Presidenti i SHBA-së, Donald Trump, tha të mërkurën se Evropa do të fliste gjermanisht dhe japonisht sot nëse Uashingtoni nuk do t'i kishte udhëhequr forcat aleate drejt fitores në Luftën e Dytë Botërore.
Ai përdori argumentin historik për të justifikuar përpjekjen e tij për të marrë kontrollin mbi Grenlandën.
"Pas luftës - të cilën e fituam, e fituam me forcë - pa ne, tani për tani, të gjithë do të flisnit gjermanisht dhe ndoshta pak japonisht", tha Trump në Forumin Ekonomik Botëror në Davos të Zvicrës, përcjell Telegrafi.
Presidenti i SHBA-së mbrojti kërkesat e tij për Grenlandën duke vënë në dukje humbjen e shpejtë të Danimarkës gjatë luftës, duke pretenduar se Kopenhageni ra në duart e Gjermanisë "pas vetëm gjashtë orësh luftimesh dhe ishte plotësisht e paaftë të mbronte veten ose Grenlandën".
Trump tha se Uashingtoni ishte "i detyruar" të dërgonte forca për të mbajtur Grenlandën "me kosto dhe shpenzime të mëdha", duke krijuar baza për të mbrojtur territorin për Danimarkën.
"Ne vendosëm baza në Grenlandë për Danimarkën. Ne luftuam për Danimarkën", tha ai, duke shtuar se SHBA-të vepruan gjithashtu për të parandaluar "armiqtë" të fitonin një pikëmbështetje në Hemisferën Perëndimore.
Kujtojmë se Grenlanda ka tërhequr interesin e Trump për shkak të vendndodhjes së saj strategjike në Arktik, burimeve të mëdha minerale dhe shqetësimeve të supozuara për rritjen e aktivitetit rus dhe kinez.
Danimarka dhe Grenlanda â si dhe disa shtete tĂ« tjera - kanĂ« hedhur poshtĂ« propozimet pĂ«r transferimin e territorit, duke riafirmuar sovranitetin danez. /Telegrafi/
Raporti i BankĂ«s BotĂ«rore pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« vlerĂ«son se tarifat prindĂ«rore, tashmĂ« pothuajse dyfish krahasuar me nivelet e vitit 2016,  pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« midis 4 dhe 11 pĂ«r qind tĂ« pagĂ«s minimale dhe kontribuojnĂ« nĂ« financimin e ECEC (Edukimi dhe Kujdesi pĂ«r FĂ«mijĂ«rinĂ« e Hershme). Sipas raportit, çdo KĂ«shill i NjĂ«sisĂ« sĂ« VetĂ«qeverisjes Vendore i pĂ«rcakton tarifat individualisht, ku [âŠ]
Bankat qendrore nĂ« mbarĂ« botĂ«n janĂ« bashkuar pĂ«r tĂ« deklaruar se qĂ«ndrojnĂ« nĂ« âsolidaritet tĂ« plotĂ«â me kryetarin e RezervĂ«s Federale pas nisjes sĂ« njĂ« hetimi penal ndaj Jerome Powell nga Shtetet e Bashkuara.
Kreu i Bankës së Anglisë, i Bankës Qendrore Evropiane dhe i Bankës së Kanadasë janë ndër 11 bankierët e lartë që kanë nënshkruar një deklaratë, duke theksuar rëndësinë e pavarësisë në vendosjen e normave të interesit.
âKryetari Powell ka shĂ«rbyer me integritet, i fokusuar nĂ« mandatet e tij dhe me njĂ« pĂ«rkushtim tĂ« palĂ«kundur ndaj interesit publikâ, thanĂ« ata.
Hetimin po e kryen Departamenti i DrejtĂ«sisĂ«. Presidenti amerikan, Donald Trump ka deklaruar se nuk âdi asgjĂ«â pĂ«r hetimin. Hetimi lidhet me dĂ«shminĂ« qĂ« Powell dha para njĂ« komiteti tĂ« Senatit mbi rinovimet e ndĂ«rtesave tĂ« RezervĂ«s Federale.
Ky zhvillim vjen pas një viti sulmesh të pandërprera ndaj kryetarit të Fed nga Trump, i cili ka ushtruar presion që Rezerva Federale të ulë më agresivisht kostot e huamarrjes, raporton bbc.
PĂ«rveç kritikave pĂ«r vendimet e Powell mbi normat e interesit, Trump ka bĂ«rĂ« edhe komente personale, duke e quajtur kryetarin e Fed njĂ« âhumbĂ«s tĂ« madhâ dhe njĂ« âkokĂ«fortĂ«â.
Duke komentuar mbi kryetarin e Fed, bankierĂ«t qendrorĂ« globalĂ« thanĂ« nĂ« deklaratĂ«n e tyre tĂ« pĂ«rbashkĂ«t âpĂ«r ne, ai Ă«shtĂ« njĂ« koleg i respektuar, qĂ« mbahet nĂ« konsideratĂ« tĂ« lartĂ« nga tĂ« gjithĂ« ata qĂ« kanĂ« punuar me tĂ«â.
Deri në fundjavë, Powell kishte qëndruar kryesisht i heshtur përballë sulmeve të Trumpit, por të dielën reagoi publikisht dhe paralajmëroi se pavarësia e bankës qendrore amerikane është në rrezik.
âKjo ka tĂ« bĂ«jĂ« me faktin nĂ«se Fed do tĂ« mund tĂ« vazhdojĂ« tĂ« vendosĂ« normat e interesit bazuar nĂ« evidencĂ« dhe kushtet ekonomike, apo nĂ«se politika monetare do tĂ« udhĂ«hiqet nga presioni politik ose intimidimiâ, tha Powell.
Fed ka ulur normat e interesit tre herë që nga shtatori, duke lënë normën kyçe të huamarrjes rreth 3.6 për qind.
Por, politikanët janë të ndarë mbi hapat e ardhshëm. Disa shqetësohen se ulje të mëtejshme mund të përshkallëzojnë inflacionin, i cili vazhdon të rritet.
Ămimet e konsumit u rritĂ«n me 2.7 pĂ«r qind gjatĂ« 12 muajve deri nĂ« dhjetor, sipas tĂ« dhĂ«nave zyrtare tĂ« publikuara tĂ« martĂ«n. Kjo ishte e njĂ«jta normĂ« si nĂ« nĂ«ntor dhe mbeti mĂ« e lartĂ« se objektivi 2 pĂ«r qind i Fed.
NĂ« deklaratĂ«n e tyre tĂ« pĂ«rbashkĂ«t tĂ« martĂ«n, institucionet financiare ndĂ«rkombĂ«tare thanĂ« âpavarĂ«sia e bankave qendrore Ă«shtĂ« njĂ« gurthemeli i stabilitetit tĂ« çmimeve, financiar dhe ekonomik nĂ« interes tĂ« qytetarĂ«ve qĂ« ne shĂ«rbejmĂ«. Prandaj Ă«shtĂ« thelbĂ«sore tĂ« ruhet kjo pavarĂ«si, me respekt tĂ« plotĂ« pĂ«r sundimin e ligjit dhe llogaridhĂ«nien demokratikeâ.
Powell, i cili u nominua nga Trump si kryetar i Fed në 2017 gjatë mandatit të tij të parë në Shtëpinë e Bardhë, pritet të largohet në maj.
Trump pritet të emërojë pasardhësin e tij në javët e ardhshme.
Powell Ă«shtĂ« mbĂ«shtetur gjithashtu nga tre ish-kryetarĂ« tĂ« Fed â Janet Yellen, Ben Bernanke dhe Alan Greenspan. Disa zyrtarĂ« tĂ« tjerĂ« tĂ« shquar kanĂ« deklaruar publikisht mbĂ«shtetjen e tyre pĂ«r tĂ« dhe pĂ«r pavarĂ«sinĂ« e bankĂ«s.
Nënshkruesit në tërësi janë:
Andrew Bailey, guvernator i Bankës së Anglisë
Christine Lagarde, presidente e Bankës Qendrore Evropiane
Banka BotĂ«rore sugjeron se pĂ«rmirĂ«simi i skemĂ«s publike tĂ« pensioneve nĂ« afat tĂ« shkurtĂ«r mund tĂ« arrihet edhe pa njĂ« ristrukturim tĂ« plotĂ« tĂ« sistemit, por pĂ«rmes njĂ« sĂ«rĂ« masash qĂ« adresojnĂ« dobĂ«sitĂ« aktuale tĂ« skemĂ«s kontributive. TĂ« rritet presioni mbi pagesĂ«n e kontributeve Theksi kryesor i BankĂ«s nĂ« dokumentin e fundit âRritja e QĂ«ndrueshmĂ«risĂ« [âŠ]
NĂ« artikujt e mĂ«parshĂ«m, bazuar kryesisht nĂ« dokumentacionin arkivor tĂ« MinistrisĂ« sĂ« Jashtme gjermane (AuswĂ€rtiges Amt), dokumentacion qĂ« nĂ« atĂ« kohĂ« konsiderohej âtepĂ«r sekretâ, kemi parĂ« se nĂ« prill 1939, Rajhu gjerman ishte krejt indiferent ndaj pushtimit italian tĂ« ShqipĂ«risĂ«. Drejtori i pĂ«rgjithshĂ«m politik i kĂ«saj ministrie, Ernst Woermann, qĂ« kishte pritur po atĂ« ditĂ« ambasadorin shqiptar nĂ« Berlin, diplomatin e shquar Rauf Fico, u shkruante mĂ« 5 prill 1939 shefave tĂ« tij se i thashĂ« ambasadorit qĂ« â... ai duhej ta dinte se marrĂ«dhĂ«niet gjermano-italiane janĂ« tepĂ«r tĂ« ngushta ...â dhe se âGjermania nuk ka interesa tĂ« drejtpĂ«rdrejta nĂ« Adriatik ...â, pasi aty do tĂ« jetĂ« prezente Italia ... Po ashtu, ambasadori gjerman nĂ« TiranĂ«, Pannwitz, udhĂ«zohej nga zĂ«vendĂ«sministri i JashtĂ«m i tij, Ernst von Weizswcker qĂ« â... tĂ« mos bĂ«nte asnjĂ« veprim qĂ« do tĂ« vinte nĂ« dyshim pĂ«lqimin tonĂ« tĂ« pakufizuar pĂ«r veprimet e italianĂ«ve nĂ« ShqipĂ«riâ. Jo vetĂ«m kaq, por me 15 prill 1939, numri dy i Rajhut gjerman, Hermann Göring, do tâi niste njĂ« telegram Mussolinit nĂ« emĂ«r tĂ« Hitlerit, pĂ«rmes tĂ« cilit i dĂ«rgonte â... Urimet mĂ« tĂ« pĂ«rzemĂ«rta pĂ«r rregullimin e problemit shqiptar (albanische Angelegenheit)â.
Kjo indiferencĂ« e Hitlerit nĂ« Ballkan do tĂ« ndryshonte rrĂ«njĂ«sisht dy vjet mĂ« vonĂ«. Nxitur fillimisht nga dĂ«shtimet e operacionit ushtarak italian kundĂ«r GreqisĂ« dhe mĂ« pas nga zhvillimet politike nĂ« Jugosllavi, ku mĂ« 27 mars 1941, ushtarakĂ« jugosllave tĂ« mbĂ«shtetur nga Britania detyruan princin regjent PavĂ«l, qĂ« kishte nĂ«nshkruar dy ditĂ« mĂ« parĂ« (25 mars) njĂ« Pakt BashkĂ«punimi me FuqitĂ« e Boshtit, ta lĂ«shonte fronin mbretĂ«ror jugosllav, pĂ«r tâia kaluar atĂ« Princit Pjetri i II, me argumentin se tashmĂ« ai kishte mbushur moshĂ«n madhore 18 vjeç. Natyrisht qĂ« princi i ri ishte i orientuar nga bashkĂ«punimi me Forcat Aleate. KĂ«tĂ« veprim Hitleri e konsideroi si grusht shteti, ndaj duke shtyrĂ« edhe sulmin kundĂ«r ish-Bashkimit Sovjetik, urdhĂ«roi pĂ«rgatitjen pĂ«r tĂ« ndĂ«rmarrĂ« pas rreth 10 ditĂ«sh, mĂ« 6 prill 1941, operacionin ushtarak Fushata Ballkanike (Balkanfelzug), pĂ«rmes tĂ« cilit u pushtuan Jugosllavia dhe Greqia. NĂ« kĂ«tĂ« operacion, forcat gjermane u mbĂ«shtetĂ«n edhe nga trupa tĂ« disa prej aleatĂ«ve tĂ« tjerĂ« nĂ« koalicionin e Boshtit Qendror, konkretisht Italia, Bullgaria dhe Hungaria.
PĂ«rveç sa mĂ« sipĂ«r, interesi gjerman nĂ« Ballkan, e veçanĂ«risht ndaj ShqipĂ«risĂ«, do tĂ« shtohej dukshĂ«m nĂ« periudhĂ«n nĂ« vijim. Faktor vendimtar ishte suksesi i Forcave Aleate nĂ« AfrikĂ«n e Veriut si dhe zbarkimi i forcave anglo-amerikane nĂ« Sicili (10 korrik - 17 gusht 1943) pĂ«rmes Operacionit Husky. NĂ« kĂ«tĂ« situatĂ«, Hitleri krijoi bindjen se pas kapitullimit tĂ« shpejtĂ« tĂ« ItalisĂ«, duke shfrytĂ«zuar pozicionin gjeografik tĂ« ShqipĂ«risĂ« pranĂ« Kanalit tĂ« Otrantos, si dhe boshllĂ«kun qĂ« do krijohej nga largimi trupave italiane, Forcat Aleate do tĂ« zbarkonin nĂ« bregdetin shqiptar pĂ«r tĂ« ndĂ«rmarrĂ« nga aty veprime ushtarake kundĂ«r Vermahtit. PĂ«r kĂ«to arsye, Rajhu gjerman mendoi tĂ« marrĂ« masa urgjente pĂ«r tĂ« vĂ«nĂ« nĂ«n kontroll sa mĂ« tĂ« plotĂ« vijĂ«n bregdetare shqiptare, nĂ« njĂ« kohĂ« qĂ« situata nĂ« ShqipĂ«ri nuk njihej mire. PĂ«r arritjen e kĂ«tij qĂ«llimi, nĂ« ndryshim nga Italia qĂ« nĂ« periudhĂ«n prill 1939 - shtator 1943, e ktheu ShqipĂ«rinĂ« thjeshtĂ« nĂ« koloni, fillimisht nĂ«n petkun e protektoratit e mĂ« pas nĂ« atĂ« tĂ« Bashkimit Personal nĂ«n kurorĂ«n e Victor Emmanuelit III, Gjermania planifikoi e zbatonte njĂ« strategji tĂ« tillĂ« qĂ« formalisht bazohej nĂ« rishpalljen, rikrijimin e garantimin e njĂ« shteti tĂ« pavarur shqiptar, i cili duhej tĂ« drejtohej nga njĂ« qeveri qĂ« do tĂ« ishte âbashkĂ«punuese e miqĂ«soreâ me Rajhun, pra duhej tĂ« ishte njĂ« qeveri kukull apo kuislinge, ashtu siç ishte vepruar edhe nĂ« disa prej territoreve evropiane tĂ« pushtuara nga Vermahti.
Sigurisht qĂ« qeveria hitleriane nĂ« asnjĂ« rast nuk mund tĂ« bashkĂ«vepronte pĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«llim me forcat komuniste, tĂ« cilat Hitleri i luftonte kudo pa hezitim, ndaj objektivi kryesor i âgjuetisĂ« apo joshjesâ sĂ« saj pĂ«r bashkĂ«punim do tĂ« ishin kryesisht shtresat intelektuale e forcat nacionaliste, tĂ« cilat ishin tĂ« prirura apo mĂ« tĂ« ekspozuara tĂ« Ă«ndĂ«rronin me idealizĂ«m bashkimin kombĂ«tar. NĂ« kĂ«tĂ« grup duhej tĂ« bĂ«nin pjesĂ« veçanĂ«risht intelektualĂ«t e nacionalistĂ«t e shumtĂ« qĂ« kishin kundĂ«rshtuar me forcĂ« qĂ« nĂ« fillim pushtimin italian, e qĂ« pikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« arsye ishin lĂ«nĂ« pa punĂ«, pĂ«rndjekur e internuar nga qeveria e Mussolinit. Nga ana tjetĂ«r, duket qartĂ« se nĂ« rastin e ShqipĂ«risĂ«, pĂ«rveç forcave nacionaliste brenda kufijve tĂ« pĂ«rcaktuara nga Konferenca e LondrĂ«s me 1913 (ShqipĂ«ria e VjetĂ«r), do tĂ« kĂ«rkohej bashkĂ«punim i veçantĂ« sidomos me forcat nacionaliste tĂ« trojeve shqiptare tĂ« lĂ«na jashtĂ« shtetit amĂ« nga kjo konferencĂ«, tĂ« cilat me ndihmĂ«n e GjermanisĂ« duhej tâi bashkoheshin ShqipĂ«risĂ«, duke krijuar kĂ«shtu nĂ« vitin 1943, me emrin joshĂ«s, tĂ« ashtuquajturĂ«n ShqipĂ«ri e Re. Duhej âpunuarâ qĂ« banorĂ«t e kĂ«tyre trojeve tâi shihnin gjermanĂ«t si çlirimtarĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«. VetĂ«m nĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ« mund tĂ« tentohej tĂ« garantohej edhe besnikĂ«ria e shtresave intelektuale dhe forcave nacionaliste shqiptare brenda e jashtĂ« vendit.
FUQITĂ ALEATE
Nxitimi i udhëheqjes naziste në këtë drejtim imponohej edhe nga rritja e vazhdueshme e simpatisë së shqiptarëve ndaj Forcave Aleate, të cilat sigurisht që kishin shumë interes të kishin një mbështetje sa më të gjerë morale e praktike në luftën kundër Boshtit Qendror. Kjo konstatohet edhe në deklaratat e rëndësishme që tri Fuqitë Aleate kryesore bënë për Shqipërinë në dhjetor 1942, kohë kur realisht, pas fitoreve në frontin sovjetik dhe zbarkimit të parë të suksesshëm anglo-amerikan në Afrikën e Veriut (8 nëntor 1942), fillon furishëm kundërofensiva e tyre ndaj Boshtit.
KĂ«shtu, mĂ« 10 dhjetor 1942, sekretari amerikan i Shtetit, Cordel Hull, do tĂ« bĂ«nte njĂ« deklaratĂ«, nĂ« tĂ« cilĂ«n thuhet se, âQeveria e ShBA-sĂ« nuk Ă«shtĂ« e pavĂ«mendshme ndaj rezistencĂ«s sĂ« vazhdueshme tĂ« popullit shqiptar kundĂ«r pushtuesve italianĂ«. PĂ«rpjekjet e forcave tĂ« ndryshme guerile qĂ« veprojnĂ« ndaj armikut tĂ« pĂ«rbashkĂ«t nĂ« ShqipĂ«ri janĂ« pĂ«r tâu admiruar e vlerĂ«suar shumĂ«. Qeveria dhe populli amerikan mezi presin tĂ« vijĂ« dita qĂ« tâu japin ndihmĂ« ushtarake efektive kĂ«tyre burrave trima, qĂ« duan ta pĂ«rzĂ«nĂ« pushtuesin nga vendi i tyreâ. MĂ« 17 dhjetor, Sekretari i Shtetit tĂ« BritanisĂ«, Anthony Iden, bĂ«ri gjithashtu njĂ« deklaratĂ« tĂ« pĂ«rafĂ«rt nĂ« DhomĂ«n e Komuneve, duke theksuar se, âQeveria e MadhĂ«risĂ« sĂ« Tij shpreh simpatinĂ« e thellĂ« pĂ«r shqiptarĂ«t, njĂ« popull qĂ« ka qenĂ« ndĂ«r viktimat e para tĂ« agresionit fashist. Prandaj, ne dĂ«shirojmĂ« qĂ« ShqipĂ«ria tĂ« çlirohet nga zgjedha italiane dhe tĂ« rishpallĂ« pavarĂ«sinĂ«â. MĂ« 19 dhjetor 1942 bĂ«ri njĂ« deklaratĂ« edhe qeveria sovjetike, ku thuhej se âBashkimi Sovjetik solidarizohet plotĂ«sisht me luftĂ«n kurajoze pĂ«r liri tĂ« patriotĂ«ve shqiptarĂ« kundĂ«r pushtuesve italianĂ« dhe nuk njeh asnjĂ« pretendim tĂ« imperialistĂ«ve italianĂ« ndaj ShqipĂ«risĂ« ... Qeveria sovjetike Ă«shtĂ« e sigurt se lufta pĂ«r pavarĂ«si e popullit shqiptar do tĂ« bashkohet me luftĂ«n e popujve tĂ« tjerĂ« tĂ« Ballkanit ndaj pushtuesve italo-gjermanĂ«â. PavarĂ«sisht nuancave, duket qartĂ« se nĂ« thelb, nĂ« tĂ« tria deklaratat e Fuqive Aleate synohet qĂ« edhe nĂ« ShqipĂ«ri tĂ« zgjerohej mĂ« tej simpatia e mbĂ«shtetja sa mĂ« e gjerĂ« popullore kundĂ«r Fuqive tĂ« Boshtit Qendror, e veçanĂ«risht kundĂ«r ItalisĂ« Fashiste e GjermanisĂ« naziste. Kjo vĂ«mendje e shtuar e Forcave Aleate ndaj ShqipĂ«risĂ« do tĂ« kishte impakt edhe nĂ« territoret shqiptare. Jo me kot, mĂ«kĂ«mbĂ«si i Viktor Emanuelit nĂ« ShqipĂ«ri, Francesco Jacomoni, do tâi thoshte nĂ« fillim tĂ« shkurtit 1943, konsullit gjerman nĂ« TiranĂ«, se kohĂ«t e fundit Ă«shtĂ« rritur sĂ« tepĂ«rmi âarmiqĂ«sia e shqiptarĂ«ve kundĂ«r ItalisĂ«, sepse besimi i tyre nĂ« fitoren e Boshtit ka humbur gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« terren. TashmĂ« nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« modĂ« Ă«shtĂ« dĂ«gjimi i Radio LondrĂ«sâ.
Por, siç theksuam, nĂ« korrik-gusht 1943, Hitleri ishte i detyruar tĂ« zbatonte strategjinĂ« e re pĂ«r ShqipĂ«rinĂ«, me fokus kryesor ndalimin e zbarkimit tĂ« Forcave Aleate nĂ« bregdetin shqiptar. NĂ« zbatim tĂ« kĂ«tyre ideve Ă«shtĂ« edhe telegrami sekret qĂ« ministri i JashtĂ«m, Joachim Ribbentrop, njĂ« prej bashkĂ«punĂ«torĂ«ve mĂ« tĂ« ngushtĂ« tĂ« Hitlerit, i dĂ«rgon AmbasadĂ«s gjermane nĂ« RomĂ« mĂ« 21 gusht 1943 (pra katĂ«r ditĂ« pas zbarkimit Aleat nĂ« Sicili), me porosinĂ« qĂ« ai (telegrami) tâi jepej konsullit tĂ« pĂ«rgjithshĂ«m gjerman nĂ« TiranĂ«, Martin Schliep. NdĂ«r tĂ« tjera, Ribbentropi i kĂ«rkonte Schliepi tâi raportojĂ« me hollĂ«si lidhur me: a) SituatĂ«n politike nĂ« ShqipĂ«ri, duke dhĂ«nĂ« mendim se kush mund ta drejtonte nĂ« njĂ« tĂ« ardhme tĂ« afĂ«rt qeverinĂ« e re shqiptare, e cila âduhet tĂ« ketĂ« objektiva tĂ« qartaâ; b) Si paraqitet gjendja pĂ«r realizimin e misionit kryesor tĂ« ardhjes sĂ« trupave gjermane, qĂ« Ă«shtĂ« kontrolli dhe siguria e bregdetit shqiptar; c) ShqiptarĂ«t tĂ« qetĂ«sohen politikisht me argumentin se misioni i ushtarĂ«ve gjermanĂ« Ă«shtĂ« kalimtar; d) TĂ« jepej mendimi se si do tĂ« organizohej deklarimi i pavarĂ«sisĂ« sĂ« ShqipĂ«risĂ« sĂ« Re dhe i qeverisĂ« sĂ« saj, e cila âduhet tĂ« ishte pozitiveâ ndaj Rajhut. PĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«llim duhej gjetur ndonjĂ« personalitet shqiptar, qĂ« me mbĂ«shtetjen politike e ushtarake gjermane, tĂ« merrte nĂ« dorĂ« drejtimin e vendit; e tĂ« tjerĂ«.
âBASHKĂPUNIMI AKTIVâ
Dy ditĂ« mĂ« vonĂ«, nĂ« pĂ«rgjigje tĂ« telegramit tĂ« mĂ«sipĂ«rm, konsulli Schliep do tĂ« shprehej skeptik lidhur me âbashkĂ«punimin aktivâ me shqiptarĂ«t nĂ« kĂ«tĂ« fazĂ«, ndaj propozon qĂ« fillimisht tĂ« dĂ«rgohej sa mĂ« shpejt pĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«llim nĂ« KosovĂ« bashkĂ«punĂ«tori i tij nĂ« konsullatĂ«, Franz von Scheiger, i ardhur vetĂ«m njĂ« muaj mĂ« parĂ« nĂ« TiranĂ«. Ai shton se Scheiger e njihte mjaft mirĂ« terrenin gjeografik dhe situatĂ«n politike e ekonomike nĂ« hapĂ«sirĂ«n shqiptare, veçanĂ«risht nĂ« KosovĂ«. Kishte qenĂ« nĂ« kĂ«to troje si oficer i ushtrisĂ« austro-hungareze gjatĂ« LuftĂ«s sĂ« ParĂ« BotĂ«rore dhe kishte qĂ«ndruar aty edhe me mbarimin e kĂ«saj lufte, duke u marrĂ« me studimin e historisĂ«, gjuhĂ«s e kulturĂ«s shqiptare. Fliste shumĂ« mirĂ« shqip dhe kishte kontakte me personalitete tĂ« jetĂ«s politike, shkencore e kulturore shqiptare. NĂ« vitin 1923 kishte punuar edhe si atashe tregtar nĂ« ambasadĂ«n e parĂ« gjermane nĂ« TiranĂ«. Mbi bazĂ«n e kĂ«tij propozimi, qĂ« nĂ« fund tĂ« gushtit 1943 Scheiger do tĂ« shkonte menjĂ«herĂ« me mision tĂ« veçantĂ« nĂ« KosovĂ«, me detyrĂ«n qĂ« pĂ«rmes premtimeve tĂ« ndihmĂ«s gjermane pĂ«r realizimin e pavarĂ«sisĂ« dhe bashkimit kombĂ«tare, tĂ« rekrutonte sa mĂ« shumĂ« figura tĂ« jetĂ«s politike e shoqĂ«rore tĂ« ShqipĂ«risĂ« sĂ« Re. Ai do tĂ« lĂ«vizte kryesisht nĂ« kĂ«mbĂ«, me uniformĂ« ushtarake, aparat marrĂ«s-dhĂ«nĂ«s (Funkgerate) dhe sipas disa autorĂ«ve gjermanĂ«, kishte me vete edhe rreth gjashtĂ« kilogramĂ« monedha ari.
