Shën Valentini nuk e shpiku dashurinë, por e bëri të matshme. Për disa ditë me radhë, tregu i Tiranës merr ngjyrë të kuqe, restorantet kthehen në studio me qirinj dhe muzikë live, agjencitë publikojnë paketat e fundjavës, ndërsa rrjetet sociale bëhen vitrinë ku surpriza duhet të duket po aq sa të ndihet.

Në një ekonomi ku konsumatori po mësohet të krahasojë, të kërkojë ofertë dhe të blejë më shumë “përvojë”, 14 shkurti është një mini sezon që i rrit xhiron një serie sektorësh njëherësh, nga lule e ëmbëlsira te argjendaria, hoteleria dhe shërbimet e argëtimit.

Kjo ditë vjen edhe në një moment ku çmimet, edhe kur nuk janë në alarm, mbeten të pranishme në vendimmarrje. Inflacioni vjetor në dhjetor 2025 ishte 2.3 për qind, ndërsa rritja mesatare vjetore e çmimeve në 2025 ishte 2.2 për qind.

“Darka romantike” dhe “buqeta e bukur” nuk janë thjesht zgjedhje emocionale, por pjesë e një buxheti që ndërtohet me më shumë kujdes se disa vite më parë. Dhe pikërisht këtu nis ekonomia e Shën Valentinit: jo me pyetjen “Sa do?”, por me pyetjen “Sa duket?”.

Shumë marka shqiptare dhe ndërkombëtare kanë investuar në reklama të shtrenjta gjatë periudhës së Shën Valentinit, duke përdorur influencues të njohur dhe fushata të personalizuara për të tërhequr konsumatorët. Kjo ka bërë që një festë që dikur ishte e thjeshtë të bëhet një ngjarje masive, duke e kthyer tregun shqiptar në një mundësi të madhe për bizneset.

Lulet janë sinjali më i shpejtë i kësaj ekonomie. Ato janë produkt i menjëhershëm, i fotografueshëm, i krahasueshëm dhe me një varësi të fortë nga importi, pra nga kursi i këmbimit, kostot e transportit dhe sezonaliteti. Sipas të dhënave të INSTAT, importet e luleve rriten vit pas viti dhe kulmojnë në muajt e shkurtit e marsit, si edhe në verë, kur shtohen dasmat.

Kjo është arsyeja pse në prag feste, dyqanet e luleve nuk shesin vetëm trëndafila, por edhe “paketë”: aksesorë, kartolina, tullumbace, kuti dhuratash, pra një vlerë të shtuar rreth produktit bazë, sepse konkurrenca nuk bëhet më te lulja, por te kompozimi dhe shërbimi.

Sipas të dhënave të INSTAT për kapitullin “Pemët dhe bimët, rrënjët, lulet dhe gjethet zbukuruese”, pesha neto e importeve është rritur nga rreth 5.20 milionë kilogramë në vitin 2020 në rreth 9.53 milionë kilogramë në vitin 2025.

Kjo është një rritje afërsisht 83 për qind në gjashtë vjet. Edhe vlera është zgjeruar ndjeshëm, nga rreth 884.3 milionë në 2020 në rreth 1.39 miliardë në 2025, rritje afërsisht 58 për qind. Në vitin 2025, Holanda dhe Italia janë dy qendrat kryesore të këtij importi, por me role të ndryshme. Holanda kryeson në vlerë, ndërsa Italia në volum.

Floristët në kryeqytet pohojnë se kërkesa për buqetë lulesh në Shën Valentin është gjithmonë e qëndrueshme, shpenzimet për to nisin nga 2000-10mijë lekë.

Nga buqeta te tavolina, “shpenzimi i dashurisë” zhvendoset shpejt te restorantet dhe hotelet. Ajo që blihet në fakt është koha jashtë rutinës, një ambient që të duket i veçantë, një menu e menduar si ceremoni, një performancë e vogël që e dallon mbrëmjen nga një darkë e zakonshme.

Në vitet e fundit, ky model është përforcuar edhe nga mënyra se si paguajmë. Banka e Shqipërisë ka raportuar rritje të fortë të pagesave elektronike dhe të pagesave me kartë në POS, duke sinjalizuar se gjithnjë e më shumë transaksione kalojnë në kanale formale, aty ku ofertat, paketat dhe promocionet e organizuara funksionojnë më lehtë.

Sipas komunikimeve me disa restorante në kryeqytet, çmimet për një darkë speciale mund të variojë nga 60 deri në 100 euro për çift, varësisht nga tipologjia e restorantit dhe ofrimi i menusë speciale. Për restorantet me një reputacion të njohur, çmimi mund të arrijë deri në 200 euro për çift. Në qytetet si Tiranë, Durrës dhe Vlorë, ku turizmi dhe aktivitetet janë më të pranishme, oferta e restoranteve dhe hoteleve që ofrojnë paketat speciale është më e lartë.

Në skajin tjetër të spektrit janë dhuratat “e qëndrueshme”, argjendaria, bizhuteritë, ora, parfumi, ku shpenzimi ka edhe një mesazh statusi. Edhe këtu, tregu ka mësuar të luajë me psikologjinë e konsumatorit: ulje çmimesh, koleksione me motive zemre, personalizime, kuti premium, pra mekanizma që e bëjnë blerjen të duket si investim emocional, jo si luks i thjeshtë. në një kontakt me argjendari Roche Bianka kërkesat këtë vit kanë qenë të përqendruara drejt produkteve të personalizuara, kostot për produkte të tilla varionin nga 120-500 euro.

Ndërkohë, për një pjesë të çifteve, blerja më e madhe nuk është një send, por një udhëtim i shkurtër, një fundjavë jashtë, një arratisje e vogël që kthehet në kujtim dhe përmbajtje për rrjete sociale, pra edhe në “kapital” simbolik.

Nga agjencia Ilirida bëhet me dije se përkimi i 14 shkurtit me fundjavën ka rritur ndjeshëm interesin për paketa dy ose tre ditore, si brenda vendit ashtu edhe jashtë tij. Sipas tyre, rezervimet kanë nisur më herët se zakonisht, me kërkesa që janë përqendruar kryesisht te destinacionet urbane në rajon dhe qytetet evropiane me fluturime direkte, ku çmimi i biletës dhe koha e shkurtër e qëndrimit e bëjnë udhëtimin të përballueshëm edhe për buxhete mesatare.

Brenda vendit destinacionet më të kërkuara kanë qenë Vlora, Gjirokastra dhe Korça, si edhe zonat me resorte dhe hotele me shërbime spa, ku çmimet për një fundjavë për çift variojnë zakonisht nga 150 deri në 300 euro, në varësi të standardit dhe shërbimeve të përfshira.

Për udhëtimet jashtë vendit, interes ka pasur kryesisht për Romën, Milanon, Venezia dhe Stambollin, me kosto totale për dy persona që në shumicën e rasteve luhaten nga 400 deri në 700 euro, duke përfshirë fluturimin dhe akomodimin për dy net.

Kujdesi personal mendohet se zë një vend shumë të rëndësishëm në shpenzimet e femrave dhe çdo festë, sikurse edhe 14 shkurti, e dëshmon këtë. Kërkesat për t’i bërë partneres një dhuratë të tillë këtë vit kanë qenë të shumta. Përfaqësuesja e “My spa” në kryeqytet pohon se edhe këtë vit, kur krijuan paketat për Shën Valentin, menduan që të ofronin një gamë të gjerë të shërbimeve: Spa, masazhe, trajtime të ndryshime estetike, me qëllim që të kenë interes të gjerë.

Prej disa vitesh, edhe në qendra të tjera të sektorit të bukurisë dhe Spa-së, paketat ofrohen në çift, ose edhe të personalizuara për meshkuj. Kërkesat për të tilla paketa janë në rritje prej vitesh, duke rrëzuar mitin e dhuratave të zakonshme për meshkujt.

Paketat nisin nga 4000 lekë personi ose në ofertë 6000 lekë në çift./ Deada Hyka

The post Dashuria në bilanc, sa kushton Shën Valentini në Shqipëri? appeared first on Revista Monitor.

Një reformë e vonuar në arsimin e lartë po synon të sjellë ndryshime në mënyrën e financimit për universitetet, rritjen e cilësisë së kërkimit shkencor, ndërkombëtarizimin dhe fleksibilitetin e programeve. Aktualisht, rënia e numrit të studentëve dhe mospërputhja me tregun e punës e kanë kthyer sistemin në një “treg diplomash” pa ndikim real në ekonomi. Me gjysmën e stafeve akademike që punojnë me kohë të pjesshme dhe 49% të universiteteve që dështojnë në kërkimin shkencor, ndryshimet mbeten të vështira. Vetëm 66% e të diplomuarve të rinj punësohen, ndërsa 40% e tyre ushtrojnë profesione jashtë profileve përkatëse. Ja sfidat e studimeve “low cost” në Shqipëri.

 

Blerina Hoxha

Universitetet po rezultojnë hallka më e dobët e sistemit arsimor në vend. Rënia e numrit të studentëve dhe rritja e fondeve nuk po shoqërohet me rritje të cilësisë, teksa hendeku ndërmjet nevojave të tregut të punës dhe programeve të studimit po zgjerohet, në vend që të ngushtohet.

Tani kur teknologjia po formëson të gjithë aktivitetin jetësor kudo në botë, universitetet shqiptare nuk janë të gjendje të zhvillojnë bazat më të thjeshta të kërkimit as në nivel pedagogësh, teksa aftësitë digjitale të një pjese të stafit dhe studentëve mbeten të kufizuara.

Ndërmjet 2016-2024, numri i studentëve ka rënë me 13.5%, teksa në universitetet publike, rënia është dyfish më e fortë me 25% sipas të dhënave zyrtare të INSTAT.

Qeveria ka shpallur një reformë të re në fillim të këtij viti që synon të trajtojë problematikën në arsimin e lartë. Por reformat në arsim zakonisht shtyhen nga emergjencat e momentit, për shkak se nuk i japin rezultatet sot për nesër, por kanë koston më të lartë në zhvillimin afatgjatë.

Sipas dokumentit zyrtar të Ministrisë së Arsimit për “Universitetin 2030” vihet një theks më i fortë në lidhjen mes arsimit të lartë dhe tregut të punës. Për herë të parë, universitetet orientohen të profilizojnë ofertën akademike sipas nevojave reale të ekonomisë kombëtare dhe rajonale.

Sipas dokumentit të Ministrisë së Arsimit, një tjetër risi qendrore është zhvendosja e fokusit drejt kërkimit shkencor dhe inovacionit si shtylla të arsimit të lartë.

Një risi tjetër është ndërkombëtarizimi i arsimit të lartë. Kjo nënkupton që universitetet shqiptare duhet të funksionojnë gjithnjë e më shumë si pjesë e një hapësire akademike europiane.

Selami Xhepa, presidenti i Universitetit Europian të Tiranës, tha se në kuadër të diskutimeve për reformimin e mëtejshëm të arsimit të lartë, kërkesa e UET është përqendruar veçanërisht te lehtësimi i burokracisë në hartimin dhe miratimin e programeve të studimit, një aspekt që pengon reagimin e shpejtë të universiteteve ndaj ndryshimeve të tregut të punës dhe kërkesave të studentëve.

Një tjetër pikë e rëndësishme lidhet me rritjen e mobilitetit të studimeve, si brenda vendit ashtu edhe në nivel ndërkombëtar, në mënyrë që studentët të kenë më shumë mundësi për të ndjekur një pjesë të studimeve në institucione të tjera dhe për të përfituar nga përvoja akademike të ndryshme, tha ai.

Institucionet e Arsimit të Lartë jashtë Tiranës janë të shqetësuar për efektet e reformës. Florian Bjanku, profesor në Fakultetin e Drejtësisë në Universitetin e Shkodrës “Luigj Gurakuqi”, argumenton se reforma e arsimit të lartë po shkon drejt një centralizimi “de facto” në boshtin Tiranë–Durrës, duke lënë universitetet rajonale në nënkapacitet dhe duke krijuar pabarazi territoriale.

