte kryer pĂ«r tâu shkarkuar nga detyra.
âPopulli ka vendosur qĂ« askush nuk mund tâi ndĂ«rpresĂ« mandatin e njĂ« tĂ« zgjedhuri pĂ«rveçse kur ka kryer shkelje tĂ« rĂ«nda kushtetuese. Pyes: CilĂ«n shkelje kam kryer unĂ« jashtĂ« ushtrimit tĂ« mandatit?â
Ai e pĂ«rfundoi deklaratĂ«n me njĂ« apel drejtuar trupĂ«s gjykuese se nuk ishte nĂ« sallĂ« pĂ«r tĂ« mbrojtur veten, apo karrigen e pushtetarit, por âpĂ«r tĂ« kĂ«rkuar qĂ« tĂ« mbrojmĂ« sĂ« bashku demokracinĂ«.â
Deklarata e Veliajt shënon një kthesë në komunikimet sa i përket mbrojtjes së tij. Në periudhën janar-mars ai u shfaq për publikun në emisionet televizive përmes inteligjencës artificiale.
Ndryshe nga ato dalje televizive ai tashmĂ« Ă«shtĂ« nĂ« njĂ« pĂ«rballje politike pĂ«r legjitimimin elektoral, duke u pozicionuar dukshĂ«m si njĂ« âfigurĂ« e sulmuar nga sistemiâ.
Vetë mënyrën se si Këshilli Bashkiak votoi shkarkimin e tij, ai e konsideroi si fyerje për faktin se erdhi edhe nga bashkëpunëtorët e ngushtë.
âZot fali se nuk e dinĂ« se çfarĂ« bĂ«nĂ«!â u shpreh ai teksa theksoi disa herĂ« se nĂ« mĂ«nyrĂ«n se si u vendos pĂ«r shkarkimin e tij Ă«shtĂ« vĂ«nĂ« nĂ« diskutim edhe prezumimi i pafajĂ«sisĂ«.
Seanca në Kushtetuese shënon një moment kyç për raportet ndërinstitucionale mes Presidencës, qeverisë dhe pushtetit vendor.
Vendimi përfundimtar i Gjykatës Kushtetuese pritet të përcaktojë nëse shkarkimi i një kryebashkiaku të zgjedhur mund të mbetet i vlefshëm gjatë një procesi penal ende në zhvillim.
Veliaj ndodhet nën masën e arrestit me burg që prej 10 shkurtit, dhe është në gjykim për korrupsion, pastrim parash, shpërdorim detyre dhe mosdeklarim pasurie, akuza që përfshijnë në disa raste edhe bashkëshorten e tij, Ajola Xoxa.
Nëse Kushtetuesja pranon ankimimin e tij, dekreti i Presidentit Bajram Begaj për shpalljen e zgjedhjeve të reja në Tiranë mund të shpallet i pavlefshëm, duke hapur një debat të ri politik dhe juridik mbi legjitimitetin e pushtetit vendor në kryeqytet.
Durrësi dhe Vlora janë dy nga qarqet më të rëndësishme të vendit dhe janë shëmbëlltyra se si është zhvilluar Shqipëria gjatë tranzicionit. Për forcat politike që e kanë qeverisur vendin ato konsiderohen histori suksesi.
Por, pavarësisht dëshirës së pushtetit për të na ofruar këtë pamje, të dhënat e censit të vitit 2023, tregojnë një realitet tjetër, ku gati gjysma banesave të këtyre dy qarqeve janë bosh.
Ky fakt ngre pikëpyetje të mëdha mbi modelin e zhvillimit ekonomik të këtyre dy qendrave të rëndësishme në të cilat është investuar ndjeshëm në ndërtim. Por të dhënat tregojnë se pjesa më e madhe e objekteve të reja janë pa rezidentë.
Vetëm 7% e banorëve të qarkut Durrës dhe 2% e banorëve të Vlorës jetojnë në banesa të ndërtuara mes viteve 2016-2023.
Durrës, një në dy banesa bosh.
