❌

Reading view

There are new articles available, click to refresh the page.
↗

Labi flet nĂ« studio: Kam lexuar Frojdin, Petersonin, Olta: Ia fut kot, asnjĂ« libĂ«r s’e ke lexuar

✇Telegrafi
By: Lavdi Rexhepi


Pas largimit nga shtëpia e Big Brother VIP Kosova, Labi u shfaq në studio ku foli për përvojën e tij dhe për dijen që pretendon se ka.

Ai u shpreh: “Kam lexuar shumĂ« libra tĂ« Frojdit e Petersonit”.

Kjo deklaratĂ« u kundĂ«rshtua menjĂ«herĂ« nga Olta, e cila e ndĂ«rpreu duke i thĂ«nĂ«: “Ia fut kot, asnjĂ« libĂ«r s’e ke lexuar, po ik ore tani. ÇfarĂ« libri ke lexuar tĂ« Frojdit?”

BBVK/YouTube

Labi u pĂ«rpoq ta zbusĂ« situatĂ«n duke iu drejtuar OltĂ«s: “Olta, je shumĂ« e veçantĂ«â€.

Por, ajo reagoi sĂ«rish ashpĂ«r: “Mos e thuaj kĂ«tĂ« nĂ« sy tĂ« njerĂ«zve qĂ« kanĂ« lexuar me tĂ« vĂ«rtetĂ«. GĂ«njej ore”.

Duke qeshur me ironi, Olta shtoi: “ËshtĂ« i madh fare. Si mĂ« thua mua ‘kam lexuar Frojdin’?”

Labi insistoi nĂ« deklaratĂ«n e tij: “Kam lexuar Frojdin, kam lexuar Petersonin, kam kryer shkollĂ«n e muzikĂ«s. Brenda kur je i harron tĂ« gjitha qĂ« i di. Rinia ka pĂ«rparĂ«si. Rinia ka pak mĂ« shumĂ« mençuri se ne pak tĂ« moshuarit”.

Olta reagoi menjĂ«herĂ«: “Kush ne? UnĂ« jam e re, zemĂ«r”.

NĂ« fund, Labi shtoi: “Rinia Ă«shtĂ« mĂ« happy, mĂ« kanĂ« pĂ«rparuar. Kuptohet qĂ« unĂ« nuk kam pasur mundĂ«si si ata, unĂ« kam parĂ« njĂ« luftĂ«, shumĂ« gjĂ«ra tĂ« kĂ«qija nĂ« jetĂ«n time”. /Telegrafi/

↗

Horoskopi: 14 shkurt 2026

✇Icon Style
By: Iconstyle

💖 14 shkurti sjell njĂ« klimĂ« mĂ« romantike dhe mĂ« tĂ« ndjeshme. ËshtĂ« ditĂ« qĂ« thekson lidhjet, sinqeritetin dhe zgjedhjet e zemrĂ«s. Energjia favorizon hapjen emocionale, por edhe vendimet e pjekura nĂ« dashuri dhe marrĂ«dhĂ«nie.

♈ Dashi

Sot jeni më impulsivë në ndjenja. Mund të bëni një deklaratë të papritur ose të merrni një hap të guximshëm në dashuri.

đŸ”„ Motivim: Zemra fiton kur guxon.

♉ Demi

Kërkoni siguri dhe stabilitet në marrëdhënie. Një gjest i vogël por i sinqertë ka më shumë vlerë sesa fjalët e mëdha.

đŸŒč Motivim: Dashuria e qetĂ« Ă«shtĂ« mĂ« e forta.

♊ BinjakĂ«t

Komunikimi romantik është pika juaj e fortë sot. Një mesazh ose bisedë mund të ndryshojë atmosferën.

💬 Motivim: FjalĂ«t e ndjera prekin mĂ« shumĂ« se çdo dhuratĂ«.

♋ Gaforrja

Emocionet janë të thella dhe autentike. Sot kërkoni përkushtim dhe sinqeritet të plotë.

đŸ€ Motivim: Ndjenjat e vĂ«rteta nuk kanĂ« nevojĂ« pĂ«r prova.

♌ Luani

Dita ju vendos nĂ« qendĂ«r tĂ« vĂ«mendjes nĂ« marrĂ«dhĂ«nie. NjĂ« surprizĂ« ose gjest romantik mund t’ju befasojĂ«.

👑 Motivim: Dashuria shkĂ«lqen kur je vetvetja.

♍ VirgjĂ«resha

Sot tregoni dashuri përmes kujdesit dhe detajeve. Një veprim praktik ka më shumë ndikim se fjalët.

🌾 Motivim: Kujdesi Ă«shtĂ« forma mĂ« e bukur e dashurisĂ«.

♎ Peshorja

Energjia e ditës ju favorizon në romancë. Harmonia vjen natyrshëm kur tregoheni të hapur.

⚖ Motivim: Dashuria lulĂ«zon nĂ« balancĂ«.

♏ Akrepi

Intensiteti emocional është i lartë. Mund të ndjeni xhelozi ose pasion të fortë. Ruani ekuilibrin.

🩂 Motivim: Pasioni Ă«shtĂ« forcĂ« kur kontrollohet.

♐ Shigjetari

Sot kërkoni liri edhe në dashuri. Një lidhje e shëndetshme nuk ju kufizon.

đŸč Motivim: Dashuria e vĂ«rtetĂ« nuk mbyll krahĂ«t.

♑ Bricjapi

Romanca sot ka një ton serioz. Mendoni për të ardhmen dhe për stabilitetin në marrëdhënie.

⛰ Motivim: Dashuria ndĂ«rtohet me pĂ«rgjegjĂ«si.

♒ Ujori

Një ndjenjë e papritur mund të shfaqet. Lejoni veten të surprizoheni.

💡 Motivim: NdonjĂ«herĂ« zemra vendos para mendjes.

♓ Peshqit

Dita është shumë romantike për ju. Ndiheni më të ndjeshëm dhe më të lidhur shpirtërisht.

🌊 Motivim: Kur dashuron me shpirt, gjithçka merr kuptim.

The post Horoskopi: 14 shkurt 2026 appeared first on iconstyle.al.

↗

Bridge returned error 400! (20498)

✇@news24.al - TikTok
By: RSS-Bridge

400 Bad Request

This is usually caused by an incorrectly constructed http request.

https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/HTTP/Status/400

Details

Type: HttpException
Code: 400
Message: https://www.tiktok.com/embed/@news24.al resulted in 400 Bad Request
File: lib/http.php
Line: 36

Trace

#0 index.php(73): RssBridge->main()
#1 lib/RssBridge.php(39): RssBridge->{closure}()
#2 lib/RssBridge.php(37): CacheMiddleware->__invoke()
#3 middlewares/CacheMiddleware.php(44): RssBridge->{closure}()
#4 lib/RssBridge.php(37): ExceptionMiddleware->__invoke()
#5 middlewares/ExceptionMiddleware.php(17): RssBridge->{closure}()
#6 lib/RssBridge.php(37): SecurityMiddleware->__invoke()
#7 middlewares/SecurityMiddleware.php(19): RssBridge->{closure}()
#8 lib/RssBridge.php(37): MaintenanceMiddleware->__invoke()
#9 middlewares/MaintenanceMiddleware.php(10): RssBridge->{closure}()
#10 lib/RssBridge.php(37): BasicAuthMiddleware->__invoke()
#11 middlewares/BasicAuthMiddleware.php(13): RssBridge->{closure}()
#12 lib/RssBridge.php(37): TokenAuthenticationMiddleware->__invoke()
#13 middlewares/TokenAuthenticationMiddleware.php(10): RssBridge->{closure}()
#14 lib/RssBridge.php(34): DisplayAction->__invoke()
#15 actions/DisplayAction.php(54): DisplayAction->createResponse()
#16 actions/DisplayAction.php(89): TikTokBridge->collectData()
#17 bridges/TikTokBridge.php(30): getSimpleHTMLDOMCached()
#18 lib/contents.php(215): getContents()
#19 lib/contents.php(106): HttpException::fromResponse()
#20 lib/http.php(36)

Context

Query: action=display&bridge=TikTokBridge&context=By user&username=news24.al&format=Atom
Version: 2025-06-03
OS: Linux
PHP: 8.2.30

Go back

VerifiedJoseph

↗

Alba flet për daljen nga BBVK dhe vendimin për mbulesën: Do të takohem me hoxhallarë të këshillohem

✇Telegrafi
By: Lavdi Rexhepi


Pas deklaratës së saj brenda Big Brother VIP Kosova se do të mbulohej, Alba dha një live në rrjete sociale ku tregoi arsyet e daljes së saj dhe vendimin për mbulesën.

Ajo tha: “Arsyeja se pse kam dalĂ«, Ă«shtĂ« qĂ« kam pak dinjitet dhe nuk do tĂ« lejoj qĂ« askush nĂ« kĂ«tĂ« jetĂ« tĂ« fitojĂ« nĂ« kurrizimin tim. Dhe nuk do tĂ« doja aspak qĂ« dikush t’i zĂ« karriket e fitores nĂ« kurrizimin tim”.

PĂ«r pjesĂ«n e mbulesĂ«s, Alba sqaroi: “PĂ«r ata qĂ« mendojnĂ« se mbulesa ka qenĂ« pjesĂ« e lojĂ«s ose qĂ« mund tĂ« mĂ« kenĂ« detyruar, aspak jo. Zgjedh fytyrĂ«n time para Zotit”.

Ajo shtoi gjithashtu: “NĂ« momentin qĂ« dola jashtĂ«, mu sugjerua tĂ« takoj hoxhallarĂ« qĂ« tĂ« marr kĂ«shilla se a jam nĂ« moment pĂ«r tĂ« vendosur mbulesĂ«n; mua, si ndjesi, mĂ« ka ardhur vetĂ«â€.

Deklaratat e Albas tregojnë vendosmërinë e saj për të vepruar sipas bindjeve dhe ndjesive personale, pavarësisht presionit dhe komenteve të jashtme. /Telegrafi/


↗

Televotimi pas Zarfit të Zi: Labi eliminohet nga Big Brother VIP Kosova

✇Telegrafi
By: Lavdi Rexhepi


Pas hapjes së televotimit për Labinot Rexhën, si pasojë e sjelljes së tij dhe leximit të Zarfit të Zi, vendimi i publikut nuk vonoi.

Me numërimin e votave, u bë e qartë se publiku kishte vendosur që Labi të largohej nga shtëpia e Big Brother VIP Kosova.

Ky moment shënon përfundimin e aventurës së tij brenda formatit, pas tensioneve dhe debatëve që kishin përfshirë banorin gjatë gjithë edicionit.

Largimi i tij u ndoq me emocione nga banorët dhe shikuesit, duke e bërë këtë një nga momentet më dramatike të këtij edicioni. /Telegrafi/

↗

Pas televotimit të Labit nga Zarfi i Zi, Elijona dhe Benita paralajmërojnë: Nëse ky qëndron, e lë shtëpinë sot

✇Telegrafi
By: Lavdi Rexhepi


Pas hapjes së televotimit për Labinot Rexhën, si pasojë e sjelljes së tij dhe leximit të Zarfit të Zi, banorët Elijona dhe Benita nuk ngurruan të shprehnin qëndrimet e tyre.

Elijona deklaroi qartĂ«: “NĂ«se Labinot Rexha, pas votĂ«s sĂ« publikut, vendoset tĂ« qĂ«ndrojĂ«, atĂ«herĂ« unĂ« sot e le shtĂ«pinĂ«â€.

MenjĂ«herĂ« pas saj, edhe Benita u shpreh nĂ« tĂ« njĂ«jtin ton: “Edhe unĂ« njĂ«jtĂ«.”

Kjo situatë tregon tensionin mes banorëve dhe pasojat që sjellin vendimet e publikut në Big Brother VIP Kosova. /Telegrafi/


↗

Pamja e Margot Robbie nga “Wuthering Heights” Ă«shtĂ« trendi mĂ« i bukur i momentit

✇Telegrafi
By: Gazmend Kajtazi


MinimalizĂ«m nĂ« grim, lĂ«kurĂ« e freskĂ«t dhe flokĂ« me frymĂ« romantike – ja sekretet e stilit tĂ« saj

Gjatë turneut botëror të filmit Wuthering Heights, aktorja Margot Robbie tërhoqi vëmendjen jo vetëm me veshjet elegante, por edhe me një qasje të rafinuar ndaj bukurisë. Ndërsa kombinimet e saj përfshinin krijime të shtëpive të modës si Maison Margiela, ajo zgjodhi që grimi të ishte i përmbajtur, i freskët dhe natyral.

Grimerja e saj, Pati Dubroff, zbuloi se sekreti i këtij pamje qëndron në përdorimin minimal të fondatinës dhe theksimin e skuqjes së faqeve për një efekt romantik dhe të shëndetshëm.

Baza perfekte: përgatitja e lëkurës është çelësi

Pamja pa grim kërkon lëkurë të përkryer. Margot thekson prej vitesh rëndësinë e pastrimit dhe eksfolimit të rregullt. Gjatë udhëtimeve dhe fluturimeve të gjata, ajo përdor disqe pastruese (tufere) që pastrojnë dhe rinovojnë lëkurën pa e irrituar.

Për rezultate të ngjashme:

  • Zgjidhni tufere me acid salicilik ose acid glikolik pĂ«r pastrim tĂ« thellĂ« tĂ« poreve.
  • PĂ«r lĂ«kurĂ« tĂ« ndjeshme, preferoni variante me aloe vera ose pĂ«rbĂ«rĂ«s qetĂ«sues.
  • Mos e teproni me aktivĂ«t, balanca mes pastrimit dhe hidratimit Ă«shtĂ« thelbĂ«sore.

Hidratimi me serum të lehtë dhe krem të përshtatshëm për tipin e lëkurës krijon bazën ideale për grim minimal, transmeton Telegrafi,

Grimi: natyral, por i menduar

Kjo pamje nuk ka të bëjë me fshehje, por me theksim të tipareve.

  • PĂ«rdorni fondatinĂ« tĂ« lehtĂ« ose BB krem vetĂ«m aty ku Ă«shtĂ« e nevojshme.
  • Skuqja e faqeve Ă«shtĂ« elementi kryesor – aplikojeni nĂ« mollĂ«zat e faqeve dhe pak nĂ« majĂ« tĂ« hundĂ«s pĂ«r efekt romantik.
  • Vetullat mbajini natyrale, tĂ« krehura lehtĂ«.
  • BuzĂ«t – nuanca rozĂ« e butĂ« ose balsam me shkĂ«lqim.

Rezultati? Një lëkurë që duket e freskët dhe e ndriçuar nga brenda.

Flokët: romantikë me frymë viktoriane

Frizurat e saj gjatë promovimit të filmit ishin të frymëzuara nga estetika viktoriane, por me prekje moderne.

Dy stile dominuan:

  • ValĂ« tĂ« lirshme romantike – onde tĂ« buta, natyrale, me volum tĂ« lehtĂ«.
  • Topuz i ulĂ«t artistik – i thjeshtĂ«, i sofistikuar dhe i lehtĂ« pĂ«r t’u realizuar.

Për të arritur këtë efekt:

  • PĂ«rdorni njĂ« hekur me diametĂ«r tĂ« madh pĂ«r onde tĂ« buta.
  • Mos i krehni shumĂ« – kaloni gishtat pĂ«r pamje mĂ« tĂ« relaksuar.
  • PĂ«r topuzin, lini disa fije tĂ« lira pĂ«r njĂ« efekt romantik.

Thelbi i stilit të saj

Pamja e Margot Robbie gjatĂ« turneut tĂ« “Wuthering Heights” dĂ«shmon se eleganca moderne qĂ«ndron nĂ« minimalizĂ«m. LĂ«kurĂ« e shĂ«ndetshme, grim i lehtĂ« dhe flokĂ« me lĂ«vizje natyrale, ky Ă«shtĂ« kombinimi qĂ« e bĂ«n pamjen tĂ« duket e freskĂ«t dhe e pĂ«rjetshme.

Nëse doni një pamje që është njëkohësisht romantike dhe bashkëkohore, sekreti nuk është te shtresat e produkteve, por te kujdesi i mirë dhe balanca. /Telegrafi/

↗

Mediaset: Donald Trump blen një ishull në Shqipëri

✇Java News
By: El Be

Mediat italiane po i kushtojnĂ« mjaft vĂ«mendje investimit tĂ« Ivanka Trump dhe bashkĂ«shortit tĂ« saj Jared Kushner nĂ« ishullin e Sazanit. Pas RAI 3 qĂ« i kishte kushtuar njĂ« reportazh nĂ« emisionin e njohur “EstOvest” edhe rrjeti mĂ« i madh Mediaset ka kthyer sytĂ« nga Sazani.

ËshtĂ« emisioni “Realpolitik” qĂ« transmetohet çdo tĂ« mĂ«rkurĂ« nĂ« “Rete4” qĂ« ka dĂ«rguar njĂ« grup xhirimi nĂ« ishullin e shkretĂ«. Reportazhi mban titullin “TrumpĂ«t blejnĂ« njĂ« ishull pĂ«rballĂ« ItalisĂ«â€. (Shiko KETU videon e plotĂ«)

Gazetari Dario Artale ka lundruar drejt Sazanit, por Ă«shtĂ« detyruar tĂ« kthehet mbrapsht pĂ«r shkak se persona nĂ« breg i komunikuan se “kjo mbetet njĂ« zonĂ« ushtarake dhe Ă«shtĂ« e hapur vetĂ«m gjatĂ« verĂ«s”. NĂ« reportazh jepen tĂ« dyja anĂ«t e medaljes.

Fillimisht thuhet se bregdeti i Vlorës është tashmë një kantier i hapur dhe tashmë nuk synohet më turizmi masiv, por ai i luksit. Ndërtuesi Endri Kollozi rrëfen ndërtimin e një kulle 34-katëshe pranë bregdetit duke u shprehur se projekti është shumë ekskluziv, jo për të gjithë pasi edhe çmimet nuk janë të lira.

“ËshtĂ« njĂ« ishull i shkretĂ« dhe tashmĂ« do tĂ« bĂ«het njĂ« xhevahir. Direkt ose indirekt do tĂ« fitojnĂ« tĂ« gjithĂ« shqiptarĂ«t, tĂ« gjithĂ« vlonjatĂ«t” – thotĂ« ai pĂ«r projektin e Trump.

Më pas reportazhi zhvendoset edhe në Zonën e Mbrojtur të Zvërnecit, e cila gjithashtu do të preket nga projekti Kushner-Trump. Aty flet Melitjan Nezaj, ekologjist dhe aktivist i organizatës PPNEA.