ĂĂSHTJA SHQIPTARE
Paralelisht me kĂ«to masa, nĂ« fund tĂ« gushtit 1943, nĂ« Shtabin Qendror tĂ« Hitlerit nĂ« Berlin do tĂ« bĂ«heshin disa ndryshime mjaft tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« karakterit organizativ. NdĂ«r tĂ« tjera, ambasadori Karl Ritter, i afĂ«rt me Ribbentropin dhe drejtues i rĂ«ndĂ«sishĂ«m i MinistrisĂ« sĂ« Jashtme gjermane (kishte marrĂ« pjesĂ« nĂ« pĂ«rgatitjen e Anshlusit me AustrinĂ« nĂ« mars 1938; marrĂ«veshjen famĂ«keqe tĂ« Munihut tĂ« 30 shtatorit 1938 pĂ«r tâi dorĂ«zuar Hitlerit krahinĂ«n e Sudetlandit; MarrĂ«veshjen Molotov-Ribbentrop tĂ« 24 gushtit 1939 pĂ«r ndarjen e PolonisĂ« dhe tĂ« territoreve tĂ« tjera nĂ« EvropĂ«n Veriore, e tĂ« tjerĂ«), duhej tĂ« ndiqte me pĂ«rparĂ«si çështjen shqiptare gjatĂ« diskutimit tĂ« saj nĂ« Shtabin Qendror. Po kĂ«shtu, nĂ« kĂ«tĂ« shtab do tĂ« paraqitej pĂ«r çështjen shqiptare edhe diplomati e oficeri i lartĂ« gjerman, Franz von Sonnleithner (njĂ« vit mĂ« vonĂ«, mĂ« 20 gusht 1944, ky oficer i lartĂ« do tĂ« ishte i pranishĂ«m, por pa u dĂ«mtuar, nĂ« atentatin me shpĂ«rthimin e bombĂ«s me kurdisje qĂ« iu bĂ« Hitlerit nĂ« Berlin, nĂ« njĂ« dhomĂ« ku ai dhe disa anĂ«tarĂ« tĂ« Shtabit tĂ« tij po diskutonin planet e Vermahtit). PĂ«rveç sa mĂ« sipĂ«r, mĂ« 24 gusht 1943, Hitleri do tĂ« emĂ«ronte austriakun dhe diplomatin nazist, Hermann Neubacher, si tĂ« dĂ«rguar tĂ« veçantĂ« tĂ« Rajhut pĂ«r EvropĂ«n Juglindore, me zyrĂ« qendrore nĂ« Beograd, por qĂ« duhej tĂ« ndiqte me pĂ«rparĂ«si çështjen shqiptare.
Me kĂ«tĂ« cilĂ«si, Neubacheri do tĂ« mbĂ«rrinte nĂ« Beograd mĂ« 8 shtator 1943 dhe tĂ« nesĂ«rmen, mĂ« 9 shtator, do tâu pĂ«rgjigjej me njĂ« telegram sekret disa çështjeve tĂ« ngritura njĂ« ditĂ« mĂ« parĂ« nga Ribbentrop, tĂ« cilat i ishin pĂ«rcjellĂ« nga Berlini, pĂ«rmes ambasadorit Karl Ritter. NĂ« kĂ«tĂ« pĂ«rgjigje, ndĂ«r tĂ« tjera Neubacher thekson: â1) NesĂ«r do nisem nga Beogradi nĂ« TiranĂ«, pasi aeroporti Ă«shtĂ« tashmĂ« nĂ« dorĂ«n tonĂ«, pavarĂ«sisht hezitimit tĂ« kryekomandantit tĂ« trupave italiane pĂ«r tĂ« dorĂ«zuar armĂ«t. MegjithatĂ«, pĂ«r siguri ka shkuar aty sot edhe njĂ« kompani parashutistĂ«sh. ParashutistĂ« tĂ« tjerĂ« do tĂ« jenĂ« aty nesĂ«r. Kam rĂ«nĂ« dakord me Gjeneralin von Weich pĂ«r tĂ« qenĂ« nĂ« çdo moment i gatshĂ«m pĂ«r tĂ« na mbĂ«shtetur nĂ« rast nevoje ...; 2)Sot bisedova me disa shqiptarĂ« tĂ« besueshĂ«m mbi situatĂ«n politike nĂ« vend. Ata ishin entuziastĂ« dhe e vlerĂ«sonin ardhjen tonĂ« si moment historik pĂ«r kombin e tyre. Gjithashtu mbĂ«shtesnin ... deklaratĂ«n time se suksesi i kombit shqiptar mund tĂ« garantohet vetĂ«m pĂ«rmes njĂ« bashkĂ«punimi tĂ« ngushtĂ« e tĂ« sinqertĂ« me ne ...; 3) PĂ«r shkak tĂ« deklaratĂ«s sĂ« bĂ«rĂ« nga komandanti i forcave gjermane nĂ« Ballkan qĂ« menjĂ«herĂ« pas pushtimi edhe nĂ« ShqipĂ«ri e Malin e Zi, i gjithĂ« pushteti ekzekutiv tĂ« merret nĂ« dorĂ« nga ushtria gjermane, pasi diskutova edhe me Gjeneralin von Weichs ... unĂ« rekomandoj qĂ« kĂ«to dy raste duhen trajtuar nĂ« mĂ«nyra tĂ« ndryshme. NĂ« ShqipĂ«ri duhet tĂ« heqim dorĂ« nga krijimi i mjaft mekanizmave ushtarakĂ«, duke ua lĂ«nĂ« shumicĂ«n e tyre pushtetit vendas. Parulla politike âShqipĂ«ria e Pavarurâ nuk duhet tĂ« cenohet nga skema politike e zakonshme e krijimit tĂ« administratĂ«s sonĂ« ushtarake ...; 4) PĂ«r arsye politike jam kundĂ«r idesĂ« qĂ« pĂ«r sigurinĂ«, trupat gjermane tĂ« bashkĂ«punojnĂ« me forcat bullgare (bĂ«het fjalĂ« pĂ«r zonĂ«n e MitrovicĂ«s e PodujevĂ«s - shĂ«nimi ynĂ«). Kam vĂ«nĂ« nĂ« dukje se ky bashkĂ«punim duhet tĂ« bĂ«het me forcat shqiptare ...; 5) Von Scheiger ka mbĂ«rritur sot nga Kosova nĂ« Beograd. NesĂ«r do mĂ« shoqĂ«rojĂ« mua me aeroplan pĂ«r nĂ« TiranĂ«â.
NdĂ«rkaq, nĂ« Itali ishin bĂ«rĂ« mjaft ndryshime. VetĂ«m pas pesĂ« ditĂ«ve nga fillimi i zbarkimit aleat nĂ« Sicili, mĂ« 15 korrik 1943, KĂ«shilli Fashist italian do tĂ« shkarkonte Mussolinin, i cili do tĂ« izolohej (internohej) mĂ« pas me urdhĂ«r tĂ« Victor Emmanuelit. KryeministĂ«r i QeverisĂ« fashiste do tĂ« bĂ«hej Mareshali Pietro Badoglio, i cili do tĂ« hynte menjĂ«herĂ« nĂ« bisedime pĂ«r armĂ«pushim me Forcat Aleate (anglo-amerikane), fillimisht nĂ« rrugĂ« diplomatike nĂ« LisbonĂ« tĂ« PortugalisĂ« e mĂ« pas nĂ« nivel ushtarak, nĂ« fshatin apo qytezĂ«n siciliane Kasibile, nĂ« jug tĂ« Sirakuzes. NĂ« kĂ«tĂ« qytezĂ« do tĂ« nĂ«nshkruhej mĂ« 3 shtator 1943 edhe MarrĂ«veshja e ArmĂ«pushimit e Kasibiles (Waffenstillstand von Cassibile). Fillimisht u vendos qĂ« kjo tĂ« mbahej e fshehtĂ«. MegjithatĂ«, ajo do bĂ«hej e njohur zyrtarisht vetĂ«m pesĂ« ditĂ« mĂ« vonĂ«, mĂ« 8 shtator 1943, pĂ«rmes njĂ« deklarate tĂ« bĂ«rĂ« nĂ« orĂ«n 18.00 nĂ« Radio âAlgierâ nga Kryekomandanti i Forcave Aleate, gjenerali amerikan Dweit Eisenhower dhe pak mĂ« vonĂ«, mĂ« 19:42, edhe nga kryeministri Badoglio. PĂ«rveç armĂ«pushimit, marrĂ«veshja parashikonte edhe daljen e ItalisĂ« nga Koalicioni i Boshtit Qendror. PĂ«r kĂ«to arsye, shpesh 8 shtatori 1943 konsiderohet si dita e kapitullimit tĂ« ItalisĂ« Fashiste.
Hitleri do tĂ« reagonte menjĂ«herĂ«. Pasi pushtoi qĂ« tĂ« nesĂ«rmen mĂ« 9 shtator ShqipĂ«rinĂ«, njĂ« ditĂ« mĂ« vonĂ«, mĂ« 10 shtator 1943, me operacionin e koduar âĂĂ«shtja e Boshtitâ (Unternehmen Achse) pushtoi RomĂ«n dhe ItalinĂ« Veriore, nĂ«n drejtimin e Divizionit ElitĂ« tĂ« komanduar nga gjenerali i njohur gjerman, Erwin Rommel. Po ashtu, mĂ« 12 shtator 1943, ai urdhĂ«roi zhvillimin e Operacionit âEicheâ pĂ«r tĂ« liruar nga izolimi Mussolinin. Ai do tĂ« takonte menjĂ«herĂ« Hitlerin dhe nĂ«n âregjinĂ«â e tij, mĂ« 23 shtator do tĂ« formonte qeverinĂ« e re kukull, tĂ« âRepublikĂ«s Sociale Italianeâ. Kjo qeveri do tĂ« binte formalisht me 25 prill 1944. Tri ditĂ« mĂ« vonĂ«, mĂ« 28 prill, Mussolini dhe e dashura e tij, Claretta Petacci, do tĂ« kapeshin tĂ« maskuar nĂ« afĂ«rsi tĂ« kufirit, duke ikur me kamion ushtarak drejt GjermanisĂ«. TĂ« dy u ekzekutuan menjĂ«herĂ« nga partizanet italiane.
Ashtu si nĂ« Itali, edhe nĂ« ShqipĂ«ri situata ishte kaotike. MenjĂ«herĂ« pas kapitullimit tĂ« ItalisĂ«, qĂ« nĂ« darkĂ«n e 8 shtatorit, shefi i Shtabit Koordinues tĂ« Vermahtit nĂ« Ballkan, Gjenerali Hans Bessek, nxitoi tâi kĂ«rkonte komandantit tĂ« trupave italiane nĂ« vendin tonĂ«, Gjeneralit Ezio Rosi, dorĂ«zimin dhe mbajtjen nĂ«n mbikĂ«qyrje tĂ« tĂ« gjithĂ« ushtarĂ«ve dhe oficerĂ«ve italianĂ« qĂ« ndodheshin nĂ« ShqipĂ«ri. Gjenerali italian do tĂ« hezitonte nĂ« fillim, por mĂ« pas u detyrua tĂ« jepte pĂ«lqimin dhe kĂ«shtu, mĂ« 9 shtator 1943, trupa tĂ« shumtĂ« gjermane nga Jugosllavia e Greqia marshuan drejtĂ« ShqipĂ«risĂ«, duke vĂ«nĂ« menjĂ«herĂ« nĂ«n kontroll tĂ« posaçëm bregdetin dhe aeroportet shqiptare. Fati i ushtarĂ«ve italianĂ« do tĂ« ishte mjaft dĂ«shpĂ«rues. Pjesa mĂ« e madhe e tyre do tĂ« dorĂ«zonin armĂ«t dhe do tĂ« izoloheshin nga forcat gjermane. NjĂ« pjesĂ« tjetĂ«r e konsiderueshme do tâi drejtohej SarandĂ«s, me shpresĂ«n se do ta kishin mĂ« tĂ« lehtĂ« pĂ«r tĂ« kaluar nĂ« Itali. Shumica e tyre do tĂ« dorĂ«zonin edhe armĂ«t te forcat partizane, me mendimin se do tĂ« ndihmoheshin prej tyre pĂ«r tĂ« kaluar nĂ« anĂ«n tjetĂ«r tĂ« Otrantos. Me urdhĂ«r tĂ« Hitlerit u dha porosia qĂ« raste tĂ« tilla tĂ« identifikoheshin sa mĂ« shpejt dhe personat pĂ«rgjegjĂ«s tĂ« pushkatoheshin. Kjo tragjedi e ushtarĂ«ve italianĂ« do tĂ« pĂ«rbĂ«nte mĂ« vonĂ« edhe njĂ« prej akuzave me tĂ« cilat u ballafaquan nĂ« Procesin e Nurembergut disa nga drejtuesit nazistĂ« (Procesi pĂ«r masakrat nĂ« EvropĂ«n Juglindore). SĂ« fundi, njĂ« pjesĂ« e vogĂ«l e trupave italiane do tâu bashkoheshin partizaneve, duke krijuar Batalion âAntonio Gramshiâ.
GjatĂ« gjithĂ« kĂ«saj periudhe intensive, diplomacia naziste po vepronte me shpejtĂ«si edhe nĂ« ShqipĂ«ri. Burimi kryesor i informacionit e bashkĂ«punimit tĂ« tyre pĂ«r krijimin e qeverisĂ« sĂ« re shqiptare ishin kontaktet qĂ« kishin nĂ« kĂ«tĂ« kohĂ« veçanĂ«risht me Xhafer DevĂ«n, qĂ« vinte nga njĂ« familje patriote prej MitrovicĂ«s sĂ« KosovĂ«s, i cili kishte studiuar nĂ« Kolegjin Amerikan tĂ« Stambollit, si dhe me Vehbi FrashĂ«rin, djalin e patriotit e nacionalistit tĂ« njohur shqiptar Mehdi FrashĂ«ri. Sipas disa autorĂ«ve gjermanĂ«, qĂ« tĂ« dy (Deva dhe FrashĂ«ri), prej kohĂ«sh kishin kontakte me autoritetet naziste, ndaj kishin fituar edhe statusin âV-Personâ (Vertrauensperson), qĂ« do tĂ« thotĂ« ishin tĂ« besuar pĂ«r shĂ«rbimin informativ tĂ« Rajhut gjerman.
NĂ« kĂ«tĂ« drejtim duhet tĂ« ketĂ« luajtur rol tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m edhe punonjĂ«si i KonsullatĂ«s gjermane nĂ« TiranĂ«, Franz von Scheiger, pĂ«rmendur mĂ« sipĂ«r. PikĂ«risht kĂ«ta persona duhet tâu kenĂ« propozuar autoriteteve naziste tĂ« vĂ«nĂ« nĂ« âkrye tĂ« punĂ«ve nĂ« ShqipĂ«riâ Mehdi FrashĂ«rin, qĂ« megjithĂ«se nĂ« kĂ«tĂ« kohĂ« ishte 71 vjeç, dallohej si jurist i shquar (delegati shqiptar nĂ« Lidhjen e Kombeve dhe KonferencĂ«n e AmbasadorĂ«ve tĂ« vitit 1921, ku u riafirmuan pavarĂ«sia e shtetit shqiptar dhe kufijtĂ« e pĂ«rcaktuara nĂ« LondĂ«r mĂ« 1913), e person me integritet, qĂ« sipas Neubacherit, ânĂ« qĂ«ndrimet e tij nuk ishte tĂ«rhequr apo ndikuar as nga ofiqet, as nga paraja dhe as nga kĂ«rcĂ«nimet e italianĂ«veâ. Ai kishte bĂ«rĂ« thirrje pĂ«r rezistencĂ« tĂ« armatosur ndaj pushtimit italian dhe kishte kundĂ«rshtuar nĂ« vazhdimĂ«si sundimin e tyre nĂ« ShqipĂ«ri. Ai mendonte se shqiptarĂ«t duhej tĂ« vepronin shpejt, pasi me rrĂ«mbimin e sovranitetit nga Italia Fashiste, pas luftĂ«s, territoret shqiptare do tĂ« shĂ«rbenin si plaçkĂ« tregu pĂ«r vendet fqinje. PĂ«r kĂ«to arsye, Qeveria e Mussolinit e kishte marrĂ« FrashĂ«rin nĂ« Itali dhe e mbante nĂ«n mbikĂ«qyrje (lĂ«vizje tĂ« kufizuara) nĂ« hotelin âViktoriaâ tĂ« RomĂ«s. Mehdiun e shoqĂ«ronte aty vajza e tij, Mediha FrashĂ«ri.
KĂ«to ide pĂ«rcillen qartĂ« nĂ« telegramin e Karl Ritterit nĂ« Berlin mĂ« 11 shtatorit 1943, pĂ«r ambasadorin gjerman nĂ« RomĂ«, ku thuhet: â1) Personaliteti politik shqiptar Mehdi FrashĂ«ri Ă«shtĂ« parashikuar tĂ« luajĂ« rol tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« QeverinĂ« e Re shqiptare. Para disa kohĂ«sh Ă«shtĂ« marrĂ« nga italianĂ«t jashtĂ« ShqipĂ«risĂ« dhe mbahet nĂ«n mbikĂ«qyrje nĂ« RomĂ«, nĂ« hotelin âViktoriaâ. Nuk e dimĂ« nĂ«se vazhdon tĂ« jetĂ« aty. Duhet ta gjeni sa mĂ« shpejt dhe ta dĂ«rgoni me aeroplan nĂ« TiranĂ«. PĂ«r efekt sigurie tĂ« shoqĂ«rohet nga njĂ« person. NĂ« TiranĂ« ta dorĂ«zoni z. FrashĂ«ri tek i dĂ«rguari i posaçëm Hermann Neubacher, te konsulli i pĂ«rgjithshĂ«m Martin Schliep, ose te majori Franz von Scheiger; 2) PĂ«r qĂ«llime politike e ushtarake, nĂ« ShqipĂ«ri na duhen shuma tĂ« mĂ«dha parash nĂ« monedhĂ« shqiptare. Ndaj pĂ«rpiquni tĂ« merrni sa mĂ« shumĂ« kartĂ«monedha shqiptare qĂ« ndodhen nĂ« Banka di Roma, pĂ«r tâi dĂ«rguar ato sa mĂ« shpejt me aeroplan nĂ« TiranĂ«. NĂ«se Ă«shtĂ« e mundur, tĂ« dĂ«rgohen me tĂ« njĂ«jtin aeroplan me tĂ« cilin do tĂ« fluturojĂ« Mehdi FrashĂ«ri, por megjithatĂ«, ai nuk duhet tĂ« ketĂ« fare dijeni pĂ«r dĂ«rgesĂ«n e kĂ«tyre parave ...â!
Berlini, nĂ« njĂ« telegram tĂ« dytĂ« drejtuar AmbasadĂ«s nĂ« RomĂ«, kĂ«rkon âtĂ« bĂ«het çâĂ«shtĂ« e mundur pĂ«r tĂ« marrĂ« sa mĂ« shumĂ« bankĂ«nota shqiptare pĂ«r tâi dĂ«rguar nĂ« TiranĂ« ... dhe pĂ«r tĂ« siguruar sa mĂ« mirĂ« nĂ« âBanka di Romaâ makinerinĂ« qĂ« prodhon kartĂ«monedhat shqiptare, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« tĂ« kemi mundĂ«sinĂ« ta pĂ«rdorim sa mĂ« parĂ«. NĂ«se kĂ«tĂ« makineri do tĂ« duhet ta pĂ«rdorim mĂ« vonĂ« nĂ« TiranĂ«, varet nga zhvillimet nĂ« ShqipĂ«riâ.
NĂ« vijim tĂ« dy telegrameve tĂ« mĂ«sipĂ«rme, mĂ« 16 shtator 1943 afĂ«r mesnatĂ«s, Ambasada gjermane nĂ« RomĂ« vĂ« nĂ« dijeni ambasadorin Ritter se: â1) ... nesĂ«r paradreke, mĂ« 17 shtator, nĂ«n shoqĂ«rimin e njĂ« oficeri gjerman dhe njĂ« punonjĂ«si tĂ« ambasadĂ«s sonĂ«, Mehdi FrashĂ«ri do niset me aeroplan pĂ«r nĂ« TiranĂ«. Atje do ta dĂ«rgojmĂ« menjĂ«herĂ« tek i dĂ«rguari i posaçëm Neubacher, ose konsulli Schliep ...; 2) Marrja e arit dhe bankĂ«notave u realizua sot me sukses pĂ«rmes njĂ« aksioni tĂ« befasishĂ«m nga njĂ« Komando SS, nĂ« praninĂ« edhe tĂ« njĂ« zyrtari nazist tĂ« shĂ«rbimit me jashtĂ«. Nga ky aksion u morĂ«n kĂ«to vlera: a) BankĂ«nota shqiptare nĂ« prerje tĂ« ndryshme nĂ« vlerĂ« prej 120.513.902 franga ari; b)Monedha ari nĂ« 23 thasĂ« tĂ« vegjĂ«l, nĂ« vlerĂ« monetare prej 435.070 franga ari; c) Lingota Ari nĂ« 49 arka (losen Barren) dhe 29 kuti mĂ« tĂ« vogla (Kistchen Barren) qĂ« sipas dokumenteve italiane, kanĂ« njĂ« vlerĂ« prej rreth 7.627.756.90 franga ariâ.
Siç dihet, bankënotat u dërguan që të nesërmen me aeroplan në Tiranë, së bashku me Mehdi Frashërin. Ari u dërgua në Berlin. Ai u gjet nga Aleatet në Kriporet e Merkersit, në Berlin në maj 1945.
SHPALLJA E PAVARĂSISĂ
Duke u kthyer sĂ«rish nĂ« angazhimet e Neubacherit si i dĂ«rguar i veçantĂ« i Rajhut pĂ«r EvropĂ«n Juglindore, rikujtojmĂ« se me kĂ«tĂ« cilĂ«si ai mbĂ«rriti nĂ« kryeqytetin jugosllav mĂ« 8 shtator 1943, ditĂ«n kur Eisenhower dhe Badoglio bĂ«nĂ« tĂ« njohur ArmĂ«pushimin e Kasibiles. NjĂ« ditĂ« mĂ« vonĂ«, mĂ« 9 shtator 1943, Neubacher informonte ambasadorin Ritter nĂ« Shtabin Qendror nazist se nĂ« ShqipĂ«ri do tĂ« shkonte tĂ« nesĂ«rmen mĂ« 10 shtator, i gatshĂ«m pĂ«r tĂ« zbatuar planin pĂ«r shpalljen e pavarĂ«sisĂ« sĂ« ShqipĂ«risĂ« dhe bashkimin e saj me trojet e tjera shqiptare, pĂ«rpunuar nga Shtabi Qendror nĂ« Berlin me vullnetin dhe dijeninĂ« e Hitlerit dhe Goebbelsit (biseda e tyre mbi kĂ«tĂ« temĂ« ndodhet e zbardhur si dokument nĂ« Keesigs Archiv der Gegenwart). NĂ« fakt, pĂ«r arsye teknike, fluturimi u shty pĂ«r datĂ«n 11 shtator. NĂ« kĂ«tĂ« ditĂ«, shoqĂ«ruar nga majori Franz von Scheiger, Neubacher u nis me aeroplanin âHeinkel IIIâ nga Beogradi, pĂ«r tĂ« shkuar pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« ShqipĂ«ri (TiranĂ«). Aeroplani shoqĂ«rohej edhe nga tre aeroplanĂ« tĂ« tjerĂ« gjermanĂ« JU52, nĂ« tĂ« cilĂ«t ishin tĂ« gatshĂ«m 60 ushtarakĂ« tĂ« Divizionit Brandenburg.
Sipas Neubacherit, me një aeroplan tjetër gjerman, Storch kishte mbërritur po atë ditë në Tiranë nga Mitrovica edhe Xhafer Deva. Detyrat imediate të Neubacherit në Shqipëri do të ishin krijimi i një Komiteti Kombëtar me cilësinë e Qeverisë së Përkohshme, e cila duhej të shpallte sa më shpejt pavarësinë e Shqipërisë së Re. Pas këtij hapi, Komiteti Kombëtar duhej të mblidhte Asamblenë Kombëtare të shtetit shqiptar. Me të mbërritur në Tiranë, Neubacheri mori menjëherë informacion mbi çështjen e krijimit të Komitetit Kombëtar. Sipas këtij informacioni, mbi këtë çështje paraqiteshin dy grupime kryesore, njëri i përfaqësuar nga Ibrahim Bej Biçaku, i cili kishte studiuar në Vjenë (ishte djali i patriotit të madh shqiptar Aqif Pasha i Elbasanit), ndërsa grupin tjetër e përfaqësonte Xhafer Deva. Mes tyre kishte mosmarrëveshje të shumta lidhur me funksionimin e këtij mekanizmi.