Qarku i Durrësit, i dyti më i rëndësishëm në vend, përfshin bashkitë Durrës, Shijak dhe Krujë dhe numëron 226,863 banorë, me një rënie prej 36,848 banorësh (14%), krahasuar me censin e viti 2011.
Në letër, është një zonë dinamike me portin më të madh të vendit, afërsi me Tiranën dhe një vijë bregdetare që tërheq investime e turizëm.
Por tabloja nuk është kaq optimiste. Sipas censit të vitit 2023 në qarkun e Durrësit ka 117,303 banesa, nga të cilat 51,127 (43,6%) janë bosh, ndërsa 66,176 janë të banuara.
Situata bëhet më dramatike kur ndarja e banesave bosh bëhet në nivel bashkish.
Bashkia Durrës, përfshin pjesën dërrmuese të njësive bosh. Gjithsej ajo ka 91,378 njësi banimi, nga të cilat 46,7938 (51.2%) janë të banuara ndërsa 44,595 (48.8%) jo. Kjo tregon se thuajse gjysma e banesave është bosh.
Në Shijak dhe Krujë, ku presioni nga turizmi dhe ndërtimi janë ndjerë më pak, shifrat janë më të ulëta, me përqindje boshatisjeje respektivisht 32.5% dhe 21.3%.
NdĂ«rsa popullsia e ShqipĂ«risĂ« ulet, si rezultat i emigrimit masiv dhe faktit qĂ« Tirana Ă«shtĂ« ajo qĂ« tĂ«rheq edhe ato pak banorĂ« nga lĂ«vizjet e brendshme demografike, DurrĂ«si Ă«shtĂ« kthyer nĂ« âdepo betoniâ pĂ«r apartamente qĂ« presin pushuesit e verĂ«s, emigrantĂ«t me kursime, apo investitorĂ« dhe spekulantĂ« tĂ« fokusuar nĂ« tregun e pronave tĂ« paluajtshme.
Por jo për njerëzit që jetojnë dhe duan të jetojnë aty përditë.
Në qarkun e Durrësit nga viti 2013 deri në vitin 2024 janë shtuar 779,000 m2 ndërtim i destinuar vetëm për banim.
Vlora më keq së Durrësi
Vlora është qarku ku fenomeni i banesave bosh është më i theksuar. Në letër Vlora është histori suksesi, me investime strategjike, turizëm në rritje dhe zhvillim të shpejtë të bregdetit.
Sipas censit te vitit 2023, popullsia e qarkut Vlorë ka rënë me 28,959 (17%) nga viti 2011.
Në total qarku ka 109,375 banesa me destinacion banimin, nga këto, 52,296 janë të banuara (47.8%), ndërsa 57,079 (52.2%) jo. Më shumë se gjysma e shtëpive në qarkun e Vlorës janë bosh.
Në bashkinë Vlorë, e cila përfshin vetë qytetin dhe zonat përreth, nga 63,428 banesa në total, 33,561 janë bosh (53%), ndërsa 29,867(47%) janë të banuara.
Në Sarandë, një tjetër model i zhvillimit të turizmit shqiptar, fenomeni është edhe më i theksuar, nga 20,790 banesa, 12,919 janë bosh, dhe vetëm 7,871 kanë njerëz brenda.
Në përqindje, kjo do të thotë 62% banesa bosh dhe vetëm 38% të banuara.
Himara, një tjetër destinacion turistik i ngjashëm, ka 7,292 banesa, nga të cilat 4,173 janë bosh (57%) dhe 3,119 (43%) të banuara.
Në Delvinë, Konispol dhe Finiq, zona që nuk kanë ndjerë të njëjtin presion për ndërtime dhe turizëm, vetëm afërsisht 1 në 3 apartamente është bosh.
Selenica bën përjashtim në qarkun Vlorë me nivelin e lartë të banesave bosh ndonëse jo një zonë turistike.
PĂ«r urbanisten Doriana Musai ndĂ«rtimi Ă«shtĂ« shndĂ«rruar nĂ« model ekonomik pĂ«r tĂ« mbajtur gjallĂ« âstatistikat e zhvillimitâ.