“Me financim minimal dhe pritshmëri maksimale, universitetet nuk arrijnë të lidhen realisht me tregun e punës dhe po shndërrohen në ‘treg diplomash’. Rasti i Shkodrës tregon humbjen e besimit të të rinjve. Pa ndryshuar modelin e financimit dhe trajtimin e barabartë të universiteteve, reforma rrezikon të formalizojë një dështim strukturor, jo ta zgjidhë atë”, – tha z. Binjaku.

Mirëpo çdo dokument për reformimin e arsimit të lartë dhe arsimit në tërësi mbetet i paragjykuar për aq kohë sa qeveria parashikon me ulje fondet për arsimin gjatë tre viteve në vijim.

Shpenzimet publike për arsimin në vitin 2022 ishin vetëm 2.9% e PBB-së, ndërsa më 2025 pritet të arrijnë në 2.4% të PBB dhe në vitin 2028 do të jenë vetëm 2.1% të PBB-së, sipas të dhënave zyrtare të Ministrisë së Financave në buxhetin afatmesëm 2026-2028.

Kjo tregon se teksa ekonomia rritet, ndahen më pak fonde për arsimin. E njëjta praktikë po ndodh edhe me shëndetësinë. Fondet për arsimin ulen jo vetëm në raport me PBB-në, por edhe me shpenzimet totale buxhetore. Këtë vit buxheti i arsimit është sa 7.5% e totalit të buxhetit, teksa në 2028 nuk do të jetë më shumë se 7%. Teksa ekonomia zgjerohet, gjithnjë e më pak fonde ndahen për arsimin.

 

 

Financimet sipas meritës dhe profilizimit

Sipas dokumenteve fillestare të reformës për arsimin e lartë, financimi i universiteteve publike do të kalojë nga një sistem financimi linear në një model që shpërblen rezultatin.

Deri më sot, universitetet tona shpesh kanë garuar në një terren të paqartë, duke ofruar degë të ngjashme që prodhojnë të papunë me diploma. Formula aktuale e financimit të IAL-ve publike mbështetet kryesisht në numrin e studentëve, programet prioritare dhe të ardhurat që krijojnë IAL-të nga tarifat e shkollimit.

Të ardhurat që kanë arritur të grumbullojnë IAL-të publike luhaten nga 32.5% e vlerës së buxhetit të shtetit të caktuar për arsimin e lartë, siç u vërejt gjatë vitit akademik 2019-2020, e deri në 21.4% në vitin 2023.

Qasja e re propozon një ndryshim paradigme me investime direkte në profilizimin e universiteteve. Kjo do të thotë që financimi nuk do të shpërndahet njësoj, por do të shkojë drejt atyre institucioneve që guxojnë të identifikohen me nevoja specifike, sidomos ato të zhvillimit rajonal.

Nëse një universitet operon në një zonë me potencial turistik apo industrial, fondet shtetërore do të priren të mbështesin ato programe që furnizojnë drejtpërdrejt ekonominë rajonale.

Për të përfituar mbështetje, universitetet duhet të dëshmojnë sukses në tre fronte. Së pari, mësimdhënia akademike, pasi cilësia nuk do të matet me numrin e studentëve në sallë, por me kompetencën e tyre pas diplomimit.

Së dyti, kërkimi shkencor, ku investimet do të kushtëzohen nga inovacioni dhe zgjidhjet që shkenca ofron për problemet reale. Së treti, roli social dhe ekonomik, i cili mat aftësinë e universitetit për të dalë jashtë mureve të tij dhe për të ndikuar pozitivisht në shoqëri.

 

Cilësia problem, gjysma e pedagogëve part-time

Ndërkohë që flitet për ndërkombëtarizim dhe renditje në listat prestigjioze botërore, një raport i fundit i Bordit të Akreditimit të Arsimit të Lartë (2024) ka nxjerrë në dritë një të vërtetë të hidhur: universitetet tona po mbështeten masivisht mbi punën e stafit me kohë të pjesshme.

Pothuajse gjysma e stafit akademik në vend, 48%, janë të punësuar me kohë të pjesshme (part-time). Me gjysmën e trupës pedagogjike që nuk është e pranishme me kohë të plotë në auditorë, kërkimi shkencor mbetet në hije, pasi konsulta me studentët kthehet në një mision të pamundur. Ky model “part-time” sugjeron se universitetet po shërbejnë më shumë si stacione tranziti sesa si vatra të mirëfillta të dijes dhe kërkimit.

Nuk bëhet fjalë vetëm për mungesë stafi, por për mungesë të kualifikimit të duhur. 39% e universiteteve kanë raportuar sfida serioze lidhur me formimin e vazhdueshëm të stafit. Ekziston një vakum i dukshëm në mbështetjen për studimet për grada dhe tituj akademikë.

Pa një trupë akademike që rritet profesionalisht, diplomat e studentëve rrezikojnë të mbeten letra pa vlerë në një treg pune që kërkon inovacion. Nuk mjafton më vetëm mbijetesa e Institucioneve të Arsimit të Lartë (IAL), por një politikë e guximshme që nxit stafin akademik të ndjekë gradat dhe titujt, duke u ofruar siguri financiare dhe stabilitet në punë.

 

 

49% e universiteteve, pa lidhje me kërkimin shkencor

Arsimi i lartë në Shqipëri po kalon nëpër një fazë ku dëshira për t’u integruar në hapësirën kërkimore europiane po pengohet nga muret e vjetra të një sistemi që ende funksionon në izolim.

Sipas gjetjeve më të fundit të Bordit të Akreditimit, panorama e kërkimit shkencor mbetet e mbyllur pothuajse tërësisht brenda mureve të universiteteve, duke dështuar të krijojë një urë komunikimi me motorët e ekonomisë: biznesin dhe institucionet publike.

Raporti i periudhës 2016-2023 tregon se rreth 49% e institucioneve të arsimit të lartë vuajnë nga probleme serioze sa u përket investimeve në shkencë dhe infrastrukturës kërkimore, duke dëshmuar se gjysma e universiteteve tona po tentojnë të prodhojnë dije pa pasur mjetet bazë për ta bërë këtë.

Hendeku reflektohet në numrin e ulët të patentave dhe në mungesën e një interesi të mirëfilltë nga industria për të financuar inovacionin akademik, një situatë që kërkon me urgjencë rishikim të thellë të legjislacionit fiskal që do të nxiste sipërmarrjen të kthente sytë nga laboratorët universitarë. Shqipëria gjendet gjithashtu përballë një vakumi të dhënash.

Edhe pse flitet për “Shkencën e Hapur” dhe harmonizimin me strategjitë europiane, realiteti tregon se jemi ende në hapat e parë.

Nevoja për një fond special që financon literaturën bazë në gjuhën shqipe dhe modernizimi i bibliotekave, të cilat sipas raportit të vitit 2024 kanë ende nevojë të madhe për përmirësim, mbetet sfida që do të përcaktojë nëse universitetet tona do të jenë qendra të vërteta të inovacionit apo thjesht transmetues të një dijeje të vjetruar.

 

Kosto vjetore për student kalon 1600 euro në vit, as sa gjysma e rajonit

Në shikim të parë, shifrat që vijnë nga bilancet e arsimit të lartë në Shqipëri flasin për një rritje ambicioze. Kostoja mesatare vjetore për një student, e cila në vitin 2023 ishte 151,354 lekë, pritet të shënojë rritje të ndjeshme deri në 162,000 lekë brenda vitit 2025.

Ky trend në rritje reflekton mbështetjen shtetërore për kërkimin shkencor dhe fondet e ekselencës, të cilat kanë shënuar rritje nga rreth 364 milionë lekë në vitin 2019, në mbi 908 milionë lekë në vitin 2023. Megjithatë, pas kësaj fasade shifrash optimiste, fshihet një rrezik që po gërryen universitetet jashtë kryeqytetit.

Me këto të dhëna, Shqipëria operon me një model ekstremisht “low-cost” të arsimit të lartë. Të dhënat e OECD-së tregojnë se në rajonin e Ballkanit Perëndimor, Shqipëria mbetet në fund të renditjes. Në Serbi dhe Mal të Zi, kostoja për student vlerësohet rreth 3,000–4,000 euro në vit, në Bosnjë dhe Maqedoninë e Veriut rreth 2,500–3,500 euro, ndërsa në Kosovë rreth 2,000–2,500 euro.

Pra edhe vendet e rajonit, me sisteme dhe probleme të ngjashme, investojnë mesatarisht dyfish deri në trefish më shumë për student sesa Shqipëria.

Ndërsa një student europian ka pas vetes një investim publik që varion nga 6 deri në 10 herë më i lartë, një student shqiptar përfiton vetëm minimumin e nevojshëm për funksionim bazë.

Hendeku financiar e shpjegon pse universitetet shqiptare kanë më pak laboratorë, më pak kërkim shkencor, paga më të ulëta për pedagogët, më pak shërbime studentore dhe vështirësi për t’u integruar realisht në hapësirën akademike europiane.

Reforma e arsimit të lartë, megjithëse synonte autonominë dhe rritjen e cilësisë, po prodhon një efekt anësor të rrezikshëm. Përqendrimi i fondeve të ekselencës dhe programeve prioritare shpesh favorizon institucionet e mëdha qendrore, duke i lënë universitetet rajonale si ai i Shkodrës, Durrësit, Vlorës etj., në një lloj “vdekjeje klinike” akademike.

Ndërsa Tirana thith pjesën më të madhe të investimeve dhe projekteve prioritare, universitetet në rrethe po përballen me një rënie të numrit të studentëve dhe  vështirësi në rritje për të justifikuar kostot operative që po shtrenjtohen çdo vit.

 

 

Lidhje e dobët me tregun e punës, 40% e diplomave jashtë profilit

Një nga dobësitë kryesore është shkëputja relative nga tregu i punës. Shumë programe studimi mbeten ende teorike dhe jo mjaftueshëm të përditësuara me nevojat reale të ekonomisë. Studentët shpesh diplomohen pa aftësi praktike të mjaftueshme dhe me pak përvojë pune, ndërsa praktikat profesionale janë të kufizuara, formale ose jo sistematike.

Si pasojë, tranzicioni nga universiteti në punësim është i vështirë dhe shpesh i zgjatur, duke prodhuar papunësi të diplomuarish ose punësim nën nivelin e kualifikimit.

Raporti më i fundit mbi “Trendet dhe zhvillimet në edukim, aftësi dhe punësim 2025” i Fondacionit Europian të Trajnimeve, tregon se Shqipëria regjistron një normë punësimi prej 66% për të diplomuarit e rinj.

Ky tregues është shumë më i ulët kur krahasohet me standardin e Bashkimit Europian, i cili ka një normë punësimi prej 82.4%.

Problemi më i mprehtë që evidenton raporti është mospërputhja e aftësive, pasi rreth 30% deri në 40% e të diplomuarve me arsim të lartë ushtrojnë profesione që nuk kanë lidhje me kualifikimet e tyre arsimore.

Ky fenomen dëshmon për një lidhje të dobët ndërmjet sistemit arsimor dhe tregut të punës, duke detyruar forcën e re të punës të pranojë pozicione që nuk shfrytëzojnë potencialin e tyre të plotë, duke çuar në humbje të produktivitetit në rang kombëtar.

Përtej vështirësisë për të gjetur një punë në profesion, cilësia e vendeve të punës në Shqipëri mbetet një shqetësim madhor.

Më shumë se gjysma e të gjitha vendeve të punës në vend klasifikohen si “punësim i ndjeshëm” (vulnerable employment), një normë që është sa dyfishi ose trefishi i mesatares së BE-së. Kjo shpjegohet me investimet e ulëta publike në arsim, ku Shqipëria shpenzon vetëm 2.9% të PBB-së, duke mbetur ndjeshëm nën mesataren e BE-së prej 4.7%.

Mungesa e fondeve reflektohet drejtpërdrejt në cilësinë e nxënies, ku 73.9% e 15-vjeçarëve shqiptarë rezultojnë me mungesë të aftësive bazë në matematikë, duke krijuar një cikël vështirësish që nis që në shkollë dhe kulmon me vështirësitë në tregun e punës.