“ËshtĂ« njĂ« projekt shkatĂ«rrues. Ndodhemi nĂ« brendĂ«si tĂ« njĂ« zone tĂ« mbrojtur nga ligji shqiptar, por nĂ« fakt kanĂ« arritur tĂ« influencojnĂ« pĂ«r tĂ« ndryshuar kĂ«tĂ« ligj.

A është një projekt që lidhet me Donald Trump? Me shumë mundësi po. Të gjithë politikanët shqiptarë duan vëmendjen e personazheve kaq të fuqishëm. Dhe kjo ka padyshim një efekt.

A Ă«shtĂ« fuqia e Trump mĂ« e madhe se ajo e natyrĂ«s? Po natyrisht. ËshtĂ« e lehtĂ« pĂ«r njerĂ«z kaq tĂ« fuqishĂ«m tĂ« ndikojnĂ« nĂ« vende tĂ« varfra dhe nĂ« zhvillim. Natyrisht qĂ« njĂ« natyrĂ« kaq e bukur nuk gjendet nĂ« shumĂ« vende”, thotĂ« ai.

↗

Babai kërcënon vajzën me thikë në Durrës, plagos veten pas ndërhyrjes së policisë

✇Java News
By: El Be

Një ngjarje e rëndë është regjistruar mbrëmjen e sotme në Qerret, në Durrës, ku një burrë ka kërcënuar vajzën e tij me thikë, në gjendje të dehur.

Sipas informacioneve paraprake, ai dyshohet se e kishte dhunuar edhe më herët vajzën brenda banesës. E reja ka mundur të shpëtojë nga situata, ndërsa babai, me thikë në dorë, ka hyrë në një banesë pranë shtëpisë së tij duke kërcënuar edhe fqinjët. Falë ndërhyrjes së menjëhershme të patrullës së rendit, e cila ndodhej me shërbim në zonë, është shmangur përshkallëzimi i mëtejshëm i situatës.

GjatĂ« ndĂ«rhyrjes, autori ka goditur veten me mjetin prerĂ«s nĂ« pjesĂ«n e qafĂ«s. Ai Ă«shtĂ« transportuar me urgjencĂ« nĂ« spital nga efektivĂ«t e policisĂ«, tĂ« cilĂ«t kanĂ« arritur tĂ« parandalojnĂ« plagosje tĂ« tjera qĂ« mund t’i shkaktonte vetes.

Burime nga spitali i Durrësit bëjnë me dije se gjendja e tij paraqitet e rëndë dhe po mbahet nën monitorim nga stafi mjekësor.

Ndërkohë, policia ka ngritur një grup hetimor për të dokumentuar dhe zbardhur plotësisht rrethanat e kësaj ngjarjeje.

↗

Murrizi flet hapur: Deputetët e opozitës kanë një vit nuk shkelin në zonat që janë zgjedhur, nuk gëzojnë reputacion

✇Java News
By: El Be

Anëtari i Këshillit Kombëtar të Partia Demokratike e Shqipërisë, Myslim Murrizi ka komentuar situatën e brendshme në Partinë Demokratike, duke shpalosur kritika ndaj funksionimit të opozitës.

Gjatë një interviste televizive, Murrizi u shpreh se opozita ka nisur të forcohet, por sipas tij pritet të jetë më kurajoze pas zhvillimit të Kuvendit Kombëtar.

Ai deklaroi se, sipas tij, duhet të ketë largime të personave që i cilësoi si nihilistë dhe hipokritë, duke shtuar se disa deputetë, sipas tij, nuk kanë qenë të pranishëm në zonat ku janë zgjedhur dhe nuk gëzojnë reputacionin që duhet të ketë një përfaqësues i opozitës.

Murrizi ngriti edhe pyetje mbi, sipas tij, mungesën e reagimit të fortë nga opozita, duke aluduar për mundësi pazaresh të nëndheshme politike, ndërsa shtoi se drejtuesit politikë duhet të jenë më aktivë në terren.

Ai theksoi gjithashtu se protestat e opozitës nuk duhet të organizohen vetëm në Tiranë, por edhe në qytete të tjera të vendit, për të rritur, sipas tij, përfshirjen dhe presionin politik.

“Fati u buzĂ«qesh kurajozĂ«ve. Opozita ka nisur tĂ« bĂ«het, por e pres mĂ« kurajoze pas Kuvendit KombĂ«tar duke larguar njĂ« pjesĂ« nihilistĂ«sh dhe hipokritĂ«sh qĂ« nuk dinĂ« gjĂ« tjetĂ«r, kanĂ« njĂ« vit nuk shkelin nĂ« zonat qĂ« janĂ« zgjedhur dhe nuk gĂ«zojnĂ« reputacionin qĂ« duhet tĂ« ketĂ« njĂ« deputet i opozitĂ«s. Pse duhet tĂ« kenĂ« frikĂ« kur kanĂ« 13 vite qĂ« nuk janĂ« nĂ« pushtet? A kanĂ« pazare tĂ« nĂ«ndheshme? Pse nuk shkojnĂ« drejtuesit politikĂ«? Protesta tĂ« tilla nuk kemi pse i bĂ«jmĂ« vetĂ«m nĂ« TiranĂ«â€, u shpreh ai.

↗

“Duan tĂ« mĂ« shantazojnĂ« me video intime!”, Rivali i Orbanit akuza partisĂ« nĂ« pushtet dy muaj para zgjedhjeve

✇Java News
By: El Be

Më pak se dy muaj para zgjedhjeve në Hungari, udhëheqësi i opozitës Peter Magyar ka akuzuar rivalët e tij se po planifikojnë ta shantazhojnë me një video intime të regjistruar fshehurazi dhe thotë se do të paraqesë një ankesë tek autoritetet.

Magyar, i cili kryeson prej kohësh në sondazhe përballë kryeministrit Viktor Orban, tha se dyshonte se kishte plane për të publikuar regjistrimin nga gushti 2024, kur ai thotë se ka kryer marrëdhënie seksuale me konsensus me ish-të dashurën në një festë.

Ai po i përgjigjej një fotoje të postuar së fundmi në internet të një dhome gjumi në një apartament që daton që nga ajo kohë. Figura të rëndësishme në partinë Fidesz të Orbanit thanë se nuk dinin asgjë rreth këtyre pretendimeve. BBC i është drejtuar zëdhënësit të Orbanit për koment.

Magyar akuzoi Fidesz-in se u përpoq ta shantazhonte dhe bëri tre akuza për sjellje të paligjshme në një deklaratë të premten.

Edhe pse nuk Ă«shtĂ« publikuar asnjĂ« video, ai tha se njĂ« video nga ajo datĂ« do tĂ« ishte “regjistruar me pajisje tĂ« shĂ«rbimit sekret dhe ndoshta Ă«shtĂ« retushuar”.

↗

Procesi ndaj ish-krerĂ«ve tĂ« UÇK-sĂ«, Andoni: Presim zbutje dĂ«nimi. Qeveria e KosovĂ«s dĂ«shtoi nĂ« mbrojtjen e tyre

✇Java News
By: El Be

Procesi gjyqĂ«sor ndaj katĂ«r ish-krerĂ«ve tĂ« UshtrisĂ« Çlirimtare tĂ« KosovĂ«s nĂ« HagĂ« pritet tĂ« pĂ«rfundojĂ« pa njĂ« pafajĂ«si tĂ« plotĂ«, por me njĂ« zbutje tĂ« mundshme tĂ« dĂ«nimeve. Ky Ă«shtĂ« parashikimi i gazetarit dhe analistit tĂ« njohur Ben Andoni, i cili, i ftuar nĂ« emisionin “3D”, bĂ«ri njĂ« skanim tĂ« situatĂ«s, duke mos i kursyer kritikat edhe ndaj institucioneve tĂ« KosovĂ«s.

Sipas Andonit, çuarja e ish-Presidentit Hashim Thaçi drejt HagĂ«s nuk ishte thjesht njĂ« zhvillim juridik, por njĂ« goditje e mirĂ«menduar pĂ«r ta eliminuar atĂ«Â â€œfizikisht, moralisht dhe politikisht nga dialogu me SerbinĂ«.”

Një nga pikat më tronditëse të analizës së tij ishte krahasimi i numrit të dëshmitarëve shqiptarë që po përdoren nga prokuroria. Andoni vuri në dukje një paradoks të dhimbshëm historik që po ndodh në dhomat e Gjykatës Speciale.

“PĂ«r Sllobodan Millosheviçin nĂ« HagĂ« pati 60 shqiptarĂ« qĂ« dĂ«shmuan kundĂ«r tij, ndĂ«rsa ndaj katĂ«r ish-krerĂ«ve tĂ« UÇK-sĂ« janĂ« 200 shqiptarĂ« tĂ« sjellĂ« nga akuza,” theksoi analisti.

Ai kujtoi se e gjithĂ« gjeneza e kĂ«saj gjykate – Raporti i Dick Marty-t – u ndĂ«rtua po ashtu duke u mbĂ«shtetur nĂ« burime shqiptare, gjĂ« pĂ«r tĂ« cilĂ«n institucionet nĂ« PrishtinĂ« duhet tĂ« ishin pĂ«rgatitur shumĂ« mĂ« mirĂ« pĂ«r mbrojtjen e krerĂ«ve tĂ« luftĂ«s.

Pjesa më kritik e fjalës së Andonit kishtetë bënte me qasjen e qeverisë aktuale të Kosovës ndaj të burgosurve në Hagë. Sipas tij, zyrtarët e lartë të shtetit jo vetëm i kanë parë me cinizëm këto figura, por i kanë dëmtuar ata.

Analisti solli në vëmendje një episod të rëndë diplomatik të ndodhur në Këshillin e Sigurisë në OKB.

“Rasti i zonjĂ«s GĂ«rvalla nĂ« pĂ«rballjen me Ivica Daçiç, kur ai e falĂ«nderoi publikisht pĂ«r dosjen qĂ« kishte çuar kundĂ«r ish-krerĂ«ve tĂ« UÇK-sĂ«, Ă«shtĂ« tregues,” tha Andoni.

Ai e cilĂ«soi si “tĂ« frikshme” mĂ«nyrĂ«n se si kryediplomatja GĂ«rvalla dhe Kryeministri Albin Kurti u janĂ« drejtuar ish-krerĂ«ve tĂ« UÇK-sĂ«. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, ai theksoi dĂ«shtimin e MinistrisĂ« sĂ« Jashtme pĂ«r tĂ« pĂ«rmbushur njĂ« detyrim minimal njerĂ«zor: atĂ« tĂ« lehtĂ«simit tĂ« lidhjeve dhe vizitave tĂ« familjarĂ«ve me tĂ« paraburgosurit nĂ« HagĂ«.

PavarĂ«sisht kĂ«saj klime, Andoni e sheh si njĂ« zhvillim pozitiv faktin qĂ«, pas njĂ« periudhe tĂ« gjatĂ« heshtjeje, shoqĂ«ria nĂ« KosovĂ« ka nisur tĂ« flasĂ« dhe tĂ« kĂ«rkojĂ« drejtĂ«si pĂ«r kĂ«ta “4 heronj”, duke e nxjerrĂ« kĂ«tĂ« çështje pĂ«rtej narrativĂ«s sĂ« ngushtĂ« partiake tĂ« PDK-sĂ«.

↗

Opozita nĂ« rrugĂ«, Çejku: Duhet tĂ« pĂ«rgatisĂ« alternativĂ«, tĂ« dallojĂ« nga qeveria

✇Java News
By: El Be

Diplomati Arben Çejku duke folur pĂ«r aksionin e PD-sĂ« nĂ« emisionin “Çdo KĂ«nd” me Merita Haklajn, nĂ« A2 CNN, tha se opozita duhet tĂ« pĂ«rgatisĂ« njĂ« alternativĂ«, ku tĂ« dallojĂ« nga modeli qeverisĂ«s. Çejku vuri nĂ« dukje se ka nevojĂ« pĂ«r njĂ« qasje mĂ« proaktive, mĂ« gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se tĂ« asaj çka qeveris opozita.

“Opozita duhet tĂ« pĂ«rgatisĂ« alternativĂ«, opozita duhet tĂ« dallojĂ« nĂ« distancĂ« nga modeli qeverisĂ«s. Ka dy lloj qeverisjesh, ka njĂ« qeverisje ekzekutive tĂ« mazhorancĂ«s qĂ« qeveris vendin, por ka edhe njĂ« qeverisje tĂ« opozitĂ«s, tĂ« alternatives opozitare, dhe kĂ«tu ka nevojĂ« ende pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« njĂ« qasje mĂ« proaktive, mĂ« gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se dhe mĂ« prezantuese tĂ« asaj çka qeveris opozita. Sepse edhe opozita e ka njĂ« pjesĂ« tĂ« qeverisjes, qoftĂ« nĂ« Parlament, qoftĂ« jashtĂ« Parlamentit, nĂ« marrĂ«dhĂ«nien me tĂ« tjerĂ«t, me ndĂ«rkombĂ«tarĂ«t dhe me njerĂ«zit e qytetarĂ«t e ditĂ«s”, tha Çejku.

↗

Dashuria në bilanc, sa kushton Shën Valentini në Shqipëri?

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Shën Valentini nuk e shpiku dashurinë, por e bëri të matshme. Për disa ditë me radhë, tregu i Tiranës merr ngjyrë të kuqe, restorantet kthehen në studio me qirinj dhe muzikë live, agjencitë publikojnë paketat e fundjavës, ndërsa rrjetet sociale bëhen vitrinë ku surpriza duhet të duket po aq sa të ndihet.

NĂ« njĂ« ekonomi ku konsumatori po mĂ«sohet tĂ« krahasojĂ«, tĂ« kĂ«rkojĂ« ofertĂ« dhe tĂ« blejĂ« mĂ« shumĂ« “pĂ«rvojĂ«â€, 14 shkurti Ă«shtĂ« njĂ« mini sezon qĂ« i rrit xhiron njĂ« serie sektorĂ«sh njĂ«herĂ«sh, nga lule e Ă«mbĂ«lsira te argjendaria, hoteleria dhe shĂ«rbimet e argĂ«timit.

Kjo ditë vjen edhe në një moment ku çmimet, edhe kur nuk janë në alarm, mbeten të pranishme në vendimmarrje. Inflacioni vjetor në dhjetor 2025 ishte 2.3 për qind, ndërsa rritja mesatare vjetore e çmimeve në 2025 ishte 2.2 për qind.

“Darka romantike” dhe “buqeta e bukur” nuk janĂ« thjesht zgjedhje emocionale, por pjesĂ« e njĂ« buxheti qĂ« ndĂ«rtohet me mĂ« shumĂ« kujdes se disa vite mĂ« parĂ«. Dhe pikĂ«risht kĂ«tu nis ekonomia e ShĂ«n Valentinit: jo me pyetjen “Sa do?”, por me pyetjen “Sa duket?”.

Shumë marka shqiptare dhe ndërkombëtare kanë investuar në reklama të shtrenjta gjatë periudhës së Shën Valentinit, duke përdorur influencues të njohur dhe fushata të personalizuara për të tërhequr konsumatorët. Kjo ka bërë që një festë që dikur ishte e thjeshtë të bëhet një ngjarje masive, duke e kthyer tregun shqiptar në një mundësi të madhe për bizneset.

Lulet janë sinjali më i shpejtë i kësaj ekonomie. Ato janë produkt i menjëhershëm, i fotografueshëm, i krahasueshëm dhe me një varësi të fortë nga importi, pra nga kursi i këmbimit, kostot e transportit dhe sezonaliteti. Sipas të dhënave të INSTAT, importet e luleve rriten vit pas viti dhe kulmojnë në muajt e shkurtit e marsit, si edhe në verë, kur shtohen dasmat.

Kjo Ă«shtĂ« arsyeja pse nĂ« prag feste, dyqanet e luleve nuk shesin vetĂ«m trĂ«ndafila, por edhe “paketĂ«â€: aksesorĂ«, kartolina, tullumbace, kuti dhuratash, pra njĂ« vlerĂ« tĂ« shtuar rreth produktit bazĂ«, sepse konkurrenca nuk bĂ«het mĂ« te lulja, por te kompozimi dhe shĂ«rbimi.

Sipas tĂ« dhĂ«nave tĂ« INSTAT pĂ«r kapitullin “PemĂ«t dhe bimĂ«t, rrĂ«njĂ«t, lulet dhe gjethet zbukuruese”, pesha neto e importeve Ă«shtĂ« rritur nga rreth 5.20 milionĂ« kilogramĂ« nĂ« vitin 2020 nĂ« rreth 9.53 milionĂ« kilogramĂ« nĂ« vitin 2025.

Kjo është një rritje afërsisht 83 për qind në gjashtë vjet. Edhe vlera është zgjeruar ndjeshëm, nga rreth 884.3 milionë në 2020 në rreth 1.39 miliardë në 2025, rritje afërsisht 58 për qind. Në vitin 2025, Holanda dhe Italia janë dy qendrat kryesore të këtij importi, por me role të ndryshme. Holanda kryeson në vlerë, ndërsa Italia në volum.

Floristët në kryeqytet pohojnë se kërkesa për buqetë lulesh në Shën Valentin është gjithmonë e qëndrueshme, shpenzimet për to nisin nga 2000-10mijë lekë.

Nga buqeta te tavolina, “shpenzimi i dashurisĂ«â€ zhvendoset shpejt te restorantet dhe hotelet. Ajo qĂ« blihet nĂ« fakt Ă«shtĂ« koha jashtĂ« rutinĂ«s, njĂ« ambient qĂ« tĂ« duket i veçantĂ«, njĂ« menu e menduar si ceremoni, njĂ« performancĂ« e vogĂ«l qĂ« e dallon mbrĂ«mjen nga njĂ« darkĂ« e zakonshme.

Në vitet e fundit, ky model është përforcuar edhe nga mënyra se si paguajmë. Banka e Shqipërisë ka raportuar rritje të fortë të pagesave elektronike dhe të pagesave me kartë në POS, duke sinjalizuar se gjithnjë e më shumë transaksione kalojnë në kanale formale, aty ku ofertat, paketat dhe promocionet e organizuara funksionojnë më lehtë.

Sipas komunikimeve me disa restorante në kryeqytet, çmimet për një darkë speciale mund të variojë nga 60 deri në 100 euro për çift, varësisht nga tipologjia e restorantit dhe ofrimi i menusë speciale. Për restorantet me një reputacion të njohur, çmimi mund të arrijë deri në 200 euro për çift. Në qytetet si Tiranë, Durrës dhe Vlorë, ku turizmi dhe aktivitetet janë më të pranishme, oferta e restoranteve dhe hoteleve që ofrojnë paketat speciale është më e lartë.