âQeveria shpall sukseset me fjalĂ« si âturizĂ«mâ, âinvestime strategjikeâ dhe âmodernizimâ, por nĂ« realitet po krijon qytete fantazmĂ«, ku gjysma e dritareve nuk ndizen kurrĂ«,â thotĂ« Musai.
93-98% e banorëve të Vlorës dhe Durrësit banojnë në ndërtesa të para vitit 2016
Censi i dy viteve më parë, përveç numrit të banesave bosh dhe të banuara, tregon edhe vjetërsinë e ndërtesave ku jetojnë banorët e dy qarqeve.
Por këtë të dhënë Instituti i Statistikave e ka publikuar vetëm në rang qarku, në këtë fazë mungojnë të dhënat në nivel bashkie dhe njësie administrative.
Ne i kërkuam INSTAT të na i vinte në dispozicion këto të dhëna, por pas disa komunikimeve me përfaqësues të këtij institucioni dhe të Komisionerit për të Drejtën e Informimit, na u tha se këto të dhëna ishin duke u përpunuar dhe në momentin që ky proces do të ketë përfunduar do të na vihen në dispozicion.
Megjithatë mbi aq sa është publike kemi mundur të ndërtojmë një ide se ku jetojnë banorët e qarkut të Durrës.
Nga totali prej 66,176 njësi të banuara në Durrës në nivel prefekture grafiku i mëposhtëm na tregon ku banojnë qytetarët e qarkut të grupuar sipas vitit të ndërtimit të banesës.
Më shumë se gjysma e njësive të banuara në Durrës (57%) janë ndërtuar para viteve 2000.
Banesat e ndërtuara në vitet 2001-2010 zënë 30% të totalit të banesave të banuara, ato të ndërtuara pas vitit 2010 zënë 14% të totalit të banesave të banuara.
Më shumë se gjysma e banorëve rezident të qarkut jetojnë në banesa të ndërtuara gjatë komunizmit apo vitet e para të demokracisë dhe jo ato të valës ndërtimore post 2000.
Ndërsa, në Vlorë totali prej 52,296 njësive të banuara është i ndarë sipas grafikut të mposhtëm.
Në këtë qark fakti që shumica e banorëve rezident jetojnë në banesa të vjetra bëhet dhe me evident, duke nxjerrë në pah që janë banesat e post 2000 kanë tendencë të jenë bosh.
Dy në tre njësi të banuara, janë ndërtuar para viteve 2000.
Banesat e ndërtuara në vitet 2001-2010 zënë 23% të totalit të banesave te jetuara. Ndërsa banesat e ndërtuara pas vitit 2010 zënë vetëm 8% të totalit të Banesave të banuara.
Dy të tretat e banorëve rezident të qarkut jetojnë në banesa të ndërtuara gjatë komunizmit apo vitet e para të demokracisë dhe jo ato të valës ndërtimore post 2000.
NĂ« qarkun VlorĂ« nga 2013 deri nĂ« 2024 janĂ« miratuar 722,000 m2 ndĂ«rtim me destinacion banimin. Vlen tĂ« pĂ«rmendet qĂ« vetĂ«m nĂ« 2014 janĂ« dhĂ«nĂ« 266,000 m2 ndĂ«rtim pĂ«r banim.Â
Njësitë e reja të banimit pas 2016 zënë një përqindje shumë të vogël në totalin e shtëpive të banuara, në Durrës 7% dhe në Vlorë 2% . Pra, ndërtesat e reja nuk po zëvendësojnë të vjetrat, por shtohen mbi to.
Kërkuam nga INSTAT edhe të dhëna mbi njësitë e banimit që janë bosh në këto dy qarqe, ku të përcaktonte se në cilat njësi administrative dhe cilës periudhë të ndërtimit i përkasin njësitë e banimit bosh, edhe këtë informacion nuk arritëm ta marrim me argumentin e njëjtë se të dhënat janë duke u përpunuar.
Industria e ndërtimit për urbanisten Doriana Musai është shumë e ekspozuar ndaj dy fenomeneve spekulimi dhe pastrim parash dhe investimet në pasuri të paluajtshme janë kthyer në strehim për kapitalin e pasigurt, përfshirë korrupsionin dhe krimin financiar.