Pas shumĂ« diskutimeve, mĂ« 14 shtator, dy grupimet ranĂ« dakord qĂ« Komiteti KombĂ«tar tĂ« pĂ«rbĂ«hej nga â20 figura tĂ« njohura politike tĂ« respektuara nĂ« popullâ dhe se nĂ« krye tĂ« kĂ«tij Komiteti tĂ« vihej Ibrahim Bej Biçaku, i cili do tĂ« ishte kĂ«shtu njĂ«kohĂ«sisht edhe kryeministĂ«r i kĂ«saj Qeverie Provizore. MinistĂ«r i BrendshĂ«m do tĂ« ishte Xhafer Deva. Po nĂ« kĂ«tĂ« ditĂ«, pra mĂ« 14 shtator 1943, Komiteti KombĂ«tar, pĂ«rmes njĂ« deklarate tĂ« shkruar nga Neubacher e tĂ« miratuar edhe nĂ« Shtabin Qendror nĂ« Berlin, shpalli pavarĂ«sinĂ« e ShqipĂ«risĂ« sĂ« Re, e cila do tĂ« pĂ«rfshinte nĂ« territorin e saj edhe KosovĂ«n, trojet shqiptare nĂ« Serbi e Maqedoni, si dhe ĂamĂ«rinĂ«. NĂ« darkĂ«, njĂ« delegacion i kĂ«tij Komiteti u prit nga Neubacher nĂ« KonsullatĂ«n gjermane nĂ« TiranĂ«, i cili i paraqiti atij lutjen qĂ« ShqipĂ«ria e Re tĂ« njihej sa mĂ« parĂ« nga Rajhu. Neubacher kujton se ai u premtoi ta bĂ«nte shpejt kĂ«tĂ«, gjĂ« qĂ« shkaktoi âentuziazĂ«m te delegacioni shqiptarâ. Por, ai kujton gjithashtu me cinizĂ«m se âkjo lumturi pĂ«r kĂ«tĂ« ditĂ« historike u ndĂ«rpre kur bashkĂ«shortja e konsullit tĂ« pĂ«rgjithshĂ«m, si mikpritĂ«se, hapi dy shishe shampanjĂ«, tĂ« cilat u pritĂ«n me padurim nga baballarĂ«t e etur tĂ« kombit shqiptarâ. TĂ« nesĂ«rmen, mĂ« 15 shtator, Neubacheri do tĂ« nisej pĂ«r nĂ« Beograd dhe pasi pĂ«rgatiti raportin pĂ«r zhvillimet nĂ« ShqipĂ«ri, mĂ« 16 shtator u nis pĂ«r nĂ« Shtabin Qendror nĂ« Berlin. Sipas tij, Hitleri u kĂ«naq shumĂ« pĂ«r kĂ«to zhvillime pozitive nĂ« âcepin e fundit romantik tĂ« EvropĂ«sâ.
Nga Berlini, Neubacheri do tĂ« kthehej shpejt nĂ« Beograd dhe prej aty, me datĂ« 20 shtator 1943 do tâi dĂ«rgonte Ribbentropit kĂ«tĂ« telegram: âSapo mbĂ«rrita nĂ« Beograd, u informova nga bashkĂ«punĂ«torĂ«t e mi nĂ« TiranĂ« se kĂ«to ditĂ« ka arritur kulmin propaganda komuniste dhe ajo angleze kundĂ«r Komitetit KombĂ«tar. JavĂ«n qĂ« kaloi, nĂ« ShqipĂ«rinĂ« e Mesme janĂ« hedhur me parashutĂ« disa oficerĂ« britanikĂ«. Konstatohet gjithashtu njĂ« rritje e dukshme e simpatizantĂ«ve anglofile nĂ« qytetet shqiptare. NĂ« kĂ«to rrethana, Qeveria e Re shqiptare ka shumĂ« nevojĂ« pĂ«r mbĂ«shtetjen tonĂ«â.
KOMITETI KOMBĂTAR
MĂ« pas, Neubacheri do tĂ« nisej nĂ« ShqipĂ«ri dhe informacioni i mĂ«sipĂ«rm do tĂ« plotĂ«sohej mĂ« tej 5 ditĂ« mĂ« vonĂ«, pra mĂ« 25 shtator 1943, pĂ«rmes njĂ« telegrami relativisht tĂ« gjatĂ«, qĂ« ai i nis nga Tirana ambasadorit Ritter nĂ« Berlin. Aty thuhet: â1)PĂ«r shkak tĂ« humbjeve nĂ« fronte tĂ« ndryshme nĂ« EvropĂ«, nĂ« ShqipĂ«rinĂ« e VjetĂ«r, veçanĂ«risht nĂ« qytete, mbisundojnĂ« aktualisht vlerĂ«simet jo tĂ« mira pĂ«r trupat gjermane. Shumica e tyre shpresojnĂ« pĂ«r njĂ« zbarkim tĂ« shpejtĂ« tĂ« Trupave Aleate nĂ« ShqipĂ«ri. PĂ«r kĂ«to arsye ne na kanĂ« dalĂ« shumĂ« vĂ«shtirĂ«si nĂ« komunikim, biles edhe me simpatizantĂ«t tanĂ« tĂ« shtresĂ«s sĂ« lartĂ« tĂ« popullsisĂ«, tĂ« cilĂ«t, pĂ«r shkak tĂ« emrit tĂ« familjes dhe tĂ« pronave qĂ« kanĂ«, ndikojnĂ« shumĂ« nĂ« mbĂ«shtetjen sa mĂ« tĂ« gjerĂ« qĂ« i duhet dhĂ«nĂ« Komitetit KombĂ«tar ... Sot kisha njĂ« bisedĂ« tĂ« gjatĂ« mbi kĂ«tĂ« temĂ« me Mehdi FrashĂ«rin, i cili mĂ« paraqiti tĂ« njĂ«jtat shqetĂ«sime ... Mehdi FrashĂ«ri ka ardhur nga Roma me besimin qĂ« sĂ« bashku me miqtĂ« e tij me influencĂ« nĂ« ShqipĂ«ri, tĂ« krijojĂ« njĂ« qeveri kombĂ«tare, por kohĂ«t e fundit Ă«shtĂ« tĂ«rhequr pak, sepse ndjehet i zhgĂ«njyer nga situata e pĂ«rgjithshme e luftĂ«s nĂ« EvropĂ«. NĂ« kĂ«tĂ« çështje mund tĂ« ketĂ« megjithatĂ« njĂ«farĂ« lehtĂ«simi, pasi ekziston mendimi se zbarkimi i mundshĂ«m i Trupave Aleate nĂ« ShqipĂ«ri nuk mund tĂ« bĂ«het tĂ« paktĂ«n deri nĂ« fund tĂ« kĂ«tij viti (1943); 2) Situata e brendshme nĂ« ShqipĂ«ri Ă«shtĂ« pĂ«rkeqĂ«suar ditĂ«t e fundit edhe pĂ«r shkak tĂ« shpĂ«rbĂ«rjes anarkike tĂ« divizioneve italiane. NjĂ« bandĂ« komuniste sulmoi pak ditĂ« mĂ« parĂ« nĂ« afĂ«rsi tĂ« KrujĂ«s trupat gjermane. Prandaj e udhĂ«zova edhe njĂ« herĂ« z. von Scheiger tĂ« angazhohet me tĂ« gjitha forcat pĂ«r tĂ« pĂ«rgatitur mbajtjen e AsamblesĂ« KombĂ«tare qĂ« Ă«shtĂ« parashikuar tĂ« organizohet mĂ« 4 tetor 1943. NĂ«se do tĂ« ketĂ« pengesa pĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«llim nga armiqtĂ« tanĂ«, do tĂ« detyrohemi ta shtyjmĂ« atĂ« pĂ«r mĂ« vonĂ«â.
Po mĂ« 25 shtator 1943, Neubacher do tĂ« niste nga Tirana pĂ«r Ambasadorin Ritter edhe njĂ« telegram tjetĂ«r, nĂ« tĂ« cilin thekson se âsĂ« bashku me gjeneralin Geib dhe konsullin e pĂ«rgjithshĂ«m Schliep takuam mbrĂ«mĂ« me 24 shtator ora 21:00 Presidentin e Komitetit KombĂ«tar Shqiptar, i cili drejton QeverinĂ« Provizore. Atij i dorĂ«zova deklaratĂ«n me shkrim tĂ« QeverisĂ« sĂ« Rajhut nĂ« mbĂ«shtetje tĂ« Komitetit KombĂ«tar. Kryeministri Biçaku e pranoi me kĂ«naqĂ«si deklaratĂ«n, duke vĂ«nĂ« nĂ« dukje simpatinĂ« e shqiptarĂ«ve ndaj GjermanisĂ« sĂ« Re dhe Fyhrerit tĂ« sajâ. Telegrami Ă«shtĂ« i shkurtĂ«r e tepĂ«r formal, por Neubacheri vĂ« nĂ« dukje manipulimin dhe situatĂ«n qesharake rreth paraqitjes sĂ« tij âdinjitarĂ«ve shqiptarĂ«â. Sipas tij, nĂ« procesin e paraqitjes sĂ« dokumenteve tĂ« tillĂ« ka formalitete qĂ« vlerĂ«sohen shumĂ« mĂ« tepĂ«r nĂ« vendet e Lindjes sesa nĂ« PerĂ«ndim. Ndaj ky telegram duhej rishtypur, duhej qepur me spango nĂ« njĂ« dosje serioze dhe duhej vulosur. Zonjusha LĂŒtzen, nĂ« KonsullatĂ«, u pĂ«rpoq tĂ« sajonte diçka, por pa sukses. MegjithatĂ«, u gjet njĂ« âzgjidhjeâ. NĂ« fund tĂ« deklaratĂ«s u shĂ«nua se kopja origjinale e kĂ«tij dokumenti do tĂ« ruhej nĂ« arkivĂ«n e KonsullatĂ«s gjermane nĂ« TiranĂ«. Ky argument iu pĂ«rcoll me gojĂ« edhe palĂ«s shqiptare dhe ... çështja u mbyll. MegjithatĂ«, risqarojmĂ« se deklarata e mĂ«sipĂ«rme nuk shoqĂ«rohej me njohjen zyrtare dhe vendosjen e marrĂ«dhĂ«nieve diplomatike me ShqipĂ«rinĂ« e Re. Ky veprim do tĂ« bĂ«hej vetĂ«m mĂ« 12 korrik 1944.
ASAMBLEJA KOMBĂTARE
Siç kishte parashikuar edhe Neubacheri nĂ« telegramin e tij tĂ« datĂ«s 25 shtator, dĂ«rguar nĂ« Berlin, punimet e AsamblesĂ« KombĂ«tare nuk filluan me 4 tetor, por u shtynĂ« pĂ«r mĂ« vonĂ«. Praktikisht, punimet e saj u zhvilluan nga 16 deri mĂ« 23 tetor 1943, nĂ« Pallatin e MbretĂ«ror (sot Pallati i Brigadave). Asambleja kishte rreth 250 delegatĂ« tĂ« ardhur nga tĂ« gjitha trojet shqiptare. Neubacheri pĂ«rshkruan me hollĂ«si punimet e AsamblesĂ«, duke vĂ«nĂ« nĂ« dukje ndĂ«r tĂ« tjera se qĂ« nĂ« fillim, si kryetar tĂ« saj zgjodhi studiuesin e shquar elbasanas dhe patriotin shqiptar, Lef Nosi, firmĂ«tar i DeklaratĂ«s sĂ« PavarĂ«sisĂ« mĂ« 28 nĂ«ntor 1912. MĂ« pas, Asambleja deklaroi mbĂ«shtetjen pĂ«r FuqitĂ« e Boshtit si dhe anuloi tĂ« gjitha aktet ligjore tĂ« miratuara gjatĂ« pushtimit italian, qĂ« vinin nĂ« kundĂ«rshtim me interesat e vendit. Me detyrĂ«n e kryetarit tĂ« shtetit u zgjodh KĂ«shilli i LartĂ« i RegjencĂ«s me karĂ«r persona, tĂ« cilĂ«t duhet tĂ« pĂ«rfaqĂ«sonin katĂ«r besimet kryesore nĂ« ShqipĂ«ri. Konkretisht, si Kryetar i ParĂ« u zgjodh Mehdi FrashĂ«ri i besimit bektashi, i cili pavarĂ«sisht hezitimeve pĂ«r pranimin e kĂ«saj detyre, i âmallĂ«ngjyerâ u detyrua tĂ« dorĂ«zohej nga âthirrjet e zjarrtaâ tĂ« pjesĂ«marrĂ«sve nĂ« Asamble. Tre tĂ« tjerĂ«t ishin Lef Nosi i besimit ortodoks, Pater Anton Harapi i besimit kristian dhe patrioti dibran Fuat Dibra i besimit mysliman. Kryetari i RegjencĂ«s parashikohej tĂ« ishte me rrotacion njĂ«vjeçar, por praktikisht nĂ« kĂ«tĂ« funksion qĂ«ndroi vetĂ«m Mehdi FrashĂ«ri, pasi Lef Nosi dhe Fuat Dibra ishin shumĂ« tĂ« sĂ«murĂ« (Fuat Dibra do tĂ« ndĂ«rronte jetĂ« nĂ« fund tĂ« shkurtit 1944), ndĂ«rsa dijetari i shquar e atdhetari Pater Anton Harapi fillimisht nuk mori pjesĂ« pĂ«r arsye se priste pĂ«lqimin e Vatikanit pĂ«r kĂ«tĂ« detyrĂ«, gjĂ« qĂ« iu dha mĂ« 13 janar 1944. MegjithatĂ«, ai do tĂ« deklaronte sĂ«rish se nuk do ta ushtronte nĂ« asnjĂ« rrethanĂ« detyrĂ«n e kryetarit tĂ« RegjencĂ«s, pasi nĂ« kĂ«tĂ« funksion do tâi duhej tĂ« konfirmonte pĂ«rfundimisht rastet e dĂ«nimit me vdekje nga gjykatat e vendit, gjĂ« qĂ« binte nĂ« kundĂ«rshtim me besimin kristian.
MĂ« pas, Asambleja KombĂ«tare zgjodhi QeverinĂ« e Re qĂ« do tĂ« zĂ«vendĂ«sonte Komitetin Ekzekutiv tĂ« PĂ«rkohshĂ«m. KryeministĂ«r do tĂ« ishte patrioti Rexhep Mitrovica, ndĂ«rsa Xhafer Deva mbetej ministĂ«r i BrendshĂ«m. MinistĂ«r i EkonomisĂ« u zgjodh Ago Agaj, ministĂ«r i JashtĂ«m Bahri Omari, sekretar Shteti - Vehbi FrashĂ«ri. NĂ« fund u ra dakord qĂ« Asambleja KombĂ«tare tĂ« kthehej nĂ« Kuvend KombĂ«tar. MeqĂ« Lef Nosi u caktua nĂ« RegjencĂ«, Kryetar i Kuvendit u zgjodh patrioti korçar Idhomene Kosturi, i cili shumĂ« shpejt, mĂ« 5 nĂ«ntor 1943, do tĂ« vritej nĂ« rrugĂ« nga njĂ« i ri i cili, sipas procesit gjyqĂ«sor, e kishte marrĂ« kĂ«tĂ« âdetyrĂ«â prej njĂ«sitit gueril tĂ« qytetit tĂ« DurrĂ«sit. Neubacheri vĂ« nĂ« dukje se punimet e AsamblesĂ« ishin tĂ« suksesshme dhe u zhvilluan nĂ« njĂ« atmosferĂ« tĂ« qetĂ«, me pĂ«rjashtim tĂ« njĂ« incidenti tĂ« datĂ«s 18 tetor qĂ« shkaktoi njĂ« konfuzion tĂ« shkurtĂ«r. Ai sqaron se bĂ«het fjalĂ« pĂ«r njĂ« grup partizanĂ«sh qĂ« nga distanca qĂ«lluan me njĂ« top italian nĂ« drejtim tĂ« Pallatit MbretĂ«ror ku ishte Asambleja. MegjithatĂ«, sipas tij, âshpejt ndĂ«rhynĂ« ushtarĂ«t gjermanĂ«, tĂ« cilĂ«t rikthyen menjĂ«herĂ« rendin e qetĂ«sinĂ«â. Duke pasur parasysh kĂ«to zhvillime, mĂ« 30 nĂ«ntor 1943, Victor Emmanueli do tĂ« hiqte vetĂ« dorĂ« nga titulli Mbret i ShqipĂ«risĂ«.
Megjithëse u bënë gjithë këto ndryshime dhe u krijuan Parlamenti dhe Qeveria e Shqipërisë së Re, lidhja dhe varësia nga autoritetet pushtuese gjermane ishte jo vetëm shumë e madhe, por edhe e shumëfishtë. Kur e kërkonin interesat e tyre të drejtpërdrejta, ata ushtronin çdo ditë pushtet ekzekutiv në të gjitha nivelet. Të paktën katër autoritete gjermane paraqiteshin njëkohësisht si më të rëndësishmet, pa pasur aspak raporte hierarkike mes tyre. a) Martin Schliep ishte konsull i përgjithshëm, por praktikisht ishte ambasadori i Gjermanisë në Shqipëri, pavarësisht se nga ana formale këtë titull do ta merrte më 12 korrik 1944; b) Neubacheri ishte i dërguar i posaçëm i Rajhut gjerman në Evropën Juglindore, me fokus të posaçëm menaxhimin e situatës në Shqipëri; c) Gjenerali Josef Fitzthum, që nga tetori 1943 vepronte si i pavarur në funksionin e të dërguarit special të Himmlerit, për të drejtuar në Shqipëri shërbimin e trupave SS dhe të Gestapos; d) Sipas protokollit nazist, përgatitur nga Komanda Supreme e Forcave të Armatosura gjermane, pas pushtimit të një vendi, një nga gjeneralët e trupave pushtuese duhej të kryente edhe detyrën e komandantit të përgjithshëm ushtarak, si autoriteti më i lartë ekzekutiv në atë hapësirë territoriale. Kështu u vendos edhe për Shqipërinë.
MegjithatĂ«, pas ndĂ«rhyrjes sĂ« Neubacherit, pĂ«r tĂ« shmangur çdo keqkuptim rreth âautoritetit e pavarĂ«sisĂ«â sĂ« institucioneve tĂ« sapokrijuara nĂ« ShqipĂ«rinĂ« e Re, Berlini zyrtar, siç kishte vepruar mĂ« parĂ« edhe nĂ« Kroaci e Sllovaki, bĂ«ri pĂ«rjashtimin pĂ«r ta emĂ«rtuar formalisht kĂ«tĂ« funksion jo mĂ« si âKomandanti i PĂ«rgjithshĂ«m Ushtarak nĂ« ShqipĂ«riâ, por vetĂ«m si âGjenerali gjerman pĂ«r ShqipĂ«rinĂ«â. KĂ«tĂ« detyrĂ« do ta kryenin me radhĂ« nĂ« vendin tonĂ«, fillimisht gjenerali i Korpusit 21, Paul Bader, dhe mĂ« pas gjenerali i Trupave Tankiste, Gustav Fehn, dhe gjenerali i ArtilerisĂ« Theodor Geib. Ishte pikĂ«risht ky autoritet i forcave pushtuese gjermane qĂ« duhej tĂ« paraqiste nĂ« vazhdimĂ«si pranĂ« âQeverisĂ« miqĂ«soreâ kĂ«rkesat dhe interesat e Vermahtit gjerman. E, nĂ« kĂ«to kĂ«rkesa e interesa pĂ«rfshiheshin edhe miratimi i akteve ligjore, mbĂ«shtetja financiare, krijimi i gjykatave speciale, lĂ«shimi i urdhrave pĂ«r autoritetet vendore e tĂ« tjerĂ«. Nuk duhet harruar kĂ«tu veçanĂ«risht organizimi i grabitjes sĂ« pasurive nĂ«ntokĂ«sore tĂ« ShqipĂ«risĂ«, ashtu siç kishin bĂ«rĂ« edhe italianĂ«t.
PavarĂ«sisht se gjermanĂ«t thoshin zyrtarisht se ishin kalimtarĂ« dhe u interesonte vetĂ«m siguria e bregdetit, praktikisht ato ishin shumĂ« tĂ« interesuar edhe te mineralet e ShqipĂ«risĂ« sĂ« Re, veçanĂ«risht pĂ«r kromin, bakrin, hekurin, boksitet, minierat e Trepçës etj. Arkitekti dhe miku i ngushtĂ« i Hitlerit, Albert Speer, tashmĂ« ministĂ«r i Armatimit, kĂ«rkonte me ngulm veçanĂ«risht krom, pasi i duhej sa mĂ« parĂ« pĂ«r prodhimin e aeroplanĂ«ve luftarakĂ«, tankeve, nĂ«ndetĂ«seve, anijeve dhe artilerisĂ« sĂ« rĂ«ndĂ«. Dhe, kjo duhej organizuar e kontrolluar veçanĂ«risht nga forcat ushtarake gjermane, aq mĂ« tepĂ«r qĂ« terreni malor i vendit âu krijonte mundĂ«sinĂ« partizanĂ«ve tĂ« vĂ«shtirĂ«sonin apo edhe tĂ« pengonin transportin e qetĂ« e tĂ« shpejtĂ« tĂ« mineraleve nĂ« drejtim tĂ« porteve shqiptareâ. Kjo ândĂ«rthurjeâ interesash pĂ«rmes dirigjimit aspak tĂ« sinqertĂ« tĂ« pushtuesve gjermane, duket qartĂ« edhe nĂ« telegramin e Neubacherit, qĂ« mĂ« 31 janar 1944 dĂ«rgon nga Beogradi nĂ« Shtabin Qendror nĂ« Berlin. Aty thuhet se âpĂ«rmes goditjeve tĂ« forta, terrori komunist nĂ« ShqipĂ«ri Ă«shtĂ« zvogĂ«luar shumĂ«. Marshimi i ministrit tĂ« BrendshĂ«m, Xhaver Deva, me rreth 1500 kosovarĂ« nĂ« drejtim tĂ« Prizrenit, ShkodrĂ«s dhe TiranĂ«s, synon eliminimin e tyre. KĂ«tĂ« aksion tĂ« âFrontit Nacionalâ kundĂ«r bandave terroriste nĂ« ShqipĂ«rinĂ« e Jugut e kemi mbĂ«shtetur ne me armĂ« e municione. Aksione tĂ« tjera tĂ« âForcave Nacionaleâ nĂ« Veri dhe nĂ« Lindje tĂ« ShqipĂ«risĂ« kanĂ« dĂ«mtuar rĂ«ndĂ« kundĂ«rshtarĂ«t tanĂ« komunistĂ«â. Dhe, masakrat e trupave tĂ« Xhafer DevĂ«s do tĂ« ndodhnin menjĂ«herĂ«, fillimisht nĂ« ShkodĂ«r (ku sipas Neubacherit njĂ« pjesĂ« e mirĂ« e komunistĂ«ve arritĂ«n tĂ« shpĂ«tojnĂ« pĂ«r shkak se ishin strehuar nĂ« Misionin Katolik tĂ« qytetit), e mĂ« pas nĂ« TiranĂ«. Pas njĂ« atentati tĂ« dĂ«shtuar kundĂ«r Xhafer DevĂ«s nĂ« TiranĂ« mĂ« 3 shkurt 1944, ku mbeti i vrarĂ« njĂ« prej nipave tĂ« tij qĂ« e shoqĂ«ronte, tĂ« nesĂ«rmen herĂ«t nĂ« mĂ«ngjes, mĂ« 4 shkurt 1944, forcat e tij do tĂ« vrisnin nĂ« sytĂ« e familjarĂ«ve 84 qytetarĂ« tiranas (!). Ky terror nĂ« kryeqytet do tâu bĂ«nte pĂ«rshtypje negative edhe vetĂ« ushtarakĂ«ve gjermanĂ«, shumĂ« prej tĂ« cilĂ«ve kujtojnĂ« se gjatĂ« gjithĂ« shkurtit deri nĂ« fillim tĂ« marsit tĂ« kĂ«tij viti (1944) nĂ« sheshin âSkĂ«nderbejâ qĂ«ndronte njĂ« trekĂ«ndĂ«sh pĂ«r varjen e kundĂ«rshtarĂ«ve dhe thuajse çdo ditĂ« nĂ« mĂ«ngjes âkishte aty kufoma tĂ« gjakosura, saqĂ« vendi pĂ«rreth dukej si kasaphanĂ«â.
Të gjitha këto nxitën revoltë e pakënaqësi jo vetëm në popull, por edhe në vetë qeverinë kuislinge. Mehdi Frashëri si kryetar i Këshillit të Lartë të Regjencës filloi të ketë mosmarrëveshje të shumta me Xhafer Devën për shkak të qëndrimeve ekstremiste të këtij të fundit. Nga ana tjetër, Deva e akuzonte Frashërin si të pabesë, që nuk e mban fjalën e dhënë.
NĂ« kĂ«to kushte, vetĂ«m njĂ« muaj e gjysmĂ« nga telegrami i 31 janarit, me kĂ«rkesĂ«n e ambasadorit Ritter nĂ« Berlin, me datĂ« 16 mars 1944, Neubacheri detyrohet tĂ« nisĂ« njĂ« telegram tĂ« dytĂ«, ku pĂ«rshkruan shkaqet e intensifikimit tĂ« luftĂ«s kundĂ«r forcave gjermane nĂ« ShqipĂ«ri. Duke radhitur argumentet kryesore, nĂ« kĂ«tĂ« telegram thuhet se shkaqet e kĂ«saj situate tĂ« re janĂ« âa) Forcimi i veprimtarisĂ« sĂ« Misionit Ushtarak Britanik, veçanĂ«risht pĂ«rgjatĂ« vijĂ«s bregdetare VlorĂ«-SarandĂ«. KĂ«tu duhet shtuar se edhe nĂ« pjesĂ« tĂ« tjera tĂ« territorit shqiptar, kanĂ« arritur tĂ« depĂ«rtojnĂ« pĂ«rmes detit trupa agjentĂ«sh britanikĂ«, duke shfrytĂ«zuar nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« veçantĂ« Kanalin e Otrantos. Edhe pĂ«rmes ajrit kanĂ« arritur tĂ« depĂ«rtojnĂ« nĂ« ShqipĂ«ri agjentĂ« tĂ« tjerĂ« britanikĂ« e me sa duket, edhe oficerĂ« e agjentĂ« amerikanĂ« e rusĂ«; b) PĂ«rmes agjentĂ«ve tĂ« mĂ«sipĂ«rm Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« e mundur qĂ« bandat shqiptare tĂ« furnizohen sĂ«rish me armĂ«, municione dhe me ar; c) Rritja e propagandĂ«s armike, pĂ«r shkak edhe tĂ« zbarkimit tĂ« afĂ«rt tĂ« Forcave Aleate; d) Sukseset ushtarake nĂ« Frontin Sovjetik. TĂ« gjitha kĂ«to kanĂ« bĂ«rĂ« qĂ« forcat komuniste tĂ« shpejtojnĂ« drejtĂ« veriut tĂ« vendit, duke kontrolluar aktualisht territorin deri nĂ« rrugĂ«n Elbasan- StrugĂ« ... Avancimi i mĂ«tejshĂ«m i tyre nĂ« drejtim tĂ« veriut nĂ« hapĂ«sirĂ«n Mat-DibĂ«r pĂ«r momentin kundĂ«rshtohet nga trupat zogiste ... NĂ« Berat ka luftime mes komunistĂ«ve dhe grupeve nacionale. NĂ« hapĂ«sirĂ«n e TiranĂ«s sĂ« Jugut mbetet shumĂ« aktive banda e komanduar nga drejtuesi tashmĂ« i njohur Myslim Peza... Mes grupeve nacionaliste vazhdon tĂ« ketĂ« mosmarrĂ«veshjeâ.