NĂ« skajin tjetĂ«r tĂ« spektrit janĂ« dhuratat “e qĂ«ndrueshme”, argjendaria, bizhuteritĂ«, ora, parfumi, ku shpenzimi ka edhe njĂ« mesazh statusi. Edhe kĂ«tu, tregu ka mĂ«suar tĂ« luajĂ« me psikologjinĂ« e konsumatorit: ulje çmimesh, koleksione me motive zemre, personalizime, kuti premium, pra mekanizma qĂ« e bĂ«jnĂ« blerjen tĂ« duket si investim emocional, jo si luks i thjeshtĂ«. nĂ« njĂ« kontakt me argjendari Roche Bianka kĂ«rkesat kĂ«tĂ« vit kanĂ« qenĂ« tĂ« pĂ«rqendruara drejt produkteve tĂ« personalizuara, kostot pĂ«r produkte tĂ« tilla varionin nga 120-500 euro.

NdĂ«rkohĂ«, pĂ«r njĂ« pjesĂ« tĂ« çifteve, blerja mĂ« e madhe nuk Ă«shtĂ« njĂ« send, por njĂ« udhĂ«tim i shkurtĂ«r, njĂ« fundjavĂ« jashtĂ«, njĂ« arratisje e vogĂ«l qĂ« kthehet nĂ« kujtim dhe pĂ«rmbajtje pĂ«r rrjete sociale, pra edhe nĂ« “kapital” simbolik.

Nga agjencia Ilirida bëhet me dije se përkimi i 14 shkurtit me fundjavën ka rritur ndjeshëm interesin për paketa dy ose tre ditore, si brenda vendit ashtu edhe jashtë tij. Sipas tyre, rezervimet kanë nisur më herët se zakonisht, me kërkesa që janë përqendruar kryesisht te destinacionet urbane në rajon dhe qytetet evropiane me fluturime direkte, ku çmimi i biletës dhe koha e shkurtër e qëndrimit e bëjnë udhëtimin të përballueshëm edhe për buxhete mesatare.

Brenda vendit destinacionet më të kërkuara kanë qenë Vlora, Gjirokastra dhe Korça, si edhe zonat me resorte dhe hotele me shërbime spa, ku çmimet për një fundjavë për çift variojnë zakonisht nga 150 deri në 300 euro, në varësi të standardit dhe shërbimeve të përfshira.

Për udhëtimet jashtë vendit, interes ka pasur kryesisht për Romën, Milanon, Venezia dhe Stambollin, me kosto totale për dy persona që në shumicën e rasteve luhaten nga 400 deri në 700 euro, duke përfshirë fluturimin dhe akomodimin për dy net.

Kujdesi personal mendohet se zĂ« njĂ« vend shumĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« shpenzimet e femrave dhe çdo festĂ«, sikurse edhe 14 shkurti, e dĂ«shmon kĂ«tĂ«. KĂ«rkesat pĂ«r t’i bĂ«rĂ« partneres njĂ« dhuratĂ« tĂ« tillĂ« kĂ«tĂ« vit kanĂ« qenĂ« tĂ« shumta. PĂ«rfaqĂ«suesja e “My spa” nĂ« kryeqytet pohon se edhe kĂ«tĂ« vit, kur krijuan paketat pĂ«r ShĂ«n Valentin, menduan qĂ« tĂ« ofronin njĂ« gamĂ« tĂ« gjerĂ« tĂ« shĂ«rbimeve: Spa, masazhe, trajtime tĂ« ndryshime estetike, me qĂ«llim qĂ« tĂ« kenĂ« interes tĂ« gjerĂ«.

Prej disa vitesh, edhe në qendra të tjera të sektorit të bukurisë dhe Spa-së, paketat ofrohen në çift, ose edhe të personalizuara për meshkuj. Kërkesat për të tilla paketa janë në rritje prej vitesh, duke rrëzuar mitin e dhuratave të zakonshme për meshkujt.

Paketat nisin nga 4000 lekë personi ose në ofertë 6000 lekë në çift./ Deada Hyka

The post Dashuria në bilanc, sa kushton Shën Valentini në Shqipëri? appeared first on Revista Monitor.

↗

Arsimi i lartë, në udhëkryq

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

NjĂ« reformĂ« e vonuar nĂ« arsimin e lartĂ« po synon tĂ« sjellĂ« ndryshime nĂ« mĂ«nyrĂ«n e financimit pĂ«r universitetet, rritjen e cilĂ«sisĂ« sĂ« kĂ«rkimit shkencor, ndĂ«rkombĂ«tarizimin dhe fleksibilitetin e programeve. Aktualisht, rĂ«nia e numrit tĂ« studentĂ«ve dhe mospĂ«rputhja me tregun e punĂ«s e kanĂ« kthyer sistemin nĂ« njĂ« “treg diplomash” pa ndikim real nĂ« ekonomi. Me gjysmĂ«n e stafeve akademike qĂ« punojnĂ« me kohĂ« tĂ« pjesshme dhe 49% tĂ« universiteteve qĂ« dĂ«shtojnĂ« nĂ« kĂ«rkimin shkencor, ndryshimet mbeten tĂ« vĂ«shtira. VetĂ«m 66% e tĂ« diplomuarve tĂ« rinj punĂ«sohen, ndĂ«rsa 40% e tyre ushtrojnĂ« profesione jashtĂ« profileve pĂ«rkatĂ«se. Ja sfidat e studimeve “low cost” nĂ« ShqipĂ«ri.

 

Blerina Hoxha

Universitetet po rezultojnë hallka më e dobët e sistemit arsimor në vend. Rënia e numrit të studentëve dhe rritja e fondeve nuk po shoqërohet me rritje të cilësisë, teksa hendeku ndërmjet nevojave të tregut të punës dhe programeve të studimit po zgjerohet, në vend që të ngushtohet.

Tani kur teknologjia po formëson të gjithë aktivitetin jetësor kudo në botë, universitetet shqiptare nuk janë të gjendje të zhvillojnë bazat më të thjeshta të kërkimit as në nivel pedagogësh, teksa aftësitë digjitale të një pjese të stafit dhe studentëve mbeten të kufizuara.

Ndërmjet 2016-2024, numri i studentëve ka rënë me 13.5%, teksa në universitetet publike, rënia është dyfish më e fortë me 25% sipas të dhënave zyrtare të INSTAT.

Qeveria ka shpallur një reformë të re në fillim të këtij viti që synon të trajtojë problematikën në arsimin e lartë. Por reformat në arsim zakonisht shtyhen nga emergjencat e momentit, për shkak se nuk i japin rezultatet sot për nesër, por kanë koston më të lartë në zhvillimin afatgjatë.

Sipas dokumentit zyrtar tĂ« MinistrisĂ« sĂ« Arsimit pĂ«r “Universitetin 2030” vihet njĂ« theks mĂ« i fortĂ« nĂ« lidhjen mes arsimit tĂ« lartĂ« dhe tregut tĂ« punĂ«s. PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, universitetet orientohen tĂ« profilizojnĂ« ofertĂ«n akademike sipas nevojave reale tĂ« ekonomisĂ« kombĂ«tare dhe rajonale.

Sipas dokumentit të Ministrisë së Arsimit, një tjetër risi qendrore është zhvendosja e fokusit drejt kërkimit shkencor dhe inovacionit si shtylla të arsimit të lartë.

Një risi tjetër është ndërkombëtarizimi i arsimit të lartë. Kjo nënkupton që universitetet shqiptare duhet të funksionojnë gjithnjë e më shumë si pjesë e një hapësire akademike europiane.

Selami Xhepa, presidenti i Universitetit Europian të Tiranës, tha se në kuadër të diskutimeve për reformimin e mëtejshëm të arsimit të lartë, kërkesa e UET është përqendruar veçanërisht te lehtësimi i burokracisë në hartimin dhe miratimin e programeve të studimit, një aspekt që pengon reagimin e shpejtë të universiteteve ndaj ndryshimeve të tregut të punës dhe kërkesave të studentëve.

Një tjetër pikë e rëndësishme lidhet me rritjen e mobilitetit të studimeve, si brenda vendit ashtu edhe në nivel ndërkombëtar, në mënyrë që studentët të kenë më shumë mundësi për të ndjekur një pjesë të studimeve në institucione të tjera dhe për të përfituar nga përvoja akademike të ndryshme, tha ai.

Institucionet e Arsimit tĂ« LartĂ« jashtĂ« TiranĂ«s janĂ« tĂ« shqetĂ«suar pĂ«r efektet e reformĂ«s. Florian Bjanku, profesor nĂ« Fakultetin e DrejtĂ«sisĂ« nĂ« Universitetin e ShkodrĂ«s “Luigj Gurakuqi”, argumenton se reforma e arsimit tĂ« lartĂ« po shkon drejt njĂ« centralizimi “de facto” nĂ« boshtin Tiranë–DurrĂ«s, duke lĂ«nĂ« universitetet rajonale nĂ« nĂ«nkapacitet dhe duke krijuar pabarazi territoriale.

“Me financim minimal dhe pritshmĂ«ri maksimale, universitetet nuk arrijnĂ« tĂ« lidhen realisht me tregun e punĂ«s dhe po shndĂ«rrohen nĂ« ‘treg diplomash’. Rasti i ShkodrĂ«s tregon humbjen e besimit tĂ« tĂ« rinjve. Pa ndryshuar modelin e financimit dhe trajtimin e barabartĂ« tĂ« universiteteve, reforma rrezikon tĂ« formalizojĂ« njĂ« dĂ«shtim strukturor, jo ta zgjidhĂ« atĂ«â€, – tha z. Binjaku.

Mirëpo çdo dokument për reformimin e arsimit të lartë dhe arsimit në tërësi mbetet i paragjykuar për aq kohë sa qeveria parashikon me ulje fondet për arsimin gjatë tre viteve në vijim.

Shpenzimet publike për arsimin në vitin 2022 ishin vetëm 2.9% e PBB-së, ndërsa më 2025 pritet të arrijnë në 2.4% të PBB dhe në vitin 2028 do të jenë vetëm 2.1% të PBB-së, sipas të dhënave zyrtare të Ministrisë së Financave në buxhetin afatmesëm 2026-2028.

Kjo tregon se teksa ekonomia rritet, ndahen më pak fonde për arsimin. E njëjta praktikë po ndodh edhe me shëndetësinë. Fondet për arsimin ulen jo vetëm në raport me PBB-në, por edhe me shpenzimet totale buxhetore. Këtë vit buxheti i arsimit është sa 7.5% e totalit të buxhetit, teksa në 2028 nuk do të jetë më shumë se 7%. Teksa ekonomia zgjerohet, gjithnjë e më pak fonde ndahen për arsimin.

 

Burimi: INSTAT

 

Financimet sipas meritës dhe profilizimit

Sipas dokumenteve fillestare të reformës për arsimin e lartë, financimi i universiteteve publike do të kalojë nga një sistem financimi linear në një model që shpërblen rezultatin.

Deri më sot, universitetet tona shpesh kanë garuar në një terren të paqartë, duke ofruar degë të ngjashme që prodhojnë të papunë me diploma. Formula aktuale e financimit të IAL-ve publike mbështetet kryesisht në numrin e studentëve, programet prioritare dhe të ardhurat që krijojnë IAL-të nga tarifat e shkollimit.

Të ardhurat që kanë arritur të grumbullojnë IAL-të publike luhaten nga 32.5% e vlerës së buxhetit të shtetit të caktuar për arsimin e lartë, siç u vërejt gjatë vitit akademik 2019-2020, e deri në 21.4% në vitin 2023.

Qasja e re propozon një ndryshim paradigme me investime direkte në profilizimin e universiteteve. Kjo do të thotë që financimi nuk do të shpërndahet njësoj, por do të shkojë drejt atyre institucioneve që guxojnë të identifikohen me nevoja specifike, sidomos ato të zhvillimit rajonal.

Nëse një universitet operon në një zonë me potencial turistik apo industrial, fondet shtetërore do të priren të mbështesin ato programe që furnizojnë drejtpërdrejt ekonominë rajonale.

Për të përfituar mbështetje, universitetet duhet të dëshmojnë sukses në tre fronte. Së pari, mësimdhënia akademike, pasi cilësia nuk do të matet me numrin e studentëve në sallë, por me kompetencën e tyre pas diplomimit.

Së dyti, kërkimi shkencor, ku investimet do të kushtëzohen nga inovacioni dhe zgjidhjet që shkenca ofron për problemet reale. Së treti, roli social dhe ekonomik, i cili mat aftësinë e universitetit për të dalë jashtë mureve të tij dhe për të ndikuar pozitivisht në shoqëri.

 

Cilësia problem, gjysma e pedagogëve part-time

Ndërkohë që flitet për ndërkombëtarizim dhe renditje në listat prestigjioze botërore, një raport i fundit i Bordit të Akreditimit të Arsimit të Lartë (2024) ka nxjerrë në dritë një të vërtetë të hidhur: universitetet tona po mbështeten masivisht mbi punën e stafit me kohë të pjesshme.

Pothuajse gjysma e stafit akademik nĂ« vend, 48%, janĂ« tĂ« punĂ«suar me kohĂ« tĂ« pjesshme (part-time). Me gjysmĂ«n e trupĂ«s pedagogjike qĂ« nuk Ă«shtĂ« e pranishme me kohĂ« tĂ« plotĂ« nĂ« auditorĂ«, kĂ«rkimi shkencor mbetet nĂ« hije, pasi konsulta me studentĂ«t kthehet nĂ« njĂ« mision tĂ« pamundur. Ky model “part-time” sugjeron se universitetet po shĂ«rbejnĂ« mĂ« shumĂ« si stacione tranziti sesa si vatra tĂ« mirĂ«fillta tĂ« dijes dhe kĂ«rkimit.

Nuk bëhet fjalë vetëm për mungesë stafi, por për mungesë të kualifikimit të duhur. 39% e universiteteve kanë raportuar sfida serioze lidhur me formimin e vazhdueshëm të stafit. Ekziston një vakum i dukshëm në mbështetjen për studimet për grada dhe tituj akademikë.

Pa një trupë akademike që rritet profesionalisht, diplomat e studentëve rrezikojnë të mbeten letra pa vlerë në një treg pune që kërkon inovacion. Nuk mjafton më vetëm mbijetesa e Institucioneve të Arsimit të Lartë (IAL), por një politikë e guximshme që nxit stafin akademik të ndjekë gradat dhe titujt, duke u ofruar siguri financiare dhe stabilitet në punë.

 

Burimi: INSTAT

 

49% e universiteteve, pa lidhje me kërkimin shkencor

Arsimi i lartĂ« nĂ« ShqipĂ«ri po kalon nĂ«pĂ«r njĂ« fazĂ« ku dĂ«shira pĂ«r t’u integruar nĂ« hapĂ«sirĂ«n kĂ«rkimore europiane po pengohet nga muret e vjetra tĂ« njĂ« sistemi qĂ« ende funksionon nĂ« izolim.

Sipas gjetjeve më të fundit të Bordit të Akreditimit, panorama e kërkimit shkencor mbetet e mbyllur pothuajse tërësisht brenda mureve të universiteteve, duke dështuar të krijojë një urë komunikimi me motorët e ekonomisë: biznesin dhe institucionet publike.

Raporti i periudhës 2016-2023 tregon se rreth 49% e institucioneve të arsimit të lartë vuajnë nga probleme serioze sa u përket investimeve në shkencë dhe infrastrukturës kërkimore, duke dëshmuar se gjysma e universiteteve tona po tentojnë të prodhojnë dije pa pasur mjetet bazë për ta bërë këtë.

Hendeku reflektohet në numrin e ulët të patentave dhe në mungesën e një interesi të mirëfilltë nga industria për të financuar inovacionin akademik, një situatë që kërkon me urgjencë rishikim të thellë të legjislacionit fiskal që do të nxiste sipërmarrjen të kthente sytë nga laboratorët universitarë. Shqipëria gjendet gjithashtu përballë një vakumi të dhënash.

Edhe pse flitet pĂ«r “ShkencĂ«n e Hapur” dhe harmonizimin me strategjitĂ« europiane, realiteti tregon se jemi ende nĂ« hapat e parĂ«.

Nevoja për një fond special që financon literaturën bazë në gjuhën shqipe dhe modernizimi i bibliotekave, të cilat sipas raportit të vitit 2024 kanë ende nevojë të madhe për përmirësim, mbetet sfida që do të përcaktojë nëse universitetet tona do të jenë qendra të vërteta të inovacionit apo thjesht transmetues të një dijeje të vjetruar.

 

Kosto vjetore për student kalon 1600 euro në vit, as sa gjysma e rajonit

Në shikim të parë, shifrat që vijnë nga bilancet e arsimit të lartë në Shqipëri flasin për një rritje ambicioze. Kostoja mesatare vjetore për një student, e cila në vitin 2023 ishte 151,354 lekë, pritet të shënojë rritje të ndjeshme deri në 162,000 lekë brenda vitit 2025.

Ky trend në rritje reflekton mbështetjen shtetërore për kërkimin shkencor dhe fondet e ekselencës, të cilat kanë shënuar rritje nga rreth 364 milionë lekë në vitin 2019, në mbi 908 milionë lekë në vitin 2023. Megjithatë, pas kësaj fasade shifrash optimiste, fshihet një rrezik që po gërryen universitetet jashtë kryeqytetit.

Me kĂ«to tĂ« dhĂ«na, ShqipĂ«ria operon me njĂ« model ekstremisht “low-cost” tĂ« arsimit tĂ« lartĂ«. TĂ« dhĂ«nat e OECD-sĂ« tregojnĂ« se nĂ« rajonin e Ballkanit PerĂ«ndimor, ShqipĂ«ria mbetet nĂ« fund tĂ« renditjes. NĂ« Serbi dhe Mal tĂ« Zi, kostoja pĂ«r student vlerĂ«sohet rreth 3,000–4,000 euro nĂ« vit, nĂ« BosnjĂ« dhe MaqedoninĂ« e Veriut rreth 2,500–3,500 euro, ndĂ«rsa nĂ« KosovĂ« rreth 2,000–2,500 euro.

Pra edhe vendet e rajonit, me sisteme dhe probleme të ngjashme, investojnë mesatarisht dyfish deri në trefish më shumë për student sesa Shqipëria.

Ndërsa një student europian ka pas vetes një investim publik që varion nga 6 deri në 10 herë më i lartë, një student shqiptar përfiton vetëm minimumin e nevojshëm për funksionim bazë.