Dobësitë e arsimit të lartë në Shqipëri nuk janë vetëm çështje burimesh financiare, por lidhen me modelin e zhvillimit të sistem që është i orientuar më shumë drejt prodhimit të diplomave sesa drejt aftësive, dijes dhe inovacionit që i duhen realisht ekonomisë dhe shoqërisë.

 

Ndërkombëtarizimi, diplomë europiane në Tokë Shqiptare

Sektori i arsimit të lartë në Shqipëri shënoi një hap para me nisjen zyrtare të aktivitetit të Akademisë Amerikane e Teknologjisë në Tiranë (AATT) gjatë vjeshtës së kaluar.

Ky institucion, i cili nisi rrugëtimin e tij në vitin akademik 2025-2026, po vendos një standard të ri në edukimin teknologjik në vend duke ofruar programet prestigjioze të Rochester Institute of Technology. Për herë të parë, studentët shqiptarë kanë mundësinë të ndjekin studime që kulmojnë me një diplomë të akredituar direkt nga SHBA, e lëshuar pa asnjë dallim nga selia qendrore e RIT në New York.

Kampusi i ri i Akademisw Amerikane e Teknologjisë në Tiranë (AATT) po zhvillohet përmes një bashkëpunimi të ngushtë me Institutin “Harry Fultz”, duke u fokusuar në dy fusha jetike për tregun e sotëm të punës: Teknologjinë e Informacionit dhe Inxhinierinë Elektrike.

Programet Bachelor of Science në “Computing and Information Technology” si dhe “Electrical Engineering Technology”, të cilat janë projektuar për të përgatitur një gjeneratë të re ekspertësh sipas metodologjive më të avancuara amerikane.

Ky projekt ambicioz është fryt i një partneriteti të gjerë dhe të mirë-koordinuar mes Fondacionit Shqiptaro-Amerikan “Harry Fultz”, RIT New York dhe RIT Kosovës. Një peshë të rëndësishme në jetësimin e kësaj nisme kanë pasur American-Albanian Educational Foundation (AAEF) dhe Albanian-American Development Foundation (AADF), të cilët në koordinim me autoritetet qeveritare shqiptare, kanë bërë të mundur që kjo ofertë akademike elitare të jetë e pranishme në kryeqytet.

Hapja e degës së Kolegjit të Europës në Tiranë, kampusi i UNED-it spanjoll në Gjirokastër, Universiteti Bujqësor që synon të transformohet sipas modelit të Vjenës (BOKU) dhe marrëveshjet me Universitetin Teknik të Stambollit janë disa sinjale të universiteteve tona drejt ndërkombëtarizimit.

Sipas shifrave zyrtare, programet në gjuhë të huaj pothuajse janë dyfishuar, duke shkuar 35 gjithsej, teksa 30 programe ofrojnë diploma të dyfishta ose të përbashkëta, kryesisht me partnerë italianë dhe francezë.

Por, ky mbetet një ndërkombëtarizim në sipërfaqe, që ende nuk ka prekur bërthamën e kërkimit shkencor. Serbia dhe Kroacia kanë një lidhje shumë më të fortë mes universitetit dhe industrisë (patentat), gjë që tek ne pothuajse nuk ekziston.

 

 

Burokraci e lartë me programet

Në një botë ku teknologjia dhe tregjet e punës ndryshojnë brenda një nate, universitetet shqiptare mbeten të mbërthyera në një burokraci kohore që duket se sfidon logjikën e kohës.

Ndërsa flasim për ndërkombëtarizim dhe diploma të përbashkëta me Vjenën apo Stambollin, rruga që duhet të përshkojë një program i ri studimi, nga ideja në departament deri te regjistrimi i studentit të parë është një maratonë burokratike që zgjat mesatarisht 12 deri në 18 muaj.

Reforma në arsimin e lartë synon edhe një fleksibilitet të hartimit dhe miratimit të programeve. Sot, hartimi i një programi të ri më shumë se sfidë akademike është betejë me procedurat.

Faza e parë nis me muaj të tërë hartimi kurrikulash dhe stivimi dokumentesh për personelin dhe infrastrukturën. Pasi kalon filtrat e brendshëm të Senatit, programi trajtohet në zyrat e Ministrisë dhe Agjencisë së Sigurimit të Cilësisë për 6 deri në 9 muaj të tjerë vlerësimi.

Kur programi më në fund merr dritën e gjelbër për të hapur dyert, një pjesë e literaturës apo metodologjisë mund të jetë tashmë e vjetruar. Nëse një universitet kërkon të hapë sot një degë për Inteligjencën Artificiale, studenti i parë do të ulet në bankë vetëm në fund të vitit 2027.

Presidenti i Universitetit Europian të Tiranës tha se duhet më shumë fleksibilitet në miratimin e programeve për t’iu përgjigjur nevojave të kohës.

Xhepa tha se Shqipëria ka nevojë për një procedurë të përshpejtuar për degët prioritare. Nuk mund të trajtohet me të njëjtën ngadalësi një degë teorike me një program në teknologji apo energji të rinovueshme, ku nevoja e tregut është emergjente.

Së dyti, izolimi akademik duhet të marrë fund. Programet e reja nuk mund të hartohen më vetëm nga profesorët brenda katër mureve. Nevojitet një model i ri ku biznesi dhe industria janë bashkautorë të kurrikulës.

Një diplomë duhet të jetë një “kontratë” punësimi që në zanafillë, e certifikuar nga bordet e ekspertëve të fushës.

Një tjetër pengesë është ngurtësia e programeve ekzistuese. Sot, ndryshimi i një lënde kërkon riakreditim, duke i mbajtur universitetet peng të programeve të betonizuara. Nevojitet fleksibilitet që lejon institucionet të përditësojnë deri në 30% të përmbajtjes së tyre në kohë reale, pa pasur nevojë për vulat e radhës në ministri.

 

 

Lexoni edhe:

Nga Florian Bjanku – Kriza e modelit universitar, pse korrektimet ligjore nuk mjaftojnë për reformën

The post Arsimi i lartë, në udhëkryq appeared first on Revista Monitor.

Nga Prof.asoc.dr. Florian Bjanku

 

• Konferenca e Rektorëve dhe reforma si pikënisje politike

Në Konferencën e fundit të Rektorëve, Kryeministri Edi Rama deklaroi se ndryshimi i Ligjit të Arsimit të Lartë nuk do të shtyhet më dhe se ai duhet të draftohet dhe miratohet brenda këtij viti.

Sipas tij, nuk bëhet fjalë për një përmbysje të modelit aktual, por për “korrektime”, duke ftuar drejtuesit e universiteteve të bëhen pjesë e një grupi pune për të reflektuar shqetësimet dhe konstatimet e ngritura ndër vite.

Në të njëjtën tryezë u diskutuan edhe ndërtimi i kampusit të Tiranës dhe hapja e garës për kampusin studentor në Durrës, me idenë që studentët të studiojnë në kryeqytet dhe të jetojnë në Durrës, me ndihmën e trenit, një projekt që, edhe vetë, mbetet ende i papërfunduar.

Në pamje të parë, ky debat jep përshtypjen e një reforme që synon modernizimin e arsimit të lartë. Por mënyra se si po artikulohet ajo përmes kampuseve, përqendrimit territorial dhe “korrektimeve” ligjore, ngre një pyetje themelore: a po shkojmë drejt një sistemi universitar më të fortë dhe më të barabartë, apo drejt një sistemi edhe më të centralizuar?

 

• Centralizimi “de facto” i sistemit universitar

Edhe pse ligjërisht të gjitha institucionet publike të arsimit të lartë kanë të njëjtin status juridik dhe u nënshtrohen të njëjtave kritere akreditimi, praktika e viteve të fundit tregon se sistemi universitar shqiptar po funksionon gjithnjë e më shumë si një sistem i centralizuar “de facto”.

Në mungesë të një vendimi formal për centralizim, ai po prodhohet gradualisht përmes mekanizmave faktikë: mënyrës së shpërndarjes së investimeve publike, orientimit të politikave infrastrukturore, përqendrimit të vëmendjes institucionale dhe sinjaleve politike që favorizojnë boshtin Tiranë–Durrës, si epiqendër të arsimit të lartë.

Kërkesa akademike, reputacioni institucional dhe investimet infrastrukturore po përqendrohen gjithnjë e më shumë në këtë bosht.

Një pjesë e konsiderueshme e kuotave universitare në rang kombëtar mbeten të paplotësuara, kapaciteti real i sistemit publik të arsimit të lartë po përdoret gjithnjë e më pak dhe kërkesa po përqendrohet në shumë pak programe studimi, kryesisht në kryeqytet.

Ky zhvillim nuk është thjesht rezultat i “preferencave të tregut”, por pasojë e drejtpërdrejtë e një modeli politik dhe administrativ që, në mënyrë të qëndrueshme, ka prodhuar diferenca midis universiteteve, pavarësisht se ligjërisht ato trajtohen si të barabarta.

Kjo do të thotë se pjesa dërrmuese e universiteteve publike jashtë Tiranës po funksionojnë në kushte nënkapaciteti strukturor: auditorë bosh, programe studimi me numra minimalë studentësh, staf akademik i mbajtur në kufijtë e mbijetesës institucionale dhe infrastrukturë që amortizohet më shpejt sesa rinovohet.

Ky nënkapacitet nuk është problem i brendshëm i këtyre universiteteve. Është pasojë sistemike e një shpërndarjeje asimetrike të burimeve dhe vëmendjes publike, që i shtyn studentët drejt qendrës dhe i lë universitetet rajonale në një rreth vicioz rënieje: më pak studentë, më pak burime, më pak reputacion dhe, në fund, edhe më pak studentë.

 

“Universitetet e rretheve”: një kategori që ligji nuk e njeh

Në diskursin politik dhe institucional shqiptar, universitetet publike jashtë Tiranës trajtohen gjithnjë e më shpesh si “universitete rrethesh”. Ky term përdoret hapur ose në mënyrë të nënkuptuar jo vetëm në debatet publike, por edhe në komunikimin institucional, në mënyrën se si artikulohen politikat arsimore dhe në hierarkinë faktike që krijohet midis institucioneve të arsimit të lartë.

Por ky kategorizim nuk ekziston askund në ligj.

Ligji për arsimin e lartë njeh vetëm institucione publike të arsimit të lartë, me të njëjtin status juridik, të njëjtat kritere akreditimi, të njëjtën arkitekturë institucionale dhe të njëjtin parim bazë financimi nga buxheti i shtetit.

Nuk ekziston asnjë ndarje ligjore midis universiteteve “qendrore” dhe universiteteve “rrethesh”, as ndonjë klasifikim territorial që të prodhonte nivele të ndryshme statusi apo misioni institucional.

Po ashtu, Shqipëria nuk ka asnjë sistem zyrtar rankimi akademik kombëtar që të justifikojë hierarki institucionale mbi bazë performance. Nuk ka as indikatorë publikë të standardizuar që të ndajnë universitetet sipas cilësisë së kërkimit, ndërkombëtarizimit, punësimit të të diplomuarve apo prodhimit shkencor.

Në këtë situatë, ndarja faktike midis “universiteteve të Tiranës” dhe “universiteteve të tjera” është një ndarje politike dhe administrative, jo akademike.

Ajo prodhohet përmes sinjaleve politike, përqendrimit të investimeve, orientimit të politikave infrastrukturore, aksesit diferencial në projekte dhe vëmendjes institucionale që u kushtohet disa universiteteve në raport me të tjerat.

Kjo ndarje joformale ka pasoja reale: ajo i deligjitimon universitetet e tjera jashtë Tiranës në sytë e studentëve dhe familjeve të tyre, ul perceptimin për cilësinë e tyre dhe i shtyn maturantët drejt kryeqytetit jo mbi bazë standardesh akademike, por mbi bazë reputacioni të prodhuar politikisht.

Në këtë kuptim, “universitetet e rretheve” nuk janë një kategori ligjore. Janë një kategori politike e prodhuar artificialisht brenda një sistemi që, në letër, pretendon barazi institucionale.