Duhet theksuar megjithatĂ«, se nĂ« fillim tĂ« prillit 1944 ka njĂ« zhvillim interesant, falĂ« angazhimit tĂ« Vehbi FrashĂ«rit. Si kudo nĂ« territoret e pushtuara, pĂ«r tĂ« financuar qĂ«ndrimin dhe aktivitetin e trupave nĂ« vendin tonĂ«, Qeveria gjermane u pĂ«rgatit tĂ« prekĂ« edhe arin shqiptar qĂ« ishte grabitur prej tyre nĂ« RomĂ« mĂ« 16 shtator 1943. PĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«llim ato i imponuan QeverisĂ« shqiptare njĂ« marrĂ«veshje tĂ« nĂ«nshkruar mĂ« 28 dhjetor 1943. Por, menjĂ«herĂ« do tĂ« ndĂ«rhynte pranĂ« autoriteteve gjermane Vehbi FrashĂ«ri, duke i bindur tĂ« tĂ«rhiqeshin nga kjo ide. KĂ«shtu, mĂ« 6 prill 1944, Vehbi FrashĂ«ri do tĂ« nĂ«nshkruante nĂ« Berlin njĂ« marrĂ«veshje tĂ« re mbi kĂ«tĂ« çështje me Drejtorin e PĂ«rgjithshĂ«m tĂ« MinistrisĂ« sĂ« Jashtme gjermane, Emil Wiehl. PĂ«rmes saj u ra dakord qĂ« ari tĂ« mos pĂ«rdorej nga gjermanĂ«t, por tâi kalonte BankĂ«s KombĂ«tare Shqiptare. MegjithatĂ«, âruajtja e tij duhej tĂ« vazhdonte tĂ« bĂ«hej nĂ« kryeqytetin gjerman, deri nĂ« pĂ«rfundim tĂ« luftĂ«sâ. Ky rregullim i ri shĂ«rbeu jo vetĂ«m pĂ«r ta mbajtur kĂ«tĂ« sasi ari tĂ« paprekur, por edhe pĂ«r trajtimin mĂ« vonĂ« tĂ« kĂ«saj çështjeje, bazuar nĂ« parimet dhe normat e tĂ« drejtĂ«s ndĂ«rkombĂ«tare. NĂ« kushtet e kĂ«saj anarkie e mungese tĂ« âkontrollitâ mbi territorin shqiptar, Heinrich Himmlerit, kryekomandantit tĂ« trupave elitĂ« SS, tĂ« njohura pĂ«r bĂ«mat çnjerĂ«zore e famĂ«keqe nĂ« Gjermani e mĂ« gjerĂ« (veçanĂ«risht nĂ« kampet naziste tĂ« pĂ«rqendrimit), i lind ideja tĂ« krijojĂ« edhe nĂ« ShqipĂ«ri njĂ« divizion tĂ« veçantĂ« SS, me rekrutĂ« vendas, tĂ« cilĂ«t do tâi kishte nĂ« çdo moment nĂ« dispozicion pĂ«r tĂ« shtypur apo luftuar egĂ«rsisht kundĂ«rshtarĂ«t e Vermahtit gjerman.
Dhe, pĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«llim, u mendua me djallĂ«zi rekrutimi i kosovarĂ«ve, si zgjidhja mĂ« e mirĂ« e mĂ« e lehtĂ«, pasi ata, duke qenĂ« nĂ« dekada nĂ« kushtet e sundimit serb, mund tĂ« gĂ«njeheshin e manipuloheshin mĂ« shpejt pĂ«rmes evidentimit tĂ« ndjenjave nacionaliste, pĂ«rmendur edhe mĂ« sipĂ«r. Neubacheri thotĂ« nĂ« kujtimet e tij se fillimisht ai ishte kundĂ«r kĂ«saj ideje, sepse vlerĂ«sonte se krijimi kĂ«tij divizioni do tĂ« pritej keq nga shumica e shqiptarĂ«ve, pasi praktikisht binte nĂ« kundĂ«rshtim me statusin dhe premtimet qĂ« i ishin bĂ«rĂ« QeverisĂ« sĂ« ShqipĂ«risĂ« sĂ« Re. MegjithatĂ«, Himmleri arrin tĂ« marrĂ« me shkrim pĂ«lqimin e Hitlerit. U vendos qĂ« kjo trupĂ« rekrutĂ«sh kosovarĂ« tĂ« quhej Divizioni i Armatosur Malor 21 SS, âSkĂ«nderbeuâ. Qendra e tij do tĂ« ishte nĂ« Prizren dhe formalisht aktiviteti duhej tĂ« zhvillohej brenda territorit tĂ« ShqipĂ«risĂ« sĂ« Re. PĂ«r propagandĂ«, kĂ«tĂ« element u pĂ«rpoq tĂ« âsqarojĂ«â edhe Konsulli i PĂ«rgjithshĂ«m gjerman nĂ« Tirane, Martin Schliep, kur me 28 qershor 1944 do tĂ« deklaronte se âky Divizion do tĂ« ketĂ« aktivitet vetĂ«m nĂ« territorin shqiptarâ. Ky prononcim bĂ«hej nĂ« fakt nĂ« mbĂ«shtetje tĂ« âpĂ«rgjigjesâ qĂ« qeveria shqiptare i kishte dhĂ«nĂ« pĂ«r kĂ«tĂ« çështje nĂ« mes tĂ« qershorit 1944 njĂ« deklarate tĂ« kryekomandantit tĂ« Forcave Amerikane nĂ« Mesdhe, gjeneralit Henry Maitland Wilson. Konkretisht, qĂ« nĂ« fillim tĂ« qershorit ai kishte deklaruar se â... Qeveria e TiranĂ«s, nĂ« kundĂ«rshtim me tĂ« drejtĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare, po shkel neutralitetin e saj duke rekrutuar trupa pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur operacionet ushtarake tĂ« Vermahtit nĂ« Ballkanâ. Qeveria Shqiptare do tĂ« reagonte menjĂ«herĂ«, por pa argumente konkrete, duke vĂ«nĂ« nĂ« dukje thjeshtĂ« se, ajo âasnjĂ«herĂ« nuk do tĂ« rekrutonte trupa pĂ«r tĂ« mbĂ«shtet ushtrinĂ« gjermane ... dhe se veprimet me natyrĂ« mbrojtĂ«se ... kundĂ«r terroristĂ«ve komunistĂ«, janĂ« bĂ«rĂ« nĂ« funksion tĂ« ushtrimit tĂ« tĂ« drejtĂ«s sĂ« vetĂ«mbrojtjesâ.
Sipas Neubacherit, Qeveria shqiptare mendonte tâi pĂ«rdorte mĂ« vonĂ« kĂ«to trupa si bĂ«rthamĂ« pĂ«r krijimin e forcave tĂ« policisĂ« dhe ushtrisĂ« kombĂ«tare. Por, si gjermanĂ«t, ashtu edhe qeveria shqiptare ânuk patĂ«n aspak fatâ me divizionin SS. Ato nuk i ndihmoi as spekulimi me emrin e SkĂ«nderbeut. NĂ« librin e tij me titull âNĂ« mbĂ«shtetje tĂ« GjermanisĂ«â tĂ« autorit Hans Neulen, thuhet ndĂ«r tĂ« tjera se megjithĂ«se nĂ« fillim nĂ« kĂ«tĂ« divizion u regjistruan disa mijĂ«ra kosovarĂ«, shumica, pasi merrnin uniformĂ«n, armatim tĂ« ri e municione (qĂ« u interesonin shumĂ«), largoheshin menjĂ«herĂ« nĂ« kĂ«mbĂ« pĂ«rmes maleve, nĂ« drejtim tĂ« vendbanimeve tĂ« tyre. Pjesa e mbetur arriti tĂ« bĂ«nte ndonjĂ« aksion sporadik, shpesh nĂ« bashkĂ«punim me trupat gjermane, pa u dalluar shumĂ« nĂ« luftime. Po nĂ« kĂ«tĂ« libĂ«r citohet edhe raporti i njĂ« ushtari gjerman qĂ« luftonte nĂ« front tĂ« parĂ« (deutsche Frontsoldat) i cili, duke iu referuar luftĂ«tarĂ«ve tĂ« Divizionit âSkĂ«nderbeuâ, vĂ« nĂ« dukje se âkanĂ« mĂ« shumĂ« frikĂ« nga njĂ« kuti e hedhur konservash, qĂ« ka pasur mĂ« parĂ« mish derri, se sa nga njĂ« granate doreâ tĂ« cilĂ«n, me sa duket, ua kalonin njĂ«ri-tjetrit si tĂ« ishte lodĂ«r.
PĂ«r sa mĂ« sipĂ«r, vihet re edhe nĂ« debatin pĂ«r çështjen e statusit tĂ« ShqipĂ«risĂ« sĂ« Re, temĂ« tĂ« cilĂ«n e kishte pĂ«r shumĂ« zemĂ«r veçanĂ«risht Mehdi FrashĂ«ri. Duke pasur mirĂ« parasysh eksperiencĂ«n e KonferencĂ«s sĂ« Paqes sĂ« vitit 1919, nĂ« tĂ« cilĂ«n ai vetĂ« kishte marrĂ« pjesĂ« me shumĂ« sukses si delegat i shtetit shqiptar, Mehdiu insistonte vazhdimisht pranĂ« autoriteteve gjermane qĂ« ShqipĂ«ria e Re tĂ« njihej shtet neutral si nga Boshti Qendror ashtu edhe nga FuqitĂ« Aleate. Sipas tij, kjo do tĂ« shmange edhe copĂ«timin e mĂ«tejshĂ«m tĂ« trojeve shqiptare pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, si dhe do i krijonte ShqipĂ«risĂ« mundĂ«sinĂ« qĂ« si vend i pushtuar, tĂ« merrte pjesĂ« nĂ« Komisionin Aleat pĂ«r ItalinĂ«, duke kĂ«rkuar prej saj reparacione. KĂ«tĂ« çështje, Neubacheri ia paraqiti me telegram z. Ritter nĂ« Berlin qĂ« mĂ« 8 tetor 1943. Aty thuhet se âz. Mehdi FrashĂ«ri ka ardhur dy herĂ« tek unĂ« me lutjen qĂ« Qeveria e Rajhut tĂ« marrĂ« parasysh njĂ«rin prej dy varianteve tĂ« mĂ«poshtme lidhur me neutralitetin e ShqipĂ«risĂ«: 1) Sipas variantit tĂ« parĂ«, Gjermania dhe AleatĂ«t duhet tĂ« njohin zyrtarisht neutralitetin e shtetit shqiptar, gjĂ« qĂ« do tĂ« thotĂ« se pĂ«r tĂ« dyja palĂ«t ShqipĂ«ria nuk do tĂ« konsiderohet si zonĂ« lufte. PĂ«r kĂ«tĂ« variant i thashĂ« z. FrashĂ«ri se ne e kemi krejt tĂ« pamundur tĂ« bĂ«jmĂ« realitet kĂ«tĂ« Ă«ndĂ«rr kaq tĂ« bukur tĂ« shqiptarĂ«ve ...: 2) Sipas variantit tĂ« dytĂ«, pĂ«r tĂ« qetĂ«suar propagandĂ«n armike, Mehdi FrashĂ«ri propozon gjetjen e ndonjĂ« formulimi pĂ«rmes tĂ« cilit indirekt do tĂ« jepej karakteri neutral i ShqipĂ«risĂ« sĂ« Pavarur. Sipas tij, ky formulim duhej tĂ« pĂ«rshtatej sa mĂ« mirĂ« me konceptin gjerman ânicht kriegfuhrendâ (jo palĂ« ndĂ«rluftuese) nĂ« luftĂ«n aktuale. Lidhur me kĂ«tĂ« variant i thashĂ« se e kuptoj rĂ«ndĂ«sinĂ« politike tĂ« kĂ«tij formulimi pĂ«r propagandĂ«n armike, pasi ju keni frikĂ« se Gjermania do ju tĂ«rheqĂ« edhe ju nĂ« frontin e luftĂ«s. Por, unĂ« ju garantoj se Gjermania nĂ« asnjĂ« mĂ«nyrĂ« as qĂ« e mendon tĂ« pĂ«rdorĂ« ushtarĂ« shqiptarĂ« kundĂ«r armiqve tĂ« sajâ. MirĂ«po, Mehdi FrashĂ«ri nuk i ndahej kĂ«saj teme.
Ndaj, nĂ« janar 1944, ai i drejtohet sĂ«rish Neubacherit duke theksuar me forcĂ« interesin jo vetĂ«m tĂ« ShqipĂ«risĂ«, por edhe tĂ« GjermanisĂ« mbi kĂ«tĂ« çështje. FrashĂ«ri vĂ« nĂ« dukje ndĂ«r tĂ« tjera se âpraktikisht ShqipĂ«ria ndodhet nĂ« njĂ« neutralitet relativ, pasi vlerĂ«son se trupat gjermane kanĂ« ardhur aty thjeshtĂ« pĂ«r nevojat e tyre ushtarake, qĂ« tĂ« mbrohen nga njĂ« zbarkim i mundshĂ«m i aleatĂ«ve nĂ« bregdetin shqiptar. Sipas tij, shqiptarĂ«t i trajtojnĂ« gjermanĂ«t si miq, pavarĂ«sisht se vetĂ« janĂ« neutralĂ« nĂ« luftĂ«n qĂ« ka shpĂ«rthyer mes fuqive evropiane ... Kjo do tĂ« thotĂ« se nĂ«se armiqtĂ« e GjermanisĂ« vijnĂ« dhe e sulmojnĂ« atĂ« me njĂ«si tĂ« rregullta ushtarake, ShqipĂ«ria do tĂ« qĂ«ndrojĂ« asnjanĂ«seâ. Sipas Neubacherit, me kĂ«to qĂ«ndrime Mehdi FrashĂ«ri kĂ«rkon âtĂ« jetĂ« inovativ e tĂ« shpikĂ« norma tĂ« sĂ« drejtĂ«s ndĂ«rkombĂ«tareâ, pasi e krahason rastin aktual tĂ« ShqipĂ«risĂ« me atĂ« tĂ« Egjiptit nĂ« vitin 1922. MĂ« konkretisht, bĂ«het fjalĂ« pĂ«r lĂ«vizjen çlirimtare nĂ« Egjipt tĂ« viti 1919, pĂ«r tâu çliruar nga protektorati britanik i vendosur nĂ« vitin 1914. Britania ishte fillimisht kundĂ«r kĂ«saj lĂ«vizjeje. MegjithatĂ«, pas bisedimeve tĂ« fshehta me nacionalistĂ« egjiptianĂ«, pĂ«rmes njĂ« deklaratĂ« tĂ« njĂ«anshme tĂ« BritanisĂ« bĂ«rĂ« mĂ« 28 shkurt 1922, njihej pavarĂ«sia e Egjiptit dhe neutraliteti i tij, me kushtin qĂ« ky shtet tĂ« respektonte disa âinteresa jetikeâ tĂ« britanikĂ«ve aty, mes tĂ« cilĂ«ve ishte prezenca ushtarake dhe hapja e kontrolli e Kanalit tĂ« Suezit. Pra, neutraliteti i Egjiptit do tĂ« ishte i kushtĂ«zuar, apo thĂ«nĂ« ndryshe, relativ.
Por, kĂ«tij propozimi tĂ« FrashĂ«rit, Neubacheri i bĂ«n njĂ« ndryshim esencial, qĂ« Ă«shtĂ« njĂ«kohĂ«sisht edhe cinik. Ai e pĂ«rcakton jo neutralitetin, por sovranitetin e Shtetit tĂ« ri Shqiptar si âsovranitet relativâ, duke vĂ«nĂ« nĂ« dukje se pavarĂ«sisht qĂ« trupat gjermane trajtohen nga shqiptarĂ«t si miq ... sovraniteti i QeverisĂ« shqiptare ka njĂ« kufizim tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m, qĂ« do tĂ« thotĂ« se ushtria gjermane do tĂ« detyrohej tâi kundĂ«rvihej çdo qeverie qĂ« bashkĂ«punon me armiqtĂ« e saj. Sigurisht qĂ« pĂ«rmes kĂ«tij sqarimi, Neubacheri indirekt donte tĂ« vinte nĂ« dukje se çdo interes ushtarak gjerman nĂ« ShqipĂ«rinĂ« e Re ka pĂ«rparĂ«si absolute ndaj çdo tĂ« drejte sovrane tĂ« shtetit shqiptar. KĂ«tĂ« mesazh do tĂ« pĂ«rcillte nĂ« qershor 1944 edhe Ribbentropi, kur u informua mbi pĂ«rgjigjen e QeverisĂ« shqiptare ndaj deklaratĂ«s sĂ« gjeneralit amerikan Watson lidhur me krijimin e Divizionit SS âSkĂ«nderbeuâ, pĂ«rmendur mĂ« sipĂ«r. I nervozuar nga kjo pĂ«rgjigje, ai do tĂ« theksonte se me kĂ«tĂ« qĂ«ndrim Qeveria shqiptare ka shkuar shumĂ« larg, dhe se â... nuk mund tĂ« imagjinohet qĂ« njĂ« qeveri e njĂ« vendi qĂ« falĂ«nderon Rajhun gjerman pĂ«r politikĂ«n bujare dhe mbĂ«shtetjen e pavarĂ«sisĂ« sĂ« tij, tĂ« hyjĂ« nĂ« kontakte me armiqtĂ« tanĂ«, duke u shprehur edhe kundĂ«r neshâ. Mehdi FrashĂ«ri do tĂ« pĂ«rpiqej sĂ«rish edhe nĂ« vijim tĂ« tregonte me veprime se Qeveria shqiptare ishte e pavarur dhe jo vegĂ«l nĂ« duar tĂ« gjermanĂ«ve. Ai shfrytĂ«zoi pĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«llim krizĂ«n qeveritare tĂ« periudhĂ«s maj-qershor 1944. Lidhur me kĂ«tĂ« krizĂ«, Neubacheri do tĂ« njoftonte Berlinin zyrtar nga Athina mĂ« 27 maj 1944.
Aty thuhet se âShqipĂ«ria po pĂ«rjeton njĂ« krizĂ« qeveritare. KĂ«shilli i LartĂ« i RegjencĂ«s po bashkĂ«punon ngushtĂ«sisht edhe me drejtuesin e zogistĂ«ve, Abaz Kupi, kapedanin e MirditĂ«s, Gjon Marka Gjoni, dhe me udhĂ«heqĂ«sin dibran, Fiqiri Dine. TĂ« gjithĂ« sĂ« bashku kanĂ« lidhur njĂ« pakt antikomunist. Nga ana tjetĂ«r, kryeministri shumĂ« i dobĂ«t e tepĂ«r i sĂ«murĂ«, Rexhep Mitrovica nuk mund tĂ« qĂ«ndrojĂ« mĂ« nĂ« detyrĂ«. Ka gjithashtu njĂ« lĂ«vizje tĂ« fortĂ« kundĂ«r ministrit tĂ« BrendshĂ«m, Xhafer Devaâ. Pak ditĂ« mĂ« vonĂ«, Rexhep Mitrovica do tĂ« jepte dorĂ«heqjen dhe pas tij edhe Xhafer Deva. MĂ« 18 korrik 1944 u krijua kabineti i ri qeveritar me kryeministĂ«r Fiqiri Dinen. Mehdi FrashĂ«ri, si kryetar i KĂ«shillit tĂ« LartĂ« tĂ« RegjencĂ«s, nuk u konsultua dhe nuk vuri aspak nĂ« dijeni mbi kĂ«to zhvillime autoritetet gjermane. I indinjuar nga ky veprim, mĂ« 21 korrik 1944 Neubacheri do tĂ« merrte nĂ« telefon ambasadorin gjerman nĂ« TiranĂ«, Schliep, duke theksuar se âpa Vermahtin nuk do tĂ« kishte njĂ« shtet tĂ« ri shqiptar dhe se me krijimin e Kabinetit tĂ« Ri nuk mund tĂ« vihej Rajhu para faktit tĂ« kryer. Pa mbĂ«shtetjen gjermane, asnjĂ« qeveri shqiptare nuk do tĂ« kishte autoritet, mundĂ«si e aftĂ«si pĂ«r ushtrimin e funksioneveâ. NĂ« kĂ«to kushte, vetĂ«m pas rreth njĂ« muaji, mĂ« 29 gusht 1944, Fiqiri Dine do tĂ« jepte dorĂ«heqjen. Pas tij, mĂ« 6 shtator 1944 do tĂ« krijohej sĂ«rish njĂ« Kabinet i Ri, me kryeministĂ«r Ibrahim Bej Biçakun. Atij sâi mbetej gjĂ« tjetĂ«r veçse tĂ« vepronte si âlikuidatori i njĂ« shoqĂ«rie tregtare tĂ« falimentuarâ (konkurs Verwalters). âShqipĂ«ria e Reâ nuk mund tĂ« qeverisej mĂ« ... /Gazeta âPanoramaâ/
Me theksin e tij të rremë anglez, drejtuesi misterioz i radios transmetonte për në Mbretërinë e Bashkuar nga një stacion gjerman, duke përhapur thashetheme dhe ekzagjerime në ditët e para të Luftës së Dytë Botërore.
Nga: Greg McKevitt / BBC PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Tre ditĂ« pĂ«rpara dorĂ«zimit pa kushte tĂ« GjermanisĂ« - nĂ« DitĂ«n e Fitores nĂ« EvropĂ« [VE Day], nĂ« maj tĂ« vitit 1945 - korrespondenti i luftĂ«s nga BBC-ja, Wynford Vaughan-Thomas, foli nga njĂ« studio radioje nĂ« Hamburg, nĂ« tĂ« njĂ«jtin mikrofon dhe gjatĂ«si valore nĂ« tĂ« cilat disa javĂ« mĂ« parĂ« ishte transmetuar propaganda naziste. âSonte nuk do tĂ« dĂ«gjoni mendimet mbi lajmet nga William Joycei. Sepse z. Joyce, Lordi Haw-Haw pĂ«r shumicĂ«n prej nesh nĂ« Britani, ka qenĂ« shumĂ« i pafat pĂ«r ta ndĂ«rprerĂ« karrierĂ«n e tij tĂ« transmetimit ... Kjo Ă«shtĂ« BBC-ja qĂ« thĂ«rret tĂ« gjithĂ« dĂ«gjuesit e pĂ«rvuajtur nĂ« Britani, tĂ« cilĂ«t pĂ«r gjashtĂ« vjet janĂ« detyruar tĂ« durojnĂ« tonet helmuese tĂ« z. Joyceâ. Duke kĂ«rkuar nĂ« tavolinĂ«n e Joyceit, Vaughan-Thomas gjeti orarin e tij pĂ«r 10 prill 1945: âNĂ« fund tĂ« tij ndodhet pika e lavdishme: ora 14:50 deri 15:10, ânjĂ« pauzĂ« pĂ«r tĂ« mbledhur mendjenââ.
Joyce kishte ikur nga qyteti i shkatĂ«rruar nga lufta, disa javĂ« mĂ« parĂ«, me dokumente false - i dĂ«shpĂ«ruar dhe me shpresĂ«n pĂ«r tâi shpĂ«tuar kapjes nga forcat aleate tĂ« cilat po pĂ«rparonin. NĂ« incizimin e tij tĂ« fundit, ai tingĂ«llon i dehur dhe i mundur: âGjithmonĂ« kam shpresuar dhe besuar se, nĂ« fund tĂ« fundit, do tĂ« kishte njĂ« aleancĂ« ... midis AnglisĂ« dhe GjermanisĂ«. Epo, pĂ«r momentin kjo duket e pamundur. MirĂ«. NĂ«se nuk mund tĂ« ketĂ«, atĂ«herĂ« vetĂ«m mund tĂ« them se e gjithĂ« puna ime ka qenĂ« e kotĂ«â. Incizimi, i marrĂ« nga njĂ« regjistrues i arrestuar nazist, mund tĂ« mos jetĂ« transmetuar kurrĂ«. Si nazist i pĂ«rkushtuar deri nĂ« fund, ai e mbylli me fjalĂ«t: âEs lebe Deutschland [rroftĂ« Gjermania], Heil Hitler dhe lamtumirĂ«â.
William Joyce, i njohur si Lord Haw-Haw, ishte propagandist nazist në radio(Getty Images)
Ishte një fund i turpshëm për një njeri që ishte bërë emër i njohur në çdo shtëpi në Mbretërinë e Bashkuar, pasi shpërtheu lufta në shtator 1939. Qytetarët britanikë prisnin që Hitleri të niste menjëherë një sulm shkatërrimtar, por kur kjo nuk ndodhi, qetësia e tensionuar u pagëzua si Lufta e Rreme. Në ato ditë të para, rreziku kryesor në frontin e brendshëm nuk ishin sulmet ajrore, por lëndimet e kyçeve. Për të penguar bombarduesit gjermanë, qeveria vendosi një errësirë të detyruar. Deri në Krishtlindje të vitit 1939, një sondazh i Gallup-it zbuloi se një e pesta e popullsisë së vendit kishte rënë nga shkallët, ishte përplasur në errësirë apo kishte pësuar dëmtime të tjera, kryesisht të lehta. Vdekjet në rrugë pothuajse u dyfishuan, derisa racionimi i karburantit uli qarkullimin. Vendet e argëtimit u mbyllën dhe tubimet u ndaluan, ndaj në mbrëmje njerëzit kishin pak zgjedhje përveçse të qëndronin në shtëpi dhe të dëgjonin radion.