Hendeku financiar e shpjegon pse universitetet shqiptare kanĂ« mĂ« pak laboratorĂ«, mĂ« pak kĂ«rkim shkencor, paga mĂ« tĂ« ulĂ«ta pĂ«r pedagogĂ«t, mĂ« pak shĂ«rbime studentore dhe vĂ«shtirĂ«si pĂ«r t’u integruar realisht nĂ« hapĂ«sirĂ«n akademike europiane.

Reforma e arsimit tĂ« lartĂ«, megjithĂ«se synonte autonominĂ« dhe rritjen e cilĂ«sisĂ«, po prodhon njĂ« efekt anĂ«sor tĂ« rrezikshĂ«m. PĂ«rqendrimi i fondeve tĂ« ekselencĂ«s dhe programeve prioritare shpesh favorizon institucionet e mĂ«dha qendrore, duke i lĂ«nĂ« universitetet rajonale si ai i ShkodrĂ«s, DurrĂ«sit, VlorĂ«s etj., nĂ« njĂ« lloj “vdekjeje klinike” akademike.

Ndërsa Tirana thith pjesën më të madhe të investimeve dhe projekteve prioritare, universitetet në rrethe po përballen me një rënie të numrit të studentëve dhe  vështirësi në rritje për të justifikuar kostot operative që po shtrenjtohen çdo vit.

 

Burimi: INSTAT

 

Lidhje e dobët me tregun e punës, 40% e diplomave jashtë profilit

Një nga dobësitë kryesore është shkëputja relative nga tregu i punës. Shumë programe studimi mbeten ende teorike dhe jo mjaftueshëm të përditësuara me nevojat reale të ekonomisë. Studentët shpesh diplomohen pa aftësi praktike të mjaftueshme dhe me pak përvojë pune, ndërsa praktikat profesionale janë të kufizuara, formale ose jo sistematike.

Si pasojë, tranzicioni nga universiteti në punësim është i vështirë dhe shpesh i zgjatur, duke prodhuar papunësi të diplomuarish ose punësim nën nivelin e kualifikimit.

Raporti mĂ« i fundit mbi “Trendet dhe zhvillimet nĂ« edukim, aftĂ«si dhe punĂ«sim 2025” i Fondacionit Europian tĂ« Trajnimeve, tregon se ShqipĂ«ria regjistron njĂ« normĂ« punĂ«simi prej 66% pĂ«r tĂ« diplomuarit e rinj.

Ky tregues është shumë më i ulët kur krahasohet me standardin e Bashkimit Europian, i cili ka një normë punësimi prej 82.4%.

Problemi më i mprehtë që evidenton raporti është mospërputhja e aftësive, pasi rreth 30% deri në 40% e të diplomuarve me arsim të lartë ushtrojnë profesione që nuk kanë lidhje me kualifikimet e tyre arsimore.

Ky fenomen dëshmon për një lidhje të dobët ndërmjet sistemit arsimor dhe tregut të punës, duke detyruar forcën e re të punës të pranojë pozicione që nuk shfrytëzojnë potencialin e tyre të plotë, duke çuar në humbje të produktivitetit në rang kombëtar.

Përtej vështirësisë për të gjetur një punë në profesion, cilësia e vendeve të punës në Shqipëri mbetet një shqetësim madhor.

MĂ« shumĂ« se gjysma e tĂ« gjitha vendeve tĂ« punĂ«s nĂ« vend klasifikohen si “punĂ«sim i ndjeshĂ«m” (vulnerable employment), njĂ« normĂ« qĂ« Ă«shtĂ« sa dyfishi ose trefishi i mesatares sĂ« BE-sĂ«. Kjo shpjegohet me investimet e ulĂ«ta publike nĂ« arsim, ku ShqipĂ«ria shpenzon vetĂ«m 2.9% tĂ« PBB-sĂ«, duke mbetur ndjeshĂ«m nĂ«n mesataren e BE-sĂ« prej 4.7%.

Mungesa e fondeve reflektohet drejtpërdrejt në cilësinë e nxënies, ku 73.9% e 15-vjeçarëve shqiptarë rezultojnë me mungesë të aftësive bazë në matematikë, duke krijuar një cikël vështirësish që nis që në shkollë dhe kulmon me vështirësitë në tregun e punës.

Dobësitë e arsimit të lartë në Shqipëri nuk janë vetëm çështje burimesh financiare, por lidhen me modelin e zhvillimit të sistem që është i orientuar më shumë drejt prodhimit të diplomave sesa drejt aftësive, dijes dhe inovacionit që i duhen realisht ekonomisë dhe shoqërisë.

 

Ndërkombëtarizimi, diplomë europiane në Tokë Shqiptare

Sektori i arsimit të lartë në Shqipëri shënoi një hap para me nisjen zyrtare të aktivitetit të Akademisë Amerikane e Teknologjisë në Tiranë (AATT) gjatë vjeshtës së kaluar.

Ky institucion, i cili nisi rrugëtimin e tij në vitin akademik 2025-2026, po vendos një standard të ri në edukimin teknologjik në vend duke ofruar programet prestigjioze të Rochester Institute of Technology. Për herë të parë, studentët shqiptarë kanë mundësinë të ndjekin studime që kulmojnë me një diplomë të akredituar direkt nga SHBA, e lëshuar pa asnjë dallim nga selia qendrore e RIT në New York.

Kampusi i ri i Akademisw Amerikane e TeknologjisĂ« nĂ« TiranĂ« (AATT) po zhvillohet pĂ«rmes njĂ« bashkĂ«punimi tĂ« ngushtĂ« me Institutin “Harry Fultz”, duke u fokusuar nĂ« dy fusha jetike pĂ«r tregun e sotĂ«m tĂ« punĂ«s: TeknologjinĂ« e Informacionit dhe InxhinierinĂ« Elektrike.

Programet Bachelor of Science nĂ« “Computing and Information Technology” si dhe “Electrical Engineering Technology”, tĂ« cilat janĂ« projektuar pĂ«r tĂ« pĂ«rgatitur njĂ« gjeneratĂ« tĂ« re ekspertĂ«sh sipas metodologjive mĂ« tĂ« avancuara amerikane.

Ky projekt ambicioz Ă«shtĂ« fryt i njĂ« partneriteti tĂ« gjerĂ« dhe tĂ« mirĂ«-koordinuar mes Fondacionit Shqiptaro-Amerikan “Harry Fultz”, RIT New York dhe RIT KosovĂ«s. NjĂ« peshĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme nĂ« jetĂ«simin e kĂ«saj nisme kanĂ« pasur American-Albanian Educational Foundation (AAEF) dhe Albanian-American Development Foundation (AADF), tĂ« cilĂ«t nĂ« koordinim me autoritetet qeveritare shqiptare, kanĂ« bĂ«rĂ« tĂ« mundur qĂ« kjo ofertĂ« akademike elitare tĂ« jetĂ« e pranishme nĂ« kryeqytet.

Hapja e degës së Kolegjit të Europës në Tiranë, kampusi i UNED-it spanjoll në Gjirokastër, Universiteti Bujqësor që synon të transformohet sipas modelit të Vjenës (BOKU) dhe marrëveshjet me Universitetin Teknik të Stambollit janë disa sinjale të universiteteve tona drejt ndërkombëtarizimit.

Sipas shifrave zyrtare, programet në gjuhë të huaj pothuajse janë dyfishuar, duke shkuar 35 gjithsej, teksa 30 programe ofrojnë diploma të dyfishta ose të përbashkëta, kryesisht me partnerë italianë dhe francezë.

Por, ky mbetet një ndërkombëtarizim në sipërfaqe, që ende nuk ka prekur bërthamën e kërkimit shkencor. Serbia dhe Kroacia kanë një lidhje shumë më të fortë mes universitetit dhe industrisë (patentat), gjë që tek ne pothuajse nuk ekziston.

 

 

Burokraci e lartë me programet

Në një botë ku teknologjia dhe tregjet e punës ndryshojnë brenda një nate, universitetet shqiptare mbeten të mbërthyera në një burokraci kohore që duket se sfidon logjikën e kohës.

Ndërsa flasim për ndërkombëtarizim dhe diploma të përbashkëta me Vjenën apo Stambollin, rruga që duhet të përshkojë një program i ri studimi, nga ideja në departament deri te regjistrimi i studentit të parë është një maratonë burokratike që zgjat mesatarisht 12 deri në 18 muaj.

Reforma në arsimin e lartë synon edhe një fleksibilitet të hartimit dhe miratimit të programeve. Sot, hartimi i një programi të ri më shumë se sfidë akademike është betejë me procedurat.

Faza e parë nis me muaj të tërë hartimi kurrikulash dhe stivimi dokumentesh për personelin dhe infrastrukturën. Pasi kalon filtrat e brendshëm të Senatit, programi trajtohet në zyrat e Ministrisë dhe Agjencisë së Sigurimit të Cilësisë për 6 deri në 9 muaj të tjerë vlerësimi.

Kur programi më në fund merr dritën e gjelbër për të hapur dyert, një pjesë e literaturës apo metodologjisë mund të jetë tashmë e vjetruar. Nëse një universitet kërkon të hapë sot një degë për Inteligjencën Artificiale, studenti i parë do të ulet në bankë vetëm në fund të vitit 2027.

Presidenti i Universitetit Europian tĂ« TiranĂ«s tha se duhet mĂ« shumĂ« fleksibilitet nĂ« miratimin e programeve pĂ«r t’iu pĂ«rgjigjur nevojave tĂ« kohĂ«s.

Xhepa tha se Shqipëria ka nevojë për një procedurë të përshpejtuar për degët prioritare. Nuk mund të trajtohet me të njëjtën ngadalësi një degë teorike me një program në teknologji apo energji të rinovueshme, ku nevoja e tregut është emergjente.

Së dyti, izolimi akademik duhet të marrë fund. Programet e reja nuk mund të hartohen më vetëm nga profesorët brenda katër mureve. Nevojitet një model i ri ku biznesi dhe industria janë bashkautorë të kurrikulës.

NjĂ« diplomĂ« duhet tĂ« jetĂ« njĂ« “kontratĂ«â€ punĂ«simi qĂ« nĂ« zanafillĂ«, e certifikuar nga bordet e ekspertĂ«ve tĂ« fushĂ«s.

Një tjetër pengesë është ngurtësia e programeve ekzistuese. Sot, ndryshimi i një lënde kërkon riakreditim, duke i mbajtur universitetet peng të programeve të betonizuara. Nevojitet fleksibilitet që lejon institucionet të përditësojnë deri në 30% të përmbajtjes së tyre në kohë reale, pa pasur nevojë për vulat e radhës në ministri.

 

Burimi: INSTAT

 

Lexoni edhe:

Nga Florian Bjanku – Kriza e modelit universitar, pse korrektimet ligjore nuk mjaftojnĂ« pĂ«r reformĂ«n

The post Arsimi i lartë, në udhëkryq appeared first on Revista Monitor.

↗

“Kriza e modelit universitar, pse korrektimet ligjore nuk mjaftojnĂ« pĂ«r reformĂ«n”

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Nga Prof.asoc.dr. Florian Bjanku

 

  • Konferenca e RektorĂ«ve dhe reforma si pikĂ«nisje politike

Në Konferencën e fundit të Rektorëve, Kryeministri Edi Rama deklaroi se ndryshimi i Ligjit të Arsimit të Lartë nuk do të shtyhet më dhe se ai duhet të draftohet dhe miratohet brenda këtij viti.

Sipas tij, nuk bĂ«het fjalĂ« pĂ«r njĂ« pĂ«rmbysje tĂ« modelit aktual, por pĂ«r “korrektime”, duke ftuar drejtuesit e universiteteve tĂ« bĂ«hen pjesĂ« e njĂ« grupi pune pĂ«r tĂ« reflektuar shqetĂ«simet dhe konstatimet e ngritura ndĂ«r vite.

Në të njëjtën tryezë u diskutuan edhe ndërtimi i kampusit të Tiranës dhe hapja e garës për kampusin studentor në Durrës, me idenë që studentët të studiojnë në kryeqytet dhe të jetojnë në Durrës, me ndihmën e trenit, një projekt që, edhe vetë, mbetet ende i papërfunduar.

NĂ« pamje tĂ« parĂ«, ky debat jep pĂ«rshtypjen e njĂ« reforme qĂ« synon modernizimin e arsimit tĂ« lartĂ«. Por mĂ«nyra se si po artikulohet ajo pĂ«rmes kampuseve, pĂ«rqendrimit territorial dhe “korrektimeve” ligjore, ngre njĂ« pyetje themelore: a po shkojmĂ« drejt njĂ« sistemi universitar mĂ« tĂ« fortĂ« dhe mĂ« tĂ« barabartĂ«, apo drejt njĂ« sistemi edhe mĂ« tĂ« centralizuar?

 

  • Centralizimi “de facto” i sistemit universitar

Edhe pse ligjĂ«risht tĂ« gjitha institucionet publike tĂ« arsimit tĂ« lartĂ« kanĂ« tĂ« njĂ«jtin status juridik dhe u nĂ«nshtrohen tĂ« njĂ«jtave kritere akreditimi, praktika e viteve tĂ« fundit tregon se sistemi universitar shqiptar po funksionon gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« si njĂ« sistem i centralizuar “de facto”.

NĂ« mungesĂ« tĂ« njĂ« vendimi formal pĂ«r centralizim, ai po prodhohet gradualisht pĂ«rmes mekanizmave faktikĂ«: mĂ«nyrĂ«s sĂ« shpĂ«rndarjes sĂ« investimeve publike, orientimit tĂ« politikave infrastrukturore, pĂ«rqendrimit tĂ« vĂ«mendjes institucionale dhe sinjaleve politike qĂ« favorizojnĂ« boshtin Tiranë–DurrĂ«s, si epiqendĂ«r tĂ« arsimit tĂ« lartĂ«.

Kërkesa akademike, reputacioni institucional dhe investimet infrastrukturore po përqendrohen gjithnjë e më shumë në këtë bosht.

Një pjesë e konsiderueshme e kuotave universitare në rang kombëtar mbeten të paplotësuara, kapaciteti real i sistemit publik të arsimit të lartë po përdoret gjithnjë e më pak dhe kërkesa po përqendrohet në shumë pak programe studimi, kryesisht në kryeqytet.

Ky zhvillim nuk Ă«shtĂ« thjesht rezultat i “preferencave tĂ« tregut”, por pasojĂ« e drejtpĂ«rdrejtĂ« e njĂ« modeli politik dhe administrativ qĂ«, nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme, ka prodhuar diferenca midis universiteteve, pavarĂ«sisht se ligjĂ«risht ato trajtohen si tĂ« barabarta.

Kjo do të thotë se pjesa dërrmuese e universiteteve publike jashtë Tiranës po funksionojnë në kushte nënkapaciteti strukturor: auditorë bosh, programe studimi me numra minimalë studentësh, staf akademik i mbajtur në kufijtë e mbijetesës institucionale dhe infrastrukturë që amortizohet më shpejt sesa rinovohet.

Ky nĂ«nkapacitet nuk Ă«shtĂ« problem i brendshĂ«m i kĂ«tyre universiteteve. ËshtĂ« pasojĂ« sistemike e njĂ« shpĂ«rndarjeje asimetrike tĂ« burimeve dhe vĂ«mendjes publike, qĂ« i shtyn studentĂ«t drejt qendrĂ«s dhe i lĂ« universitetet rajonale nĂ« njĂ« rreth vicioz rĂ«nieje: mĂ« pak studentĂ«, mĂ« pak burime, mĂ« pak reputacion dhe, nĂ« fund, edhe mĂ« pak studentĂ«.

 

“Universitetet e rretheve”: njĂ« kategori qĂ« ligji nuk e njeh

NĂ« diskursin politik dhe institucional shqiptar, universitetet publike jashtĂ« TiranĂ«s trajtohen gjithnjĂ« e mĂ« shpesh si “universitete rrethesh”. Ky term pĂ«rdoret hapur ose nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« nĂ«nkuptuar jo vetĂ«m nĂ« debatet publike, por edhe nĂ« komunikimin institucional, nĂ« mĂ«nyrĂ«n se si artikulohen politikat arsimore dhe nĂ« hierarkinĂ« faktike qĂ« krijohet midis institucioneve tĂ« arsimit tĂ« lartĂ«.

Por ky kategorizim nuk ekziston askund në ligj.

Ligji për arsimin e lartë njeh vetëm institucione publike të arsimit të lartë, me të njëjtin status juridik, të njëjtat kritere akreditimi, të njëjtën arkitekturë institucionale dhe të njëjtin parim bazë financimi nga buxheti i shtetit.

Nuk ekziston asnjĂ« ndarje ligjore midis universiteteve “qendrore” dhe universiteteve “rrethesh”, as ndonjĂ« klasifikim territorial qĂ« tĂ« prodhonte nivele tĂ« ndryshme statusi apo misioni institucional.

Po ashtu, Shqipëria nuk ka asnjë sistem zyrtar rankimi akademik kombëtar që të justifikojë hierarki institucionale mbi bazë performance. Nuk ka as indikatorë publikë të standardizuar që të ndajnë universitetet sipas cilësisë së kërkimit, ndërkombëtarizimit, punësimit të të diplomuarve apo prodhimit shkencor.

NĂ« kĂ«tĂ« situatĂ«, ndarja faktike midis “universiteteve tĂ« TiranĂ«s” dhe “universiteteve tĂ« tjera” Ă«shtĂ« njĂ« ndarje politike dhe administrative, jo akademike.

Ajo prodhohet përmes sinjaleve politike, përqendrimit të investimeve, orientimit të politikave infrastrukturore, aksesit diferencial në projekte dhe vëmendjes institucionale që u kushtohet disa universiteteve në raport me të tjerat.

Kjo ndarje joformale ka pasoja reale: ajo i deligjitimon universitetet e tjera jashtë Tiranës në sytë e studentëve dhe familjeve të tyre, ul perceptimin për cilësinë e tyre dhe i shtyn maturantët drejt kryeqytetit jo mbi bazë standardesh akademike, por mbi bazë reputacioni të prodhuar politikisht.

NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, “universitetet e rretheve” nuk janĂ« njĂ« kategori ligjore. JanĂ« njĂ« kategori politike e prodhuar artificialisht brenda njĂ« sistemi qĂ«, nĂ« letĂ«r, pretendon barazi institucionale.

 

Ndërkombëtarizim në letër, hierarki territoriale në praktikë

Kjo ndarje faktike bie ndesh drejtpërdrejt me vetë diskursin për ndërkombëtarizimin e arsimit të lartë.

Universitetet ose janë institucione kombëtare të arsimit të lartë, të hapura ndaj ndërkombëtarizimit mbi bazë standardesh dhe performance, ose janë institucione që mbahen qëllimisht në periferi nga vetë shteti që i financon.