 

Ndërkombëtarizim në letër, hierarki territoriale në praktikë

Kjo ndarje faktike bie ndesh drejtpërdrejt me vetë diskursin për ndërkombëtarizimin e arsimit të lartë.

Universitetet ose janë institucione kombëtare të arsimit të lartë, të hapura ndaj ndërkombëtarizimit mbi bazë standardesh dhe performance, ose janë institucione që mbahen qëllimisht në periferi nga vetë shteti që i financon.

Nuk ekziston një kategori e ndërmjetme, ku disa universitete të kenë të drejtë reale për ndërkombëtarizim, ndërsa të tjerat të mbahen në rol periferik për shkak të vendndodhjes gjeografike.

Ndërkombëtarizimi nuk është funksion i afërsisë me kryeqytetin. Ai është funksion i cilësisë së programeve, kapaciteteve kërkimore, stafit akademik, partneriteteve ndërkombëtare, transparencës institucionale dhe prodhimit shkencor.

Nëse vetë shteti prodhon një hierarki territoriale brenda sistemit publik, atëherë ai po minon nga brenda vetë parakushtet e ndërkombëtarizimit.

Sepse një universitet që trajtohet si periferik nga financuesi i tij kryesor nuk mund të ndërtojë në mënyrë të besueshme:

• partneritete ndërkombëtare afatgjata
• programe të përbashkëta studimi
• mobilitet real studentësh dhe pedagogësh
• projekte kërkimore konkurruese

Nëse vetë shteti i trajton disa institucione si të dorës së dytë, atëherë çdo fjalë për ndërkombëtarizim mbetet retorikë.

Në këtë kuptim, paradoksi është i thellë: shteti flet për ndërkombëtarizim, por sillet si një aktor që prodhon dhe legjitimon pabarazi territoriale brenda sistemit të vetë universitar.

Dhe kjo e bën të pamundur që ndërkombëtarizimi të funksionojë si politikë publike serioze, sepse ai mbështetet mbi një themel institucional të brishtë dhe të pabarabartë.

 

Financim minimal, pritshmëri maksimale

Kjo kontradiktë bëhet edhe më e fortë kur shihet niveli real i financimit publik për arsimin e lartë.

Shqipëria renditet ndër vendet me financimin më të ulët për student në Europë dhe ndër më të ulëtit globalisht. Investimi publik për student është disa herë më i ulët se mesatarja e vendeve të Bashkimit Europian dhe dukshëm më poshtë edhe se ai i vendeve të rajonit.

Në terma praktikë, kjo do të thotë se universitetet shqiptare operojnë me buxhete që nuk mbulojnë as nevojat bazë për laboratorë, infrastrukturë moderne, biblioteka funksionale, staf të kualifikuar dhe kërkim shkencor minimalisht konkurrues.

Megjithatë, me këtë nivel financimi kërkohet njëkohësisht cilësi europiane e programeve, kërkim shkencor i qëndrueshëm, ndërkombëtarizim real dhe lidhje funksionale me tregun e punës, por pa instrumentet financiare që i bëjnë këto objektiva realisht të arritshme.

Universiteteve u kërkohet të prodhojnë diploma konkurruese ndërkombëtarisht, të publikojnë kërkim shkencor të nivelit të lartë, të tërheqin studentë të huaj dhe të ndërtojnë partneritete ndërkombëtare, ndërkohë që nuk u jepen as mjetet minimale financiare për ta bërë këtë në mënyrë serioze dhe të qëndrueshme.

Ky është një model që prodhon në mënyrë të pashmangshme dështim: nga universitetet kërkohet të sillen si institucione të botës së zhvilluar, ndërkohë që financohen si institucione periferike të një vendi me të ardhura të ulëta.

Në këtë kuptim, kriza e arsimit të lartë në Shqipëri nuk është krizë menaxhimi universitar dhe as krizë performance akademike. Është krizë e drejtpërdrejtë e modelit shtetëror të financimit të arsimit të lartë dhe e një politike publike që ka ndërtuar pritshmëri maksimale mbi baza financiare minimale.

 

Universiteti dhe tregu i punës: verdikti i heshtur

Kriza e lidhjes universitet – treg pune nuk është, në thelb, dështim i universiteteve. Ajo është pasojë logjike e një modeli që kërkon rezultate të nivelit të lartë me financim minimal dhe pa një arkitekturë institucionale serioze për formimin praktik dhe tranzicionin drejt punësimit.

Tregu i punës po jep prej vitesh një verdikt të heshtur: formimi praktik i të porsadiplomuarve është i pamjaftueshëm, tranzicioni nga auditorët në punësim është i gjatë dhe i kushtueshëm dhe shumica e të rinjve kanë nevojë për muaj ose vite trajnimi shtesë përpara se të bëhen realisht produktivë.

Diploma universitare, në këto kushte, nuk përkthehet më automatikisht në kapital njerëzor të gatshëm për tregun e punës. Ajo kërkon një fazë të dytë investimi në trajnim, praktikë dhe rikualifikim që nuk është as e garantuar dhe as e barabartë për të gjithë.

Kjo krijon një pabarazi të re sociale: vetëm ata që kanë akses në kompani të mëdha, në rrjete profesionale ose në burime financiare familjare arrijnë të kalojnë më shpejt këtë fazë tranzicioni.

Ky realitet shpjegon një pjesë të madhe të eksodit të heshtur nga universitetet publike dhe humbjen progresive të besimit se diploma universitare përbën ende një investim racional për të ardhmen.

 

Rendja pas numrave dhe tarifave

Një tjetër devijim strukturor i rëndë është rendja pas degëve ku ka më shumë kërkesë dhe më shumë tarifa studentore.

Sistemi universitar po sillet gjithnjë e më shumë si një treg i brendshëm diplomash, jo si instrument i politikës publike për zhvillim ekonomik dhe shoqëror.

Degët që sjellin më shumë studentë dhe më shumë të ardhura mbahen hapur dhe zgjerohen, pavarësisht nga vlera e tyre reale për ekonominë kombëtare dhe për nevojat afatgjata të tregut të punës.

Në të kundërt, degët strategjike për shtetin dhe ekonominë reale po lihen pas dore në mënyrë sistematike. Në krye të kësaj liste janë degët e mësuesisë, të cilat përbëjnë sot një rrezik real për sigurinë arsimore të vendit në afatin e mesëm dhe të gjatë.

Programet e mësuesisë në matematikë, fizikë, kimi, biologji dhe informatikë kanë prej vitesh numër shumë të ulët studentësh, aq sa në disa universitete mezi formohen grupe mësimore minimale ose programet mbahen hapur vetëm formalisht.

Kjo do të thotë se pas disa vitesh, Shqipëria rrezikon të përballet me mungesë reale mësuesish në shkencat ekzakte dhe natyrore, ose, edhe më keq, me një trupë mësimore të pamjaftueshme dhe të paformuar si duhet për kërkesat e një shoqërie moderne.

Në të njëjtën logjikë po degradojnë edhe degë të tjera strategjike për ekonominë reale dhe sigurinë zhvillimore të vendit, si bujqësia, agropërpunimi, pyjet, mjedisi dhe disa degë teknike.

Kjo po prodhon një paradoks të rrezikshëm: Shqipëria përballet njëkohësisht me mungesë të theksuar të specialistëve në sektorë kyç të ekonomisë dhe me tepricë diplomash në fusha që kanë gjithnjë e më pak kthim real në punësim.

Logjika e tregut të brendshëm universitar po zëvendëson logjikën e interesit publik.

Universitetet po detyrohen të mbijetojnë financiarisht përmes tarifave dhe volumit të studentëve, jo të zhvillojnë kapital njerëzor për sektorët që i duhen realisht vendit.

Në këtë mënyrë, politika publike e arsimit të lartë po privatizohet “de facto”, jo përmes ligjit, por përmes mungesës së financimit dhe zhvendosjes së barrës financiare nga shteti te studentët.

Në një vend që përballet me emigrim masiv të të rinjve dhe boshatisje të rajoneve, arsimi i lartë duhej të shërbente si instrument për mbajtjen e të rinjve në vend.

Në praktikë, tarifat universitare janë të larta në raport me të ardhurat dhe barra financiare mbi familjet është bërë e rëndë. Për shumë maturantë, zgjedhja për të vazhduar studimet e larta nuk është më vetëm vendim akademik, por edhe vendim ekonomik.

Në këtë kontekst, arsimi i lartë po kufizon aksesin e një pjese të të rinjve në universitet dhe po i orienton ata ose drejt Tiranës, me kosto më të larta, ose drejt zgjedhjeve alternative, përfshirë emigrimin.

Në këtë kuptim, tarifat universitare nuk janë thjesht çështje financiare.
Ato janë çështje strategjike kombëtare, sepse po ndikojnë drejtpërdrejt në vendimet jetike të një brezi të tërë.

 

Shkodra si test real i modelit

Në këtë kuadër, Shkodra përfaqëson një rast testues për të gjithë modelin universitar shqiptar dhe për pasojat reale të mënyrës se si po konceptohet sot reforma e arsimit të lartë përmes ndryshimit të ligjit që pritet të miratohet këtë vit.

Nëse reforma e re po ndërtohet mbi idenë e “korrektimeve” ligjore, kampuseve të reja dhe përqendrimit territorial të investimeve, atëherë shifrat nga Shkodra tregojnë qartë se problemi është shumë më i thellë dhe shumë më strukturor.

Nga 1.413 maturantë në Qarkun e Shkodrës për vitin 2025, vetëm 580 zgjodhën Universitetin “Luigj Gurakuqi”. 325 u orientuan drejt universiteteve të Tiranës, 113 drejt universiteteve jashtë vendit dhe 400 nuk nisën fare arsimin e lartë.

Në total, 838 të rinj – gati 60% e maturantëve shkodranë – nuk e panë universitetin e qytetit të tyre si zgjedhje për të ardhmen.

Këto shifra nuk përfaqësojnë thjesht një luhatje regjistrimesh apo një problem lokal të një institucioni të vetëm. Ato pasqyrojnë një prirje strukturore dhe një krizë besimi shumë më të thellë ndaj modelit aktual të arsimit të lartë.

Në thelb, ato tregojnë një prishje të kontratës së heshtur midis universitetit publik dhe të rinjve: ideja se arsimi i lartë është rruga më e sigurt drejt një jete më të mirë, drejt punësimit të qëndrueshëm dhe drejt mobilitetit social.

Kur një qytet universitar historik si Shkodra humbet shumicën e maturantëve të vet, problemi nuk është thjesht reputacioni i një universiteti. Problemi është modeli kombëtar i arsimit të lartë që po prodhon sistematikisht humbës rajonalë dhe fitues territorialë.

Në këtë kuptim, Shkodra nuk është përjashtim. Ajo është testi real për reformën që po shkruhet sot.

Dhe nëse ligji i ri nuk adreson pikërisht këto dinamika reale – besimin e të rinjve, lidhjen me tregun e punës, financimin publik dhe trajtimin e barabartë të universiteteve si institucione kombëtare – atëherë ai rrezikon të formalizojë në ligj një dështim që tashmë po ndodh në praktikë.

 

Shkodra dhe qytetet rajonale: rol periferik apo qendra kombëtare?

Shkodra nuk është një qytet periferik dhe as një hapësirë dytësore në hartën akademike dhe ekonomike të vendit.

Ajo është një nga qendrat historike të arsimit të lartë në Shqipëri, qendër ekonomike rajonale dhe nyje natyrore e veriut dhe verilindjes, me funksione reale arsimore, kulturore dhe zhvillimore që shkojnë përtej kufijve të një bashkie apo qarku.

Në çdo model modern të zhvillimit territorial, qytete të tilla trajtohen si pole universitare dhe ekonomike rajonale, jo si satelitë periferikë të kryeqytetit.

Trajtimi i Shkodrës si hapësirë dytësore, ndërkohë që gjithçka që lidhet me të rinjtë, universitetet, investimet publike, infrastruktura akademike dhe perspektiva ekonomike përqendrohet në Tiranë, nuk është politikë zhvillimi të balancuar. Është politikë boshatisjeje graduale.