ShumĂ«kush nuk ishte i kĂ«naqur me programin e mĂ«rzitshĂ«m tĂ« BBC-sĂ«, me buletine tĂ« shkurtra ku kishte pak gjĂ«ra pĂ«r tĂ« raportuar, njoftime tĂ« mĂ«rzitshme publike dhe gjĂ«ra shtesĂ« si recitalet me organo tĂ« Sandy MacPhersonit. MĂ« tutje, nĂ« valĂ«t e radios, dĂ«gjuesit e shqetĂ«suar gjenin diçka mĂ« tĂ« gjallĂ«: njĂ« burrĂ« misterioz qĂ« transmetonte pĂ«rmes valĂ«ve tĂ« mesme nĂ« Reichs-Rundfunk-Gesellschaft (RRG) - e nacionalizuar nga nazistĂ«t. Me theks tĂ« ekzagjeruar, nazal dhe tĂ« klasĂ«s sĂ« lartĂ« angleze, ai prezantohej me shprehjen e njohur: âGjermania thĂ«rret, Gjermania thĂ«rretâ.
Lord Haw Haw, transmetimi i fundit më 1945
Kritiku i radios nĂ« The Daily Express, Jonah Barrington, e quajti atĂ« âLord Haw-Hawâ, dhe kjo nofkĂ« mbeti. QĂ«llimi i Barringtonit ishte ta pĂ«rqeshte propagandistin nga Gjermania, por rezultoi se shumĂ« dĂ«gjuesve u pĂ«lqente efekti tronditĂ«s i aktit tĂ« ri tĂ« shĂ«mtuar tĂ« Haw-Hawit. Stili i tij ishte tĂ« argĂ«tonte, ndĂ«rkohĂ« qĂ« minonte moralin e audiencĂ«s britanike duke pĂ«rhapur dyshime pĂ«rmes thashethemeve gjysmĂ« tĂ« besueshme, ekzagjerimeve dhe talljes. NĂ« njĂ« transmetim, ai fliste pĂ«r âpanikun dhe konfuzionun ... qĂ« po pĂ«rhapeshin çdo orĂ«â nĂ« Britani. âĂudia e vetme Ă«shtĂ« se populli i kĂ«tij ishulli tĂ« dĂ«nuar vonoi kaq shumĂ« pĂ«r tĂ« kuptuar se nĂ« çfarĂ« pozicionesh i kishin futur politikanĂ«t e tyreâ, tha ai.
NĂ« njĂ« tjetĂ«r, Haw-Hawi tallte frikĂ«n e njerĂ«zve pĂ«r rrezikun e bombave gjermane. Ai tha: âMinistria Britanike e Dezinformimit ka zhvilluar njĂ« fushatĂ« sistematike pĂ«r tĂ« frikĂ«suar gratĂ« dhe vajzat britanike pĂ«r rrezikun e plagosjes nga copĂ«zat e bombave gjermane. GratĂ« kanĂ« reaguar ndaj kĂ«tyre sugjerimeve dhe alarmeve duke kĂ«rkuar nga kapelapunuesit e tyre qĂ« kapelat e pranverĂ«s dhe verĂ«s tâi bĂ«jnĂ« nga llamarina shumĂ« e hollĂ«â. Nuk duket shumĂ« gazmore sot, por ndoshta duhej tĂ« ishe aty pĂ«r ta kuptuar.
William Joyce, i njohur si Lord Haw-Haw (në të majtë), me Bashkimin Britanik të Fashistëve të udhëhequr nga Oswald Mosley(Getty Images)
NĂ« kulmin e transmetimeve tĂ« tij, gjashtĂ« milionĂ« britanikĂ« e ndiqnin çdo natĂ« pas lajmeve tĂ« orĂ«s 21:00. Profesori Tom Harrisson, ish-kĂ«shilltar i MinistrisĂ« Britanike tĂ« Informacionit, i tha BBC-sĂ« nĂ« vitin 1975 se, ndĂ«rsa shumĂ« njerĂ«z nuk i kuptonin ulĂ«rimat nĂ« gjermanisht tĂ« figurave naziste si Goering dhe Hitler, Haw-Hawi ishte ânĂ« disa mĂ«nyra ... disi qetĂ«sues, sepse nuk tingĂ«llonte dhe aq keq. Ndoshta armiku nuk do tĂ« ishte aq i tmerrshĂ«mâ.
William Joyce, i njohur si Lord Haw-Haw, ishte zhvendosur në Gjermani një muaj para shpërthimit të luftës, bashkë me gruan e tij të dytë, Margaret, gjithashtu fashiste. Duke pasur frikë nga internimi në Angli, ai rinovoi pasaportën britanike duke pretenduar rrejshëm se ishte shtetas britanik nga lindja. Ky doli të jetë një gabim fatal.
Transmetimi i Lordit Haw-Haw ku tallet me kapelat e grave
Në fakt, Joyce kishte lindur në Bruklin në vitin 1906, ishte zhvendosur në Irlandë në moshën trevjeçare dhe ishte rritur në qarkun Goluei. Si adoleshent gjatë Luftës së Pavarësisë së Irlandës, ai veproi si korrier për inteligjencën ushtarake britanike. Kjo sjellje bëri të mos ketë shumë miq në Irlandë, dhe pas përfundimit të luftës, familja u shpërngul për një jetë të re në Angli.
Si i ri, ai u tërhoq nga ideologjitë ekstreme të djathta që po përhapeshin në Evropë, dhe në vitin 1932 iu bashkua Bashkimit Britanik të Fashistëve të udhëhequr nga Sir Oswald Mosley. Ai e fitoi reputacionin si orator i zjarrtë dhe u emërua drejtor i propagandës së partisë. Por, vala u kthye kundër partisë, duke kulmuar në Betejën e Kejbël-Stritit në vitin 1936, kur këmishëzinjtë e Mosleyt u sulmuan dhe u zmbrapsën nga hebrenjtë dhe punëtorët irlandezë në lindje të Londrës. Joyce, i dëbuar, krijoi Lidhjen e tij Nacionalsocialiste, por duke mos gjetur atdhe mikpritës për antisemitizmin e tij të egër, shpejt ndjeu se po e thërriste Gjermania.
Arrestimi i Lordit Haw-Haw
Nën luftën e fjalëve të Joseph Goebbelsit, programet në anglisht u transmetuan drejt Britanisë. Të përbërë nga fashistët britanikë dhe gjermanë që flisnin anglisht, RRG-ja transmetonte propagandë që promovonte mënyrën naziste të jetës dhe nxirrte në pah problemet shoqërore britanike. Mendohet se zëri i parë i Lord Haw-Hawit ishte në fakt ai i një gjermani, Wolf Mittler, por disa javë pas shpërthimit të luftës, fashisti llafazan Joyce e gjeti punën e ëndrrave të tij.
Transmetimet e Joyceit fituan njĂ«farĂ« respekti edhe mes atyre qĂ« pĂ«rçmonin mesazhin e tij. Kritiku dhe autori Harold Hobson i shkroi The Times-it mĂ« 29 dhjetor 1939, duke lavdĂ«ruar transmetimin e Haw-Hawit nĂ« prag tĂ« Krishtlindjes pĂ«r ngritjen e ângazĂ«llimit festivâ, me talljen e tij se racionimi i kishte kufizuar britanikĂ«t nĂ« âçerek kile gjalpĂ« nĂ« javĂ«â. Hobsoni shtoi se BBC-ja mund ta kishte hedhur lehtĂ«sisht poshtĂ« kĂ«tĂ« pretendim duke pĂ«rmendur se Haw-Hawi nuk kishte pĂ«rfshirĂ« atĂ« qĂ« merrnin gjermanĂ«t - gjĂ« qĂ«, me shumĂ« gjasĂ«, ishte edhe mĂ« pak.
Por, shpejt, shakaja e Lord Haw-Hawit nuk ishte më aq qesharake. Pushtimi i Danimarkës dhe Norvegjisë më 9 prill 1940 u pa si pika e kthesës, kur e ashtuquajtura Lufta e Rreme e Britanisë përfundoi dhe nisi lufta e vërtetë. Ndërkohë, perceptimi publik për BBC-në ndryshoi ndjeshëm, ndërsa kjo e fundit u rikrijua si një burim jetik informacioni për njerëzit në frontin e brendshëm dhe në forcat e armatosura. Haw-Hawi u bë gjithnjë e më i parëndësishëm dhe, në kohën e transmetimit të tij të fundit të dehur në prill 1945, loja kishte përfunduar si për të ashtu edhe për regjimin nazist.
Dokumentar për tradhtinë e Lordit Haw-Haw
Ndërsa forcat aleate përparonin në Gjermani, Joyce dhe gruaja e tij planifikuan të iknin drejt Suedisë për të kaluar më pas në Irlandën neutrale. Ata arritën vetëm deri në portin baltik të Flensburgut, pranë kufirit të Gjermanisë me Danimarkën. Me identitete false, u vendosën në një fshat aty pranë dhe ndonjëherë bisedonin me ushtarët britanikë të cilët nuk kishin asnjë ide se kush ishin ata. Por, një ditë, fati i Joyceit mori fund kur hasi dy oficerë britanikë ndërsa po mblidhte dru.
NjĂ«ri prej tyre, Geoffrey Perry, i tregoi BBC-sĂ« se si nisĂ«n tĂ« flisnin me kĂ«tĂ« âfigurĂ« shumĂ« tĂ« çuditshme, qĂ« dukej si endacakâ. Kolegu i tij vĂ«rejti se ai âtingĂ«llonte tmerrĂ«sisht si William Joyceâ. Pas njĂ« bisede tĂ« kĂ«ndshme pĂ«r drurĂ«t halorĂ« dhe gjetherĂ«nĂ«s, Perry tha se ishte i sigurt pĂ«r dy gjĂ«ra: ishte Joyce dhe kishte armĂ«. Kur i panjohuri ngriti njĂ« trung me tĂ« dyja duart, Perry e shfrytĂ«zoi momentin e tij. Para se burri tĂ« kishte mundĂ«si tĂ« reagonte, ai e pyeti: âNuk je ti vallĂ«, rastĂ«sisht, William Joyceâ? Perry i tha BBC-sĂ« se çfarĂ« ndodhi mĂ« pas: âDhe, dora e tij u shkoi drejt xhepit. Mendova se po kĂ«rkonte armĂ«n. Nxora pistoletĂ«n time, e drejtova poshtĂ« dhe qĂ«llovaâ. Plumbi i oficerit e qĂ«lloi Joycein nĂ« tĂ« pasmet. NjĂ« ironi e bukur Ă«shtĂ« se Perry ishte hebre dhe kishte lindur nĂ« Gjermani: vetĂ«m pasi ishte zhvendosur nĂ« Britani nĂ« vitet 1930, ai kishte ndryshuar emrin nga Horst Pinschewer.
Joycei u soll në Angli i plagosur dhe u akuzua për tradhti të lartë. Por, si mund të akuzohej një irlandezo-amerikan për tradhti ndaj Britanisë? Fati i Joyceit u vulos nga aplikimi i nxituar për pasaportën të cilën e kishte bërë në prag të luftës.
I fotografuar në robëri, në maj 1945, Lordi Haw-Haw më vonë u var për tradhti të lartë(Getty Images)
Juristi mĂ« i lartĂ« britanik i kohĂ«s, Sir Hartley Shawcross, i tha BBC-sĂ« nĂ« vitin 1975 se Joyce âe kishte veshur veten me flamurin britanikâ dhe kishte qenĂ« nĂ«n mbrojtjen e KurorĂ«s Britanike, gjĂ« qĂ« nĂ«nkuptonte se ishte akt tradhtie ndihma qĂ« ai ia kishte dhĂ«nĂ« armikut tĂ« BritanisĂ« gjatĂ« luftĂ«s. JuristĂ«t e tjerĂ« nuk u pajtuan, si Sir John Foster QC, i cili e pĂ«rshkroi akuzĂ«n pĂ«r tradhti tĂ« lartĂ« si âgjueti gjakuâ. Ai tha nĂ« tĂ« njĂ«jtin dokumentar: âAi u shpall fajtor mbi bazĂ«n e njĂ« pasaporte qĂ« kishte marrĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« rreme, gjĂ« qĂ« sipas mendimit tim nuk nĂ«nkuptonte ndonjĂ« mbrojtje nga ana e KurorĂ«s dhe pĂ«r rrjedhojĂ« as ndonjĂ« besnikĂ«ri nga William Joyceitâ.
MegjithatĂ«, Joyce u dĂ«nua pĂ«r tradhti tĂ« lartĂ« pĂ«r shkak se âkishte mbajtur anĂ«n e armiqve tĂ« Mbretitâ duke transmetuar nĂ« emĂ«r tĂ« tyre ndĂ«rmjet 18 shtatorit 1939 dhe 2 korrikut 1940 - data kur skadoi pasaporta e tij britanike dhe ai u bĂ« shtetas gjerman. Rasti kaloi nĂ« disa shkallĂ« apelimi, por vendimi mbeti i njĂ«jtĂ«. Ai nuk u pendua deri nĂ« fund. NĂ« mĂ«ngjesin e 3 janarit 1946, u ekzekutua me varje nĂ« burgun âWandsworthâ nĂ« LondĂ«r. U varros nĂ« njĂ« varr pa shenjĂ« nĂ« territorin e burgut.
Tridhjetë vjet më vonë, pas një fushate të gjatë nga vajza e tij Heather, eshtrat e Joyceit u zhvarrosën dhe u rivarrosën në qarkun Goluei. Njeriu që lindi si amerikan, jetoi si gjerman dhe vdiq si tradhtar britanik, u varros më në fund si irlandez. /Telegrafi/
Pjesëtarët e Ministrisë së Punëve të Brendshme të Serbisë, Sektori i Situatave të Emergjencave, pasi zbatuan masat e sigurisë, transportuan një bombë ajrore të prodhimit amerikan të mbetur nga Lufta e Dytë Botërore, e cila u gjet në një kantier ndërtimi në "Beograd mbi Ujë", në poligonin e stërvitjes ushtarake Pasulanske Livade, ku do të shkatërrohet.
Sipas Ministrisë së Punëve të Brendshme, bomba është një model AN-M44, me një masë totale prej afërsisht 470 kilogramësh, me një ngarkesë shpërthyese prej afërsisht 250 kilogramësh, e cila u përdor gjatë bombardimeve të aleatëve të pozicioneve gjermane gjatë çlirimit të Beogradit në vitin 1944, transmeton Telegrafi.
Largimi dhe transporti u kryen nga anëtarët e Ekipit të Specializuar për Mbrojtje nga Municionet e Pashpërthyera të Sektorit të Situatave të Emergjencës me mbështetjen e oficerëve të policisë dhe shërbimit mjekësor të Sektorit të Situatave të Emergjencës.
Kjo nuk është hera e parë që në Serbi gjenden bomba dhe mjete tjera shpërthyese që datojnë nga Lufta e Dytë Botërore.
Madje shpesh ato janĂ« gjetur nĂ«pĂ«r zona qĂ« tashmĂ« janĂ« tĂ« banuara dhe Ă«shtĂ« nevojitur evakuimi i lagjeve tĂ« tĂ«ra pĂ«r tâu larguar pa ndonjĂ« problem. /Telegrafi/
Raporti âLĂ«vizshmĂ«ria NdĂ«rkombĂ«tare si Strategji Zhvillimiâ nga Banka BotĂ«rore, 2024, mbĂ«shtet ndĂ«rtimin e njĂ« sistemi gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«s tĂ« migracionit, tĂ« quajtur âGlobALâ, i cili i sheh emigrantĂ«t si njĂ« forcĂ« pune shqiptare globale.
Kjo qasje synon forcimin e mbështetjes për emigrantët, shfrytëzimin e aftësive dhe burimeve të tyre, si dhe sigurimin e kontributit të tyre në ekonominë dhe shoqërinë vendase.
Â
Vendimmarrje e informuar
Banka Botërore sugjeron ndërtimin e sistemeve të forta të të dhënave mbi emigrantët. Duhen zbatuar anketa familjare mbi migracionin që ndjekin të gjithë trajektoren migratore dhe jo vetëm momente të veçuara në kohë.
Banka rekomandon krijimin e një sistemi të integruar të të dhënave që lidhin të gjitha shërbimet dhe rezultatet për emigrantët ndërmjet institucioneve, duke mundësuar menaxhim të plotë të rasteve dhe duke shmangur mbledhjen e dyfishtë të të dhënave.
Banka rekomandon zbatimin e monitorimit dhe vlerĂ«simit tĂ« bazuar nĂ« prova, pĂ«r tĂ« pĂ«rmirĂ«suar vazhdimisht programet mbi bazĂ«n e rezultateve reale dhe pĂ«r tâi pĂ«rshtatur ato sipas nevojave.
Â
Bashkëpunim i koordinuar
Banka sugjeron krijimin e një përgjigjeje të bashkërenduar mes të gjithë aktorëve të përfshirë në qeverisjen e migracionit dhe ofrimin e shërbimeve.
Sipas saj, duhen forcuar mekanizmat e koordinimit ndërinstitucional, me role, përgjegjësi dhe protokolle të qarta komunikimi ndërmjet ministrive dhe agjencive.
Duhet siguruar përputhshmëria ndërmjet qeverisjes qendrore dhe asaj vendore, për të shmangur mbivendosjet dhe boshllëqet në shërbime dhe për të garantuar ofrim të njëtrajtshëm në të gjithë vendin.
Vlen gjithashtu ndërtimi i partneriteteve shumëpalëshe që përfshijnë sektorin privat, organizatat joqeveritare, organizatat ndërkombëtare dhe diasporën në ekosistemin e shërbimeve.
Banka kërkon zgjerimin e bashkëpunimit ndërkufitar me vendet pritëse, për të ofruar shërbime përgjatë gjithë ciklit të migracionit.
Â
Shërbime globale shumëdimensionale
Ofrimi i mbështetjes gjithëpërfshirëse për emigrantët, duke adresuar të gjitha aspektet e nevojave të tyre të shumëllojshme dhe në ndryshim të vazhdueshëm, të tilla si zgjerimi i shërbimeve për të mbuluar të gjithë ciklin e migracionit, nga përgatitja para nisjes deri tek riintegrimi pas kthimit, si dhe për ata që qëndrojnë jashtë vendit, këshilloi Banka Botërore.
Sipas saj, duhet të bëhet përshtatja e paketave të shërbimeve sipas karakteristikave të emigrantëve, si niveli i aftësive, përbërja familjare, rezultatet në tregun e punës dhe qëllimet për kthim.
Â
Lehtësimi nga barrierat
Eliminimi i barrierave burokratike dhe thjeshtimi i ofrimit të shërbimeve për emigrantët duhet të përfshijë konsolidimin e të gjithë informacionit, shërbimeve dhe procedurave në një portal të vetëm dixhital, si e-Albania, i aksesueshëm para, gjatë dhe pas migrimit.
Nevojitet standardizimi i procedurave nĂ« tĂ« gjitha institucionet dhe bashkitĂ«, me procese tĂ« njĂ«jta aplikimi dhe kĂ«rkesa dokumentacioni dhe ndĂ«rtimi i njĂ« qasjeje âdixhitale sĂ« pariâ, me autentifikim nĂ« distancĂ«, aplikime online dhe udhĂ«zim tĂ« mbĂ«shtetur nga Inteligjenca Artificiale, duke ruajtur njĂ«kohĂ«sisht alternativat fizike.
Duhet të thjeshtohen procedurat burokratike, reduktimi i dokumentacionit, kohës së pritjes dhe hapave të panevojshëm përmes koordinimit ndërinstitucional.
Â
Ekspertizë dhe kapacitete më të forta
Banka Botërore kërkon garantimin e niveleve të mjaftueshme të stafit në të gjitha pikat e ofrimit të shërbimeve për emigrantët, nga zyrat vendore deri te rolet strategjike të vendimmarrjes.
Duhen rritur investimet në programe gjithëpërfshirëse trajnimi për të mbajtur stafin të përditësuar mbi shërbimet ekzistuese, praktikat më të mira dhe ndryshimet rregullatore.
Banka sugjeron se investimet në anketa që ndjekin emigrantët në kohë reduktojnë paragjykimet në vlerësimin e ndikimeve të migracionit dhe kontribuojnë në hartimin e politikave më të informuara.
Rezultatet tregojnë gjithashtu se zgjerimi i shërbimeve për emigrantët, përfshirë ato para nisjes, mund të përmirësojë ndjeshëm rezultatet e tyre, duke pasur parasysh lidhjen e fortë me mundësi më të mira punësimi jashtë vendit dhe pas kthimit në Shqipëri.
Po ashtu, përshtatja e paketave të shërbimeve sipas karakteristikave të emigrantëve rezulton thelbësore, për shkak të diversitetit të madh të nevojave dhe përvojave migratore.
Viti 2025 ka shĂ«nuar njĂ« ndryshim tĂ« thellĂ« nĂ« rendin gjeopolitik dhe ekonomik global, veçanĂ«risht pas rikthimit tĂ« Donald Trump nĂ« ShtĂ«pinĂ« e BardhĂ« si president i Shteteve tĂ« Bashkuara tĂ« AmerikĂ«s. KĂ«shtu tha nĂ« âPĂ«rballje Podcastâ, eksperti i tregjeve financiare ndĂ«rkombĂ«tare, Emanuel Bajra, i cili vlerĂ«son se nuk ka pasur vetĂ«m ndryshim administrate, por edhe ndryshim doktrine politike dhe ekonomike.
âMe ardhjen e presidentit Trump, u ndryshua doktrina politike dhe ekonomike e Shteteve tĂ« Bashkuara. Brenda njĂ« kohe shumĂ« tĂ« shkurtĂ«r u nĂ«nshkruan qindra urdhra ekzekutivĂ« qĂ« krijuan perceptimin e njĂ« Amerike qĂ« po ndryshon rrĂ«njĂ«sishtâ, tha Bajra, shkruan Telegrafi.
Sipas tij, këto zhvillime janë reflektuar drejtpërdrejt në marrëdhëniet transatlantike dhe në fragmentimin e tregut evropian, i cili mbetet tregu më i madh dhe më i lakmueshëm konsumator në botë.
âAmerikĂ«s nuk i konvenon njĂ« EvropĂ« e bashkuar si njĂ«si e vetme tregtare. Kostoja e rikthimit tĂ« AmerikĂ«s si superfuqi e vetme po paguhet kryesisht nga Evropaâ, theksoi ai.
Katër luhatjet kryesore në tregjet globale financiare gjatë 2025-së
Bajra thotë se kanë ndodhur katër luhatje të mëdha që kanë goditur tregjet financiare globale gjatë vitit 2025, me theks të veçantë në sektorin teknologjik dhe politikat tarifore amerikane.
âKemi pasur katĂ«r luhatje serioze nĂ« tregjet globale. Ato erdhĂ«n si kombinim i gjeopolitikĂ«s, tarifave amerikane dhe goditjes sĂ« sektorit tĂ« teknologjisĂ«â, shpjegoi ai.
Foto: Floriana Alija
Sipas tij, rënia e besimit në kompanitë e mëdha teknologjike, frika nga inteligjenca artificiale dhe reagimet emocionale të investitorëve krijuan pasiguri të theksuar, por pa shkaktuar kolaps sistemik.
âInvestitorĂ«t reagojnĂ« shumĂ« shpejt. Kur kapitali tĂ«rhiqet, bie konfidenca dhe krijohet panik, por tregjet kanĂ« treguar rikuperim gradualâ, tha Bajra nĂ« âPĂ«rballje Podcastâ me kryeredaktorin e Telegrafit, Muhamet Hajrullahu.
2026- vit më i nxehtë dhe pritjet për Trustin Pensional të Kosovës
Duke folur për vitin 2026, Bajra paralajmëron se pritet të jetë edhe më i tensionuar, si në aspektin gjeopolitik ashtu edhe në tregjet financiare, për shkak të konsolidimit të pushtetit të Trumpit dhe vendimeve ekonomike që priten nga administrata amerikane.
âViti 2026 do tĂ« jetĂ« edhe mĂ« i nxehtĂ«. Amerika Ă«shtĂ« superfuqi dhe çdo vendim i saj reflektohet globalishtâ, tha ai.
Sa i përket Trustit Pensional të Kosovës, ku Bajra është kryesues i bordit, thotë se pavarësisht luhatjeve të tregut, fondi mbetet stabil dhe me kthim pozitiv.
âFondi pensional nuk Ă«shtĂ« investim pĂ«r sot e nesĂ«r. ĂshtĂ« investim pĂ«r pensionimin. Luhatjet afatshkurtra nuk e rrezikojnĂ« tĂ« ardhmen e kontribuuesveâ, theksoi ai.
Sipas Bajrës, viti 2025 pritet të mbyllet pozitivisht për fondin, ndërsa diversifikimi i investimeve dhe menaxhimi profesional kanë garantuar siguri dhe rritje afatgjatë.
âKosova ka njĂ« fond pensional gati katĂ«r miliardĂ« eurosh. Kjo Ă«shtĂ« storie suksesi dhe meritĂ« e kontribuuesve dhe e menaxhimit institucionalâ, pĂ«rfundoi Bajra. /Telegrafi/
ĂshtĂ« pothuajse Krishtlindje dhe, si çdo vit, rikthehet njĂ« nga historitĂ« mĂ« tĂ« mitizuara qĂ« lidh futbollin me kĂ«tĂ« festĂ«: rrĂ«fimi pĂ«r njĂ« ndeshje futbolli tĂ« luajtur mes ushtarĂ«ve britanikĂ« dhe gjermanĂ« gjatĂ« LuftĂ«s sĂ« ParĂ« BotĂ«rore.
Sipas legjendës, më 25 dhjetor 1914, ushtarët e dy palëve ndërluftuese lanë armët, dolën nga llogoret dhe jo vetëm që u vëllazëruan në tokën e askujt, por edhe luajtën futboll mes tyre. Një histori që prej dekadash ka prekur imagjinatën kolektive dhe është shndërruar në simbol të njerëzimit përballë barbarisë së luftës.
Por cila është e vërteta? Si ndodhi armëpushimi i Krishtlindjeve dhe a u luajt vërtet futboll në mes të fushëbetejës?
Armëpushimi i Krishtlindjeve, një realitet i dokumentuar
Gjithçka nisi më 7 dhjetor 1914, kur Papa Benedikti XV u bëri thirrje qeverive të vendeve ndërluftuese që të ndalonin armiqësitë gjatë festave të Krishtlindjeve. Megjithatë, kjo iniciativë paqësore u refuzua nga shtabet ushtarake.