Nuk ekziston një kategori e ndërmjetme, ku disa universitete të kenë të drejtë reale për ndërkombëtarizim, ndërsa të tjerat të mbahen në rol periferik për shkak të vendndodhjes gjeografike.

Ndërkombëtarizimi nuk është funksion i afërsisë me kryeqytetin. Ai është funksion i cilësisë së programeve, kapaciteteve kërkimore, stafit akademik, partneriteteve ndërkombëtare, transparencës institucionale dhe prodhimit shkencor.

Nëse vetë shteti prodhon një hierarki territoriale brenda sistemit publik, atëherë ai po minon nga brenda vetë parakushtet e ndërkombëtarizimit.

Sepse një universitet që trajtohet si periferik nga financuesi i tij kryesor nuk mund të ndërtojë në mënyrë të besueshme:

  • partneritete ndĂ«rkombĂ«tare afatgjata
  • programe tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta studimi
  • mobilitet real studentĂ«sh dhe pedagogĂ«sh
  • projekte kĂ«rkimore konkurruese

Nëse vetë shteti i trajton disa institucione si të dorës së dytë, atëherë çdo fjalë për ndërkombëtarizim mbetet retorikë.

Në këtë kuptim, paradoksi është i thellë: shteti flet për ndërkombëtarizim, por sillet si një aktor që prodhon dhe legjitimon pabarazi territoriale brenda sistemit të vetë universitar.

Dhe kjo e bën të pamundur që ndërkombëtarizimi të funksionojë si politikë publike serioze, sepse ai mbështetet mbi një themel institucional të brishtë dhe të pabarabartë.

 

Financim minimal, pritshmëri maksimale

Kjo kontradiktë bëhet edhe më e fortë kur shihet niveli real i financimit publik për arsimin e lartë.

Shqipëria renditet ndër vendet me financimin më të ulët për student në Europë dhe ndër më të ulëtit globalisht. Investimi publik për student është disa herë më i ulët se mesatarja e vendeve të Bashkimit Europian dhe dukshëm më poshtë edhe se ai i vendeve të rajonit.

Në terma praktikë, kjo do të thotë se universitetet shqiptare operojnë me buxhete që nuk mbulojnë as nevojat bazë për laboratorë, infrastrukturë moderne, biblioteka funksionale, staf të kualifikuar dhe kërkim shkencor minimalisht konkurrues.

Megjithatë, me këtë nivel financimi kërkohet njëkohësisht cilësi europiane e programeve, kërkim shkencor i qëndrueshëm, ndërkombëtarizim real dhe lidhje funksionale me tregun e punës, por pa instrumentet financiare që i bëjnë këto objektiva realisht të arritshme.

Universiteteve u kërkohet të prodhojnë diploma konkurruese ndërkombëtarisht, të publikojnë kërkim shkencor të nivelit të lartë, të tërheqin studentë të huaj dhe të ndërtojnë partneritete ndërkombëtare, ndërkohë që nuk u jepen as mjetet minimale financiare për ta bërë këtë në mënyrë serioze dhe të qëndrueshme.

Ky është një model që prodhon në mënyrë të pashmangshme dështim: nga universitetet kërkohet të sillen si institucione të botës së zhvilluar, ndërkohë që financohen si institucione periferike të një vendi me të ardhura të ulëta.

NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, kriza e arsimit tĂ« lartĂ« nĂ« ShqipĂ«ri nuk Ă«shtĂ« krizĂ« menaxhimi universitar dhe as krizĂ« performance akademike. ËshtĂ« krizĂ« e drejtpĂ«rdrejtĂ« e modelit shtetĂ«ror tĂ« financimit tĂ« arsimit tĂ« lartĂ« dhe e njĂ« politike publike qĂ« ka ndĂ«rtuar pritshmĂ«ri maksimale mbi baza financiare minimale.

 

Universiteti dhe tregu i punës: verdikti i heshtur

Kriza e lidhjes universitet – treg pune nuk Ă«shtĂ«, nĂ« thelb, dĂ«shtim i universiteteve. Ajo Ă«shtĂ« pasojĂ« logjike e njĂ« modeli qĂ« kĂ«rkon rezultate tĂ« nivelit tĂ« lartĂ« me financim minimal dhe pa njĂ« arkitekturĂ« institucionale serioze pĂ«r formimin praktik dhe tranzicionin drejt punĂ«simit.

Tregu i punës po jep prej vitesh një verdikt të heshtur: formimi praktik i të porsadiplomuarve është i pamjaftueshëm, tranzicioni nga auditorët në punësim është i gjatë dhe i kushtueshëm dhe shumica e të rinjve kanë nevojë për muaj ose vite trajnimi shtesë përpara se të bëhen realisht produktivë.

Diploma universitare, në këto kushte, nuk përkthehet më automatikisht në kapital njerëzor të gatshëm për tregun e punës. Ajo kërkon një fazë të dytë investimi në trajnim, praktikë dhe rikualifikim që nuk është as e garantuar dhe as e barabartë për të gjithë.

Kjo krijon një pabarazi të re sociale: vetëm ata që kanë akses në kompani të mëdha, në rrjete profesionale ose në burime financiare familjare arrijnë të kalojnë më shpejt këtë fazë tranzicioni.

Ky realitet shpjegon një pjesë të madhe të eksodit të heshtur nga universitetet publike dhe humbjen progresive të besimit se diploma universitare përbën ende një investim racional për të ardhmen.

 

Rendja pas numrave dhe tarifave

Një tjetër devijim strukturor i rëndë është rendja pas degëve ku ka më shumë kërkesë dhe më shumë tarifa studentore.

Sistemi universitar po sillet gjithnjë e më shumë si një treg i brendshëm diplomash, jo si instrument i politikës publike për zhvillim ekonomik dhe shoqëror.

Degët që sjellin më shumë studentë dhe më shumë të ardhura mbahen hapur dhe zgjerohen, pavarësisht nga vlera e tyre reale për ekonominë kombëtare dhe për nevojat afatgjata të tregut të punës.

Në të kundërt, degët strategjike për shtetin dhe ekonominë reale po lihen pas dore në mënyrë sistematike. Në krye të kësaj liste janë degët e mësuesisë, të cilat përbëjnë sot një rrezik real për sigurinë arsimore të vendit në afatin e mesëm dhe të gjatë.

Programet e mësuesisë në matematikë, fizikë, kimi, biologji dhe informatikë kanë prej vitesh numër shumë të ulët studentësh, aq sa në disa universitete mezi formohen grupe mësimore minimale ose programet mbahen hapur vetëm formalisht.

Kjo do të thotë se pas disa vitesh, Shqipëria rrezikon të përballet me mungesë reale mësuesish në shkencat ekzakte dhe natyrore, ose, edhe më keq, me një trupë mësimore të pamjaftueshme dhe të paformuar si duhet për kërkesat e një shoqërie moderne.

Në të njëjtën logjikë po degradojnë edhe degë të tjera strategjike për ekonominë reale dhe sigurinë zhvillimore të vendit, si bujqësia, agropërpunimi, pyjet, mjedisi dhe disa degë teknike.

Kjo po prodhon një paradoks të rrezikshëm: Shqipëria përballet njëkohësisht me mungesë të theksuar të specialistëve në sektorë kyç të ekonomisë dhe me tepricë diplomash në fusha që kanë gjithnjë e më pak kthim real në punësim.

Logjika e tregut të brendshëm universitar po zëvendëson logjikën e interesit publik.

Universitetet po detyrohen të mbijetojnë financiarisht përmes tarifave dhe volumit të studentëve, jo të zhvillojnë kapital njerëzor për sektorët që i duhen realisht vendit.

NĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ«, politika publike e arsimit tĂ« lartĂ« po privatizohet “de facto”, jo pĂ«rmes ligjit, por pĂ«rmes mungesĂ«s sĂ« financimit dhe zhvendosjes sĂ« barrĂ«s financiare nga shteti te studentĂ«t.

Në një vend që përballet me emigrim masiv të të rinjve dhe boshatisje të rajoneve, arsimi i lartë duhej të shërbente si instrument për mbajtjen e të rinjve në vend.

Në praktikë, tarifat universitare janë të larta në raport me të ardhurat dhe barra financiare mbi familjet është bërë e rëndë. Për shumë maturantë, zgjedhja për të vazhduar studimet e larta nuk është më vetëm vendim akademik, por edhe vendim ekonomik.

Në këtë kontekst, arsimi i lartë po kufizon aksesin e një pjese të të rinjve në universitet dhe po i orienton ata ose drejt Tiranës, me kosto më të larta, ose drejt zgjedhjeve alternative, përfshirë emigrimin.

Në këtë kuptim, tarifat universitare nuk janë thjesht çështje financiare.
Ato janë çështje strategjike kombëtare, sepse po ndikojnë drejtpërdrejt në vendimet jetike të një brezi të tërë.

 

Shkodra si test real i modelit

Në këtë kuadër, Shkodra përfaqëson një rast testues për të gjithë modelin universitar shqiptar dhe për pasojat reale të mënyrës se si po konceptohet sot reforma e arsimit të lartë përmes ndryshimit të ligjit që pritet të miratohet këtë vit.

NĂ«se reforma e re po ndĂ«rtohet mbi idenĂ« e “korrektimeve” ligjore, kampuseve tĂ« reja dhe pĂ«rqendrimit territorial tĂ« investimeve, atĂ«herĂ« shifrat nga Shkodra tregojnĂ« qartĂ« se problemi Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« i thellĂ« dhe shumĂ« mĂ« strukturor.

Nga 1.413 maturantĂ« nĂ« Qarkun e ShkodrĂ«s pĂ«r vitin 2025, vetĂ«m 580 zgjodhĂ«n Universitetin “Luigj Gurakuqi”. 325 u orientuan drejt universiteteve tĂ« TiranĂ«s, 113 drejt universiteteve jashtĂ« vendit dhe 400 nuk nisĂ«n fare arsimin e lartĂ«.

NĂ« total, 838 tĂ« rinj – gati 60% e maturantĂ«ve shkodranĂ« – nuk e panĂ« universitetin e qytetit tĂ« tyre si zgjedhje pĂ«r tĂ« ardhmen.

Këto shifra nuk përfaqësojnë thjesht një luhatje regjistrimesh apo një problem lokal të një institucioni të vetëm. Ato pasqyrojnë një prirje strukturore dhe një krizë besimi shumë më të thellë ndaj modelit aktual të arsimit të lartë.

Në thelb, ato tregojnë një prishje të kontratës së heshtur midis universitetit publik dhe të rinjve: ideja se arsimi i lartë është rruga më e sigurt drejt një jete më të mirë, drejt punësimit të qëndrueshëm dhe drejt mobilitetit social.

Kur një qytet universitar historik si Shkodra humbet shumicën e maturantëve të vet, problemi nuk është thjesht reputacioni i një universiteti. Problemi është modeli kombëtar i arsimit të lartë që po prodhon sistematikisht humbës rajonalë dhe fitues territorialë.

Në këtë kuptim, Shkodra nuk është përjashtim. Ajo është testi real për reformën që po shkruhet sot.

Dhe nĂ«se ligji i ri nuk adreson pikĂ«risht kĂ«to dinamika reale – besimin e tĂ« rinjve, lidhjen me tregun e punĂ«s, financimin publik dhe trajtimin e barabartĂ« tĂ« universiteteve si institucione kombĂ«tare – atĂ«herĂ« ai rrezikon tĂ« formalizojĂ« nĂ« ligj njĂ« dĂ«shtim qĂ« tashmĂ« po ndodh nĂ« praktikĂ«.

 

Shkodra dhe qytetet rajonale: rol periferik apo qendra kombëtare?

Shkodra nuk është një qytet periferik dhe as një hapësirë dytësore në hartën akademike dhe ekonomike të vendit.

Ajo është një nga qendrat historike të arsimit të lartë në Shqipëri, qendër ekonomike rajonale dhe nyje natyrore e veriut dhe verilindjes, me funksione reale arsimore, kulturore dhe zhvillimore që shkojnë përtej kufijve të një bashkie apo qarku.

Në çdo model modern të zhvillimit territorial, qytete të tilla trajtohen si pole universitare dhe ekonomike rajonale, jo si satelitë periferikë të kryeqytetit.

Trajtimi i ShkodrĂ«s si hapĂ«sirĂ« dytĂ«sore, ndĂ«rkohĂ« qĂ« gjithçka qĂ« lidhet me tĂ« rinjtĂ«, universitetet, investimet publike, infrastruktura akademike dhe perspektiva ekonomike pĂ«rqendrohet nĂ« TiranĂ«, nuk Ă«shtĂ« politikĂ« zhvillimi tĂ« balancuar. ËshtĂ« politikĂ« boshatisjeje graduale.

Kjo qasje po prodhon një cikël vetëpërforcues: sa më shumë investime, programe dhe mundësi përqendrohen në kryeqytet, aq më shumë të rinjtë largohen nga qytetet rajonale; dhe sa më shumë të rinjtë largohen, aq më shumë justifikohet politikisht zhvendosja e investimeve drejt Tiranës.

NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, pĂ«rqendrimi i popullsisĂ« nĂ« TiranĂ« nuk Ă«shtĂ« sukses statistik dhe as tregues i zhvillimit modern. ËshtĂ« maskim numerik i zbrazjes sĂ« pjesĂ«s tjetĂ«r tĂ« ShqipĂ«risĂ«.

Një vend që mat suksesin e vet zhvillimor me mbipopullimin e një qyteti të vetëm dhe me boshatisjen e gjithë territorit tjetër nuk po zhvillohet. Po tkurret në mënyrë asimetrike.

Dhe nëse reforma e arsimit të lartë vazhdon të konceptohet mbi këtë logjikë territoriale, ajo nuk do të prodhojë universitete më të forta. Do të prodhojë një Shqipëri më të zbrazur jashtë kryeqytetit.

 

ÇfarĂ« duhet tĂ« prekĂ« realisht reforma

NĂ«se reforma e Ligjit tĂ« Arsimit tĂ« LartĂ« kufizohet nĂ« “korrektime” teknike, nĂ« riorganizime administrative dhe nĂ« projekte infrastrukturore tĂ« pĂ«rqendruara territorial, ajo do tĂ« dĂ«shtojĂ« tĂ« adresojĂ« problemin real tĂ« sistemit universitar shqiptar.

NĂ«se reforma nuk prek realisht:

  • mĂ«nyrĂ«n se si shteti i financon universitetet dhe nivelin minimal tĂ« investimit publik pĂ«r student
  • mĂ«nyrĂ«n se si i trajton universitetet si institucione kombĂ«tare tĂ« barabarta dhe jo si institucione qendrore dhe periferike
  • lidhjen reale, tĂ« strukturuar dhe tĂ« detyrueshme me tregun e punĂ«s
  • financimin prioritar tĂ« degĂ«ve strategjike pĂ«r shtetin dhe ekonominĂ« reale
  • dhe rolin rajonal tĂ« universiteteve si pole zhvillimi ekonomik, social dhe demografik

atëherë ajo nuk do të ndalë as eksodin e heshtur të të rinjve nga universitetet publike, as boshatisjen progresive të auditorëve në qytetet rajonale, as humbjen e besimit të një brezi të tërë se arsimi i lartë përbën ende një rrugë reale drejt një jete më të mirë.

Në këtë rast, ligji i ri nuk do të prodhojë reformë. Do të prodhojë vetëm një version të ri ligjor të të njëjtit dështim strukturor.

Sepse kriza e arsimit tĂ« lartĂ« nĂ« ShqipĂ«ri nuk Ă«shtĂ« krizĂ« normash juridike. ËshtĂ« krizĂ« modeli zhvillimi.

Dhe nëse modeli nuk ndryshon, as ligji nuk mund ta shpëtojë sistemin.

 

Lexoni edhe:

Arsimi i lartë, në udhëkryq

The post “Kriza e modelit universitar, pse korrektimet ligjore nuk mjaftojnĂ« pĂ«r reformĂ«n” appeared first on Revista Monitor.

↗

Kostoja e fshehur nga pandemia

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Pas pandemisĂ« sĂ« Covid-19, numri i pacientĂ«ve tĂ« shtruar nĂ« spitalet psikiatrike ka rĂ«nĂ«, por mjekĂ«t psikiatĂ«r tĂ« shĂ«rbimeve ambulatore pohojnĂ« se kjo nuk tregon pĂ«rmirĂ«sim tĂ« gjendjes mendore tĂ« popullsisĂ«, pasi barrierat sociale dhe stigma kanĂ« penguar trajtimin. Sipas tyre, nĂ« shĂ«rbimet ambulatore Ă«shtĂ« rritur ndjeshĂ«m numri i tĂ« rinjve dhe moshĂ«s sĂ« mesme (20–45 vjeç) qĂ« trajtohen pĂ«r ankth, çrregullime humori dhe probleme me identitetin dhe marrĂ«dhĂ«niet. Ministria e ShĂ«ndetĂ«sisĂ« parashikon ndĂ«rhyrje tĂ« hershme dhe zhvillimin e shĂ«rbimeve komunitare pĂ«r fĂ«mijĂ«t dhe adoleshentĂ«t, megjithatĂ« mungesa e specialistĂ«ve dhe pengesat infrastrukturore mbeten sfida kryesore.

 

Dorina Azo

NĂ« spitalin psikiatrik “Xhavit Gjata”, brenda QendrĂ«s Spitalore Universitare “NĂ«nĂ« Tereza”, aktualisht ndodhen tĂ« shtruar 60 deri nĂ« 80 pacientĂ«, prej tĂ« cilĂ«ve pesĂ« janĂ« tĂ« hospitalizuar prej mĂ« shumĂ« se njĂ« dekadĂ«.

Dy nga kĂ«ta pacientĂ« gjenden tĂ« shtruar qĂ« prej moshĂ«s 10–12-vjeçare, duke e kaluar pothuajse gjithĂ« jetĂ«n e tyre brenda institucionit.

Mosha aktuale e pacientëve që kanë nevojë për hospitalizim afatgjatë varion nga 30 deri në 45 vjeç. Dy prej tyre, sipas stafit të shërbimit psikiatrik, janë pacientë të shtruar prej 30 vitesh, një prej tyre është i hospitalizuar prej 23 vitesh, dhe dy të tjerë janë të hospitalizuar për një periudhë 15 deri në 20-vjeçare.

Sipas stafit tĂ« shĂ«rbimit psikiatrik nĂ« QSUNT, 70–80% e rasteve tĂ« shtruara lidhen me pĂ«rdorimin e lĂ«ndĂ«ve narkotike, njĂ« problematikĂ« qĂ« vijon tĂ« rritet, sidomos mes tĂ« rinjve dhe atyre me çrregullime tĂ« shĂ«ndetit mendor tĂ« pambĂ«shtetur nga familja.