Kjo qasje po prodhon një cikël vetëpërforcues: sa më shumë investime, programe dhe mundësi përqendrohen në kryeqytet, aq më shumë të rinjtë largohen nga qytetet rajonale; dhe sa më shumë të rinjtë largohen, aq më shumë justifikohet politikisht zhvendosja e investimeve drejt Tiranës.

Në këtë kuptim, përqendrimi i popullsisë në Tiranë nuk është sukses statistik dhe as tregues i zhvillimit modern. Është maskim numerik i zbrazjes së pjesës tjetër të Shqipërisë.

Një vend që mat suksesin e vet zhvillimor me mbipopullimin e një qyteti të vetëm dhe me boshatisjen e gjithë territorit tjetër nuk po zhvillohet. Po tkurret në mënyrë asimetrike.

Dhe nëse reforma e arsimit të lartë vazhdon të konceptohet mbi këtë logjikë territoriale, ajo nuk do të prodhojë universitete më të forta. Do të prodhojë një Shqipëri më të zbrazur jashtë kryeqytetit.

 

Çfarë duhet të prekë realisht reforma

Nëse reforma e Ligjit të Arsimit të Lartë kufizohet në “korrektime” teknike, në riorganizime administrative dhe në projekte infrastrukturore të përqendruara territorial, ajo do të dështojë të adresojë problemin real të sistemit universitar shqiptar.

Nëse reforma nuk prek realisht:

• mënyrën se si shteti i financon universitetet dhe nivelin minimal të investimit publik për student
• mënyrën se si i trajton universitetet si institucione kombëtare të barabarta dhe jo si institucione qendrore dhe periferike
• lidhjen reale, të strukturuar dhe të detyrueshme me tregun e punës
• financimin prioritar të degëve strategjike për shtetin dhe ekonominë reale
• dhe rolin rajonal të universiteteve si pole zhvillimi ekonomik, social dhe demografik

atëherë ajo nuk do të ndalë as eksodin e heshtur të të rinjve nga universitetet publike, as boshatisjen progresive të auditorëve në qytetet rajonale, as humbjen e besimit të një brezi të tërë se arsimi i lartë përbën ende një rrugë reale drejt një jete më të mirë.

Në këtë rast, ligji i ri nuk do të prodhojë reformë. Do të prodhojë vetëm një version të ri ligjor të të njëjtit dështim strukturor.

Sepse kriza e arsimit të lartë në Shqipëri nuk është krizë normash juridike. Është krizë modeli zhvillimi.

Dhe nëse modeli nuk ndryshon, as ligji nuk mund ta shpëtojë sistemin.

 

Lexoni edhe:

Arsimi i lartë, në udhëkryq

The post “Kriza e modelit universitar, pse korrektimet ligjore nuk mjaftojnë për reformën” appeared first on Revista Monitor.

Pas pandemisë së Covid-19, numri i pacientëve të shtruar në spitalet psikiatrike ka rënë, por mjekët psikiatër të shërbimeve ambulatore pohojnë se kjo nuk tregon përmirësim të gjendjes mendore të popullsisë, pasi barrierat sociale dhe stigma kanë penguar trajtimin. Sipas tyre, në shërbimet ambulatore është rritur ndjeshëm numri i të rinjve dhe moshës së mesme (20–45 vjeç) që trajtohen për ankth, çrregullime humori dhe probleme me identitetin dhe marrëdhëniet. Ministria e Shëndetësisë parashikon ndërhyrje të hershme dhe zhvillimin e shërbimeve komunitare për fëmijët dhe adoleshentët, megjithatë mungesa e specialistëve dhe pengesat infrastrukturore mbeten sfida kryesore.

 

Dorina Azo

Në spitalin psikiatrik “Xhavit Gjata”, brenda Qendrës Spitalore Universitare “Nënë Tereza”, aktualisht ndodhen të shtruar 60 deri në 80 pacientë, prej të cilëve pesë janë të hospitalizuar prej më shumë se një dekadë.

Dy nga këta pacientë gjenden të shtruar që prej moshës 10–12-vjeçare, duke e kaluar pothuajse gjithë jetën e tyre brenda institucionit.

Mosha aktuale e pacientëve që kanë nevojë për hospitalizim afatgjatë varion nga 30 deri në 45 vjeç. Dy prej tyre, sipas stafit të shërbimit psikiatrik, janë pacientë të shtruar prej 30 vitesh, një prej tyre është i hospitalizuar prej 23 vitesh, dhe dy të tjerë janë të hospitalizuar për një periudhë 15 deri në 20-vjeçare.

Sipas stafit të shërbimit psikiatrik në QSUNT, 70–80% e rasteve të shtruara lidhen me përdorimin e lëndëve narkotike, një problematikë që vijon të rritet, sidomos mes të rinjve dhe atyre me çrregullime të shëndetit mendor të pambështetur nga familja.

Pjesa tjetër e pacientëve, gati 30% e të shtruarve, vuajnë nga skizofrenia e lindur ose e shfaqur në moshë të re, çrregullime të rënda të humorit apo diagnoza të tjera që kërkojnë monitorim të vazhdueshëm spitalor.

Stafi i pavijonit thekson se pacientët që qëndrojnë për periudha shumë të gjata në spital zakonisht janë raste të cilat nuk kanë përfituar dot kujdes të qëndrueshëm familjar për shkak të kushteve të tyre mjekësore dhe kanë nevojë për hospitalizim afatgjatë.

Pjesa tjetër e pacientëve janë kryesisht përdorues të lëndëve narkotike ose pacientë me skizofreni, të cilët shtrohen deri në 3–4 herë në vit.

Këta janë pacientë që qëndrojnë disa muaj të shtruar dhe më pas kthehen sërish për hospitalizim, apo për shkak të ripërdorimit të substancave narkotike, ose pavarësisht trajtimit për skizofreninë, përjetimet e forta emocionale i detyrojnë të rikthehen në pavijon.

 

 

Sipas të dhënave të raporteve të realizimit të treguesve të monitorimit financiar për Ministrinë e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale, në vitin 2024, në spitalet psikiatrike ishin të shtruar 1,096 pacientë. Krahasuar me vitin paraardhës, numri i tyre ka rënë 33.4%.

Pas periudhës së pandemisë së Covid-19 vihet re se numri i pacientëve të shtruar në spitalet psikiatrike është në rënie. Në vitin 2019, sipas të dhënave të Ministrisë së Shëndetësisë, ishin të shtruar 2,312 pacientë. Në 2020 numri i tyre arriti në 1,558 apo rreth 33% më pak se viti paraardhës. Rënia e shtrimeve të pacientëve në spitalet psikiatrike vijoi edhe gjatë vitit 2021. Numri i të shtruarve krahasuar me 2020 ra me rreth 19%.

Edhe pse numri i shtrimeve në spitalet psikiatrike është në rënie, sipas mjekut psikiatër, psikoterapist Neli Demi, kjo nuk duhet të interpretohet si përmirësim i gjendjes së shëndetit mendor të popullsisë. Sipas tij, barriera të shumta, përfshirë ato sociale, kulturore dhe ekonomike, pengojnë qasjen në trajtim efektiv.

“Kjo rënie nuk duhet interpretuar si përmirësim i gjendjes mendore të popullatës. Përkundrazi, pandemia e Covid-19 rriti ndjeshëm barrën e problemeve të shëndetit mendor. Ajo që ka ndryshuar është mënyra e trajtimit, por edhe disa faktorë të tjerë.

Së pari, gjatë pandemisë së Covid-19 pati kufizime reale të aksesit në spital dhe hezitim të madh nga familjarët për shtrime për shkak të frikës nga infektimi. Së dyti, u forcua prirja për trajtim ambulator dhe në komunitet, shpesh edhe kur shtrimi do të mund të kishte qenë i dobishëm.

Disponueshmëria e shtretërve psikiatrikë nuk është e shpërndarë në mënyrë të barabartë duke vështirësuar aksesin e popullatës në shërbime psikiatrike me shtretër.

Po ashtu, stigma ndaj shtrimit psikiatrik mbetet e fortë dhe shumë familje përpiqen ta menaxhojnë situatën në shtëpi deri në limite të rrezikshme. Pra rënia e shtrimeve nuk reflekton domosdoshmërisht nevojë më të ulët, por barriera strukturore, sociale dhe kulturore”, nënvizon mjeku psikiatër Demi.

Më herët, mjekët psikiatër të spitalit psikiatrik në QSUNT pohuan për “Monitor” se në spitalet psikiatrike gjithmonë shfaqet kjo tendencë, numri i pacientëve herë ulet dhe herë rritet. Kjo pasi disa pacientë kronikë të shtruar në psikiatri që përfundojnë mjekimin, rikthehen sërish për shtrime, pasi gjendja e tyre përkeqësohet nga përdorimi i substancave narkotike.

 

 

Të shtruarit në spitalet psikiatrike, peshë të ulët në totalin e shtrimeve

Për vitin 2024, në total, numri i të shtruarve në spitalet publike arriti 322 mijë pacientë sipas të dhënave të Ministrisë së Shëndetësisë. Në raport me vitin paraardhës, numri i pacientëve të shtruar u rrit 5%.

Por pavarësisht numrit të lartë të shtrimeve, pacientët e shtruar në spitalet psikiatrike përbëjnë peshë të ulët. Për vitin 2024, shtrimet në psikiatri zinin rreth 0.3% të totalit të shtrimeve, duke shënuar nivelin më të ulët për periudhën 6-vjeçare.

Në vitin 2019, pacientët që u shtruan në spitale psikiatrike përbënin rreth 0.74% të totalit të shtrimeve spitalore. Ky ishte niveli më i lartë gjatë periudhës 2019-2024.

Në vitin 2020, kjo përqindje ra pak, në rreth 0.7%, duke reflektuar ndikimin e kufizimeve dhe frikës nga pandemia Covid-19. Ulja u përshpejtua edhe më shumë në vitin 2021, kur përqindja arriti në 0.49%, që është një rënie e ndjeshme krahasuar me 2019.

Në vitet 2022 dhe 2023 pati përmirësim të lehtë, pasi përqindja u rrit në afërsisht 0.5%, por kjo rritje ishte ende nën nivelin e viteve para pandemisë së Covid-19.

Mjeku psikiatër Neli Demi thekson se shifra është e ulët për një sërë arsyesh që nga nënraportimet, por edhe shmangie të pacientëve nga shtrime për arsye sociale apo ekonomike, si dhe periodiciteti i shtrimeve, ku më shumë pacientët shtrohen në spitalet psikiatrike në fazë të avancuar të sëmundjes së tyre mendore. Sipas tij, kjo mund të tregojë se pacientët me probleme mendore po hasin vështirësi më të mëdha për të pasur shërbimet spitalore ose po trajtohen më shumë jashtë spitalit.

“Kjo shifër është tejet e ulët dhe nuk pasqyron barrën reale të sëmundjeve mendore. Po, ka shumë gjasa për: nënraportim, shmangie të shtrimit për arsye sociale, kulturore, ekonomike, mungesë alternativash të ndërmjetme (shërbime komunitare, struktura rezidenciale).

Shpesh pacientët shtrohen vetëm në faza të avancuara të sëmundjes, kur situata është bërë e papërballueshme. Kjo e ul efikasitetin e trajtimit dhe rrit koston afatgjatë”.

 

Diagnozat dhe grupmoshat më të prekura nga sëmundjet mendore

Në praktikën ambulatore, çrregullimet më të shpeshta të shëndetit mendor janë ankthi, depresioni, varësitë dhe çrregullimet e personalitetit. Megjithatë, vetëm 5-10% e pacientëve me këto diagnoza përfundojnë në shtrim spitalor. “Diagnozat që kërkojnë më shumë shtrim janë psikoza, episodet maniake dhe depresionet e rënda”, nënvizon mjeku Neli Demi.

Sipas tij, grupmoshat më të prekura nga ankthi janë të rinjtë dhe moshat e mesme, të cilët përballen me presione sociale, ekonomike dhe profesionale të rënda. Në të moshuarit dominojnë depresioni dhe çrregullimet neuro-kognitive.