âNĂ« mungesĂ« tĂ« tregjeve tĂ« tjera tĂ« sigurta, betoni Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« âbankaâ mĂ« e sigurt pĂ«r kursimet, shpesh me burim tĂ« dyshimtĂ«. SPAK na konfirmon ne shumĂ« raste kĂ«tĂ« skemĂ« tĂ« ngritur,â thotĂ« Musai.
Krahasimi i Durrësit dhe Vlorës me Selaniku
Në këto dy qarqe po ndodh një fenomen i çuditshëm, popullsia nga censi në cens është ulur, banesat bosh janë rritur, por gjithashtu metrat e ndërtimit me destinacion banimin janë shtuar.
Sipas një studimi të kryer nga tre pedagogë (Azmi Stringa, Manjola Naco dhe Alban Korbi), thuhet se pjesa e njësive të pabanuara u rrit dhe së bashku me to u rrit edhe çmimi i pasurive të paluajtshme.
Sipas Bankës së Shqipërisë, çmimet e apartamenteve u rritën me afërsisht 44% në vitin 2024.
Faktorë të shumtë po kontribuojnë në këtë rritje janë zgjerimi i turizmit dhe kërkesa për qira ditore (afatshkurtra si Airbnb), blerja spekulative e shtëpive dhe një pjesë në rritje e blerjeve nga blerësit e huaj, e vlerësuar në 20% të transaksioneve në vitin 2024.
âKy bashkim i mungesĂ«s sĂ« alternativave tĂ« tjera tĂ« investimit, profilit tĂ« rrezikut tĂ« vendit (pasiguria nĂ« tĂ« bĂ«rit biznes nxit investimet nĂ« pasuri tĂ« paluajtshme), investimeve spekulative, kĂ«rkesĂ«s sĂ« jashtme nga turizmi, korrupsioni dhe krimi financiar po prodhon njĂ« rezultat paradoksal, ndĂ«rsa popullsia e ShqipĂ«risĂ« Ă«shtĂ« nĂ« rĂ«nie, numri i shtĂ«pive tĂ« zbrazĂ«ta vazhdon tĂ« rritet dhe çmimet pĂ«rshkallĂ«zohen pĂ«rtej mundĂ«sive tĂ« qytetarĂ«ve mesatarĂ«â thuhet nĂ« studim
Studimi bën një krahasim me një qendër të rëndësishme të turizmit në Greqi, siç është Selaniku dhe kjo zonë është dukshëm më mirë se Durrësi dhe Vlora. Sipas mediave greke, një në tre shtëpi në rajonin e Maqedonisë Qendrore është bosh, pra rreth 33%.
NdĂ«rsa DurrĂ«si dhe VlorĂ« janĂ« rreth 50% me trend rritjen e kĂ«saj shifre pĂ«r shkak se projekti âDurrĂ«s Yacht Marinaâ, dhe âVlora Marinaâ do tĂ« sjellin nĂ« treg mijĂ«ra apartamente tĂ« tjera.
Doriana Musai thotĂ« se po ndĂ«rtohet njĂ« ekonomi e iluzioneve, ku âzhvillimiâ nuk matet me rritjen e cilĂ«sisĂ« sĂ« jetĂ«s sĂ« njerĂ«zve, por me numrin e lejeve tĂ« ndĂ«rtimit dhe mÂČ tĂ« betonit tĂ« shitur.
âNĂ« kĂ«tĂ« kuptim, DurrĂ«si dhe Vlora po bĂ«hen viktima tĂ« suksesit tĂ« rremĂ«, duke u shndĂ«rruar nĂ« qytete turistike pĂ«r disa, por tĂ« pabanuara pĂ«r shumicĂ«nâ, pĂ«rmbyll Musai.
NĂ« lagjen âKulla e Hiritâ tĂ« Korçës, njĂ« shkollĂ« publike qĂ« dikur njihej pĂ«r cilĂ«sinĂ« dhe traditĂ«n e saj tĂ« mĂ«simdhĂ«nies Ă«shtĂ« kthyer prej mĂ« shumĂ« se njĂ« dekade simbol i dĂ«shtimit institucional.