Pjesa tjetër e pacientëve, gati 30% e të shtruarve, vuajnë nga skizofrenia e lindur ose e shfaqur në moshë të re, çrregullime të rënda të humorit apo diagnoza të tjera që kërkojnë monitorim të vazhdueshëm spitalor.

Stafi i pavijonit thekson se pacientët që qëndrojnë për periudha shumë të gjata në spital zakonisht janë raste të cilat nuk kanë përfituar dot kujdes të qëndrueshëm familjar për shkak të kushteve të tyre mjekësore dhe kanë nevojë për hospitalizim afatgjatë.

Pjesa tjetĂ«r e pacientĂ«ve janĂ« kryesisht pĂ«rdorues tĂ« lĂ«ndĂ«ve narkotike ose pacientĂ« me skizofreni, tĂ« cilĂ«t shtrohen deri nĂ« 3–4 herĂ« nĂ« vit.

Këta janë pacientë që qëndrojnë disa muaj të shtruar dhe më pas kthehen sërish për hospitalizim, apo për shkak të ripërdorimit të substancave narkotike, ose pavarësisht trajtimit për skizofreninë, përjetimet e forta emocionale i detyrojnë të rikthehen në pavijon.

 

Burimi: Ministria e Bujqësisë

 

Sipas të dhënave të raporteve të realizimit të treguesve të monitorimit financiar për Ministrinë e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale, në vitin 2024, në spitalet psikiatrike ishin të shtruar 1,096 pacientë. Krahasuar me vitin paraardhës, numri i tyre ka rënë 33.4%.

Pas periudhës së pandemisë së Covid-19 vihet re se numri i pacientëve të shtruar në spitalet psikiatrike është në rënie. Në vitin 2019, sipas të dhënave të Ministrisë së Shëndetësisë, ishin të shtruar 2,312 pacientë. Në 2020 numri i tyre arriti në 1,558 apo rreth 33% më pak se viti paraardhës. Rënia e shtrimeve të pacientëve në spitalet psikiatrike vijoi edhe gjatë vitit 2021. Numri i të shtruarve krahasuar me 2020 ra me rreth 19%.

Edhe pse numri i shtrimeve në spitalet psikiatrike është në rënie, sipas mjekut psikiatër, psikoterapist Neli Demi, kjo nuk duhet të interpretohet si përmirësim i gjendjes së shëndetit mendor të popullsisë. Sipas tij, barriera të shumta, përfshirë ato sociale, kulturore dhe ekonomike, pengojnë qasjen në trajtim efektiv.

“Kjo rĂ«nie nuk duhet interpretuar si pĂ«rmirĂ«sim i gjendjes mendore tĂ« popullatĂ«s. PĂ«rkundrazi, pandemia e Covid-19 rriti ndjeshĂ«m barrĂ«n e problemeve tĂ« shĂ«ndetit mendor. Ajo qĂ« ka ndryshuar Ă«shtĂ« mĂ«nyra e trajtimit, por edhe disa faktorĂ« tĂ« tjerĂ«.

Së pari, gjatë pandemisë së Covid-19 pati kufizime reale të aksesit në spital dhe hezitim të madh nga familjarët për shtrime për shkak të frikës nga infektimi. Së dyti, u forcua prirja për trajtim ambulator dhe në komunitet, shpesh edhe kur shtrimi do të mund të kishte qenë i dobishëm.

Disponueshmëria e shtretërve psikiatrikë nuk është e shpërndarë në mënyrë të barabartë duke vështirësuar aksesin e popullatës në shërbime psikiatrike me shtretër.

Po ashtu, stigma ndaj shtrimit psikiatrik mbetet e fortĂ« dhe shumĂ« familje pĂ«rpiqen ta menaxhojnĂ« situatĂ«n nĂ« shtĂ«pi deri nĂ« limite tĂ« rrezikshme. Pra rĂ«nia e shtrimeve nuk reflekton domosdoshmĂ«risht nevojĂ« mĂ« tĂ« ulĂ«t, por barriera strukturore, sociale dhe kulturore”, nĂ«nvizon mjeku psikiatĂ«r Demi.

MĂ« herĂ«t, mjekĂ«t psikiatĂ«r tĂ« spitalit psikiatrik nĂ« QSUNT pohuan pĂ«r “Monitor” se nĂ« spitalet psikiatrike gjithmonĂ« shfaqet kjo tendencĂ«, numri i pacientĂ«ve herĂ« ulet dhe herĂ« rritet. Kjo pasi disa pacientĂ« kronikĂ« tĂ« shtruar nĂ« psikiatri qĂ« pĂ«rfundojnĂ« mjekimin, rikthehen sĂ«rish pĂ«r shtrime, pasi gjendja e tyre pĂ«rkeqĂ«sohet nga pĂ«rdorimi i substancave narkotike.

 

Burimi: Ministria e Bujqësisë

 

Të shtruarit në spitalet psikiatrike, peshë të ulët në totalin e shtrimeve

Për vitin 2024, në total, numri i të shtruarve në spitalet publike arriti 322 mijë pacientë sipas të dhënave të Ministrisë së Shëndetësisë. Në raport me vitin paraardhës, numri i pacientëve të shtruar u rrit 5%.

Por pavarësisht numrit të lartë të shtrimeve, pacientët e shtruar në spitalet psikiatrike përbëjnë peshë të ulët. Për vitin 2024, shtrimet në psikiatri zinin rreth 0.3% të totalit të shtrimeve, duke shënuar nivelin më të ulët për periudhën 6-vjeçare.

Në vitin 2019, pacientët që u shtruan në spitale psikiatrike përbënin rreth 0.74% të totalit të shtrimeve spitalore. Ky ishte niveli më i lartë gjatë periudhës 2019-2024.

Në vitin 2020, kjo përqindje ra pak, në rreth 0.7%, duke reflektuar ndikimin e kufizimeve dhe frikës nga pandemia Covid-19. Ulja u përshpejtua edhe më shumë në vitin 2021, kur përqindja arriti në 0.49%, që është një rënie e ndjeshme krahasuar me 2019.

Në vitet 2022 dhe 2023 pati përmirësim të lehtë, pasi përqindja u rrit në afërsisht 0.5%, por kjo rritje ishte ende nën nivelin e viteve para pandemisë së Covid-19.

Mjeku psikiatër Neli Demi thekson se shifra është e ulët për një sërë arsyesh që nga nënraportimet, por edhe shmangie të pacientëve nga shtrime për arsye sociale apo ekonomike, si dhe periodiciteti i shtrimeve, ku më shumë pacientët shtrohen në spitalet psikiatrike në fazë të avancuar të sëmundjes së tyre mendore. Sipas tij, kjo mund të tregojë se pacientët me probleme mendore po hasin vështirësi më të mëdha për të pasur shërbimet spitalore ose po trajtohen më shumë jashtë spitalit.

“Kjo shifĂ«r Ă«shtĂ« tejet e ulĂ«t dhe nuk pasqyron barrĂ«n reale tĂ« sĂ«mundjeve mendore. Po, ka shumĂ« gjasa pĂ«r: nĂ«nraportim, shmangie tĂ« shtrimit pĂ«r arsye sociale, kulturore, ekonomike, mungesĂ« alternativash tĂ« ndĂ«rmjetme (shĂ«rbime komunitare, struktura rezidenciale).

Shpesh pacientĂ«t shtrohen vetĂ«m nĂ« faza tĂ« avancuara tĂ« sĂ«mundjes, kur situata Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« e papĂ«rballueshme. Kjo e ul efikasitetin e trajtimit dhe rrit koston afatgjatĂ«â€.

 

Diagnozat dhe grupmoshat më të prekura nga sëmundjet mendore

NĂ« praktikĂ«n ambulatore, çrregullimet mĂ« tĂ« shpeshta tĂ« shĂ«ndetit mendor janĂ« ankthi, depresioni, varĂ«sitĂ« dhe çrregullimet e personalitetit. MegjithatĂ«, vetĂ«m 5-10% e pacientĂ«ve me kĂ«to diagnoza pĂ«rfundojnĂ« nĂ« shtrim spitalor. “Diagnozat qĂ« kĂ«rkojnĂ« mĂ« shumĂ« shtrim janĂ« psikoza, episodet maniake dhe depresionet e rĂ«nda”, nĂ«nvizon mjeku Neli Demi.

Sipas tij, grupmoshat më të prekura nga ankthi janë të rinjtë dhe moshat e mesme, të cilët përballen me presione sociale, ekonomike dhe profesionale të rënda. Në të moshuarit dominojnë depresioni dhe çrregullimet neuro-kognitive.

“Aktualisht, tĂ« rinjtĂ« dhe moshat e mesme (20–45 vjeç) paraqiten mĂ« shpesh pĂ«r trajtim. Kjo lidhet me presionet sociale, ekonomike dhe profesionale, pasigurinĂ« dhe ndryshimet e shpejta tĂ« stilit tĂ« jetesĂ«s.

Te tĂ« moshuarit shohim mĂ« shumĂ« raste tĂ« lidhura me: depresionin; çrregullimet neuro-kognitive, izolimin social. NdĂ«rsa tek tĂ« rinjtĂ« po vĂ«rehet rritje e ndjeshme e ankthit, çrregullimeve tĂ« humorit dhe problemeve tĂ« lidhura me identitetin dhe marrĂ«dhĂ«niet”, pohon ai.

Mjekja psikiatër Arjana Rreli, pranë shërbimit parësor, pohoi më herët se pas ngjarjes së tërmetit të vitit 2019, shtimi i pacientëve më shenja ankthi dhe paniku u rrit në vend. Me shfaqjen e pandemisë së Covid-19, numri i pacientëve që vuajnë nga ankthi është në rritje.

Gjithashtu nga stafi i urgjencës së shërbimit psikiatrik pohojnë se në ditë paraqiten mbi 10 raste urgjencash të pacientëve që vuajnë nga ankthi. Pacientët e paraqitur në urgjencën e spitalit janë kryesisht individë që në të kaluarën kanë qenë përdorues të lëndëve narkotike.

 

Profili i pacientit që kërkon trajtim ambulator

Sipas mjekut psikiatër Neli Demi, profili i pacientit që kërkon trajtim ambulator ka ndryshuar ndjeshëm, për shkak të pasigurive ekonomike dhe intensitetit të jetës moderne.

“Sot kemi pacientĂ« mĂ« tĂ« rinj, mĂ« shumĂ« gra qĂ« kĂ«rkojnĂ« ndihmĂ«, mĂ« shumĂ« probleme tĂ« lidhura me stres kronik, pasiguri ekonomike dhe izolim social.

Gjithashtu, ka njĂ« rritje tĂ« pacientĂ«ve funksionalĂ« nga ana profesionale, por emocionalisht tĂ« rraskapitur, tĂ« cilĂ«t mĂ« parĂ« nuk do t’i drejtoheshin psikiatrit. Kjo tregon rritje tĂ« ndĂ«rgjegjĂ«simit, por edhe intensitet tĂ« jetĂ«s moderne”.

 

Burimi: Ministria e Bujqësisë

 

Kostoja e trajtimit të sëmundjeve mendore

Për vitin 2024, sipas të dhënave të Ministrisë së Shëndetësisë, kostoja e trajtimit për një pacient në spitalet psikiatrike shtetërore ishte 847,173 lekë, kundrejt kostos prej 693,238 lekësh për pacient të 8-mujorit të 2024.

Rritja e kostos së shpenzimeve është rritur për shkak të shtimit të numrit të punonjësve dhe si rrjedhim, të fondit të pagave.

Ndërsa në sektorin privat, një seancë psikiatrike kushton mes 4,000 dhe 8,000 lekë, ndërsa kostoja e medikamenteve mund të jetë e konsiderueshme për familjet, veçanërisht për trajtime afatgjata.

“Sa u pĂ«rket medikamenteve: trajtimet bazĂ« mund tĂ« kushtojnĂ« disa mijĂ«ra lekĂ« nĂ« muaj, ndĂ«rsa terapitĂ« mĂ« komplekse apo medikamentet specifike mund tĂ« shkojnĂ« ndjeshĂ«m mĂ« lart. PĂ«r shumĂ« familje, kostoja Ă«shtĂ« pengesĂ« reale, sidomos pĂ«r trajtime afatgjata”, nĂ«nvizon Dr. Demi.

 

Sfida e sistemit të shëndetit mendor dhe nevoja për shërbime më të integruara

Pavarësisht rënies së shtrimeve, barra e sëmundjeve mendore mbetet e lartë dhe mjekët psikiatër theksojnë domosdoshmërinë e përmirësimit të sistemit të shëndetit mendor.

Sistemi i shëndetit mendor, sipas psikiatrit Neli Demi, ka nevojë për zhvendosje të fokusit drejt shërbimeve komunitare, qendrave ditore dhe strukturave rezidenciale. Një tjetër problem i rëndësishëm është stigma e madhe që lidhet me shtrimin psikiatrik, që shpesh detyron familjet të menaxhojnë situatën në shtëpi, deri në limite të rrezikshme.

 

ÇfarĂ« parashikon strategjia kombĂ«tare dhe rĂ«ndĂ«sia e ndĂ«rhyrjeve tĂ« hershme

Ministria e ShĂ«ndetĂ«sisĂ« dhe MirĂ«qenies Sociale parashikon nĂ« draftin e Planit KombĂ«tar tĂ« Veprimit pĂ«r GarancinĂ« e FĂ«mijĂ«ve zbatimin e “StrategjisĂ« KombĂ«tare tĂ« ShĂ«ndetit pĂ«r periudhĂ«n 2021–2030” dhe tĂ« “Planit tĂ« Veprimit pĂ«r ShĂ«ndetin Mendor 2023–2026”. KĂ«to masa synojnĂ« pĂ«rmirĂ«simin e zbulimit tĂ« hershĂ«m dhe trajtimit tĂ« çrregullimeve mendore, me njĂ« fokus tĂ« veçantĂ« te fĂ«mijĂ«t dhe adoleshentĂ«t.

Sipas draftit është ngritur Nënkomiteti për Shëndetin Mendor të Fëmijëve dhe Adoleshentëve, si strukturë ndërsektoriale. Janë hartuar disa dokumente të praktikës klinike për identifikimin e hershëm të problemeve të shëndetit mendor, përfshirë problemet e shëndetit mendor të fëmijëve dhe adoleshentëve dhe është vijuar me transformimin e Qendrave Shëndetësore në Qendra Socio-Shëndetësore me përfshirjen e shërbimit psiko-social në kujdesin shëndetësor parësor.

“MegjithatĂ«, nuk ka ndodhur ende transformimi i plotĂ« i Qendrave ShĂ«ndetĂ«sore dhe mĂ« shumĂ« se gjysma e Qendrave tĂ« Kujdesit tĂ« ShĂ«ndetit Mendor (QKSHM) nuk ofrojnĂ« shĂ«rbime pĂ«r fĂ«mijĂ«t dhe adoleshentĂ«t, si dhe nĂ« disa qarqe tĂ« mĂ«dha tĂ« vendit ende nuk janĂ« ngritur QKSHM, tĂ« cilat duhet tĂ« sigurojnĂ« dhe ofrimin e shĂ«rbimeve tĂ« posaçme pĂ«r fĂ«mijĂ«t dhe adoleshentĂ«t”, nĂ«nvizohet nĂ« dokument.

Drafti thekson se mungesa e shërbimeve të specializuara, si dhe pengesat financiare dhe jofinanciare, mbeten sfida të mëdha, sidomos në zonat rurale dhe malore.

“FĂ«mijĂ«t hasin disa pengesa financiare dhe jofinanciare pĂ«r aksesin ndaj shĂ«rbimeve shĂ«ndetĂ«sore. Pengesat financiare pĂ«rfshijnĂ« pagesa tĂ« larta nga xhepi pĂ«r barna, specialistĂ« dhe kujdes dentar, veçanĂ«risht problematike pĂ«r fĂ«mijĂ«t nga familjet e varfra, tĂ« cilĂ«t janĂ« mĂ« tĂ« ekspozuar ndaj varfĂ«risĂ« shĂ«ndetĂ«sore dhe pĂ«rjashtimit nga trajtimet efektive”, citohet nĂ« draft.

Pengesat kryesore jofinanciare për fëmijët dhe adoleshentët mbeten: Distanca nga qendrat shëndetësore; Mungesa e specialistëve dhe trajnimeve të përshtatshme, veçanërisht për adoleshentët dhe fëmijët me nevoja të veçanta; Stigma dhe frika për të kërkuar ndihmë për çështje sensitive;

Mungesa e njohjes sĂ« tĂ« drejtave pĂ«r kujdes shĂ«ndetĂ«sor; Analfabetizmi shĂ«ndetĂ«sor: 20% e fĂ«mijĂ«ve 12–15 vjeç nuk e njohin tĂ« drejtĂ«n e tyre pĂ«r kujdes shĂ«ndetĂ«sor (Muja et al., 2024); Pengesat digjitale: NĂ« zonat rurale, mungesa e internetit dhe aftĂ«sive digjitale pengon aksesin nĂ« shĂ«rbime shĂ«ndetĂ«sore dhe informacion tĂ« besueshĂ«m.

 

 

The post Kostoja e fshehur nga pandemia appeared first on Revista Monitor.

↗

Pandemia e Covid-19 fshehu barrën e sëmundjeve mendore

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Flet mjeku psikiatër, psikoterapist Neli Demi

 

Shtrimet në spitalet psikiatrike në Shqipëri kanë rënë ndjeshëm pas vitit 2020, por sipas mjekut psikiatër Neli Demi, kjo rënie nuk lidhet me përmirësimin e shëndetit mendor të popullatës. Përkundrazi, pandemia ka shtuar problemet psikologjike, ndërsa barrierat sociale, kulturore dhe mungesa e aksesit kanë ulur numrin e hospitalizimeve.

Psikiatri Neli Demi shpjegon se frika nga Covid-19, mungesa e aksesit dhe stigma e fortë kanë ndryshuar mënyrën e trajtimit, duke bërë që shumë raste të mbeten të patrajtuara.

 

Shtrimet në spitalet psikiatrike kanë rënë pas vitit 2020 krahasuar me periudhën para Covid-19. Si e shpjegoni këtë rënie?

Kjo rënie nuk duhet interpretuar si përmirësim i gjendjes mendore të popullatës. Përkundrazi, pandemia rriti ndjeshëm barrën e problemeve të shëndetit mendor. Ajo që ka ndryshuar është mënyra e trajtimit, por edhe disa faktorë të tjerë.