Megjithatë, mbrëmjen e 24 dhjetorit, diçka e pazakontë ndodhi në frontin perëndimor. Ushtarët e Forcës Britanike dëgjuan trupat gjermane në llogoret përballë duke kënduar këngë patriotike dhe këngë të Krishtlindjeve. Përgjatë llogoreve u panë fenerë dhe pemë të vogla festive, ndërsa përshëndetje filluan të jehonin nga njëra anë në tjetrën.
Të nesërmen, më 25 dhjetor, ushtarët britanikë dhe gjermanë dolën nga llogoret dhe u takuan në tokën e askujt. Ata shkëmbyen dhurata, cigare dhe suvenire, varrosën të rënët, riparuan llogore. Raste të ngjashme u shënuan përgjatë një pjese të madhe të frontit franko-gjerman.
Me dëshmi të shumta të dëshmitarëve okularë, nuk ka asnjë dyshim se një armëpushim i përkohshëm u zhvillua në Krishtlindjet e vitit 1914.
Jo kudo mbretëroi paqja
Megjithatë, kjo marrëveshje e heshtur paqeje nuk u respektua kudo. Në disa sektorë luftimet vazhduan dhe pati viktima. Disa oficerë u shprehën të pakënaqur, duke u shqetësuar se vëllazërimi me armikun mund të minonte disiplinën dhe shpirtin luftarak të trupave.
Pas vitit 1914, komandat e larta ushtarake nĂ« tĂ« dyja anĂ«t u pĂ«rpoqĂ«n aktivisht tĂ« parandalonin çdo pĂ«rsĂ«ritje tĂ« incidenteve tĂ« ngjashme. Edhe pse pati raste tĂ« izoluara armĂ«pushimesh tĂ« shkurtra mĂ« vonĂ« gjatĂ« luftĂ«s â jo domosdoshmĂ«risht vetĂ«m pĂ«r Krishtlindje â asgjĂ« nuk iu afrua shkallĂ«s sĂ« ngjarjeve tĂ« dhjetorit 1914.
Po futbolli? KĂ«tu nis miti
Nga të gjitha ngjarjet e asaj dite, më e famshmja mbetet historia e një ndeshjeje futbolli, e cila thuhet se është luajtur në baltën e ftohtë të Flandrës. Pikërisht kjo pjesë është kthyer në elementin më mitik të armëpushimit të Krishtlindjeve.
Shumë historianë dyshojnë seriozisht nëse një ndeshje e tillë u zhvillua ndonjëherë. Kjo nuk do të thotë se ushtarët nuk luanin futboll në përgjithësi, apo se ideja nuk u përmend gjatë armëpushimit. Dyshimi lidhet me faktin nëse u zhvillua realisht një ndeshje mes gjermanëve dhe britanikëve në tokën e askujt.
Letrat e ushtarĂ«ve tĂ« asaj kohe janĂ« plot me pĂ«rshkrime tĂ« çuditjes dhe emocionit pĂ«r atĂ« qĂ« po ndodhte. Mes tyre ishte edhe romancieri i ardhshĂ«m Henry Williamson, i cili mĂ« 26 dhjetor i shkroi nĂ«nĂ«s sĂ« tij â letĂ«r e botuar mĂ« vonĂ« nĂ« Daily Express â duke pĂ«rshkruar shtrĂ«ngime duarsh dhe shkĂ«mbime dhuratash mes armiqve.
Në disa letra përmenden edhe ndeshje futbolli, ose të paktën biseda për to. Në një letër anonime thuhej se britanikët kishin propozuar një ndeshje për Krishtlindje, por gjermanët refuzuan, qoftë për shkak të tokës së ngrirë, qoftë sepse oficerët nuk e lejuan.
Sipas historianit Simon Jones, shumĂ« nga kĂ«to pĂ«rmendje bazohen nĂ« thashetheme tĂ« dorĂ«s sĂ« tretĂ« â ushtarĂ« qĂ« kishin dĂ«gjuar se âdiku tjetĂ«râ po luhej futboll.
Nuk ekziston asnjĂ« fotografi e ândeshjes sĂ« Krishtlindjeveâ
Fotografitë autentike të armëpushimit, të ruajtura në Muzeun Perandorak të Luftës në Britani, tregojnë ushtarë që buzëqeshin, pozohen bashkë dhe shikojnë kamerën. Por asnjë prej tyre nuk tregon një ndeshje futbolli.
PĂ«r tĂ« mbushur kĂ«tĂ« boshllĂ«k vizual, njĂ« fotografi e ushtarĂ«ve qĂ« luajnĂ« futboll nĂ« Greqi Ă«shtĂ« atribuar gabimisht kĂ«saj ngjarjeje. Edhe pse historianĂ«t e kanĂ« sqaruar prej kohĂ«sh se kjo foto nuk ka lidhje me armĂ«pushimin e Krishtlindjeve, miti vazhdon tĂ« jetojĂ« â ndoshta sepse njerĂ«zit duan ta besojnĂ«.
Ka prova se ideja e futbollit u diskutua nĂ« Krishtlindjet e vitit 1914, por gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« dĂ«shmi sugjerojnĂ« se ndeshja nuk u zhvillua kurrĂ«. Kushtet ishin tĂ« tmerrshme: toka e askujt ishte e shkatĂ«rruar, e mbushur me baltĂ«, kratere dhe tela me gjemba. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, askush nuk do tâi lejonte ushtarĂ«t e armikut tĂ« kalonin pas vijave.
Madje, të paktën një letër përmend se ata nuk arritën as të gjenin një top futbolli.
NjĂ« nga âprovatâ mĂ« tĂ« cituara Ă«shtĂ« njĂ« letĂ«r e botuar nĂ« The Times mĂ« 1 janar 1915, ku njĂ« mjek shkruante se britanikĂ«t kishin âluajtur futboll me saksonĂ«t dhe kishin humbur 2â3â. Por kjo ishte thjesht njĂ« rrĂ«fim i dĂ«gjuar nga dikush tjetĂ«r, pa emra njĂ«sish apo detaje konkrete, çka e bĂ«n tĂ« pamundur verifikimin.
Me kalimin e viteve, sa më shumë njerëz pretenduan se kishin qenë pjesë e ndeshjes, aq më shumë u shtuan ekzagjerimet. Një shembull i tillë është oficeri britanik Peter Jackson, i cili më vonë pranoi se e kishte trilluar historinë e pjesëmarrjes së tij.
Një mit që njerëzit duan ta besojnë
Armëpushimi i Krishtlindjeve ishte real. Vëllazërimi ishte real. Por ndeshja legjendare e futbollit, ashtu siç njihet sot, mbetet më shumë mit sesa fakt historik.
NĂ« fund tĂ« fundit, si çdo histori e mirĂ« e Krishtlindjeve, ajo mbijeton sepse njerĂ«zit kanĂ« nevojĂ« tĂ« besojnĂ« nĂ« mrekulli â edhe nĂ« mes tĂ« luftĂ«s mĂ« tĂ« pĂ«rgjakshme qĂ« bota kishte njohur deri atĂ«herĂ«. /Telegrafi/
TIRANĂ, 13 dhjetor /ATSH/ Ministri i Turizmit, KulturĂ«s dhe Sportit, Blendi Gonxhja, ka zhvilluar njĂ« takim me pĂ«rfaqĂ«sues tĂ« lartĂ« tĂ« Grupit tĂ« BankĂ«s BotĂ«rore, ku nĂ« fokus ishte forcimi i bashkĂ«punimit afatgjatĂ« dhe projektet strategjike pĂ«r zhvillimin e vendit.
Në postimin e tij, Gonxhja bëri të ditur se ka mirëpritur Massimiliano Paolucci, menaxherin e ri të Grupit të Bankës Botërore për Shqipërinë, si edhe Xiaoqing Yu, drejtoreshë e Divizionit për Ballkanin Perëndimor, Evropë dhe Azi Qendrore.
Gjatë takimit u diskutua mbi iniciativa konkrete që synojnë nxitjen e investimeve në art, kulturë, trashëgimi kulturore, destinacione turistike dhe zhvillim komunitar.
Ministri theksoi se bashkëpunimi me Bankën Botërore do të vijojë të përqendrohet te transformimi i infrastrukturës kulturore dhe te modelet e reja të financimit, të cilat synojnë të gjenerojnë impakt të qëndrueshëm ekonomik, social dhe kulturor për Shqipërinë.
Sipas Gonxhes, këto projekte strategjike janë pjesë e vizionit për një zhvillim të integruar të turizmit dhe kulturës, duke i shndërruar asetet kulturore dhe turistike në motorë të rëndësishëm të zhvillimit lokal dhe kombëtar.
TIRANĂ, 3 dhjetor/ATSH/ Ministri i Turizmit, KulturĂ«s dhe Sportit, Blendi Gonxhja zhvilloi njĂ« takim me pĂ«rfaqĂ«sues tĂ« BankĂ«s BotĂ«rore, me synimin pĂ«r tĂ« thelluar bashkĂ«punimin strategjik nĂ« funksion tĂ« zhvillimit tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m dhe konkurrues tĂ« turizmit nĂ« ShqipĂ«ri.
NĂ« njĂ« postim nĂ« rrjetet sociale, Gonxhja tha se ânĂ« takim diskutuam mbi standardizimin e destinacioneve natyrore, pĂ«rmirĂ«simin e furnizimit me ujĂ« dhe infrastrukturĂ«s kritike nĂ« zonat turistike, forcimin e strukturave tĂ« menaxhimit tĂ« destinacioneve (DMO), ngritjen e njĂ« sistemi kombĂ«tar tĂ« tĂ« dhĂ«nave tĂ« turizmit dhe avancimin e ndĂ«rlidhjes rajonale, si komponentĂ« kyç pĂ«r rritjen e kapaciteteve dhe cilĂ«sisĂ« nĂ« sektorâ.
âRikonfirmuam angazhimin e pĂ«rbashkĂ«t pĂ«r zbatimin e StrategjisĂ« sĂ« Turizmit 2024â2030, duke vĂ«nĂ« theksin te rezultatet konkrete dhe objektivat afatgjataâ, theksoi Gonxhja.
Ministri Gonxhja shprehu vlerësimin për partneritetin e qëndrueshëm me Bankën Botërore, duke e cilësuar atë një aktor kyç në mbështetjen e prioriteteve të zhvillimit.
Sipas Raportit Financiar tĂ« BankĂ«s BotĂ«rore pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« mbledhja e taksave mbetet nĂ«n potencial pĂ«r shkak tĂ« informalitetit, pĂ«rjashtimeve dhe zbatimit tĂ« dobĂ«t. TĂ« ardhurat totale janĂ« nĂ«n mesataren rajonale, produktiviteti i ulĂ«t i tatimit mbi tĂ« ardhurat personale dhe tatimi mbi fitimin tregon baza tĂ« pashfrytĂ«zuara, efikasiteti i TVSH-sĂ« Ă«shtĂ« vetĂ«m 54% dhe shpenzimet [âŠ]
ShqipĂ«ria ka nevojĂ« urgjente pĂ«r forcimin e Edukimit dhe Kujdesit nĂ« FĂ«mijĂ«rinĂ« e Hershme si njĂ« formĂ« e mbĂ«shtetjes sĂ« zhvillimit tĂ« kapitalit njerĂ«zor dhe pjesĂ«marrjes nĂ« tregun e punĂ«s. NĂ« dokumentin e fundit tĂ« rishikimit tĂ« financave publike nĂ« ShqipĂ«ri, i BankĂ«s BotĂ«rore nĂ«nvizohet se pavarĂ«sisht rritjes sĂ« shpenzimeve publike pĂ«r kĂ«tĂ« zĂ«, ato [âŠ]
TIRANĂ, 23 nĂ«ntor/ATSH/ Sopranoja shqiptare Ana Naqe, e ka ndĂ«rtuar jetĂ«n dhe karrierĂ«n e saj artistike prej shumĂ« vitesh nĂ« BelgjikĂ«, por turet e saj artistike janĂ« edhe nĂ« shumĂ« vende tĂ« ndryshme tĂ« botĂ«s.
Ana ishte njĂ« prej protagonisteve, tĂ« ftuara nĂ« podkastin âFlasimâ, me Kryeministrin Edi Rama, nĂ« episodin e shtatĂ«, sĂ« bashku edhe me studiuesen dhe lektoren pranĂ« Departamentit tĂ« GjuhĂ«s Shqipe, nĂ« Universitetin âAleksandĂ«r MoisiuânĂ« DurrĂ«s, Natasha Shuteriqi Poroçani.
Kryeministri Rama u shpreh se Ana është një nga tre fëmijët e një familje të thjeshtë në Fier, ku nuk ka pasur në rekordet familjare asnjë zë kumbues.
Sopranoja Naqe tha ka ndjekur shkollĂ«n âJakov Xoxeâ nĂ« Fier. âE fillova violinĂ«n kur isha 5 vjeçe nĂ« shkollĂ«n âJakov Xoxaâ nĂ« Fier. Aty rreth moshĂ«s 13 vjeçe erdhĂ«n priftĂ«rinj qĂ« donin tĂ« ndĂ«rtonin kisha. Prifti quhet Don Korado. Ata sillnin bursa ose fonde pĂ«r shkollĂ«n e muzikĂ«s. ErdhĂ«n nĂ« kĂ«tĂ« shkollĂ« pĂ«r tĂ« gjetur zĂ«ra. UnĂ« u futa nĂ« kor sepse kisha muzikĂ«n pasion dhe njihja notat, por nuk mendoja se do tĂ« vazhdoja pĂ«r kanto. MĂ« tej, ende nĂ« moshĂ« tĂ« vogĂ«l dola jashtĂ« shtetit pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« master-classe pĂ«r violinĂ«n. Kantoja erdhi mĂ« vonĂ«. Me master-classe, koncerte, shkoja dhe vija nĂ« BelgjikĂ«â, tha Naqe.
Ajo tha se studimet e larta i vijoi nĂ« BelgjikĂ«, ku vazhdoi violinĂ«n dhe kanton nĂ« Konservatorin MbretĂ«ror tĂ« Luvenit Luça Lemmensinstituut nĂ« BelgjikĂ«, institut ku fitoi dhe Master nĂ« tĂ« dyja degĂ«t, dhe mĂ« pas njĂ« tjetĂ«r Master nĂ« Amsterdam dhe âConservatorio Superior de MĂșsica de Granadaâ.
Naqe u shpreh se duke studiuar dhe njëkohësisht duke punuar, me pak vështirësi ja doli të jetë në lartësinë ku është.
âNĂ« ShqipĂ«ri vi çdo muaj, jap edhe koncerte nĂ« TKOBâ, tha Naqe. Kryeministri Rama i kĂ«rkoi qĂ« tĂ« zhvillojĂ« njĂ« koncert edhe nĂ« Fier, si njĂ« formĂ« âborxhiâ qĂ« i detyrohet komunitetit atje, ku u lind dhe u shkollua.
Naqe tha se po e vlerëson si ide dhe në të ardhmen mund ta realizojë një koncert të tillë.
Ajo pohoi se sapo është kthyer në një tur recital në Turqi, ndërsa më pas do të jetë në Barcelonë, në Spanjë ku në janar-shkurt 2026 do të interpretojë në Maria Magdalena në Teatro Nacional Catalan në Barcelonë.
Detyrat e vendosura ndaj Shqipërisë për integrimin në Bashkimin Europian duket se kanë qenë një shtysë e fortë për reformat në ekonomi.Banka botërore ka prezantuar raportin mbi financat publike ku thekson se ekonomia shqiptare vijon të përparojë me ritme të qëndrueshme, por për të përshpejtuar më tej rritjen ekonomike, për të krijuar vende pune ritmi i reformave duhet të fokusohet në gjetjen e stafit të kualifikuar dhe sfidat klimatike.
âBuxheti i ShqipĂ«risĂ« Ă«shtĂ« i pĂ«rqendruar kryesisht tek pensionet, pagat dhe investimet kapitale, ndĂ«rsa shpenzimet pĂ«r shĂ«ndetĂ«si, arsim dhe politikat e tjera sociale mbeten relativisht modeste. Raporti identifikon mundĂ«si pĂ«r tĂ« pĂ«rmirĂ«suar efikasitetin nĂ« sektorĂ«t kyç, duke siguruar pĂ«rfitime mĂ« tĂ« mira nga burimet ekzistuese dhe duke i kthyer shpenzimet nĂ« pĂ«rfitime konkrete pĂ«r qytetarĂ«t. Perspektivat e rritjes ekonomike sĂ« ShqipĂ«risĂ« varen nga forcimi i kapitalit njerĂ«zor, pĂ«rmirĂ«simi i infrastrukturĂ«s dhe avancimi i politikave klimatike pĂ«r tĂ« pĂ«rshpejtuar konvergjencĂ«n me BE-nĂ«, veçanĂ«risht nĂ« kontekstin e ndryshimeve demografikeâ
Sipas ekspertes së Bankës Botërore rritja ekonomike e Shqipërisë është nxitur kryesisht nga konsumi dhe turizmi .
âShqipĂ«ria ka arritur stabilitet makroekonomik, por qĂ« tĂ« ruhet rritja afatgjatĂ« duhen adresuar sfidat strukturore tĂ« vazhdueshme. Rritja mesatare vjetore e PBB-sĂ« arriti nĂ« 3.2 pĂ«r qind gjatĂ« periudhĂ«s 2014â 2024, e nxitur kryesisht nga konsumi i brendshĂ«m, turizmi dhe ndĂ«rtimi, ku rol kyç nĂ« vitet e fundit kanĂ« luajtur rindĂ«rtimi pas tĂ«rmetit dhe investimet e huaja. VarfĂ«ria Ă«shtĂ« reduktuar me 20 pikĂ« pĂ«rqindjeje, ndonĂ«se ndikimi rishpĂ«rndarĂ«s i politikĂ«s fiskale.â
Banka BotĂ«rore kĂ«rkon njĂ« vĂ«mendje tĂ« shtuar edhe nĂ« drejtim tĂ« ndryshimeve demografike ndĂ«rsa deri nĂ« vitin 2060, rreth 29â34% e popullsisĂ« parashikohet tĂ« jetĂ« mbi moshĂ«n e pensionit.
Nga: Tom Fordy / The Telegraph PĂ«rkhtimi: Telegrafi.com
MĂ« 21 dhjetor 1939, Simo HĂ€yhĂ€ - njĂ« snajper finlandez prej kohĂ«sh i mitizuar si âVdekja e BardhĂ«â - theu rekordin e vet pĂ«r numrin e ushtarĂ«ve sovjetikĂ« tĂ« vrarĂ« nĂ« njĂ« ditĂ« tĂ« vetme: 25 tĂ« vdekur. Teksa Finlanda po luftonte kundĂ«r UshtrisĂ« sĂ« Kuqe tĂ« Stalinit nĂ« njĂ« konflikt 104-ditor tĂ« njohur si Lufta e Dimrit, shtypi e cilĂ«soi kĂ«tĂ« numĂ«r rekord vrasjesh si âdhurata e Krishtlindjes sĂ« HĂ€yhĂ€s pĂ«r popullin finlandezâ.
Në atë moment, Finlanda kishte më pak se një muaj që kishte hyrë në Luftën e Dimrit, e cila u zhvillua nga nëntori i vitit 1939 deri në marsin e vitit 1940. HÀyhÀ - një fermer i shkurtër, modest dhe i thjeshtë - shërbeu vetëm 98 ditë përpara se të plagosej rëndë. Por, në atë kohë ai arriti shifrën që e shndërroi atë në snajperin më vdekjeprurës në histori. Numri i viktimave të tij - sipas legjendës së Vdekjes së Bardhë - ishte 542.
I mbështjellë me kamuflazh të bardhë, HÀyhÀ fshihej dhe priste me durim në terren të mbuluar nga bora, duke përballuar temperatura nga minus 20 deri në minus 40 gradë celsius, dhe përdorte një pushkë të thjeshtë për të eliminuar agresorët sovjetikë - një nga një.
âVdekja e BardhĂ«âBurimi: Arkivi Ushtarak Finlandez
HÀyhÀ ka frymëzuar filmin jashtëzakonisht të dhunshëm finlandez. Sisu (2022), për një veteran të Luftës së Dimrit që nuk mund të vritej dhe i cili asgjësoi një repart SS për shkak se ata ia kishin vjedhur arin. Filmi është plotësisht fiktiv, por skenaristi dhe regjisori i tij, Jalmari Helander, u frymëzua nga tregimet për bëmat e HÀyhÀs; me siguri, ka nuanca të Vdekjes së Bardhë tek antiheroi i tij i heshtur dhe i ashpër, Aatami Korpi (Jorma Tommila).
NjĂ« âskuadĂ«r vdekjeje nĂ« njĂ« njeriâ, qĂ« kishte humbur familjen e tij nĂ« luftĂ«, thuhet se vrau 300 sovjetikĂ« i vetĂ«m. âNjĂ« bastard i keq me tĂ« cilin nuk do doje tĂ« kishe punĂ«â, thotĂ« njĂ« nazist. Personazhi rikthehet nĂ« kinema kĂ«tĂ« javĂ« pĂ«r njĂ« raund tjetĂ«r (madje edhe mĂ« tĂ« mirĂ«) tĂ« dhunĂ«s ekstreme nĂ« Sisu: Rruga drejt hakmarrjes.
Jorma Tommila si Aatami Korpi
Ka pasur disa debate nëse numri i vrasjeve të HÀyhÀs ishte i vërtetë. Sigurisht, ai u bë subjekt i propagandës finlandeze gjatë Luftës së Dimrit dhe arriti status legjendar në vitet që pasuan.
Por, nĂ« vitin 2017, u zbulua memoari i tij sekret, Kujtime lufte, qĂ« dukej se konfirmonte numrin e tij tĂ« vrasjeve - ose siç e quante ai, âlistĂ«n e mĂ«kateveâ. âGjatĂ« gjithĂ« kohĂ«s sime nĂ« luftĂ«, vrava rreth 500 rusĂ«â, shkroi ai.
Kujtimet ishin shkruar në vitin 1940, pasi një plumb eksploziv e kishte goditur HÀyhÀn në fytyrë dhe ia kishte thyer nofullën - një plagë që e shëmtoi dhe kërkoi 26 ndërhyrje korrigjuese kirurgjikale. Madje, edhe biografi i tij, Tapio Saarelainen, i cili e njihte dhe e intervistoi heroin e luftës, nuk kishte asnjë ide se ekzistonte ky memoar 20-faqësh. HÀyhÀ, i cili vdiq në vitin 2002 në moshën 96-vjeçare, mbeti modest. Duke shmangur vëmendjen dhe lavdërimet, dukej i habitur nga lavdia dhe fama.
NĂ« moshĂ«n 17-vjeçare, djali i njĂ« fermeri iu bashkua GardĂ«s Civile, njĂ« milicie vullnetare, dhe fitoi çmime nĂ« shumĂ« gara qitjeje. Ămimet e tij ishin modeste - shpesh vetĂ«m njĂ« lugĂ« (disa prej tĂ« cilave janĂ« ekspozuar nĂ« Muzeun Simo HĂ€yhĂ€ nĂ« vendlindjen e tij, Rautjarvi) - por, ai mĂ« pas ia atribuoi GardĂ«s Civile meritĂ«n pĂ«r mbrojtjen kundĂ«r UshtrisĂ« sĂ« Kuqe tĂ« Stalinit. âGarda stĂ«rvitej shumĂ« dhe burrat e njihnin armĂ«n e tyreâ, shpjegoi HĂ€yhĂ€.
Ai filloi shërbimin e detyrueshëm 15-mujor ushtarak në moshën 19-vjeçare dhe u rikthye në ushtri kur shpërtheu Lufta e Dimrit më 30 nëntor 1939. Konflikti buroi nga tensionet mes sovjetikëve dhe finlandezëve në fillim të Luftës së Dytë Botërore. Pas një incidenti të rremë të inskenuar nga sovjetikët (një granatim i sajuar në kufi), Ushtria e Kuqe invadoi. Por, sovjetikët ishin të paorganizuar dhe të papërgatitur për kushtet ekstreme të dimrit. Ushtria relativisht e vogël finlandeze i zmbrapsi sovjetikët për tre muaj.
NĂ« moshĂ«n 17-vjeçare, HĂ€yhĂ€ iu bashkua GardĂ«s CivileClarĂn
HĂ€yhĂ€ shĂ«rbeu nĂ« KompaninĂ« e GjashtĂ« tĂ« Regjimentit tĂ« KĂ«mbĂ«sorisĂ« nr. 34, me burra tĂ« tjerĂ« nga Rautjarvi. Ata shĂ«rbyen nĂ« Kolla, njĂ« fushĂ«betejĂ« kyçe te lumi Kolla, qĂ« u bĂ« sinonim i rezistencĂ«s finlandeze. Ata komandoheshin nga togeri Aarne Juutilainen, njĂ« disiplinues i ashpĂ«r i njohur si âTerrori i Marokosâ pĂ«r kohĂ«n e tij nĂ« Legjionin e Huaj Francez. I njohur pĂ«r humorin e zi, Juutilainen kĂ«shillonte burrat e tij qĂ« tĂ« godisnin armikun âderisa tâi binte kokaâ.
HÀyhÀ mori pjesë në beteja dhe sulme; në një moment, mori detyrën për të prerë linjat telefonike nën zjarr të rëndë mitralozash sovjetikë. Por, Juutilainen dëgjoi për aftësitë e tij si snajper dhe e caktoi shpejt për misione speciale.
Ushtria finlandeze vuante nga mungesa e furnizimeve - disa ushtarĂ« kishin vetĂ«m njĂ« pushkĂ«. HĂ€yhĂ€ pĂ«rdori pushkĂ«n personale Model 28-30, njĂ« model me nofkĂ«n âSpitzâ. MeqĂ« qĂ«llonte me dorĂ«n e djathtĂ«, ai shpjegoi mĂ« pas se gjithmonĂ« kishte nĂ« shĂ«njestĂ«r qendrĂ«n e objektivit - jo kokĂ«n - dhe shkonte nĂ« mision me 50-60 fishekĂ«. Ai nuk pĂ«rdori dylbi, duke preferuar shĂ«njuesin bazik metalik (pushkĂ«t finlandeze zakonisht nuk kishin dylbi). Sipas, Saarelainenit, ai gjithashtu mbante granata nĂ« rast se armiku afrohej shumĂ«, por nuk dihet nĂ«se i pĂ«rdori ndonjĂ«herĂ«.