Shkolla 9-vjeçare âNaim FrashĂ«riâ, nĂ« zemĂ«r tĂ« qytetit, mbetet hapĂ«sirĂ« e ndarjes etnike pĂ«r fĂ«mijĂ«t nga komunitetet rom dhe egjiptian qĂ« pĂ«rbĂ«jnĂ« mbi 90% tĂ« nxĂ«nĂ«sve tĂ« regjistruar.
Ky rast ka kaluar përmes institucioneve shqiptare, gjykatave kombëtare dhe përfundimisht në Strasburg, ku Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut (GJEDNJ) konstatoi diskriminim për shkak të segregimit etnik.
Por dhjetë vjet më vonë, pas dëmshpërblimeve, planeve të veprimit dhe premtimeve, situata mbetet pothuajse e pandryshuar.
âFĂ«mijĂ«t tanĂ« nuk po mĂ«sojnĂ« dot as tĂ« lexojnĂ«â
Historia nisi nĂ« vitin 2014, kur njĂ« grup nĂ«nash rome iu drejtua orgazatĂ«s âQĂ«ndistaretâ dhe âQendrĂ«s pĂ«r tĂ« drejtat e Gruas Romeâ pĂ«r tĂ« kĂ«rkuar ndihmĂ«. Ato shprehnin shqetĂ«simin se fĂ«mijĂ«t e tyre, megjithĂ«se nĂ« klasĂ«n e pestĂ«, nuk dinin tĂ« lexonin, tĂ« shkruanin emrin apo tĂ« bĂ«nin ushtrime elementare.
Hetimet e mĂ«vonshme tĂ« organizatave zbuluan se nĂ« shkollĂ«n âNaim FrashĂ«riâ, pĂ«rveç mbingarkesĂ«s me nxĂ«nĂ«s nga komunitetet rome dhe egjiptiane, cilĂ«sia e mĂ«simdhĂ«nies ishte ndĂ«r mĂ« tĂ« ulĂ«tat nĂ« rajon.
PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« u artikulua publikisht fjala âsegregimâ â njĂ« ndarje etnike faktike qĂ« ndodhte pa asnjĂ« urdhĂ«r zyrtar, por me tolerimin e autoriteteve.
âShteti ishte dĂ«shmitar i njĂ« procesi segregimi qĂ« ndodhi nĂ« mĂ«nyrĂ« graduale, pa ndĂ«rhyrje,â shprehet aktivistja Manjola Veizi, njĂ« nga drejtuesit e organizatave qĂ« ngriti rastin fillimisht.
âPĂ«r vite me radhĂ« ne kemi kĂ«rkuar masa pĂ«r tĂ« shmangur kĂ«tĂ« situatĂ«, por pĂ«rgjigjet kanĂ« munguar.â
Sipas saj, pas viteve â90, ndĂ«rsa shumĂ« familje rome u pĂ«rqendruan nĂ« lagjen âKulla e Hiritâ, shkollat e tjera tĂ« qytetit nisĂ«n tĂ« mos pranojnĂ« mĂ« nxĂ«nĂ«s nga kjo zonĂ«.
âIshte njĂ« proces i heshtur pĂ«rjashtimi,â shton ajo. âNĂ« mĂ«nyrĂ« natyrale, âNaim FrashĂ«riâ mbeti vetĂ«m pĂ«r komunitetin rom dhe egjiptian. Dhe bashkĂ« me kĂ«tĂ« ndarje, ra edhe cilĂ«sia e arsimit.â
Nga Komisioneri në Strasburg: Një rrugë e gjatë drejt drejtësisë
Në vitin 2014, pas ankesave të prindërve dhe hetimit të shoqërisë civile, çështja iu dërgua Komisionerit për Mbrojtjen nga Diskriminimi. Ky institucion konstatoi se autoritetet kishin dështuar të parandalonin dhe frenonin ndarjen etnike në shkollë, duke shkelur parimin e barazisë në arsim.