“Aktualisht, të rinjtë dhe moshat e mesme (20–45 vjeç) paraqiten më shpesh për trajtim. Kjo lidhet me presionet sociale, ekonomike dhe profesionale, pasigurinë dhe ndryshimet e shpejta të stilit të jetesës.

Te të moshuarit shohim më shumë raste të lidhura me: depresionin; çrregullimet neuro-kognitive, izolimin social. Ndërsa tek të rinjtë po vërehet rritje e ndjeshme e ankthit, çrregullimeve të humorit dhe problemeve të lidhura me identitetin dhe marrëdhëniet”, pohon ai.

Mjekja psikiatër Arjana Rreli, pranë shërbimit parësor, pohoi më herët se pas ngjarjes së tërmetit të vitit 2019, shtimi i pacientëve më shenja ankthi dhe paniku u rrit në vend. Me shfaqjen e pandemisë së Covid-19, numri i pacientëve që vuajnë nga ankthi është në rritje.

Gjithashtu nga stafi i urgjencës së shërbimit psikiatrik pohojnë se në ditë paraqiten mbi 10 raste urgjencash të pacientëve që vuajnë nga ankthi. Pacientët e paraqitur në urgjencën e spitalit janë kryesisht individë që në të kaluarën kanë qenë përdorues të lëndëve narkotike.

 

Profili i pacientit që kërkon trajtim ambulator

Sipas mjekut psikiatër Neli Demi, profili i pacientit që kërkon trajtim ambulator ka ndryshuar ndjeshëm, për shkak të pasigurive ekonomike dhe intensitetit të jetës moderne.

“Sot kemi pacientë më të rinj, më shumë gra që kërkojnë ndihmë, më shumë probleme të lidhura me stres kronik, pasiguri ekonomike dhe izolim social.

Gjithashtu, ka një rritje të pacientëve funksionalë nga ana profesionale, por emocionalisht të rraskapitur, të cilët më parë nuk do t’i drejtoheshin psikiatrit. Kjo tregon rritje të ndërgjegjësimit, por edhe intensitet të jetës moderne”.

 

 

Kostoja e trajtimit të sëmundjeve mendore

Për vitin 2024, sipas të dhënave të Ministrisë së Shëndetësisë, kostoja e trajtimit për një pacient në spitalet psikiatrike shtetërore ishte 847,173 lekë, kundrejt kostos prej 693,238 lekësh për pacient të 8-mujorit të 2024.

Rritja e kostos së shpenzimeve është rritur për shkak të shtimit të numrit të punonjësve dhe si rrjedhim, të fondit të pagave.

Ndërsa në sektorin privat, një seancë psikiatrike kushton mes 4,000 dhe 8,000 lekë, ndërsa kostoja e medikamenteve mund të jetë e konsiderueshme për familjet, veçanërisht për trajtime afatgjata.

“Sa u përket medikamenteve: trajtimet bazë mund të kushtojnë disa mijëra lekë në muaj, ndërsa terapitë më komplekse apo medikamentet specifike mund të shkojnë ndjeshëm më lart. Për shumë familje, kostoja është pengesë reale, sidomos për trajtime afatgjata”, nënvizon Dr. Demi.

 

Sfida e sistemit të shëndetit mendor dhe nevoja për shërbime më të integruara

Pavarësisht rënies së shtrimeve, barra e sëmundjeve mendore mbetet e lartë dhe mjekët psikiatër theksojnë domosdoshmërinë e përmirësimit të sistemit të shëndetit mendor.

Sistemi i shëndetit mendor, sipas psikiatrit Neli Demi, ka nevojë për zhvendosje të fokusit drejt shërbimeve komunitare, qendrave ditore dhe strukturave rezidenciale. Një tjetër problem i rëndësishëm është stigma e madhe që lidhet me shtrimin psikiatrik, që shpesh detyron familjet të menaxhojnë situatën në shtëpi, deri në limite të rrezikshme.

 

Çfarë parashikon strategjia kombëtare dhe rëndësia e ndërhyrjeve të hershme

Ministria e Shëndetësisë dhe Mirëqenies Sociale parashikon në draftin e Planit Kombëtar të Veprimit për Garancinë e Fëmijëve zbatimin e “Strategjisë Kombëtare të Shëndetit për periudhën 2021–2030” dhe të “Planit të Veprimit për Shëndetin Mendor 2023–2026”. Këto masa synojnë përmirësimin e zbulimit të hershëm dhe trajtimit të çrregullimeve mendore, me një fokus të veçantë te fëmijët dhe adoleshentët.

Sipas draftit është ngritur Nënkomiteti për Shëndetin Mendor të Fëmijëve dhe Adoleshentëve, si strukturë ndërsektoriale. Janë hartuar disa dokumente të praktikës klinike për identifikimin e hershëm të problemeve të shëndetit mendor, përfshirë problemet e shëndetit mendor të fëmijëve dhe adoleshentëve dhe është vijuar me transformimin e Qendrave Shëndetësore në Qendra Socio-Shëndetësore me përfshirjen e shërbimit psiko-social në kujdesin shëndetësor parësor.

“Megjithatë, nuk ka ndodhur ende transformimi i plotë i Qendrave Shëndetësore dhe më shumë se gjysma e Qendrave të Kujdesit të Shëndetit Mendor (QKSHM) nuk ofrojnë shërbime për fëmijët dhe adoleshentët, si dhe në disa qarqe të mëdha të vendit ende nuk janë ngritur QKSHM, të cilat duhet të sigurojnë dhe ofrimin e shërbimeve të posaçme për fëmijët dhe adoleshentët”, nënvizohet në dokument.

Drafti thekson se mungesa e shërbimeve të specializuara, si dhe pengesat financiare dhe jofinanciare, mbeten sfida të mëdha, sidomos në zonat rurale dhe malore.

“Fëmijët hasin disa pengesa financiare dhe jofinanciare për aksesin ndaj shërbimeve shëndetësore. Pengesat financiare përfshijnë pagesa të larta nga xhepi për barna, specialistë dhe kujdes dentar, veçanërisht problematike për fëmijët nga familjet e varfra, të cilët janë më të ekspozuar ndaj varfërisë shëndetësore dhe përjashtimit nga trajtimet efektive”, citohet në draft.

Pengesat kryesore jofinanciare për fëmijët dhe adoleshentët mbeten: Distanca nga qendrat shëndetësore; Mungesa e specialistëve dhe trajnimeve të përshtatshme, veçanërisht për adoleshentët dhe fëmijët me nevoja të veçanta; Stigma dhe frika për të kërkuar ndihmë për çështje sensitive;

Mungesa e njohjes së të drejtave për kujdes shëndetësor; Analfabetizmi shëndetësor: 20% e fëmijëve 12–15 vjeç nuk e njohin të drejtën e tyre për kujdes shëndetësor (Muja et al., 2024); Pengesat digjitale: Në zonat rurale, mungesa e internetit dhe aftësive digjitale pengon aksesin në shërbime shëndetësore dhe informacion të besueshëm.

 

 

The post Kostoja e fshehur nga pandemia appeared first on Revista Monitor.

Flet mjeku psikiatër, psikoterapist Neli Demi

 

Shtrimet në spitalet psikiatrike në Shqipëri kanë rënë ndjeshëm pas vitit 2020, por sipas mjekut psikiatër Neli Demi, kjo rënie nuk lidhet me përmirësimin e shëndetit mendor të popullatës. Përkundrazi, pandemia ka shtuar problemet psikologjike, ndërsa barrierat sociale, kulturore dhe mungesa e aksesit kanë ulur numrin e hospitalizimeve.

Psikiatri Neli Demi shpjegon se frika nga Covid-19, mungesa e aksesit dhe stigma e fortë kanë ndryshuar mënyrën e trajtimit, duke bërë që shumë raste të mbeten të patrajtuara.

 

Shtrimet në spitalet psikiatrike kanë rënë pas vitit 2020 krahasuar me periudhën para Covid-19. Si e shpjegoni këtë rënie?

Kjo rënie nuk duhet interpretuar si përmirësim i gjendjes mendore të popullatës. Përkundrazi, pandemia rriti ndjeshëm barrën e problemeve të shëndetit mendor. Ajo që ka ndryshuar është mënyra e trajtimit, por edhe disa faktorë të tjerë.

Së pari, gjatë pandemisë pati kufizime reale të aksesit në spital dhe hezitim të madh nga familjarët për shtrime, për shkak të frikës nga infektimi. Së dyti, u forcua prirja për trajtim ambulator dhe në komunitet, shpesh edhe kur shtrimi do të mund të kishte qenë i dobishëm.

Disponueshmëria e shtretërve psikiatrikë nuk është e shpërndarë në mënyrë të barabartë duke vështirësuar aksesin e popullatës në shërbime psikiatrike me shtretër.

Po ashtu, stigma ndaj shtrimit psikiatrik mbetet e fortë dhe shumë familje përpiqen ta menaxhojnë situatën në shtëpi deri në limite të rrezikshme. Pra rënia e shtrimeve nuk reflekton domosdoshmërisht nevojë më të ulët, por barriera strukturore, sociale dhe kulturore.

 

Cilat janë diagnozat më të shpeshta që hasni dhe cilat kontribuojnë më shumë në shtrimet spitalore?

Në praktikën klinike ambulatore, diagnozat më të shpeshta janë: çrregullimet e ankthit; depresioni; çrregullimet e përshtatjes; varësitë (alkool, substanca); çrregullimet e personalitetit.

Megjithatë, pjesa më e madhe e këtyre pacientëve nuk ka nevojë për shtrim spitalor. Vetëm një përqindje relativisht e vogël, rreth 5 deri në 10%, përfundojnë në shtrim.

Diagnostikat që kontribuojnë më shumë në shtrim janë: psikoza (p.sh. skizofrenia), episodet maniake, depresionet e rënda me rrezikshmëri funksionale, çrregullimet e rënda të përdorimit të substancave.

 

Cilat grupmosha paraqiten më shpesh për trajtim psikiatrik?

Aktualisht, të rinjtë dhe moshat e mesme (20–45 vjeç) paraqiten më shpesh për trajtim. Kjo lidhet me presionet sociale, ekonomike dhe profesionale, pasigurinë dhe ndryshimet e shpejta të stilit të jetesës.

Tek të moshuarit shohim më shumë raste të lidhura me: depresionin; çrregullimet neuro-kognitive, izolimin social. Ndërsa te të rinjtë po vërehet rritje e ndjeshme e ankthit, çrregullimeve të humorit dhe problemeve të lidhura me identitetin dhe marrëdhëniet.

 

 

A ka ndryshuar profili i pacientit që kërkon trajtim apo shtrim?

Po, profili ka ndryshuar ndjeshëm. Sot kemi pacientë më të rinj, më shumë gra që kërkojnë ndihmë, më shumë probleme të lidhura me stres kronik, pasiguri ekonomike dhe izolim social.

Gjithashtu, ka një rritje të pacientëve funksionalë nga ana profesionale, por emocionalisht të rraskapitur, të cilët më parë nuk do t’i drejtoheshin psikiatrit. Kjo tregon rritje të ndërgjegjësimit, por edhe intensitet të jetës moderne.

 

Numri i pacientëve të shtruar psikiatrikë përbën rreth 1% të totalit të shtrimeve. Si e interpretoni këtë shifër?

Kjo shifër është tejet e ulët dhe nuk pasqyron barrën reale të sëmundjeve mendore. Po, ka shumë gjasa për: nënraportim, shmangie të shtrimit për arsye sociale, kulturore, ekonomike, mungesë alternativash të ndërmjetme (shërbime komunitare, struktura rezidenciale).

Shpesh pacientët shtrohen vetëm në faza të avancuara të sëmundjes, kur situata është bërë e papërballueshme. Kjo e ul efikasitetin e trajtimit dhe rrit koston afatgjatë.

 

Sa kushton ndjekja e trajtimit psikiatrik privat dhe medikamentet?

Në sektorin privat, kostoja e një seance psikiatrike zakonisht luhatet: nga rreth 4,000 deri në 8,000 lekë për konsultë, në varësi të mjekut dhe kohëzgjatjes.