HÀyhÀ ishte i aftë në të gjitha aspektet e qitjes. Ai mund të rimbushte pushkën me shpejtësi të jashtëzakonshme. Siç përmendet në librin e Saarelainenit, Snajperi i Bardhë, HÀyhÀ dikur rimbushi dhe qëlloi 16 herë për një minutë, duke goditur objektivin në çdo të shtënë. Shumë i disiplinuar, ai mbante gjithmonë distancën 150 metra - më e zakonshmja në betejë - dhe e mbante armën në gjendje të përsosur.
Jorma Tommila (djathtas), pranë skenaristit dhe regjisorit Jalmari HelanderSony Pictures
Ai ishte po aq i pĂ«rpiktĂ« edhe kur pĂ«rgatiste pozicionin pĂ«r qitje. Analizoi vendin njĂ« ditĂ« mĂ« parĂ« dhe vĂ«zhgoi lĂ«vizjet e armikut, duke krijuar imazhe mendore tĂ« peizazhit dhe terrenit. MĂ« pas zhvendosej nĂ« pozicionin e tij tĂ« qitjes nĂ«n mbulesĂ«n e errĂ«sirĂ«s. Ai preferoi vende tĂ« fshehta natyrore qĂ« nuk kishin nevojĂ« pĂ«r ndonjĂ« ndryshim. NĂ« fakt, nĂ«se HĂ€yhĂ€ vĂ«rente ndonjĂ« ndryshim nĂ« terren nĂ« anĂ«n armike, e dinte se sovjetikĂ«t po pĂ«rgatitnin diçka. MegjithatĂ«, ai lagte tokĂ«n pĂ«rpara vetes me ujĂ« dhe e ngjeshte dĂ«borĂ«n fort, gjĂ« qĂ« pengonte shpĂ«rthimin nga gryka e armĂ«s qĂ« tĂ« ngrinte borĂ«n lartĂ« dhe tĂ« zbulonte pozicionin e tij. âNga njĂ« pozicion i tillĂ«, ishte e lehtĂ« tĂ« qĂ«lloja dhe isha i kĂ«naqur me rezultatetâ, i tha ai Saarelainenit.
HĂ€yhĂ€ gjithashtu vendoste borĂ« nĂ« gojĂ« pĂ«r tĂ« ndaluar avullin nga frymĂ«marrja, pĂ«r tĂ« mos u zbuluar - e pabesueshme po tĂ« mendosh se kushtet e dimrit ishin aq ekstreme sa edhe rusĂ«t mezi ia dilnin - dhe maskonte grykĂ«n e pushkĂ«s me fashĂ«. NjĂ« pjesĂ« e suksesit tĂ« tij ishte kombinimi i durimit ekstrem dhe nervave prej çeliku - duke ditur saktĂ«sisht momentin kur duhej qĂ«lluar. NdonjĂ«herĂ« duke pritur pĂ«r orĂ« tĂ« tĂ«ra pĂ«r njĂ« goditje tĂ« pĂ«rsosur, HĂ€yhĂ€ mbante nĂ« xhepa sheqer dhe bukĂ« thekre pĂ«r tĂ« ngrĂ«nĂ« nĂ« heshtje dhe pĂ«r tĂ« ruajtur kaloritĂ«. âAta kurrĂ« nuk e panĂ«â, shkroi Saarelainen nĂ« Snajperi i BardhĂ«. âPrandaj, nuk kishin asnjĂ« paralajmĂ«rim kur plumbi i tij i qĂ«lluar me kujdes dilte nga gryka e armĂ«sâ.
PĂ«r dallim, sovjetikĂ«t kishin kamuflazh tĂ« dobĂ«t dhe pĂ«rdornin dylbi nĂ« pushkĂ«t e tyre, tĂ« cilat ishin tĂ« pozicionuara mĂ« lart sesa shĂ«njestra metalike e HĂ€yhĂ€s. âAta gjithmonĂ« duhej tĂ« mbanin kokĂ«n mĂ« lart se unĂ«â, ka thĂ«nĂ« HĂ€yhĂ€. âUnĂ« e kisha kokĂ«n dhe pushkĂ«n nĂ« borĂ«, nĂ« njĂ« strehĂ« tĂ« vogĂ«l. Nuk mund ta dalloje me syâ.
Në kohën kur theu rekordin ditor - kur vrau 25 burra atë ditë të dhjetorit 1939 - ai veçse kishte vrarë 100 burra.
Sipas tregimeve, sovjetikĂ«t frikĂ«soheshin aq shumĂ« nga ky snajper misterioz saqĂ« e quajtĂ«n âbelaya smertâ - Vdekja e BardhĂ«. Saarelaineni mĂ« pas e pyeti HĂ€yhĂ€n nĂ«se ishte e vĂ«rtetĂ« qĂ« sovjetikĂ«t kishin caktuar njĂ« shpĂ«rblim pĂ«r kokĂ«n e tij, tĂ« cilĂ«s ai iu pĂ«rgjigj: âE dĂ«gjova vetĂ«m pasi u plagosa dhe dola nga spitaliâ. Por, Saarelainen dyshoi nĂ«se HĂ€yhĂ€ kishte shmangur pĂ«rgjigjen. Snajperi kujtoi se si sovjetikĂ«t bombarduan finlandezĂ«t me predha me qĂ«llim pĂ«r ta eliminuar. Ai pretendoi se 50 predha kishin rĂ«nĂ« rreth strehĂ«s sĂ« tij, por mĂ« e keqja qĂ« pĂ«soi ishte pak baltĂ« nĂ« fytyrĂ«.
Sovjetikët besonin se snajperët finlandezë po qëllonin nga pemët, dhe paralajmëronin njëri-tjetrin, sa herë dëgjonin një zog kukuvajkë, se një rus tjetër do të vritej. Ata e përdorën këtë histori në propagandë për të treguar se ushtarët finlandezë po përdornin taktika të pandershme.
Por, a e njihnin dhe a frikĂ«soheshin vĂ«rtet rusĂ«t prej tij? Nuk Ă«shtĂ« e sigurt nĂ«se ata e kishin quajtur snajperin e tyre misterioz âVdekja e BardhĂ«â, apo nĂ«se ishte thjesht njĂ« tregim i krijuar nga shtypi finlandez. Me sa duket, sovjetikĂ«t e pĂ«rdornin emrin âVdekja e BardhĂ«â pĂ«r tĂ« pĂ«rshkruar forcat finlandeze nĂ« pĂ«rgjithĂ«si, si dhe acarĂ«t e fortĂ«.
HÀyhÀ ra në qendër të vëmendjes së publikut kur ia dhanë një pushkë unike më 17 shkurt 1940 - një shpërblim për arritjet e tij në Kolla. Dorëzimi i çmimit u mbulua gjerësisht nga mediat finlandeze, duke e kthyer atë në një figurë heroike të gatshme për propagandë. Ai gjithashtu mori medalje dhe admiruesit dërguan dhurata, përfshirë dorashka dhe një orë xhepi.
Familja e tij dëgjoi për dorëzimin e pushkës në radio. Ata nuk kishin asnjë ide për suksesin e tij. Gjithmonë modest, ai nuk e kishte përmendur kurrë këtë në letrat që dërgoi në shtëpi.
ShĂ«rbimi i HĂ€yhĂ€s pĂ«rfundoi mĂ« 6 mars 1940 nĂ« pyjet e Ulismainenit, kur njĂ« kĂ«mbĂ«sor rus e qĂ«lloi nĂ« fytyrĂ« me njĂ« plumb eksploziv. Plumbi ia shkatĂ«rroi faqen e majtĂ« dhe ia theu nofullĂ«n. âTruri ende punonteâ, pĂ«rshkroi HĂ€yhĂ€ mĂ« pas, âpor, nuk mund tĂ« lĂ«vizja asnjĂ« pjesĂ« tĂ« trupitâ.
Mjekët u përpoqën ta ngarkonin në shpinë - mezi u rrotullua që të mos mbytej nga gjaku i vet. Ishte në koma për një javë dhe e rifitoi vetëdijen më 13 mars, ditën kur përfundoi Lufta e Dimrit.
HÀyhÀ iu nënshtrua 26 ndërhyrjeve në fytyrëArkivi Ushtarak Finlandez
U përhapën thashethemet se HÀyhÀ kishte vdekur. Madje, kjo u raportua në lajme. Ai e ruajti një copë gazete ku ishte shpallur vdekja e tij, me humor të mirë, dhe e minimizoi suksesin si snajper.
Si pjesë e traktatit të paqes, Finlanda dha 11 për qind të territorit të saj për Bashkimin Sovjetik, që përfshinte edhe tokën që i përkiste familjes së HÀyhÀs. Ky është sfondi për Sisu: Rruga drejt hakmarrjes - Korpi bart shtëpinë e tij pjesë-pjesë nga rajoni Kareli, që u pushtua nga sovjetikët, përtej kufirit të ri finlandez (natyrisht, duke masakruar sovjetikët gjatë rrugës).
Kur shpĂ«rtheu pĂ«rsĂ«ri lufta me sovjetikĂ«t gjatĂ« LuftĂ«s sĂ« Vazhduar (1941-1944), HĂ€yhĂ€ nuk u lejua tĂ« kthehej nĂ« aksion. Ai iu rikthye bujqĂ«sisĂ« dhe minimizoi reputacionin e tij si snajperi mĂ« i mirĂ« nĂ« botĂ«. Siç tha nĂ« njĂ« intervistĂ« vetĂ«m njĂ« vit para vdekjes: âBĂ«ra atĂ« çfarĂ« kĂ«rkohej nga unĂ« - sa mĂ« mirĂ« qĂ« munda. Finlanda nuk do tĂ« kishte mbijetuar nĂ«se tĂ« tjerĂ«t nuk do tĂ« kishin bĂ«rĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n gjĂ«â. /Telegrafi/
Ministria e Shëndetësisë dhe Mirëqenies Sociale bën të ditur se me buxhetin 2026 për shëndetësinë mbështetet depistimi falas në programin e kontrollit bazë, si dhe ofrimi i fishave për matjen e glukozës për grupet në nevojë, ndërsa po punohet për përmirësimin e listës së barnave të rimbursueshme.
Sipas të dhënave të Institutit të Shëndetit Publik, në Shqipëri janë të regjistruar 111 mijë persona me diabet, ndërsa çdo vit diagnostikohen 6 mijë raste të reja.
Drejtoresha e Institutit tĂ« ShĂ«ndetit Publik, Dorina Toçi, nĂ« videon e publikuar nga MSHMS theksoi se âqeveria shqiptare Ă«shtĂ« e angazhuar nĂ« drejtim tĂ« forcimit tĂ« zbulimit tĂ« hershĂ«m. NĂ«pĂ«rmjet programit tĂ« check-up-it kryhet edhe analiza e glicemisĂ« esĂ«ll pĂ«r tĂ« zbuluar sa mĂ« herĂ«t rastet me diabetâ.
âGjithashtu Ă«shtĂ« e angazhuar nĂ« ofrimin falas tĂ« fishave pĂ«r matjen e glicemisĂ« pĂ«r grup-moshat e caktuara, pĂ«r grup-moshat mbi 65 vjeç dhe pĂ«r personat me aftĂ«si tĂ« kufizuar si dhe ka angazhimin pĂ«r tĂ« vijuar trajtimin falas tĂ« gjithĂ« pacientĂ«ve qĂ« diagnostikohen me diabet dhe ndjekin sistemin e referimitâ, tha Toçi.
Drejtoresha e ISHP-sĂ« tha se âĂ«shtĂ« shumĂ« e rĂ«ndĂ«sishme ndjekja e njĂ« stili jetese tĂ« shĂ«ndetshme jetese duke filluar nga ushqyerja, shmangia e duhanit, njĂ« dietĂ« e pasur me fruta e perime pĂ«r tĂ« sĂ«murĂ«t diabetikĂ« duhet tĂ« kryejnĂ« kontrolle periodike tek mjeku i familjes apo edhe ai specialist, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« tĂ« shmangin dhe komplikacionetâ.
Presidenti i Shoqatës së Diabetit, Florian Toti këshilloi kryerjen e vaksinës kundër gripit dhe COVID-it për personat me diabet.
âDuke qenĂ« se jemi nĂ« periudhĂ«n e dimrit Ă«shtĂ« shumĂ« e rĂ«ndĂ«sishme edhe pjesa e vaksinimit, jo vetĂ«m pĂ«r gripin, por edhe pĂ«r COVID-in pĂ«r tĂ« sĂ«murĂ«t kronikĂ«, por personat me diabet janĂ« mĂ« tĂ« predispozuar pĂ«r tĂ« pasur mĂ« shumĂ« komplikacione pas situatĂ«s sĂ« gripit.â
Dita Botërore e Diabetit kujtohet çdo 14 nëntor, në nder të ditëlindjes së Frederick Banting, i cili së bashku me Charles Best zbuluan insulinën në vitin 1922, një zbulim revolucionar jetëshpëtues.
I lindur nĂ« ShĂ«n Petersburg (Rusi) dhe i rritur nĂ« Letoni, Dr. Fred Hermann Brandt [1901-1994] ishte figurĂ« e inteligjencĂ«s ushtarake gjermane gjatĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore. Si entomolog, kishte udhĂ«tuar nĂ« Iran gjatĂ« viteve 1937-1939 pĂ«r tĂ« studiuar dhe mbledhur flutura dhe tenja, duke botuar disa artikuj shkencorĂ« mbi rezultatet e ekspeditave tĂ« tij. GjatĂ« luftĂ«s, si pjesĂ«tar i Vermahtit gjerman, Brandt u trajnua si agjent kundĂ«rzbulimi dhe drejtoi njĂ« batalion tĂ« njĂ«sive Brandenburg nĂ« vitet 1939-1940. Fillimisht u dĂ«rgua nĂ« Afganistan, si gjoja pjesĂ« e njĂ« "komisioni kĂ«rkimesh pĂ«r lebrĂ«n", ku inteligjenca gjermane kishte depĂ«rtuar nĂ« fiset pashtune dhe shpresonte tĂ« organizonte njĂ« kryengritje kundĂ«r britanikĂ«ve. NĂ« fillim tĂ« vitit 1944, Fred Brandt dhe disa nga burrat e tij taxhikĂ« u dĂ«rguan nga Vermahti nĂ« Veri tĂ« ShqipĂ«risĂ« pĂ«r tĂ« ngritur njĂ« bazĂ« nĂ« Nikaj, me qĂ«llim sigurimin e rrugĂ«ve tĂ« tĂ«rheqjes sĂ« gjermanĂ«ve nga Jugu. Aty ai ishte nĂ« kontakt tĂ« ngushtĂ« dhe miqĂ«sor me oficerĂ«t britanikĂ« tĂ« inteligjencĂ«s. NĂ« fillim tĂ« tetorit 1944, pasi humbi kontaktin me inteligjencĂ«n gjermane nĂ« PejĂ« dhe Beograd dhe pasi dĂ«gjoi se shumĂ« oficerĂ« gjermanĂ« po arrestoheshin dhe pushkatoheshin si tradhtarĂ« nga udhĂ«heqja naziste, Brandti vendosi tĂ« shoqĂ«ronte oficerĂ«t britanikĂ« drejt LezhĂ«s dhe me anije pĂ«r nĂ« Bari - si rob lufte. NĂ« njĂ« artikull pĂ«r tĂ« botuar nĂ« periodikun britanik Sunday Pictorial nĂ« vitin 1957, shumĂ« kohĂ« pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, Fred Brandt u pĂ«rshkrua si âkoloneli dinak i fluturave. Ai shtirej se donte vetĂ«m tĂ« kapte flutura, ndĂ«rkohĂ« qĂ« nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« ishte koloneli Brandt, mjeshtĂ«r i spiunazhit armiqĂ«sor, qĂ« pĂ«rpiqej tĂ« mbyllte njĂ« rrjet vdekjeje rreth agjentĂ«ve britanikĂ« ... Ky njeri merimangĂ« ishte mjeshtri i agjentĂ«ve nazistĂ«, njĂ« nga njerĂ«zit mĂ« tĂ« pabesueshĂ«m nĂ« historinĂ« e errĂ«t tĂ« spiunazhit dhe tradhtisĂ« gjatĂ« luftĂ«sâ. NĂ« vitin 1973, Fred Brandt shkroi dhe botoi raportin e mĂ«poshtĂ«m mbi veprimtarinĂ« e tij tĂ« jashtĂ«zakonshme nĂ« ShqipĂ«ri.
Nga: Fred Brandt[1] Përkthimi në anglisht (nga gjermanishtja): Robert Elsie Përkthimi në shqip (nga anglishtja): Agron Shala / Telegrafi.com
Eprori im nĂ« PejĂ«, njĂ« kapiten i inteligjencĂ«s, mĂ« shpjegoi se kishte marrĂ« njĂ« urdhĂ«r nga Beogradi pĂ«r tĂ« ngritur njĂ« bazĂ« nĂ« Alpet Shqiptare, nĂ« perĂ«ndim tĂ« GjakovĂ«s. QĂ«llimi ishte tĂ« pengoheshin oficerĂ«t britanikĂ« tĂ« ShĂ«rbimit tĂ« InteligjencĂ«s qĂ« tâu jepnin shqiptarĂ«ve armĂ« e pajisje, dhe tâi inkurajonin ata tĂ« ndĂ«rprisnin rrugĂ«t tona tĂ« furnizimit drejt Jugut dhe tĂ« hidhnin nĂ« erĂ« njĂ« minierĂ« kromi qĂ« kishte rĂ«ndĂ«si pĂ«r pĂ«rpjekjet e luftĂ«s.
Unë duhej ta krijoja dhe ta mbaja këtë bazë të Vermahtit gjerman në Alpet Shqiptare, bashkë me disa taxhikë.
Nga Peja deri te ky varg i ashpër malor ishin rreth 75 kilometra. Baza duhej të vendosej më thellë në male, në anën tjetër të qafës prej 1 800 metrash. Territori që të çonte në vargmal përbëhej nga pyje të dendura që shtriheshin 30 kilometra nga lumi i Valbonës. Në anën tjetër të kësaj rrjedhe ngriheshin shkëmbinjtë me gurë të Alpeve Shqiptare.
Rajon kishte vetëm shtigje të ngushta, të përdorshme kryesisht nga mushkat. Baza do të ishte pra dy ditë të plota në marshim nga Peja, një faktor që krijoi problemin e parë - furnizimin.
Para se të shprehja mendimin tim për planin, i kërkova eprorit leje për të eksploruar territorin. Ai pranoi.
U nisa në ditët e para të marsit 1944 me gjashtë taxhikë dhe një shqiptar nga Gucia në Mal të Zi, për të arritur në pjesën më veriore të Alpeve Shqiptare. Armatimi ynë përbëhej nga shtatë mitraloza të lehtë, shtatë pistoleta dhe gjashtë granata dore për secilin. Shqiptari kishte një karabinë italiane dhe ne kishim municion të mjaftueshëm.
Fillimisht kaluam qafën 2 000 metra që shënon kufirin mes Malit të Zi dhe Shqipërisë dhe që në atë kohë ishte ende e mbuluar me shtatë metra borë. Kishte një stuhi dëbore në pjesët e ngrira të qafës saqë na ngrihej fryma. Pas një marshimi pesëmbëdhjetë orësh, mbërritëm në luginën e ngushtë të Thethit ku u mirëprita nga një shqiptar që njihja. Prej këtu lëvizja nëpër fshatrat e mbuluar nga bora, lart e poshtë për tri javë, shumicën e kohës pa shtigje të qarta. Në këtë kohë mësova se udhëheqës i partizanëve, i një forcë prej rreth tre mijë vetash, ishte një shqiptar i quajtur Nik Sokoli. Më informuan se një oficer britanik ndodhej në selinë e tij që gjendej në një pjesë shkëmbore në Curraj, në Nikaj-Mërtur. Nik Sokoli kishte ngritur folenë e tij lart në shkëmbinj.
Tani e dija ku duhej të shkoja. Vetëm pas takimit me Nik Sokolin do të dija nëse do të ishte e mundur të ngrihej baza në Alpet Shqiptare, siç ishte kërkuar.
Pas dy ditësh të tjera marshimesh rraskapitëse - në disa raste duhej të hapnim vetë rrugën nëpër borën e thellë - mbërrita në luginën e Nikajt. Shtëpia e Nik Sokolit ndodhej në anën tjetër të luginës, lart në Shkëmbinjtë gri të Hekurës [?], pothuajse në vijën e pemëve. Kalova edhe dy ditë të tjera duke kërkuar një udhërrëfyes që të më çonte atje lart, por asnjë nga shqiptarët nuk ishte i gatshëm të shkonte me një ushtar gjerman për të vizituar burrat e fuqishëm. Më në fund vendosa të shkoja vetë. Bëra një shfaqje duke vendosur të gjitha armët e mia përpara kishës së Nikajt, në mënyrë që të gjithë të shihnin, dhe u nisa për të takuar Nik Sokolin. Veçse ishte mbrëmje kur u nisa dhe kalova urën e Currajit, dhe kishte errësirë të plotë kur arrita te shtëpitë e para në anën tjetër. Aty arrita të bind një shqiptar të moshuar të më shoqëronte.
ArritĂ«m nĂ« shtĂ«pinĂ« e Nik Sokolit rreth mesnate dhe kĂ«rkuam tĂ« na hapnin derĂ«n. Isha ulur mbi qilim pranĂ« oxhakut, kur gruaja e Nik Sokolit, njĂ« serbe, hyri dhe mĂ« shpjegoi se burri i saj nuk ndodhej nĂ« shtĂ«pi. Ajo pyeti çfarĂ« doja. Thash se kisha ardhur si mik dhe se mĂ« duhej ta takoja burrin e saj. Pas mesnate, mbĂ«rritĂ«n dy partizanĂ«. Ata thanĂ« se do tâia çonin mesazhin tim Nik Sokolit dhe se duhej tĂ« prisja aty pĂ«r ta.
Dy partizanët u kthyen mëngjesin tjetër dhe më thanë të shkoja pas tyre. Marshimi poshtë në luginë zgjati gati një orë, derisa mbërritëm në një fermë të izoluar që ishte plot me partizanë të armatosur rëndë. Më çuan në dhomën e miqve, ku Nik Sokoli ishte ulur pranë oxhakut. Rreth një duzinë partizanësh, oficerë të tij vartës, ishin ulur përdhe në të dy anët e dhomës.
Sipas zakonit shqiptar, fillimisht mĂ« ofruan dy filxhanĂ« tĂ« kafes sĂ« fortĂ« turke si shenjĂ« mirĂ«seardhjeje. Nik Sokoli piu me mua. Pastaj ai pyeti se çfarĂ« dĂ«shiroja. KĂ«rkova tĂ« flisja me tĂ« vetĂ«m, pasi kisha njĂ« mesazh tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m pĂ«r tĂ« dhe mĂ« pas ai mund tĂ« vendoste vetĂ« nĂ«se do tâua tregonte apo jo oficerĂ«ve tĂ« tij. Ai bĂ«ri njĂ« shenjĂ« tĂ« shkurtĂ«r dhe tĂ« gjithĂ« burrat dolĂ«n. Kur mbetĂ«m vetĂ«m, i thashĂ« Nik Sokolit se kisha ardhur me urdhĂ«r tĂ« komandĂ«s sĂ« UshtrisĂ« Gjermane nĂ« Beograd pĂ«r tĂ« ngritur njĂ« bazĂ« nĂ« Nikaj. Nuk doja tĂ« vija si armik, por si mik, dhe do tĂ« jepja çdo ndihmĂ« qĂ« mundesha. AnglezĂ«t do tâi konsideroja si mysafirĂ« tĂ« tij dhe nuk do tâi sulmoja apo tĂ« pĂ«rpiqesha tâi dĂ«boja.
Nuk ishte aq e thjeshtë për ta shpjeguar. Diskutuam gjithçka në hollësi derisa arritëm pikë për pikë në marrëveshje. Më në fund, Nik Sokoli më dha dorën në shenjë paqeje. Pastaj ma hoqi kapelën ushtarake dhe ma vuri plisin e bardhë shqiptar në kokë, duke e rregulluar me mjeshtëri nga mbrapa. Duhej ta mbaja këtë plis të bardhë në male që të gjithë shqiptarët të shihnin se kisha ardhur si mik.
PĂ«rpara se tĂ« ktheheshin oficerĂ«t e tij, kĂ«shillova Nik Sokolin qĂ« tĂ« mos luftonte kundĂ«r trupave gjermane dhe tĂ« mos vritej pĂ«r britanikĂ«t. Do tĂ« ishte mĂ« mirĂ« tĂ« shtirej sikur po luftonte, tĂ« qĂ«llonte andej-kĂ«tej nĂ« ajĂ«r dhe mĂ« pas tâu tregonte britanikĂ«ve se sa gjermanĂ« kishte vrarĂ« dhe sa automjete kishte shkatĂ«rruar etj. NĂ« kĂ«mbim, ne do tĂ« hidhnim mĂ« shumĂ« armĂ« dhe çdo gjĂ« tjetĂ«r qĂ« do tĂ« kĂ«rkonte. Ai atĂ«herĂ« nuk do tĂ« kishte frikĂ« nga ndonjĂ« hakmarrje gjermane. Nik Sokoli mĂ« shikoi i habitur pa thĂ«nĂ« asnjĂ« fjalĂ«. E ndjeja se ai e kishte marrĂ« kĂ«shillĂ«n time seriozisht.
Kur u kthyen oficerët, Nik Sokoli u shpjegoi atyre se unë isha i ftuari i tij dhe i tyre në Nikaj dhe se do të ngrija një bazë, me gjashtë ushtarët e mi, gjë që do të ishte në dobi të të gjithëve. Burrat ishin entuziastë dhe shkëmbyen shumë puthje vëllazërore në faqe. Megjithatë, Nik Sokoli nuk u tregoi atyre atë që unë e kisha këshilluar për të bërë. Ky do të mbetej sekreti ynë.
MĂ« pas u ther njĂ« dash dhe u pĂ«rgatit njĂ« gosti. NatĂ«n vonĂ« u ktheva te burrat e mi te kisha e Nikajt. Me vete kisha dy partizanĂ«t qĂ« mĂ« kishin shoqĂ«ruar atĂ« mĂ«ngjes te Nik Sokoli. Ai mâi kishte dhĂ«nĂ« si shoqĂ«rues dhe luftĂ«tarĂ« tĂ« pĂ«rhershĂ«m.