Por vendimi i Komisionerit nuk u zbatua plotësisht. Për këtë arsye, organizatat e përfshira dhe familjet e prekura iu drejtuan Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut (GJEDNJ) në Strasburg. Në vitin 2022, kjo gjykatë shpalli vendimin historik: Shteti Shqiptar kishte shkelur Nenin 1 të Protokollit Nr.12 të Konventës Evropiane, që ndalon çdo formë diskriminimi.
GJEDNJ konstatoi se Shqipëria kishte dështuar të merrte masa efektive për ndalimin e segregimit dhe se vonesat e institucioneve nuk mund të justifikoheshin objektivisht.
Si rezultat, Gjykata urdhĂ«roi qeverinĂ« shqiptare tĂ« marrĂ« masa konkrete pĂ«r tĂ« âç-segreguarâ shkollĂ«n, tĂ« kompensojĂ« familjet e prekura me 4,500 euro pĂ«r çdo familje dhe tĂ« raportojĂ« periodikisht tek Komiteti i Ministrave i KĂ«shillit tĂ« EvropĂ«s pĂ«r zbatimin e masave.
Vendimi u konsiderua një fitore ligjore për komunitetet e margjinalizuara, por faktet tregojnë se ndryshimi ka qenë më shumë në letra sesa në realitet.
DhjetĂ« vite mĂ« pas: ĂfarĂ« ka ndryshuar?
Në tetor 2024, organizatat e përfshira paraqitën një ankesë pranë Këshillit të Evropës, tek Komiteti i Ministrave, duke raportuar progresin e pjesshëm dhe problemet e vazhdueshme.
Sipas tyre, ndarja etnike nĂ« âNaim FrashĂ«riâ vazhdon tĂ« jetĂ« e pranishme, ndĂ«rsa fĂ«mijĂ«t romĂ« dhe egjiptianĂ« vazhdojnĂ« tĂ« mĂ«sojnĂ« tĂ« veçuar nga bashkĂ«moshatarĂ«t e tyre.
Raportimet e qeverisĂ« shqiptare tregojnĂ« pĂ«r âmasa sistemikeâ si: plane veprimi, ndryshime ligjore, trajnime pĂ«r mĂ«suesit dhe promovim tĂ« rasteve tĂ« suksesit tĂ« nxĂ«nĂ«sve romĂ«.
MegjithatĂ«, monitorimet e konsiderojnĂ« zbatimin tĂ« pjesshĂ«m dhe jofunksional, raporti i vitit 2020 nga âEuropean Commision against Racism and Toleranceâ (ECRI) nĂ« faqen 20 pika 46 pĂ«rshkruan qartĂ« se:
âNĂ« kĂ«tĂ« zonĂ«, tĂ« tri shkollat ekzistuese kanĂ« shumicĂ« tĂ« nxĂ«nĂ«sve romĂ« dhe egjiptianĂ« me 530 nga 700 (sipas vetĂ«deklarimit, pasi asnjĂ« pĂ«rkatĂ«si etnike nuk regjistrohet nĂ« regjistrin civil). Mesatarja e pĂ«rgjithshme sipas shkollĂ«s Ă«shtĂ« 70%: Naim FrashĂ«ri (95%), Asdreni (51%), Ismail Qemali (67%)â.
Gjithashtu në Planin Kombëtarë për Integrimin e Minoritetit Rom dhe Egjiptian 2021-2025, thuhet se ka 5 shkolla dhe 12 klasa me përqendrim shpërpjesëtimor të nxënësve romë dhe egjiptianë dhe targeti për vitin 2025 është që asnjë shkollë të mos jetë e segreguar.
NĂ« njĂ« shkĂ«mbim komunikimi tĂ« AvokaturĂ«s sĂ« Shtetit midis GJEDNJ i berĂ« publik nĂ« maj tĂ« vitit 2023 pĂ«r rastin e segregimit tĂ« shkollĂ«s âNaim FrashĂ«riâ nĂ« Korçë, pranohet qĂ« kjo shkollĂ« Ă«shtĂ« e segreguar dhe qeveria shqiptare do tĂ« ndĂ«rmarrĂ« njĂ« sĂ«rĂ« hapash konkrete pĂ«r arsimin gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«s, duke trajnuar mĂ«suesit pĂ«r âantigypsizminâ dhe vendosur nĂ« kurrikula mĂ«simore materiale tĂ« historisĂ« sĂ« komuniteteve Rome dhe Egjiptiane.