Së pari, gjatë pandemisë pati kufizime reale të aksesit në spital dhe hezitim të madh nga familjarët për shtrime, për shkak të frikës nga infektimi. Së dyti, u forcua prirja për trajtim ambulator dhe në komunitet, shpesh edhe kur shtrimi do të mund të kishte qenë i dobishëm.

Disponueshmëria e shtretërve psikiatrikë nuk është e shpërndarë në mënyrë të barabartë duke vështirësuar aksesin e popullatës në shërbime psikiatrike me shtretër.

Po ashtu, stigma ndaj shtrimit psikiatrik mbetet e fortë dhe shumë familje përpiqen ta menaxhojnë situatën në shtëpi deri në limite të rrezikshme. Pra rënia e shtrimeve nuk reflekton domosdoshmërisht nevojë më të ulët, por barriera strukturore, sociale dhe kulturore.

 

Cilat janë diagnozat më të shpeshta që hasni dhe cilat kontribuojnë më shumë në shtrimet spitalore?

Në praktikën klinike ambulatore, diagnozat më të shpeshta janë: çrregullimet e ankthit; depresioni; çrregullimet e përshtatjes; varësitë (alkool, substanca); çrregullimet e personalitetit.

Megjithatë, pjesa më e madhe e këtyre pacientëve nuk ka nevojë për shtrim spitalor. Vetëm një përqindje relativisht e vogël, rreth 5 deri në 10%, përfundojnë në shtrim.

Diagnostikat që kontribuojnë më shumë në shtrim janë: psikoza (p.sh. skizofrenia), episodet maniake, depresionet e rënda me rrezikshmëri funksionale, çrregullimet e rënda të përdorimit të substancave.

 

Cilat grupmosha paraqiten më shpesh për trajtim psikiatrik?

Aktualisht, tĂ« rinjtĂ« dhe moshat e mesme (20–45 vjeç) paraqiten mĂ« shpesh pĂ«r trajtim. Kjo lidhet me presionet sociale, ekonomike dhe profesionale, pasigurinĂ« dhe ndryshimet e shpejta tĂ« stilit tĂ« jetesĂ«s.

Tek të moshuarit shohim më shumë raste të lidhura me: depresionin; çrregullimet neuro-kognitive, izolimin social. Ndërsa te të rinjtë po vërehet rritje e ndjeshme e ankthit, çrregullimeve të humorit dhe problemeve të lidhura me identitetin dhe marrëdhëniet.

 

 

A ka ndryshuar profili i pacientit që kërkon trajtim apo shtrim?

Po, profili ka ndryshuar ndjeshëm. Sot kemi pacientë më të rinj, më shumë gra që kërkojnë ndihmë, më shumë probleme të lidhura me stres kronik, pasiguri ekonomike dhe izolim social.

Gjithashtu, ka njĂ« rritje tĂ« pacientĂ«ve funksionalĂ« nga ana profesionale, por emocionalisht tĂ« rraskapitur, tĂ« cilĂ«t mĂ« parĂ« nuk do t’i drejtoheshin psikiatrit. Kjo tregon rritje tĂ« ndĂ«rgjegjĂ«simit, por edhe intensitet tĂ« jetĂ«s moderne.

 

Numri i pacientëve të shtruar psikiatrikë përbën rreth 1% të totalit të shtrimeve. Si e interpretoni këtë shifër?

Kjo shifër është tejet e ulët dhe nuk pasqyron barrën reale të sëmundjeve mendore. Po, ka shumë gjasa për: nënraportim, shmangie të shtrimit për arsye sociale, kulturore, ekonomike, mungesë alternativash të ndërmjetme (shërbime komunitare, struktura rezidenciale).

Shpesh pacientët shtrohen vetëm në faza të avancuara të sëmundjes, kur situata është bërë e papërballueshme. Kjo e ul efikasitetin e trajtimit dhe rrit koston afatgjatë.

 

Sa kushton ndjekja e trajtimit psikiatrik privat dhe medikamentet?

Në sektorin privat, kostoja e një seance psikiatrike zakonisht luhatet: nga rreth 4,000 deri në 8,000 lekë për konsultë, në varësi të mjekut dhe kohëzgjatjes.

Sa u përket medikamenteve: trajtimet bazë mund të kushtojnë disa mijëra lekë në muaj, ndërsa terapitë më komplekse apo medikamentet specifike mund të shkojnë ndjeshëm më lart. Për shumë familje, kostoja është pengesë reale, sidomos për trajtime afatgjata.

 

ÇfarĂ« i nevojitet sistemit tĂ« shĂ«ndetit mendor nĂ« ShqipĂ«ri pĂ«r t’u pĂ«rmirĂ«suar?

Sistemi ka nevojë për: zhvendosje të fokusit nga spitali te shërbimet komunitare, më shumë qendra ditore dhe struktura rezidenciale të ndërmjetme, integrim më të mirë të shëndetit mendor në shërbimin parësor, financim të unifikuar dhe standarde të qarta cilësie.

Mbi të gjitha, ka nevojë për një qasje që bashkon lirinë e individit, drejtësinë në akses, sigurinë klinike dhe përkujdesjen njerëzore. Pa këtë ekuilibër, shërbimet mbeten fragmentare dhe jo efektive.

 

The post Pandemia e Covid-19 fshehu barrën e sëmundjeve mendore appeared first on Revista Monitor.

↗

Ankesa të stisura

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Kriza e përballueshmërisë në SHBA është (kryesisht) një mirazh. Kjo nuk ia zbeh fuqinë politike, shkruan The Economist

 

Ironia është pothuajse aq e fortë sa të të ngjallë keqardhje për presidentin. Donald Trump fitoi zgjedhjet e vitit 2024 pjesërisht duke folur kundër inflacionit, të cilin ia atribuoi Partisë Demokratike.

Ai premtoi se do t’i ulte çmimet “shumĂ«, shumĂ« shpejt” dhe se do ta “BĂ«nte AmerikĂ«n sĂ«rish tĂ« pĂ«rballueshme”. Siç ishte me siguri i vetĂ«dijshĂ«m Trump, ky premtim ishte i parealizueshĂ«m; njĂ« rĂ«nie e pĂ«rgjithshme e çmimeve nĂ« tĂ« gjithĂ« ekonominĂ« Ă«shtĂ« e paprecedentĂ« jashtĂ« njĂ« recesioni tĂ« thellĂ«.

PĂ«r mĂ« tepĂ«r, qĂ« kur mori detyrĂ«n, politika mĂ« e spikatur e Trump nĂ« lidhje me çmimet ka qenĂ« t’i rrisĂ« ato edhe mĂ« tej, duke shtuar tarifa ndĂ«shkuese mbi koston e importeve tĂ« SHBA-sĂ«.

NjĂ« vit mĂ« vonĂ«, çmimet mbeten tĂ« larta dhe rolet janĂ« pĂ«rmbysur. Pasi eksperimentuan pa shumĂ« sukses me njĂ« sĂ«rĂ« sloganesh tĂ« zbehta, nga “bollĂ«ku” te “antitrust”, demokratĂ«t janĂ« ndalur te “pĂ«rballueshmĂ«ria” si temĂ« mobilizuese politike.

Zohran Mamdani, nga krahu i majtë i partisë, e ndërtoi fushatën fituese për zgjedhjet për kryetar bashkie në Nju Jork mbi këtë temë, duke premtuar ngrirje të çmimeve të qirave dhe transport publik falas.

Edhe figura më të moderuara, si Mikie Sherrill, guvernatorja e zgjedhur e Nju Xhersit, e kanë përqafuar këtë ide: ajo ka premtuar të shpallë gjendje emergjence për kostot e shërbimeve publike që në ditën e parë. Zgjedhësit duket se bien dakord me demokratët se ekziston një krizë e përballueshmërisë.

Kjo e ka lĂ«nĂ« Trump nĂ« pozicion mbrojtĂ«s. NĂ« pĂ«rgjithĂ«si, ai mohon se pĂ«rballueshmĂ«ria Ă«shtĂ« problem, duke i quajtur pretendimet e tilla “mashtrim” dhe “skenar”.

Scott Bessent, sekretari i Thesarit, ka thĂ«nĂ«: “AmerikanĂ«t nuk e dinĂ« sa mirĂ« janĂ«â€. Sean Duffy, sekretari i Transportit, e mishĂ«roi paaftĂ«sinĂ« e dukshme tĂ« administratĂ«s kur u pyet pĂ«r ushqimin e shtrenjtĂ« nĂ« aeroporte. “Nuk ka shumĂ« alternativa”, – u pĂ«rgjigj ai. “Pra, nuk kam njĂ« plan pĂ«r t’i ulur kostot”.

Ndëshkimi është i merituar: pasi i ka sulmuar demokratët për këtë çështje, Trump vështirë se mund të ankohet tani që ata po nxisin votuesit me të njëjtën retorikë. Por në aspektin ekonomik, zotërinjtë Trump, Bessent dhe Duffy kanë njëfarë të drejte.

Ideja se amerikanët mund të përballojnë më pak sesa dikur është në thelb e pavërtetë. Fuqia e bindjes kolektive se e kundërta është e vërtetë flet më shumë për politikën toksike të inflacionit sesa për gjendjen e ekonomisë apo fuqinë blerëse të familjeve, të dyja këto duken të shëndetshme.

Rreziku nuk është se politikanët nuk i ulin çmimet, por se përpiqen ta bëjnë këtë, duke i dhënë jetë të re ideve të dëmshme dhe të diskredituara të politikave si kontrolli i çmimeve.

 

Realiteti i vërtetë

Treguesi më i qartë i përballueshmërisë janë pagat reale: sa blen një pagë, pasi merret parasysh inflacioni. Inflacioni i lartë, veçanërisht kur nxitet nga mungesa e mallrave, shpesh i dëmton pagat reale.

Fuqia blerëse e punëtorëve në Europë, për shembull, pësoi rënie pas goditjes energjetike të shkaktuar nga pushtimi rus i Ukrainës në vitin 2022. Në SHBA, megjithatë, pagat reale janë rritur në mënyrë të qëndrueshme gjatë dekadës së fundit.

Rritja e inflacionit pas pandemisë, e nxitur më shumë nga stimulimi i tepruar sesa nga tronditjet e ofertës, nuk e ndërpreu këtë trend.

 

 

Paga e punonjësve me të ardhura të ulëta ka ecur veçanërisht mirë: pagat e tyre u rritën ndjeshëm në tregun jashtëzakonisht të shtrënguar të punës gjatë viteve të pandemisë.

Edhe pas përshtatjes për dallimet në modelet e shpenzimit mes familjeve më të varfra dhe më të pasura, pagat reale janë pranë niveleve rekord në të gjithë spektrin e të ardhurave (shih grafikun 1), por janë më të forta pikërisht për më të varfrit. Me fjalë të tjera, kurrë më parë jeta nuk ka qenë kaq e përballueshme në SHBA për kaq shumë njerëz, një fakt që rrallë dëgjohet në tubimet elektorale.

PavarĂ«sisht shifrave zyrtare, “alarmistĂ«t” e pĂ«rballueshmĂ«risĂ« thonĂ« se njĂ« grup nevojash bazĂ«, si ushqimet, energjia dhe strehimi, janĂ« bĂ«rĂ« tĂ« papranueshĂ«m pĂ«r nga kostoja.

Ky pretendim është në thelb i dyshimtë, pasi të gjitha këto përfshihen në shportën e çmimeve të konsumit që përdoret për të llogaritur pagat reale dhe për të indeksuar përfitimet. Megjithatë, ia vlen të shqyrtohen këto kategori një e nga një.

 

Etiketa mashtruese

Argumenti për një krizë përballueshmërie është më i dobëti në rastin e ushqimeve. Dihet se çmimet e vezëve u katërfishuan gjatë viteve të fundit, pas asgjësimit masiv të shpendëve për të frenuar gripin e shpendëve.

Por një shportë tipike ushqimore ka ndjekur kryesisht inflacionin e përgjithshëm (shih grafikun 2).

Kjo nuk është surprizë: përbërësit e faturës së ushqimeve pasqyrojnë një mikrokozmos të ekonomisë, duke përfshirë koston e mallrave (vetë ushqimin), pagat (të arkëtarëve dhe punonjësve të magazinave) dhe qiranë (që paguhet nga supermarketet).

 

 

Kostot e energjisë elektrike, në të kundërt, e kanë tejkaluar vërtet inflacionin, me mbi dhjetë pikë përqindje që nga viti 2019. Politikanët dhe komentatorët shpesh e fajësojnë këtë për qendrat e të dhënave që fuqizojnë modelet e reja të Inteligjencës Artificiale, të cilat konsumojnë sasi të mëdha energjie.

Kjo ndoshta është e padrejtë: një analizë e The Economist nuk gjeti prova se shtetet me më shumë qendra të reja të të dhënave kanë çmime më të larta energjie.

Shkaqe mĂ« tĂ« besueshme janĂ« kostoja e modernizimit tĂ« rrjetit pĂ«r tĂ« akomoduar burimet e rinovueshme dhe rritja e eksporteve tĂ« gazit natyror tĂ« lĂ«ngshĂ«m, qĂ« kanĂ« filluar t’i afrojnĂ« çmimet mĂ« tĂ« ulĂ«ta tĂ« gazit nĂ« SHBA me ato mĂ« tĂ« larta tĂ« EuropĂ«s.

Megjithatë, diskutimet për energjinë e papërballueshme anashkalojnë një tjetër formë energjie që shumica e familjeve konsumojnë: karburantin, për të cilin amerikanët shpenzojnë 40% më shumë.

Çmimet nĂ« pompĂ« kanĂ« rĂ«nĂ« ndjeshĂ«m vitet e fundit, pas ndryshimeve nĂ« tregjet globale tĂ« naftĂ«s. NĂ« fakt, qĂ« nga viti 2019, çmimet e karburantit kanĂ« rĂ«nĂ« mĂ« shumĂ« sesa janĂ« rritur kostot e energjisĂ« elektrike (shih grafikun 3). MegjithatĂ«, trendi i dytĂ« tĂ«rheq shumĂ« mĂ« tepĂ«r vĂ«mendje sesa i pari.

Argumenti më i fortë për një krizë përballueshmërie lidhet me strehimin. Të jetosh në qytetet superstar të SHBA-së është jashtëzakonisht e shtrenjtë. Toka është e kufizuar dhe rregullat kufizuese të ndarjes në zona kanë penguar ndërtimin e banesave për dekada.

Kredia hipotekore, sigurimi dhe taksat për pronën mesatare në Manhattan dhe Brooklyn përbëjnë më shumë se 90% të të ardhurave mesatare para taksave të një familjeje atje.

NjĂ« rregull i zakonshĂ«m orientues thotĂ« se çdo gjĂ« mbi 30% konsiderohet “e papĂ«rballueshme”. Blerja nĂ« bashkitĂ« e tjera, ose marrja me qira, nuk Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« e mirĂ«.

 

 

Por shumica e SHBA-së nuk është as Nju Jorku, as San Francisko. Jashtë qyteteve më të mbipopulluara, nxitësi kryesor i kostove të strehimit nuk ka qenë çmimi i pronave, por rritja e normave të interesit për kreditë hipotekore.

Deri sa normat nisën të rriteshin në vitin 2022, një shtëpi mesatare në shumicën e qarqeve ishte e përballueshme sipas rregullit të përgjithshëm që shpenzimet për strehim të mos kalojnë 30% të të ardhurave, edhe për blerësit me vetëm 10% parapagim. Tani, shumica nuk janë më (shih grafikun 4).

Pronarët që i kanë fiksuar kreditë përpara rritjes së normave i kanë shpëtuar këtij presioni. Norma mesatare për të gjitha kreditë hipotekore në qarkullim është ende vetëm 4.3%, gati dy pikë përqindje më pak se norma mesatare për kreditë e reja.

Sërish, shtrëngimi për blerësit është real. Qiratë, të cilat ndikohen më pak drejtpërdrejt nga normat e interesit, janë më të përballueshme: mesatarja në shumicën e qarqeve mbetet nën pragun 30%.

Trump, gjithmonĂ« zhvillues pasurish tĂ« paluajtshme, Ă«shtĂ« i vĂ«mendshĂ«m ndaj çështjes sĂ« strehimit. Presioni i tij mbi RezervĂ«n Federale pĂ«r tĂ« ulur normat e interesit duket se nxitet pjesĂ«risht nga dĂ«shira pĂ«r t’i bĂ«rĂ« kreditĂ« hipotekore mĂ« tĂ« lira.

“NjerĂ«zit nuk mund tĂ« marrin njĂ« kredi hipotekore pĂ«r shkak tĂ« tij”, shkroi presidenti nĂ« korrik nĂ« Truth Social, rrjetin e tij social, duke iu referuar Jerome Powell, kryetarit tĂ« Fed. SĂ« fundmi, ai ka hedhur idenĂ« e njĂ« kredie hipotekore 50-vjeçare, e cila do tĂ« ulte pagesat mujore.

 

 

Fed ka filluar së fundmi të ulë normat, pasi problemi i inflacionit në SHBA është tani kryesisht nën kontroll. Indeksi i çmimeve të shpenzimeve të konsumit personal, matësi i preferuar i inflacionit nga Fed, po rritet me 2.8% në bazë vjetore.

Kjo Ă«shtĂ« pak mbi objektivin 2%, por tejkalimi prej 0.8 pikĂ«sh pĂ«rqindje Ă«shtĂ« diçka qĂ« zakonisht do tĂ« shqetĂ«sonte vetĂ«m bankierĂ«t qendrorĂ«, jo publikun votues. NĂ« fakt, inflacioni ka qenĂ« pĂ«rafĂ«rsisht nĂ« intervalin 2–3% pĂ«r dy vitet e fundit.

Atëherë, çfarë po ndodh? Një pjesë e problemit është se njerëzit fokusohen te niveli i çmimeve, të cilat tani janë rreth 25% më të larta se para pandemisë. Edhe pse ritmi i rritjes është ngadalësuar, vetë çmimet mbeten tepër të larta. Fakti që pagat nominale (pa u përshtatur për inflacionin) janë rritur me rreth 30% gjatë së njëjtës periudhë duket se nuk i ngushëllon njerëzit.

NjĂ« shpjegim i mundshĂ«m qĂ«ndron te psikologjia e çuditshme e inflacionit. Sondazhet e kryera nga Stefanie Stantcheva, ekonomiste nĂ« Universitetin Harvard, sugjerojnĂ« se njerĂ«zit priren t’ua atribuojnĂ« rritjet e çmimeve faktorĂ«ve jashtĂ« kontrollit tĂ« tyre, por rritjet e pagave ua atribuojnĂ« aftĂ«sive tĂ« tyre profesionale. Me fjalĂ« tĂ« tjera, ata besojnĂ« se meritojnĂ« jo vetĂ«m rritjen reale tĂ« pagave, por edhe rritjen nominale.