Të nesërmen në mëngjes marshuam drejt Lindjes me ta dhe pastaj u drejtuam nga Jugu për të anashkaluar malin përgjatë Drinit. Qafat e maleve ishin ende të mbuluara me borë dhe ishte e vështirë të kalohej. Mbrëmjen e asaj dite mbërritëm në fshatin Pajë, ku na prisnin, ndërsa na mirëpriti bajraktari vendas, një mik i Nik Sokolit. U bë një tjetër gosti, me ngrënie dhe pirje deri natën vonë. Të nesërmen vazhduam drejt Veriut përgjatë shpatit lindor të malit, derisa, në mbrëmje, arritëm te një urë mbi Valbonë. Lumi ishte i fryrë dhe mund të kalohej vetëm aty. Aty pranë ishte një shtëpi e vetme që shërbente si një dyqan i vogël. Kur u afruam, krisën të shtënat. Tashmë ishte errësirë, kështu që askush nuk mund të qëllonte drejtpërdrejt mbi ne. Dy partizanët tanë bërtitën për të shpjeguar kush ishim dhe të shtënat pushuan. Kur burrat tanë u shpjeguan atyre, edhe partizanëve, se ishim miq të Nik Sokolit dhe kështu miq të tyre, na mirëpritën dhe e kaluam natën aty.
Herët, në mëngjesin tjetër, e kaluam urën e lëkundur mbi Valbonë dhe vazhduam përmes pyllit të mbuluar me borë të Bytyçit derisa arritëm në Degë. Këtu ka qenë një bazë britanike, në shkurt, por oficerët e Shërbimit të Inteligjencës kishin arritur të largoheshin me kohë. Tani ishte detyra ime të bashkoja skajet e rrjetës që ishte mbështjell këtu dhe që tani mbulonte gjithë Veriun e Shqipërisë. Njërin skaj të rrjetës e kisha tashmë në dorë - në Nikaj!
Në Degë nuk kishte asgjë tjetër veçse rrënoja - as ushqim, as strehim. Prandaj, duhej të vazhdonim drejt Lindjes, përmes dëborës së thellë që po shkrihej, përtej lumenjve dhe përrenjve të fryrë. Vetëm në mbrëmje arritëm në një vendbanim ku mund të merrnim ushqim dhe strehë. Të nesërmen isha sërish në Pejë. Udhëtimi im zbulues, vëzhgimi im, kishte zgjatur tri javë.
I raportova eprorit tim çfarë kisha parë, përjetuar dhe arritur. Ai u pajtua me gjithçka. Mora urdhër për të ngritur bazën në Nikaj dhe kisha liri të plotë veprimi. Në fillim të prillit 1944, ngrita pastaj bazën në Nikaj, me gjashtë taxhikë, në një shtëpi të cilën Nik Sokoli e kishte liruar për ne dhe ma kishte dhënë mua. Kishim në dispozicion një mitraloz, një mortajë të lehtë, shtatë mitraloza të lehtë, shtatë pistoleta dhe dhjetë granata dore për person.
TĂ« DielĂ«n e PashkĂ«ve mora fillimisht pjesĂ« nĂ« meshĂ«n e kishĂ«s katolike tĂ« Nikajt, i shoqĂ«ruar nga vartĂ«sit e mi myslimanĂ«. Pastaj u ngjitĂ«m te shtĂ«pia e Nik Sokolit pĂ«r tâi bĂ«rĂ« njĂ« vizitĂ« pĂ«r PashkĂ«. Aty takova majorin Neel, shefin e ShĂ«rbimit tĂ« InteligjencĂ«s [britanike] nĂ« rajon. Nik Sokoli dhe burrat e tij ishin ulur pĂ«rreth njĂ« tryeze tĂ« ulĂ«t (rreth 20 centimetra e lartĂ«) me majorin britanik dhe pĂ«rkthyesin e tij, njĂ« rreshter italian qĂ« fliste anglisht nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pĂ«rsosur. ArmĂ«t tona i lamĂ« tĂ« mbĂ«shtetura pĂ«r muri dhe u ulĂ«m me ta. Ma lanĂ« njĂ« vend pĂ«r tâu ulur, pikĂ«risht pranĂ« majorit Neel. Ne tĂ« dy ishim mysafirĂ« nĂ« shtĂ«pinĂ« e Nik Sokolit, kĂ«shtu qĂ« nuk mund tĂ« kishte armiqĂ«si. Pas njĂ« shtrĂ«ngimi tĂ« duarve me mirĂ«sjellje, majori Neel mbushi gotat tona tĂ« rakisĂ« me uiski dhe pimĂ« pĂ«r shĂ«ndetin e njĂ«ri-tjetrit. Kjo caktoi ritmin pĂ«r âmiqĂ«sinĂ«â e mĂ«tejshme.
Nik Sokolin e takova sĂ«rish disa ditĂ« mĂ« vonĂ«. Ai pĂ«rmendi kĂ«shillĂ«n qĂ« i kisha dhĂ«nĂ« pĂ«r tĂ« mos luftuar kundĂ«r trupave gjermane, por thjesht tĂ« shtirej se po e bĂ«nte kĂ«tĂ« dhe tĂ« mashtronte britanikĂ«t. Ai deklaroi se ishte i gatshĂ«m ta bĂ«nte kĂ«tĂ« nĂ«se unĂ« do tâi tregoja majorit Neel se nuk kisha kundĂ«rshtime pĂ«r hedhje me parashutĂ« nĂ« Nikaj dhe nĂ« rajonin pĂ«rreth, pĂ«rderisa materiali i hedhur do tĂ« ishte pĂ«r Nik Sokolin. Pranova.
TĂ« nesĂ«rmen nĂ« mbrĂ«mje, âdyâ partizanĂ«t e mi erdhĂ«n tĂ« mĂ« merrnin pĂ«r njĂ« takim tjetĂ«r me majorin Neel. E sigurova atĂ« se nuk kisha asnjĂ« kundĂ«rshtim nĂ«se ai do tĂ« dĂ«shironte tĂ« porosiste materiale nga Bari dhe tâia jepte ato Nik Sokolit. I thashĂ« se burrat e mi dhe unĂ« madje do tĂ« ndihmonim pĂ«r tĂ« varrosur parashutat. Nik Sokoli mĂ« kishte thĂ«nĂ« se ky ishte njĂ« problem i madh. KontejnerĂ«t shpesh pĂ«rvetĂ«soheshin nga partizanĂ«t âjo tĂ« rregulltâ dhe ndonjĂ«herĂ« mĂ« shumĂ« se gjysma e materialit humbiste.
Hedhja tjetër me parashutë kaloi pa ndonjë pengesë. Nuk pati probleme dhe madje arritëm të rimerrnim parashutën me ar dhe postë për oficerët britanikë. Isha ai që shënova me zjarr vendin e uljes për hedhje, që pilotët të gjenin drejtimin e duhur natën.
Ky ishte vetëm fillimi. Më vonë u ula me burrat, kur mallrat u shpërndan. Gjithashtu fitova miq edhe jashtë njësisë së Nik Sokolit dhe i këshillova edhe ata që të mos vriteshin për britanikët, por të jetonin në kurriz të tyre. Megjithatë, nuk arrita të hyja në kontakt me shqiptarët që ishin në gjak me legjionarët rusë në Pejë, të cilët ishin nën urdhrin e kapitenit tim të inteligjencës. Arsyet e gjakmarrjes do të tejkalonin shtrirjen e këtij raporti.
NĂ« mes tĂ« majit 1944, majori Neel sugjeroi qĂ« unĂ« mund ta shoqĂ«roja nĂ« njĂ« takim tĂ« oficerĂ«ve tĂ« ShĂ«rbimit tĂ« InteligjencĂ«s nĂ« Veriun e ShqipĂ«risĂ«. Kisha pak kohĂ« pĂ«r tĂ« shqyrtuar propozimin, sepse ata synonin tĂ« niseshin atĂ« mbrĂ«mje. Mora me vete dy nga taxhikĂ«t e mi dhe âdyâ partizanĂ«t e mi. Na shoqĂ«ronin Nik Sokoli me pesĂ« burra, dhe majori Neel me pĂ«rkthyesin e tij. TĂ« gjithĂ« ishim tĂ« armatosur rĂ«ndĂ« kur u nisĂ«m nga Nikaj. Pas njĂ« marshimi qĂ« zgjati disa ditĂ«, kryesisht natĂ«n, arritĂ«m nĂ« rajonin e FushĂ«-LurĂ«s ku na dhanĂ« udhĂ«rrĂ«fyes qĂ« na shoqĂ«ruan nĂ« drejtim tĂ« Lindjes nĂ«pĂ«r male, pĂ«rtej Drinit tĂ« Zi. Baza britanike ndodhej nĂ« njĂ« shtĂ«pi tĂ« vetmuar shqiptare e mbushur me armĂ« dhe materiale tĂ« tjera. Kishte gjithashtu dy operatorĂ« radioje. PjesĂ«marrĂ«sit e tjerĂ« mbĂ«rritĂ«n ditĂ«n tjetĂ«r. Ata ishin ndaluar nga disa shqiptarĂ« qĂ« i kishin njohur dhe kishin informuar autoritetet gjermane. Si pasojĂ« e kĂ«saj, njĂ« njĂ«si e SS-it u shfaq papritur dhe filloi tĂ« kontrollonte fshatin qĂ« pĂ«rbĂ«hej nga shtĂ«pi tĂ« izoluara tĂ« bujqve, tĂ« vendosura larg njĂ«ra-tjetrĂ«s. Ne ikĂ«m nga shtĂ«pia jonĂ« dhe u fshehĂ«m nĂ« njĂ« pyll me shkurre, duke vĂ«zhguar ngjarjet me dylbi. BĂ«nte ftohtĂ« dhe shiu i imĂ«t na kishte lagur tĂ«rĂ«sisht.
Më në fund erdhi mbrëmja. Burrat e SS-it poshtë në luginë, të lodhur nga kërkimi i tyre i pasuksesshëm, po shikonin shtëpitë e pakontrolluara nëpër shpate. Ata ngritën supet në shenjë dorëheqjeje dhe u larguan, dhe ne u kthyem shpejt në strehën tonë të ngrohtë. Të nesërmen na u bashkuan edhe tetë oficerë të tjerë britanikë. Ishte një përzierje e çuditshme njerëzish: anglezë, gjermanë, taxhikë dhe shqiptarë, fatet e të cilëve ishin lidhur për një kohë të shkurtër. Menjëherë arritëm mirëkuptimin. Premtova të mbroja majorin Neel dhe njerëzit e tij nga rreziqet, në veçanti nga bandat e hajdutëve shqiptarë. Nga ana ime, dëshiroja të forcoja bazën time në Nikaj, por kjo varej nga eprori im në Pejë dhe nga Nik Sokoli. Shpreha kundërshtimin tim të qartë dhe pa ekuivoke ndaj çdo veprimtarie luftarake, edhe indirekte, që përfshinte trupat gjermane. Britanikët e pranuan këtë pozicion.
U nisĂ«m dhe dy ditĂ« mĂ« vonĂ« morĂ«m secili rrugĂ«n tonĂ«. Majori Neel dhe Nik Sokoli shkuan drejt PerĂ«ndimit pĂ«r tĂ« takuar disa miq tĂ« tyre shqiptarĂ«. UnĂ« u nisa drejt Veriut pĂ«r tâu kthyer te njerĂ«zit e mi. Nuk e njihnim zonĂ«n dhe ajo ishte plot me partizanĂ«. Oficeri britanik i vendosur atje, njĂ« major, na shoqĂ«roi me njerĂ«zit e tij deri nĂ« veri tĂ« Bihaçit [Bytyç?]. U kthyem nĂ« PejĂ« pĂ«rmes Prizrenit dhe GjakovĂ«s, ku raportova te eprori im dhe e informova pĂ«r gjithçka. Ai u pajtua me kontaktet e mia me âkonkurrencĂ«nâ dhe tha se do tĂ« informonte Beogradin. Ai gjithashtu pyeti Beogradin pĂ«r pĂ«rforcime pĂ«r njerĂ«zit e mi.
NjĂ« javĂ« mĂ« vonĂ«, njĂ« nĂ«nkolonel i shĂ«rbimit tonĂ« tĂ« inteligjencĂ«s nĂ« Beograd mbĂ«rriti nĂ« PejĂ«. E informova pĂ«r gjithçka. Ai ishte i bindur se urdhrat e mi nga Komanda e UshtrisĂ« mund tĂ« pĂ«rmbusheshin vetĂ«m nĂ« mĂ«nyrĂ«n qĂ« pĂ«rshkrova. MĂ« dha liri tĂ« plotĂ« veprimi dhe miratoi njĂ«zet taxhikĂ« tĂ« tjerĂ« pĂ«r Nikaj. âBritanikĂ«t kanĂ« plotĂ«sisht tĂ« drejtĂ«â, tha ai, ânuk mund tĂ« mbash njĂ« bazĂ« me gjashtĂ« vetĂ«â! FjalĂ«t e tij tĂ« fundit ishin: âVazhdo kĂ«shtuâ!
NĂ« fund tĂ« qershorit, u shfaq majori Neel me njĂ« tjetĂ«r oficer tĂ« ShĂ«rbimit tĂ« InteligjencĂ«s, togerin Hibberdine, i cili fliste mirĂ« gjermanisht, dhe me njĂ« operator radioje pĂ«r tĂ« mbajtur lidhjen me Barin. NĂ« fund tĂ« korrikut, me kĂ«rkesĂ« tĂ« britanikĂ«ve dhe me aprovimin e eprorit tim, me ta ngrita njĂ« kamp tĂ« pĂ«rbashkĂ«t nĂ« pyll. Ata ishin nĂ«n mbrojtjen time aty. Nik Sokoli dhe disa nga partizanĂ«t e tij kishin vendosur kampin nĂ« afĂ«rsi. Ata furnizoheshin me ushqim nga britanikĂ«t. Kisha urdhĂ«ruar qĂ« ushqimi dhe furnizimet tĂ« silleshin me mushka nĂ« njĂ« marshim tĂ« vĂ«shtirĂ« nga Peja, por tani rruga e kthimit ishte bllokuar nga partizanĂ«t. Si rrjedhojĂ«, edhe ne tani furnizoheshim nga britanikĂ«t! PĂ«r mĂ« tepĂ«r, majori Neel mĂ« dha tre mitraloza, dy mortaja, njĂ«zet e pesĂ« mitraloza tĂ« lehtĂ« dhe shumĂ« municion, mjaftueshĂ«m pĂ«r njĂ« periudhĂ« tĂ« gjatĂ« lufte me bandat e partizanĂ«ve komunistĂ«. E kaluam gjithĂ« gushtin nĂ« kamp. MĂ« pas, majori Neel mori urdhra tĂ« shkonte nĂ« rajonin e ShkodrĂ«s. Deklarova se isha i gatshĂ«m ta shoqĂ«roja me njerĂ«zit e mi. âAsnjĂ«herĂ« nuk jam ndier mĂ« i sigurt nĂ« ShqipĂ«ri sesa nĂ«n mbrojtjen tĂ«ndeâ, mĂ« tha ai. PĂ«r kĂ«tĂ«, ai ishte i detyruar tĂ« pranonte kontrollin tim mbi aktivitetet e tij. PĂ«r aq kohĂ« sa ishim bashkĂ«, majori Neel nuk mund tĂ« pĂ«rfshihej askund nĂ« luftime kundĂ«r trupave gjermane. Nik Sokoli dhe njerĂ«zit e tij erdhĂ«n gjithashtu me ne.
NĂ« fillim tĂ« shtatorit, ngritĂ«m kamp nĂ« njĂ« bazĂ« 1 600 metra tĂ« lartĂ« nĂ« malet e Shllakut, nĂ« Veri tĂ« ShkodrĂ«s. Disa kilometra mĂ« poshtĂ« ndodhej njĂ« lĂ«ndinĂ« e gjatĂ« nĂ« pyll, e pĂ«rshtatshme pĂ«r hedhje nga ajri. Rreth kĂ«saj kohe, majori Neel mori urdhra pĂ«r tĂ« shkatĂ«rruar njĂ« depo gjermane karburanti dhe pĂ«r tĂ« hedhur nĂ« erĂ« njĂ« urĂ« mbi Drin. Ai mund tâi pĂ«rmbushte kĂ«to urdhra vetĂ«m me ndihmĂ«n e shqiptarĂ«ve. UnĂ«, megjithatĂ«, i detyrova ata tĂ« merrnin njĂ« vendim - tĂ« vazhdonin tĂ« ishin miqtĂ« e mi apo miq tĂ« britanikĂ«ve. Ata mĂ« zgjodhĂ«n mua. TaxhikĂ«t e mi gjithashtu refuzuan tĂ« pĂ«rfshiheshin nĂ« luftime kundĂ«r trupave gjermane, megjithĂ«se togeri Hibberdine bĂ«ri gjithçka qĂ« mundi pĂ«r tâi bindur qĂ« tĂ« bashkoheshin me anĂ«n e tij.
UdhĂ«heqĂ«s partizanĂ« shqiptarĂ«, qĂ« kishin ndikim, shfaqeshin gjithnjĂ« e mĂ« shpesh nĂ« lĂ«ndinĂ«n pranĂ« kampit tonĂ«, qĂ« kishte njĂ« burim tĂ« mirĂ« uji tĂ« rrjedhshĂ«m - njĂ« rrallĂ«si nĂ« kĂ«tĂ« rajon tĂ« thatĂ«. UnĂ« shkoja atje pothuajse çdo ditĂ« dhe nuk konsiderohesha mĂ« si i mbrojtur nga Nik Sokoli, por si komandanti i kampit britanik. Edhe vetĂ« britanikĂ«t filluan tĂ« mĂ« konsideronin si âkolonelinâ e tyre. MĂ« trajtonin si tĂ« barabartĂ« me ta. SĂ« shpejti fitova ndjekĂ«s mes bajraktarĂ«ve dhe madje edhe Nik Sokoli deklaronte me krenari se ishte miku im!
NjĂ« gjĂ« ishte e qartĂ« pĂ«r tĂ« gjithĂ« shqiptarĂ«t - nevoja pĂ«r krijimin e njĂ« ushtrie kombĂ«tare nĂ« Veri pĂ«r tĂ« kundĂ«rshtuar partizanĂ«t komunistĂ« qĂ« po formoheshin nĂ« Jug tĂ« vendit. Por, ku do tâi gjenin ata armĂ«t dhe pajisjet pĂ«r njĂ« ushtri tĂ« tillĂ«? Premtova se do tĂ« pyesja britanikĂ«t. Kisha filluar tĂ« ndihesha shumĂ« i lidhur me kĂ«ta shqiptarĂ« dhe vuaja me ta pĂ«r shkak tĂ« situatĂ«s sĂ« tyre.
Atë mbrëmje, në darkë, fola me majorin Neel duke i shpjeguar se çfarë duhej bërë. Pas tërheqjes së forcave gjermane, duhej të krijohej dhe të mbështetej një qeveri kombëtare shqiptare. Ai reagoi me entuziazëm dhe premtoi se do të kontaktonte menjëherë Barin për këtë ide.
Përgjigjja erdhi dy ditë më vonë - pajtim i plotë! Shqiptarët e Veriut do të merrnin gjithçka që u nevojitej, madje edhe armë, dhe ne duhej të informonim shtabin britanik për gjërat që kërkonin më urgjentisht. Të nesërmen në mëngjes, ua solla lajmin e mirë shqiptarëve në lëndinën e pyllit. Ata u gëzuan!
Hapi tjetĂ«r ishte zgjedhja e njĂ« udhĂ«heqĂ«si pĂ«r lĂ«vizjen e rezistencĂ«s kombĂ«tare. Zgjedhja ra mbi mua. Isha i pranueshĂ«m pĂ«r tĂ« gjitha palĂ«t dhe isha neutral. KatolikĂ«t mĂ« konsideronin si tĂ« tyrin. MyslimanĂ«t mĂ« konsideronin ndjekĂ«s tĂ« Allahut, dhe isha edhe mik i britanikĂ«ve, komandant i tyre, madje âkolonelâ.
Rreth kĂ«saj kohe mora paralajmĂ«rim nga shqiptarĂ«t se SD-ja [ShĂ«rbimi nazist i SigurisĂ«] kishte vĂ«nĂ« njĂ« çmim pĂ«r kokĂ«n time - gjallĂ« apo vdekur. Nuk u çudita. Kisha dĂ«gjuar raporte nĂ« radio, ditĂ« pas dite, dhe dija pĂ«r valĂ«n e arrestimeve tĂ« oficerĂ«ve tĂ« shĂ«rbimit tĂ« inteligjencĂ«s gjermane. Edhe pse njĂ« âpeshk i vogĂ«lâ, asgjĂ« mĂ« shumĂ« se njĂ« ushtar i klasit tĂ« parĂ«, kisha bashkĂ«punuar me britanikĂ«t pĂ«r muaj me radhĂ«. ĂfarĂ« prove kisha se po veproja sipas urdhrave? AsnjĂ«. Nuk kisha asnjĂ« ide se ku ndodhej eprori im, tani qĂ« Peja ishte evakuuar, dhe kush e di nĂ«se nĂ«nkoloneli nĂ« Beograd do tĂ« mĂ« mbante mend?
ShqiptarĂ«t ishin tĂ« ngazĂ«llyer pĂ«r rreth njĂ« javĂ«. Grupe nga gjithĂ« vendi vinin dhe donin tĂ« luftonin me ne. Forcat e reja tĂ« armatosura po fillonin tĂ« ngriheshin. Nik Sokoli kishte avancuar me njerĂ«zit e tij deri nĂ« periferi tĂ« ShkodrĂ«s. NĂ« total, tani kishim mbi 2 000 burra nĂ« anĂ«n tonĂ«, tĂ« gjithĂ« duke pritur britanikĂ«t pĂ«r tĂ« hedhur pajisjet. Por, nuk mbĂ«rriti asgjĂ«, pĂ«rveçse njĂ« mesazhi pĂ«r majorin Neel qĂ« tĂ« shkonte nĂ« bregdet afĂ«r LezhĂ«s, me udhĂ«heqĂ«sit shqiptarĂ«, pĂ«r tĂ« hipur nĂ« njĂ« anije tĂ« marinĂ«s britanike qĂ« do tâi çonte nĂ« Bari pĂ«r njĂ« takim tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m. Na u garantua njĂ« kalim i sigurt. Ishim gati pĂ«r nisje kur mbĂ«rriti njĂ« mesazh i dytĂ«. Nuk duhej tĂ« shkonim nĂ« bregdet, por nĂ« Mal tĂ« Zi, nĂ« zonĂ«n e BeranĂ«s, ku ishte njĂ« pistĂ« britanike. Prej andej do tĂ« na fluturonin pĂ«r nĂ« Itali. ShqiptarĂ«t, natyrisht, refuzuan tĂ« shkonin nĂ« Mal tĂ« Zi, te serbĂ«t, armiqtĂ« e tyre tĂ« pĂ«rbetuar. Si rrjedhojĂ«, vetĂ«m majori Neel, pĂ«rkthyesi i tij italian dhe unĂ« me tre nga njĂ«zet e gjashtĂ« taxhikĂ«t e mi u nisĂ«m drejt Veriut. Pas disa ditĂ«sh marshimi, arritĂ«m nĂ« Guci. BritanikĂ«t tashmĂ« kishin braktisur pistĂ«n pranĂ« BeranĂ«s, pĂ«r shkak tĂ« trupave gjermane qĂ« po tĂ«rhiqeshin nĂ«pĂ«r atĂ« zonĂ«. Situata atje ishte aq konfuze, saqĂ« vendosĂ«m tĂ« ktheheshim nĂ« kampin tonĂ« nĂ« ShkodĂ«r.
Atje morëm lajmin nga Bari se ishin tërhequr të gjitha premtimet e bëra ndaj shqiptarëve. Nuk do të merrnin as armë, as ushqim nga britanikët. Gjithçka kishte mbaruar! Majori Neel mori urdhër të largohej menjëherë nga kampi pranë Shkodrës dhe të shkonte drejt bregut të Adriatikut. Taxhikët e mi dhe unë kishim të drejtën të vendosnim vetë nëse donim ta shoqëronim. Nëse po, do të na garantohej statusi i robërve të luftës. Kjo ndodhi në fillim të tetorit 1944.
PĂ«r herĂ« tĂ« fundit zbrita nĂ« lĂ«ndinĂ«n e pyllit pĂ«r tâua bĂ«rĂ« tĂ« ditur miqve tĂ« mi shqiptarĂ« atĂ« qĂ« kisha dĂ«gjuar. Ishte njĂ« mision i hidhur dhe njĂ« lamtumirĂ« e dhimbshme, tani qĂ« tĂ« gjitha shpresat tona tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta ishin shuar. NjĂ« lamtumirĂ«, pĂ«rgjithmonĂ«. Nuk mund tĂ« bĂ«ja asgjĂ« tjetĂ«r veçse tĂ« pranoja ofertĂ«n britanike. Nuk mund tĂ« qĂ«ndroja i vetĂ«m nĂ« njĂ« vend qĂ« ishte nĂ« prag tĂ« njĂ« lufte civile.
Disa ditë më vonë, arritëm në bregdet, në Jug të deltës së Drinit, në një pjesë të izoluar me laguna dhe kënetë. Pavarësisht vështirësive të mëdha teknike, arritëm të hipnim në dy anije të vogla luftarake. Dy udhëheqës kombëtarë shqiptarë erdhën me ne për të provuar, për herë të fundit, që të bindnin britanikët të ndryshonin mendjen. Por, edhe misioni i tyre dështoi. Nuk pati asnjë ndryshim. Britanikët u larguan që të gjithë, dhe shqiptarët u lanë të përballeshin vetëm me fatin e tyre. Unë qëndrova në kuvertë dhe pashë Alpet Shqiptare në Lindje teksa treteshin në mjegull. Kisha kaluar tetë muaj atje si ushtar gjerman, si një Brandenburger, dhe kisha jetuar me partizanët duke përmbushur urdhrat që më kishte dhënë eprori im. /Telegrafi/
_______________
[1] Fred Brandt: Bei den Partisanen in Albanien, botuar nĂ« periodikun Die Nachhut: Informationsorgan fĂŒr Angehörige der ehemaligen miltĂ€rischen Abwehr, Munich, Vol. 23-24 (1973), f. 21-30. PĂ«rkthyer nga gjermanishtja nga Robert Elsie.
Login