Por nĂ« Tetor tĂ« vitit 2024, pala paditĂ«se âEuropean Roma Rights Centerâ (ERRC) nĂ« njĂ« komunikim pĂ«r kĂ«tĂ« çështje deklaroi se kĂ«to masa nuk janĂ« zbatuar nĂ« mĂ«nyrĂ« efektive.
âQeveria mund tĂ« ketĂ« pĂ«rgatitur dokumente dhe statistika, por realiteti nĂ« terren nuk ka ndryshuar,â thuhet nĂ« raportin e vitit 2024.
âNxĂ«nĂ«sit janĂ« ende tĂ« ndarĂ«, shumĂ« prej tyre braktisin shkollĂ«n, dhe pĂ«rfshirja nĂ« arsimin e mesĂ«m mbetet minimale.â
Komisioneri pĂ«r Mbrojtjen nga Diskriminimi konfirmoi se pĂ«rveç Korçës, raste tĂ« ngjashme janĂ« konstatuar edhe nĂ« MoravĂ«, Berat dhe ShkodĂ«r. Sipas zyrtarĂ«ve tĂ« kĂ«tij institucioni, âedhe pse vendimi i Strasburgut Ă«shtĂ« i qartĂ«, masat pĂ«r ta zbatuar janĂ« minimale, tĂ« vonuara dhe pa vullnet tĂ« plotĂ« politik.â
âĂshtĂ« bĂ«rĂ« njĂ« studim fizibiliteti pĂ«r situatĂ«n e âNaim FrashĂ«ritâ nĂ« vitin 2024, por pavarĂ«sisht takimeve tĂ« shumta, nuk kemi parĂ« ndryshime tĂ« prekshme nĂ« terren,â deklaron Komisioneri Robert Gajda.
âJanĂ« bĂ«rĂ« ndĂ«rhyrje infrastrukturore, por jo masa pĂ«r ç-segregim real,â
Ai shton se segregimi arsimor nuk është problem lokal, por fenomen kombëtar:
âNĂ« shumĂ« qytete, tĂ« gjithĂ« fĂ«mijĂ«t romĂ« janĂ« pĂ«rqendruar nĂ« njĂ« ose dy shkolla, ndĂ«rsa shkollat e tjera tĂ« qytetit nuk kanĂ« asnjĂ« nxĂ«nĂ«s rom apo egjiptian. Kjo krijon dy realitete arsimore paralele, qĂ« dĂ«mtojnĂ« tĂ« gjithĂ«.â
Ministria e Arsimit: âPo zbatojmĂ« planin e veprimitâ
NĂ« njĂ« pĂ«rgjigje zyrtare pĂ«r Citizens.al, Ministria e Arsimit theksoi se Ă«shtĂ« nĂ« proces tĂ« zbatimit tĂ« vendimit tĂ« Strasburgut dhe tĂ« âPlanit KombĂ«tar tĂ« Veprimit pĂ«r BarazinĂ«, PĂ«rfshirjen dhe PjesĂ«marrjen e RomĂ«ve dhe EgjiptianĂ«ve 2021-2025â.
Sipas Ministrisë parashikohet që për vitin shkollor 2025-2026 të kryhet monitorimi i mbipërfaqësimit të nxënësve romë dhe egjiptianë, si dhe marrja e masave për parandalimin dhe shmangien e segregimit. Ministria gjithashtu thekson se po trajnon stafet e institucioneve për arsimin gjithëpërfshirës dhe antixhipsizmin.
MegjithatĂ«, organizatat qĂ« ndjekin rastin theksojnĂ« se kĂ«to masa janĂ« mĂ« shumĂ« âadministrative dhe raportueseâ, sesa ndĂ«rhyrje qĂ« prodhojnĂ« ndryshim real.