Sa u përket medikamenteve: trajtimet bazë mund të kushtojnë disa mijëra lekë në muaj, ndërsa terapitë më komplekse apo medikamentet specifike mund të shkojnë ndjeshëm më lart. Për shumë familje, kostoja është pengesë reale, sidomos për trajtime afatgjata.

 

Çfarë i nevojitet sistemit të shëndetit mendor në Shqipëri për t’u përmirësuar?

Sistemi ka nevojë për: zhvendosje të fokusit nga spitali te shërbimet komunitare, më shumë qendra ditore dhe struktura rezidenciale të ndërmjetme, integrim më të mirë të shëndetit mendor në shërbimin parësor, financim të unifikuar dhe standarde të qarta cilësie.

Mbi të gjitha, ka nevojë për një qasje që bashkon lirinë e individit, drejtësinë në akses, sigurinë klinike dhe përkujdesjen njerëzore. Pa këtë ekuilibër, shërbimet mbeten fragmentare dhe jo efektive.

 

The post Pandemia e Covid-19 fshehu barrën e sëmundjeve mendore appeared first on Revista Monitor.

Kriza e përballueshmërisë në SHBA është (kryesisht) një mirazh. Kjo nuk ia zbeh fuqinë politike, shkruan The Economist

 

Ironia është pothuajse aq e fortë sa të të ngjallë keqardhje për presidentin. Donald Trump fitoi zgjedhjet e vitit 2024 pjesërisht duke folur kundër inflacionit, të cilin ia atribuoi Partisë Demokratike.

Ai premtoi se do t’i ulte çmimet “shumë, shumë shpejt” dhe se do ta “Bënte Amerikën sërish të përballueshme”. Siç ishte me siguri i vetëdijshëm Trump, ky premtim ishte i parealizueshëm; një rënie e përgjithshme e çmimeve në të gjithë ekonominë është e paprecedentë jashtë një recesioni të thellë.

Për më tepër, që kur mori detyrën, politika më e spikatur e Trump në lidhje me çmimet ka qenë t’i rrisë ato edhe më tej, duke shtuar tarifa ndëshkuese mbi koston e importeve të SHBA-së.

Një vit më vonë, çmimet mbeten të larta dhe rolet janë përmbysur. Pasi eksperimentuan pa shumë sukses me një sërë sloganesh të zbehta, nga “bollëku” te “antitrust”, demokratët janë ndalur te “përballueshmëria” si temë mobilizuese politike.

Zohran Mamdani, nga krahu i majtë i partisë, e ndërtoi fushatën fituese për zgjedhjet për kryetar bashkie në Nju Jork mbi këtë temë, duke premtuar ngrirje të çmimeve të qirave dhe transport publik falas.

Edhe figura më të moderuara, si Mikie Sherrill, guvernatorja e zgjedhur e Nju Xhersit, e kanë përqafuar këtë ide: ajo ka premtuar të shpallë gjendje emergjence për kostot e shërbimeve publike që në ditën e parë. Zgjedhësit duket se bien dakord me demokratët se ekziston një krizë e përballueshmërisë.

Kjo e ka lënë Trump në pozicion mbrojtës. Në përgjithësi, ai mohon se përballueshmëria është problem, duke i quajtur pretendimet e tilla “mashtrim” dhe “skenar”.

Scott Bessent, sekretari i Thesarit, ka thënë: “Amerikanët nuk e dinë sa mirë janë”. Sean Duffy, sekretari i Transportit, e mishëroi paaftësinë e dukshme të administratës kur u pyet për ushqimin e shtrenjtë në aeroporte. “Nuk ka shumë alternativa”, – u përgjigj ai. “Pra, nuk kam një plan për t’i ulur kostot”.

Ndëshkimi është i merituar: pasi i ka sulmuar demokratët për këtë çështje, Trump vështirë se mund të ankohet tani që ata po nxisin votuesit me të njëjtën retorikë. Por në aspektin ekonomik, zotërinjtë Trump, Bessent dhe Duffy kanë njëfarë të drejte.

Ideja se amerikanët mund të përballojnë më pak sesa dikur është në thelb e pavërtetë. Fuqia e bindjes kolektive se e kundërta është e vërtetë flet më shumë për politikën toksike të inflacionit sesa për gjendjen e ekonomisë apo fuqinë blerëse të familjeve, të dyja këto duken të shëndetshme.

Rreziku nuk është se politikanët nuk i ulin çmimet, por se përpiqen ta bëjnë këtë, duke i dhënë jetë të re ideve të dëmshme dhe të diskredituara të politikave si kontrolli i çmimeve.

 

Realiteti i vërtetë

Treguesi më i qartë i përballueshmërisë janë pagat reale: sa blen një pagë, pasi merret parasysh inflacioni. Inflacioni i lartë, veçanërisht kur nxitet nga mungesa e mallrave, shpesh i dëmton pagat reale.

Fuqia blerëse e punëtorëve në Europë, për shembull, pësoi rënie pas goditjes energjetike të shkaktuar nga pushtimi rus i Ukrainës në vitin 2022. Në SHBA, megjithatë, pagat reale janë rritur në mënyrë të qëndrueshme gjatë dekadës së fundit.

Rritja e inflacionit pas pandemisë, e nxitur më shumë nga stimulimi i tepruar sesa nga tronditjet e ofertës, nuk e ndërpreu këtë trend.

 

 

Paga e punonjësve me të ardhura të ulëta ka ecur veçanërisht mirë: pagat e tyre u rritën ndjeshëm në tregun jashtëzakonisht të shtrënguar të punës gjatë viteve të pandemisë.

Edhe pas përshtatjes për dallimet në modelet e shpenzimit mes familjeve më të varfra dhe më të pasura, pagat reale janë pranë niveleve rekord në të gjithë spektrin e të ardhurave (shih grafikun 1), por janë më të forta pikërisht për më të varfrit. Me fjalë të tjera, kurrë më parë jeta nuk ka qenë kaq e përballueshme në SHBA për kaq shumë njerëz, një fakt që rrallë dëgjohet në tubimet elektorale.

Pavarësisht shifrave zyrtare, “alarmistët” e përballueshmërisë thonë se një grup nevojash bazë, si ushqimet, energjia dhe strehimi, janë bërë të papranueshëm për nga kostoja.

Ky pretendim është në thelb i dyshimtë, pasi të gjitha këto përfshihen në shportën e çmimeve të konsumit që përdoret për të llogaritur pagat reale dhe për të indeksuar përfitimet. Megjithatë, ia vlen të shqyrtohen këto kategori një e nga një.

 

Etiketa mashtruese

Argumenti për një krizë përballueshmërie është më i dobëti në rastin e ushqimeve. Dihet se çmimet e vezëve u katërfishuan gjatë viteve të fundit, pas asgjësimit masiv të shpendëve për të frenuar gripin e shpendëve.

Por një shportë tipike ushqimore ka ndjekur kryesisht inflacionin e përgjithshëm (shih grafikun 2).

Kjo nuk është surprizë: përbërësit e faturës së ushqimeve pasqyrojnë një mikrokozmos të ekonomisë, duke përfshirë koston e mallrave (vetë ushqimin), pagat (të arkëtarëve dhe punonjësve të magazinave) dhe qiranë (që paguhet nga supermarketet).

 

 

Kostot e energjisë elektrike, në të kundërt, e kanë tejkaluar vërtet inflacionin, me mbi dhjetë pikë përqindje që nga viti 2019. Politikanët dhe komentatorët shpesh e fajësojnë këtë për qendrat e të dhënave që fuqizojnë modelet e reja të Inteligjencës Artificiale, të cilat konsumojnë sasi të mëdha energjie.

Kjo ndoshta është e padrejtë: një analizë e The Economist nuk gjeti prova se shtetet me më shumë qendra të reja të të dhënave kanë çmime më të larta energjie.

Shkaqe më të besueshme janë kostoja e modernizimit të rrjetit për të akomoduar burimet e rinovueshme dhe rritja e eksporteve të gazit natyror të lëngshëm, që kanë filluar t’i afrojnë çmimet më të ulëta të gazit në SHBA me ato më të larta të Europës.

Megjithatë, diskutimet për energjinë e papërballueshme anashkalojnë një tjetër formë energjie që shumica e familjeve konsumojnë: karburantin, për të cilin amerikanët shpenzojnë 40% më shumë.

Çmimet në pompë kanë rënë ndjeshëm vitet e fundit, pas ndryshimeve në tregjet globale të naftës. Në fakt, që nga viti 2019, çmimet e karburantit kanë rënë më shumë sesa janë rritur kostot e energjisë elektrike (shih grafikun 3). Megjithatë, trendi i dytë tërheq shumë më tepër vëmendje sesa i pari.

Argumenti më i fortë për një krizë përballueshmërie lidhet me strehimin. Të jetosh në qytetet superstar të SHBA-së është jashtëzakonisht e shtrenjtë. Toka është e kufizuar dhe rregullat kufizuese të ndarjes në zona kanë penguar ndërtimin e banesave për dekada.

Kredia hipotekore, sigurimi dhe taksat për pronën mesatare në Manhattan dhe Brooklyn përbëjnë më shumë se 90% të të ardhurave mesatare para taksave të një familjeje atje.

Një rregull i zakonshëm orientues thotë se çdo gjë mbi 30% konsiderohet “e papërballueshme”. Blerja në bashkitë e tjera, ose marrja me qira, nuk është shumë më e mirë.

 

 

Por shumica e SHBA-së nuk është as Nju Jorku, as San Francisko. Jashtë qyteteve më të mbipopulluara, nxitësi kryesor i kostove të strehimit nuk ka qenë çmimi i pronave, por rritja e normave të interesit për kreditë hipotekore.

Deri sa normat nisën të rriteshin në vitin 2022, një shtëpi mesatare në shumicën e qarqeve ishte e përballueshme sipas rregullit të përgjithshëm që shpenzimet për strehim të mos kalojnë 30% të të ardhurave, edhe për blerësit me vetëm 10% parapagim. Tani, shumica nuk janë më (shih grafikun 4).

Pronarët që i kanë fiksuar kreditë përpara rritjes së normave i kanë shpëtuar këtij presioni. Norma mesatare për të gjitha kreditë hipotekore në qarkullim është ende vetëm 4.3%, gati dy pikë përqindje më pak se norma mesatare për kreditë e reja.

Sërish, shtrëngimi për blerësit është real. Qiratë, të cilat ndikohen më pak drejtpërdrejt nga normat e interesit, janë më të përballueshme: mesatarja në shumicën e qarqeve mbetet nën pragun 30%.

Trump, gjithmonë zhvillues pasurish të paluajtshme, është i vëmendshëm ndaj çështjes së strehimit. Presioni i tij mbi Rezervën Federale për të ulur normat e interesit duket se nxitet pjesërisht nga dëshira për t’i bërë kreditë hipotekore më të lira.

“Njerëzit nuk mund të marrin një kredi hipotekore për shkak të tij”, shkroi presidenti në korrik në Truth Social, rrjetin e tij social, duke iu referuar Jerome Powell, kryetarit të Fed. Së fundmi, ai ka hedhur idenë e një kredie hipotekore 50-vjeçare, e cila do të ulte pagesat mujore.

 

 

Fed ka filluar së fundmi të ulë normat, pasi problemi i inflacionit në SHBA është tani kryesisht nën kontroll. Indeksi i çmimeve të shpenzimeve të konsumit personal, matësi i preferuar i inflacionit nga Fed, po rritet me 2.8% në bazë vjetore.

Kjo është pak mbi objektivin 2%, por tejkalimi prej 0.8 pikësh përqindje është diçka që zakonisht do të shqetësonte vetëm bankierët qendrorë, jo publikun votues. Në fakt, inflacioni ka qenë përafërsisht në intervalin 2–3% për dy vitet e fundit.

Atëherë, çfarë po ndodh? Një pjesë e problemit është se njerëzit fokusohen te niveli i çmimeve, të cilat tani janë rreth 25% më të larta se para pandemisë. Edhe pse ritmi i rritjes është ngadalësuar, vetë çmimet mbeten tepër të larta. Fakti që pagat nominale (pa u përshtatur për inflacionin) janë rritur me rreth 30% gjatë së njëjtës periudhë duket se nuk i ngushëllon njerëzit.