NjĂ« problem tjetĂ«r mund tĂ« jetĂ« paqĂ«ndrueshmĂ«ria e çmimeve. NĂ« kulmin e goditjes inflacioniste nĂ« vitet 2022–23, rreth njĂ« nĂ« pesĂ« mallra dhe shĂ«rbime shĂ«nonte rritje vjetore çmimi mbi 10%.

Dhe pothuajse në çdo moment gjatë pesë viteve të fundit ka pasur ndonjë blerje të zakonshme familjare që papritur është shtrenjtuar. Po të kombinohet kjo me prirjen e zërave alarmantë në media dhe rrjete sociale për të amplifikuar histori të rritjeve të çmimeve, publiku mund të falet që mendon se kostot janë rritur shumë më shpejt nga sa kanë bërë në të vërtetë.

Ndryshimet relative të çmimeve ndoshta luajnë gjithashtu një rol. Për dekada, mallrat janë bërë më të lira në raport me shërbimet në SHBA. Kujdesi për fëmijët ka shumë më tepër gjasa të shkatërrojë buxhetin e një familjeje sesa një televizor me ekran të sheshtë apo një lavatriçe e sofistikuar. Kjo është një pasojë e drejtpërdrejtë e fuqisë së ekonomisë, e cila është bërë shumë më produktive, duke rritur pagat.

Megjithatë, paga e njërit është çmimi i tjetrit. Ana tjetër e rritjes së të ardhurave në punët e shërbimeve me paga të ulëta është se këto shërbime bëhen më të shtrenjta.

Teksa pesha e shpenzimeve tĂ« amerikanĂ«ve zhvendoset gradualisht nga mallrat te shĂ«rbimet, Ă«shtĂ« e lehtĂ« t’i interpretosh kostot pĂ«rkatĂ«se si njĂ« krizĂ« pĂ«rballueshmĂ«rie, nĂ« vend qĂ« si pasqyrim i prosperitetit mĂ« tĂ« madh dhe rritjes sĂ« tĂ« ardhurave.

Së fundi, janë normat e interesit, që në njëfarë mënyre janë edhe ato një formë çmimi: kostoja e parasë me kalimin e kohës. Këto u rritën ndjeshëm pas pandemisë, ndërsa FED luftonte inflacionin, dhe që atëherë kanë rënë vetëm pak. Deficitet e larta dhe zakoni i Trump për të kërcënuar ndërhyrje në FED mund të kontribuojnë në qëndrueshmërinë e normave afatgjata.

Normat më të larta, nga ana e tyre, reflektohen në kostot familjare në shumë mënyra, nga faturat më të larta të kartave të kreditit te kreditë më të shtrenjta për makina.

Një studim nga ekonomistë të Harvard dhe Fondit Monetar Ndërkombëtar zbuloi se përfshirja e kostove të huamarrjes drejtpërdrejt në matjet e inflacionit ndihmon të shpjegohet pse besimi i konsumatorëve në mbarë botën është kaq i ulët tani, më shumë sesa do të pritej duke parë papunësinë dhe treguesit tradicionalë të inflacionit.

 

 

SidoqoftĂ«, pĂ«rtej disa ankesave tĂ« ligjshme pĂ«r normat mĂ« tĂ« larta tĂ« interesit, kriza e pĂ«rballueshmĂ«risĂ« nĂ« SHBA Ă«shtĂ« kryesisht njĂ« mirazh. ÇfarĂ« do tĂ« thotĂ« kjo pĂ«r politikĂ«n e pĂ«rballueshmĂ«risĂ«?

Siç e kanĂ« zbuluar Trump dhe ekipi i tij, goditja e votuesve me statistika ekonomike pĂ«r t’i bindur se po ecin mĂ« mirĂ« nga sa ndihen nuk Ă«shtĂ« njĂ« strategji efektive elektorale.

Po ashtu, nuk ka zgjidhje të qarta afatshkurtra: inflacioni tashmë ka rënë; pagat më të larta e kanë kompensuar më shumë se mjaft rritjen e çmimeve; dhe ulja e fortë e normave të interesit do ta nxiste ekonominë së tepërmi, duke çliruar një raund të ri inflacioni.

Një përfundim është se periudhat e inflacionit të lartë janë në mënyrë të pashmangshme shkatërruese për politikanët në pushtet. Trump e shfrytëzoi këtë në 2024, por e pagoi çmimin në 2025.

Sa do të zgjasë pakënaqësia popullore? Dy vjet më parë, Neale Mahoney dhe Ryan Cummings nga Universiteti Stanford përdorën të dhëna historike mbi besimin e konsumatorëve dhe inflacionin për të llogaritur sa kohë duhet që zemërimi për rritjen e çmimeve të shuhet, teksa njerëzit rikalibrojnë pritshmëritë e tyre për çmimet.

Ata llogaritën se rreth gjysma e zemërimit shuhet brenda një viti, duke sugjeruar se njerëzit do të kishin kaluar kryesisht përtej kësaj pas rreth tre vitesh. Por tashmë kanë kaluar afërsisht tre vjet që nga kulmi i inflacionit, dhe politika e çmimeve mbetet po aq e ashpër sa kurrë.

Shkalla dhe intensiteti i kĂ«saj vale inflacioni, qĂ« erdhi pas dekadash çmimesh pothuajse tĂ« qĂ«ndrueshme, duket se janĂ« vĂ«rtet tĂ« ndryshme. SidoqoftĂ«, pritshmĂ«ria e demokratĂ«ve se zemĂ«rimi pĂ«r pĂ«rballueshmĂ«rinĂ« do t’i çojĂ« pĂ«rpara nĂ« zgjedhjet e mesmandatit nĂ« nĂ«ntor duket krejtĂ«sisht i besueshĂ«m.

Në planin afatgjatë, me gjasë, votuesit do të ecin përpara. Nëse tregu i punës dobësohet, vëmendja ka të ngjarë të zhvendoset shpejt te papunësia.

Por ndërkohë, politikanët po kapen pas politikave dhe mesazheve për të kënaqur këmbënguljen e votuesve se diçka duhet bërë për ta bërë jetën më të përballueshme, sado i gabuar të jetë zemërimi i tyre. Një opsion joshës është dëbimi i inflacionit me ligj, përmes vendosjes së kontrolleve të çmimeve.

EkonomistĂ«t (dhe The Economist) janĂ« skeptikĂ« ndaj kontrollit tĂ« çmimeve, i cili priret tĂ« shtrembĂ«rojĂ« tregjet, tĂ« imponojĂ« racionim pĂ«rmes mekanizmave tĂ« tjerĂ« pĂ«rveç çmimit dhe tĂ« bĂ«jĂ« pak pĂ«r tĂ« adresuar shkaqet themelore tĂ« rritjes sĂ« çmimeve. MegjithatĂ«, votuesit amerikanĂ« kanĂ« shfaqur shenja interesi, edhe pĂ«rpara se “pĂ«rballueshmĂ«ria” tĂ« bĂ«hej slogani i momentit.

Elementi mĂ« i pĂ«lqyer nĂ« sondazhe i platformĂ«s ekonomike (tĂ« varfĂ«r, duhet thĂ«nĂ«) tĂ« Kamala Harris gjatĂ« zgjedhjeve tĂ« vitit 2024 ishte njĂ« propozim pĂ«r tĂ« ndaluar “abuzimin me çmimet” nga supermarketet. Muajt e fundit, veçanĂ«risht pas fitores sĂ« Mamdanit, ideja ka fituar edhe mĂ« shumĂ« mbĂ«shtetje.

Sondazhet tregojnë se amerikanët mbështesin masivisht kufizimin e rritjes së çmimeve të ushqimeve, qirave dhe tarifave të kartave të kreditit. Në themel të këtij qëndrimi qëndron mosbesimi ndaj fuqisë së tregjeve dhe konkurrencës për të penguar kompanitë të abuzojnë me konsumatorët.

Dy të tretat e amerikanëve kanë një opinion negativ për biznesin e madh, nga rreth gjysma para pandemisë, sipas institutit amerikan të sondazheve Gallup.

Ka mënyra shumë më të mira për të përmirësuar fuqinë blerëse të amerikanëve. Tërheqja e disa prej politikave më të dëmshme të Trump do të sillte ndryshim të menjëhershëm.

Tarifat i kanë bërë mallrat më pak të përballueshme. Fushata e tij kundër FED dhe uljet e taksave të financuara me deficit kanë ndihmuar gjithashtu në mbajtjen e lartë të normave afatgjata të interesit dhe të shtrenjta kreditë hipotekore.

Goditja ndaj emigracionit po redukton ofertën e punëtorëve dhe po ndërpret sektorë si ndërtimi dhe bujqësia, duke rritur çmimet. Skadimi i pritshëm i subvencioneve të Obamacare do ta bëjë kujdesin shëndetësor shumë më pak të përballueshëm për disa.

Por opsionet më përfituese do të kërkonin kohë të gjatë për të dhënë efekt të dukshëm. Heqja e kufizimeve të rregullave të ndërtimit sipas zonave për të mundësuar më shumë ndërtim banesash mund të ndihmojë në uljen e kostos së strehimit, por projektet e mëdha ndërtimore kërkojnë kohë.

Ka mënyra për të përfituar nga bumi i qendrave të të dhënave, duke bërë që kompanitë e mëdha të teknologjisë të paguajnë për përmirësimet e rrjetit, duke ulur barrën për konsumatorët; por edhe kjo do të ndihej pas njëfarë kohe.

Lehtësimi i rregulloreve për të përshpejtuar adoptimin e Inteligjencës Artificiale në gjithçka, nga makinat vetëdrejtuese te spitalet, mund të bënte gjithashtu ndryshim, por vetëm pasi teknologjia të ketë pasur kohë të përhapet.

 

TĂ« fiksuar pas kontrollit

Mahoney dhe Bharat Ramamurti, ish-kĂ«shilltar i Joe Biden, paraardhĂ«sit tĂ« Trump nĂ« presidencĂ«, si dhe Elizabeth Warren, senatore e majtĂ«, e kanĂ« quajtur mospĂ«rputhjen mes urgjencĂ«s sĂ« kĂ«rkesave tĂ« votuesve dhe afateve tĂ« ngadalta tĂ« anĂ«s sĂ« ofertĂ«s sĂ« ekonomisĂ« “enigmĂ«n e pĂ«rballueshmĂ«risĂ«â€:

“Votuesit duan lehtĂ«sim tĂ« menjĂ«hershĂ«m tĂ« kostove, por mjetet standarde tĂ« politikĂ«s nuk mund ta ofrojnĂ« gjithmonĂ«â€.

Kjo mospërputhje, kanë sugjeruar ata, do të thotë se reformat në anën e ofertës mund të kenë nevojë të shoqërohen me kontrolle çmimesh për të ofruar ndihmë të menjëhershme dhe të dukshme.

Kjo rrugĂ« do tĂ« ishte e rrezikshme. Edhe kontrollet e çmimeve tĂ« menduara fillimisht si tĂ« pĂ«rkohshme kanĂ« prirjen tĂ« zgjasin. Entuziazmi i rrezikshĂ«m i votuesve pĂ«r kontrollet e çmimeve ka gjasa vetĂ«m tĂ« rritet nĂ«se politikanĂ«t nisin t’i promovojnĂ« ato mĂ« gjerĂ«sisht dhe nĂ« mĂ«nyrĂ« mĂ« energjike.

Dhe duke pasur parasysh justifikimin empirik tĂ« dyshimtĂ« pĂ«r ankesat e votuesve, nuk Ă«shtĂ« aspak e qartĂ« se ndonjĂ« ndĂ«rhyrje qeveritare, sado e shpejtĂ« apo efektive, do t’i shuante domosdoshmĂ«risht kĂ«to pakĂ«naqĂ«si.

Kjo lë vetëm një rrugëdalje politikisht të pakënaqshme nga gjendja e keqe e përballueshmërisë në SHBA: kohën. Përfundimisht, amerikanët do të përshtaten me normalitetin e ri të çmimeve nominale më të larta.

Nëse ekonomia mbetet e qëndrueshme dhe pagat reale vazhdojnë të rriten, kjo do të ndihmojë. Inflacioni më i butë do të lejonte norma më të ulëta interesi dhe kështu do të lehtësonte presionin mbi kreditë hipotekore.

Por, nĂ« fund tĂ« fundit, e vetmja mĂ«nyrĂ« qĂ« tema e pĂ«rballueshmĂ«risĂ« tĂ« “detoksifikohet” Ă«shtĂ« qĂ« votuesit ta harrojnĂ« atĂ«, ose tĂ« paktĂ«n tĂ« ndalen sĂ« shqetĂ«suari. VĂ«shtirĂ« ta shndĂ«rrosh kĂ«tĂ« ide nĂ« njĂ« slogan frymĂ«zues.

 

The post Ankesa të stisura appeared first on Revista Monitor.

↗

Përurohet vepra e shekullit, stacioni hekurudhor më i madh në botë

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Transporti modern ka shënuar një pikë kthese të rëndësishme me hapjen e stacionit hekurudhor më të madh në botë që përfaqëson një gur kilometrik në transportin modern.

Ky projekt, i realizuar në qytetin kinez Chongqing, përfaqëson një përparim të paprecedentë në aspektin e infrastrukturës, teknologjisë dhe projektimit urban.

 

Nga MSc. Roland Tashi, ekspert i çështjeve të sigurisë

Për të kuptuar qëllimin e këtij investimi super gjigant është e nevojshme të evidentohen disa karakteristika; pozicioni gjeografik, industria si dhe bizneset që zhvillohen në këtë qytet.

Chongqing ndodhet në jugperëndim të Kinës, shtrihet në rajonin Sichuan përgjatë lumit Yangtze dhe kufizohet me provincat Sichuan, Guizhou, Hubei, Hunan dhe Shaanxi.

ËshtĂ« njĂ« nga qytetet mĂ« industriale tĂ« KinĂ«s, ka tĂ« zhvilluar industrinĂ« e automjeteve sidomos makinat ekonomike dhe elektrike, prodhon makineri pĂ«r industrinĂ« e rĂ«ndĂ«, pajisje dhe komponentĂ« elektronikĂ«, produkte kimike, industri ushqimore etj., si dhe ka fuqi tĂ« madhe punĂ«tore.

Kompleksi hekurudhor, me një sipërfaqe që i kalon 1.2 milionë metra katrorë (120 hektarë), është i krahasueshëm me 170 fusha futbolli dhe ka kapacitetin për të transportuar deri në 16.000 pasagjerë në orë.

Stacioni, i njohur si Chongqing East Railway Station, u përurua zyrtarisht më 27 qershor 2025 pas një periudhe ndërtimi prej rreth shtatë vitesh.

Zhvillimi i tij përfshiu një investim prej 7,8 miliardë dollarësh dhe ndërthur një arkitekturë të frymëzuar nga stili cyberpunk (kombinim mes teknologjisë shumë të avancuar dhe realitetit urban) me elemente natyrore karakteristike të rajonit malor të qytetit.

 

Arkitektura dhe organizimi i brendshëm

Chongqing East Railway Station, që në hyrjen kryesore, i ngjan më shumë një aeroporti modern se sa një stacioni hekurudhor. Ai disponon 15 platforma dhe 29 shina, të mirorganizuara që të shmangin mbingarkesën edhe gjatë orëve të pikut.

Brenda sallave të pritjes ndodhen mbi pesë mijë vende ulëse, një mijë prej të cilave të pajisura me porta USB, si dhe restorante, biznese të ndryshme, si dhe ekrane digjitale që mbulojnë me informacion çdo sektor të kompleksit.

  • Arkitektura e stacionit pasqyron ndĂ«rthurjen mes natyrĂ«s dhe inovacionit qĂ« karakterizon qytetin.
  • Dizajni kombinon ndriçimin neon me aksesorĂ« metalikĂ«, duke evokuar njĂ« estetikĂ« futuriste.
  • Kolonat mbajtĂ«se kryesore janĂ« projektuar pĂ«r tĂ« imituar pemĂ«t hungjue, tipike tĂ« rajonit.
  • Kanalet e ventilimit kanĂ« formĂ«n e luleve, ndĂ«rsa tabelat sinjalizuese janĂ« tĂ« realizuara me bambĂč/dru karakteristik pĂ«r zonĂ«n.

 

 

Teknologjia e përdorur

Sipas raportimeve nga mediat kineze, stacioni u ndërtua me ndihmën e teknologjisë së përparuar dhe robotëve, duke përdorur makina automatike për instalime dhe përpunime me saktësi të lartë, një revolucion teknologjik në mënyrën se si ndërtohen objektet e mëdha infrastrukturore.

Kjo ndihmoi për të përshpejtuar punimet, për të ulur kostot dhe për të përmirësuar sigurinë e punëtorëve në kushte ekstreme të motit.

Nga ky stacion Ă«shtĂ« e mundur tĂ« arrihen qytete si Shangai, Chengdu, Guangzhou dhe Pekini, me udhĂ«time qĂ« zgjasin nga gjashtĂ« deri nĂ« tetĂ« orĂ«, me shpejtĂ«si deri nĂ« 350 km/orĂ«. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, ai lidh linjat Chongqing–Xiamen, Shangai–Chongqing–Chengdu dhe Chongqing–Wanzhou, duke e konsoliduar rajonin si njĂ« bosht themelor tĂ« sistemit hekurudhor kinez.

 

 

Media të huaja e krahasojnë madhësinë e Chongqing East me stacionin ikonë të Nju Jorkut, Grand Central, duke vënë në dukje se ai është mbi pesë herë më i madh se ky i fundit, një mënyrë për të ndihmuar lexuesit të kuptojnë shkallën e tij kolosale.

Versionet jashtĂ« KinĂ«s e pĂ«rshkruajnĂ« stacionin si njĂ« “terminal futuristik”, me hapĂ«sira tĂ« mĂ«dha, dritare gjysmĂ«qelqi qĂ« lejojnĂ« dritĂ«n natyrale tĂ« hyjĂ« brenda dhe me lidhje tĂ« integruara me metronĂ« dhe autobusin, qĂ« e bĂ«jnĂ« stacionin mĂ« shumĂ« se njĂ« pikĂ« udhĂ«timi, njĂ« qendĂ«r transporti urbane, njĂ« qendĂ«r biznesi dhe informacioni.

 

 

The post Përurohet vepra e shekullit, stacioni hekurudhor më i madh në botë appeared first on Revista Monitor.

❌