Nga ana e saj, Bashkia e Korçës thotë se ka ndjekur rekomandimet e Strasburgut, duke punësuar një mediator kulturor nga komuniteti egjiptian, i cili punon ngushtë me shkollën dhe familjet për të reduktuar ndarjen.
âBashkia, mbi bazĂ« tĂ« kompetencave tĂ« saj, ka respektuar dhe ka vijuar punĂ«n pĂ«r kĂ«tĂ« pjesĂ«,â thuhet nĂ« pĂ«rgjigjen e DrejtorisĂ« sĂ« Kujdesit Social.
Por Etleva Tare, e cila punon pranë Komisionerit për Mbrojtjen nga Diskrimimi vlerëson se ndërhyrje të tilla mbeten të pamjaftueshme nëse nuk ndryshojnë politikat e regjistrimit dhe rajonizimit të shkollave ku fëmijët shpesh përfundojnë në të njëjtën shkollë thjesht për shkak të adresës.
âSegregimi nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m ndarje fizike, por edhe rĂ«nie e nivelit tĂ« mĂ«simdhĂ«nies,â shpjegon aktivistia Veizi.
Sipas saj, nĂ« âNaim FrashĂ«riâ pritet qĂ« çdo vit vetĂ«m 3-4 nxĂ«nĂ«s tĂ« vazhdojnĂ« nĂ« shkollĂ« tĂ« mesme.
âMĂ«suesit kanĂ« ulur pritshmĂ«ritĂ«, sepse fĂ«mijĂ«t vijnĂ« nga familje me kushte tĂ« vĂ«shtira, ku prindĂ«rit shpesh nuk dinĂ« shkrim e kĂ«ndim. Ky Ă«shtĂ« njĂ« rreth vicioz i dĂ«shtimit arsimor.â
Nga ana tjetër, fëmijët që rriten në shkolla ku nuk ka asnjë nxënës rom apo egjiptian humbasin mundësinë për të njohur diversitetin dhe për të mësuar bashkëjetesën.
ShqipĂ«ria nuk Ă«shtĂ« e vetme nĂ« kĂ«tĂ« problem. Vende si Greqia, Maqedonia e Veriut, Kroacia dhe Hungaria kanĂ« pasur gjithashtu vendime gjyqĂ«sore pĂ«r segregimin e nxĂ«nĂ«sve romĂ«, por shumĂ« prej tyre kanĂ« ndĂ«rmarrĂ« hapa konkretĂ« pĂ«r integrim â nga transporti falas pĂ«r fĂ«mijĂ«t e komuniteteve, deri tek rishpĂ«rndarja gjeografike e nxĂ«nĂ«sve dhe programet pĂ«r diversitet kulturor nĂ« shkolla.
Në Shqipëri, megjithëse ekzistojnë politika dhe plane, mungon zbatimi praktik dhe bashkërendimi mes institucioneve lokale, ministrive dhe komuniteteve.
DhjetĂ« vite pas ankesĂ«s sĂ« parĂ« dhe tre vite pas vendimit tĂ« Strasburgut, realiteti i âNaim FrashĂ«ritâ mbetet njĂ« kujtesĂ« e dhimbshme e njĂ« drejtĂ«sie tĂ« vonuar. Familjet morĂ«n dĂ«mshpĂ«rblim, por fĂ«mijĂ«t vazhdojnĂ« tĂ« ndjekin tĂ« njĂ«jtĂ«n shkollĂ« tĂ« ndarĂ«.
Zbatimi i vendimit të GJEDNJ-së është cilësuar si i pjesshëm,  dëmshpërblimet janë kryer, por segregimi nuk është çrrënjosur. Për më tepër, raste të reja po shfaqen në Elbasan, Shkodër dhe Tiranë.
Manjola Veizi nga âQendra pĂ«r tĂ« drejtat e grave Romeâ thotĂ« se zgjidhja kĂ«rkon vullnet politik, planifikim afatgjatĂ« dhe bashkĂ«punim real mes institucioneve dhe komunitetit.
Ndryshe, rreziku është që brezi i ardhshëm të përjetojë të njëjtën histori ndarjeje, thjesht me emra të tjerë shkollash.
Login