Një shpjegim i mundshëm qëndron te psikologjia e çuditshme e inflacionit. Sondazhet e kryera nga Stefanie Stantcheva, ekonomiste në Universitetin Harvard, sugjerojnë se njerëzit priren t’ua atribuojnë rritjet e çmimeve faktorëve jashtë kontrollit të tyre, por rritjet e pagave ua atribuojnë aftësive të tyre profesionale. Me fjalë të tjera, ata besojnë se meritojnë jo vetëm rritjen reale të pagave, por edhe rritjen nominale.

Një problem tjetër mund të jetë paqëndrueshmëria e çmimeve. Në kulmin e goditjes inflacioniste në vitet 2022–23, rreth një në pesë mallra dhe shërbime shënonte rritje vjetore çmimi mbi 10%.

Dhe pothuajse në çdo moment gjatë pesë viteve të fundit ka pasur ndonjë blerje të zakonshme familjare që papritur është shtrenjtuar. Po të kombinohet kjo me prirjen e zërave alarmantë në media dhe rrjete sociale për të amplifikuar histori të rritjeve të çmimeve, publiku mund të falet që mendon se kostot janë rritur shumë më shpejt nga sa kanë bërë në të vërtetë.

Ndryshimet relative të çmimeve ndoshta luajnë gjithashtu një rol. Për dekada, mallrat janë bërë më të lira në raport me shërbimet në SHBA. Kujdesi për fëmijët ka shumë më tepër gjasa të shkatërrojë buxhetin e një familjeje sesa një televizor me ekran të sheshtë apo një lavatriçe e sofistikuar. Kjo është një pasojë e drejtpërdrejtë e fuqisë së ekonomisë, e cila është bërë shumë më produktive, duke rritur pagat.

Megjithatë, paga e njërit është çmimi i tjetrit. Ana tjetër e rritjes së të ardhurave në punët e shërbimeve me paga të ulëta është se këto shërbime bëhen më të shtrenjta.

Teksa pesha e shpenzimeve të amerikanëve zhvendoset gradualisht nga mallrat te shërbimet, është e lehtë t’i interpretosh kostot përkatëse si një krizë përballueshmërie, në vend që si pasqyrim i prosperitetit më të madh dhe rritjes së të ardhurave.

Së fundi, janë normat e interesit, që në njëfarë mënyre janë edhe ato një formë çmimi: kostoja e parasë me kalimin e kohës. Këto u rritën ndjeshëm pas pandemisë, ndërsa FED luftonte inflacionin, dhe që atëherë kanë rënë vetëm pak. Deficitet e larta dhe zakoni i Trump për të kërcënuar ndërhyrje në FED mund të kontribuojnë në qëndrueshmërinë e normave afatgjata.

Normat më të larta, nga ana e tyre, reflektohen në kostot familjare në shumë mënyra, nga faturat më të larta të kartave të kreditit te kreditë më të shtrenjta për makina.

Një studim nga ekonomistë të Harvard dhe Fondit Monetar Ndërkombëtar zbuloi se përfshirja e kostove të huamarrjes drejtpërdrejt në matjet e inflacionit ndihmon të shpjegohet pse besimi i konsumatorëve në mbarë botën është kaq i ulët tani, më shumë sesa do të pritej duke parë papunësinë dhe treguesit tradicionalë të inflacionit.

 

 

Sidoqoftë, përtej disa ankesave të ligjshme për normat më të larta të interesit, kriza e përballueshmërisë në SHBA është kryesisht një mirazh. Çfarë do të thotë kjo për politikën e përballueshmërisë?

Siç e kanë zbuluar Trump dhe ekipi i tij, goditja e votuesve me statistika ekonomike për t’i bindur se po ecin më mirë nga sa ndihen nuk është një strategji efektive elektorale.

Po ashtu, nuk ka zgjidhje të qarta afatshkurtra: inflacioni tashmë ka rënë; pagat më të larta e kanë kompensuar më shumë se mjaft rritjen e çmimeve; dhe ulja e fortë e normave të interesit do ta nxiste ekonominë së tepërmi, duke çliruar një raund të ri inflacioni.

Një përfundim është se periudhat e inflacionit të lartë janë në mënyrë të pashmangshme shkatërruese për politikanët në pushtet. Trump e shfrytëzoi këtë në 2024, por e pagoi çmimin në 2025.

Sa do të zgjasë pakënaqësia popullore? Dy vjet më parë, Neale Mahoney dhe Ryan Cummings nga Universiteti Stanford përdorën të dhëna historike mbi besimin e konsumatorëve dhe inflacionin për të llogaritur sa kohë duhet që zemërimi për rritjen e çmimeve të shuhet, teksa njerëzit rikalibrojnë pritshmëritë e tyre për çmimet.

Ata llogaritën se rreth gjysma e zemërimit shuhet brenda një viti, duke sugjeruar se njerëzit do të kishin kaluar kryesisht përtej kësaj pas rreth tre vitesh. Por tashmë kanë kaluar afërsisht tre vjet që nga kulmi i inflacionit, dhe politika e çmimeve mbetet po aq e ashpër sa kurrë.

Shkalla dhe intensiteti i kësaj vale inflacioni, që erdhi pas dekadash çmimesh pothuajse të qëndrueshme, duket se janë vërtet të ndryshme. Sidoqoftë, pritshmëria e demokratëve se zemërimi për përballueshmërinë do t’i çojë përpara në zgjedhjet e mesmandatit në nëntor duket krejtësisht i besueshëm.

Në planin afatgjatë, me gjasë, votuesit do të ecin përpara. Nëse tregu i punës dobësohet, vëmendja ka të ngjarë të zhvendoset shpejt te papunësia.

Por ndërkohë, politikanët po kapen pas politikave dhe mesazheve për të kënaqur këmbënguljen e votuesve se diçka duhet bërë për ta bërë jetën më të përballueshme, sado i gabuar të jetë zemërimi i tyre. Një opsion joshës është dëbimi i inflacionit me ligj, përmes vendosjes së kontrolleve të çmimeve.

Ekonomistët (dhe The Economist) janë skeptikë ndaj kontrollit të çmimeve, i cili priret të shtrembërojë tregjet, të imponojë racionim përmes mekanizmave të tjerë përveç çmimit dhe të bëjë pak për të adresuar shkaqet themelore të rritjes së çmimeve. Megjithatë, votuesit amerikanë kanë shfaqur shenja interesi, edhe përpara se “përballueshmëria” të bëhej slogani i momentit.

Elementi më i pëlqyer në sondazhe i platformës ekonomike (të varfër, duhet thënë) të Kamala Harris gjatë zgjedhjeve të vitit 2024 ishte një propozim për të ndaluar “abuzimin me çmimet” nga supermarketet. Muajt e fundit, veçanërisht pas fitores së Mamdanit, ideja ka fituar edhe më shumë mbështetje.

Sondazhet tregojnë se amerikanët mbështesin masivisht kufizimin e rritjes së çmimeve të ushqimeve, qirave dhe tarifave të kartave të kreditit. Në themel të këtij qëndrimi qëndron mosbesimi ndaj fuqisë së tregjeve dhe konkurrencës për të penguar kompanitë të abuzojnë me konsumatorët.

Dy të tretat e amerikanëve kanë një opinion negativ për biznesin e madh, nga rreth gjysma para pandemisë, sipas institutit amerikan të sondazheve Gallup.

Ka mënyra shumë më të mira për të përmirësuar fuqinë blerëse të amerikanëve. Tërheqja e disa prej politikave më të dëmshme të Trump do të sillte ndryshim të menjëhershëm.

Tarifat i kanë bërë mallrat më pak të përballueshme. Fushata e tij kundër FED dhe uljet e taksave të financuara me deficit kanë ndihmuar gjithashtu në mbajtjen e lartë të normave afatgjata të interesit dhe të shtrenjta kreditë hipotekore.

Goditja ndaj emigracionit po redukton ofertën e punëtorëve dhe po ndërpret sektorë si ndërtimi dhe bujqësia, duke rritur çmimet. Skadimi i pritshëm i subvencioneve të Obamacare do ta bëjë kujdesin shëndetësor shumë më pak të përballueshëm për disa.

Por opsionet më përfituese do të kërkonin kohë të gjatë për të dhënë efekt të dukshëm. Heqja e kufizimeve të rregullave të ndërtimit sipas zonave për të mundësuar më shumë ndërtim banesash mund të ndihmojë në uljen e kostos së strehimit, por projektet e mëdha ndërtimore kërkojnë kohë.

Ka mënyra për të përfituar nga bumi i qendrave të të dhënave, duke bërë që kompanitë e mëdha të teknologjisë të paguajnë për përmirësimet e rrjetit, duke ulur barrën për konsumatorët; por edhe kjo do të ndihej pas njëfarë kohe.

Lehtësimi i rregulloreve për të përshpejtuar adoptimin e Inteligjencës Artificiale në gjithçka, nga makinat vetëdrejtuese te spitalet, mund të bënte gjithashtu ndryshim, por vetëm pasi teknologjia të ketë pasur kohë të përhapet.

 

Të fiksuar pas kontrollit

Mahoney dhe Bharat Ramamurti, ish-këshilltar i Joe Biden, paraardhësit të Trump në presidencë, si dhe Elizabeth Warren, senatore e majtë, e kanë quajtur mospërputhjen mes urgjencës së kërkesave të votuesve dhe afateve të ngadalta të anës së ofertës së ekonomisë “enigmën e përballueshmërisë”:

“Votuesit duan lehtësim të menjëhershëm të kostove, por mjetet standarde të politikës nuk mund ta ofrojnë gjithmonë”.

Kjo mospërputhje, kanë sugjeruar ata, do të thotë se reformat në anën e ofertës mund të kenë nevojë të shoqërohen me kontrolle çmimesh për të ofruar ndihmë të menjëhershme dhe të dukshme.

Kjo rrugë do të ishte e rrezikshme. Edhe kontrollet e çmimeve të menduara fillimisht si të përkohshme kanë prirjen të zgjasin. Entuziazmi i rrezikshëm i votuesve për kontrollet e çmimeve ka gjasa vetëm të rritet nëse politikanët nisin t’i promovojnë ato më gjerësisht dhe në mënyrë më energjike.

Dhe duke pasur parasysh justifikimin empirik të dyshimtë për ankesat e votuesve, nuk është aspak e qartë se ndonjë ndërhyrje qeveritare, sado e shpejtë apo efektive, do t’i shuante domosdoshmërisht këto pakënaqësi.

Kjo lë vetëm një rrugëdalje politikisht të pakënaqshme nga gjendja e keqe e përballueshmërisë në SHBA: kohën. Përfundimisht, amerikanët do të përshtaten me normalitetin e ri të çmimeve nominale më të larta.

Nëse ekonomia mbetet e qëndrueshme dhe pagat reale vazhdojnë të rriten, kjo do të ndihmojë. Inflacioni më i butë do të lejonte norma më të ulëta interesi dhe kështu do të lehtësonte presionin mbi kreditë hipotekore.

Por, në fund të fundit, e vetmja mënyrë që tema e përballueshmërisë të “detoksifikohet” është që votuesit ta harrojnë atë, ose të paktën të ndalen së shqetësuari. Vështirë ta shndërrosh këtë ide në një slogan frymëzues.

 

The post Ankesa të stisura appeared first on Revista Monitor.

Transporti modern ka shënuar një pikë kthese të rëndësishme me hapjen e stacionit hekurudhor më të madh në botë që përfaqëson një gur kilometrik në transportin modern.

Ky projekt, i realizuar në qytetin kinez Chongqing, përfaqëson një përparim të paprecedentë në aspektin e infrastrukturës, teknologjisë dhe projektimit urban.

 

Nga MSc. Roland Tashi, ekspert i çështjeve të sigurisë

Për të kuptuar qëllimin e këtij investimi super gjigant është e nevojshme të evidentohen disa karakteristika; pozicioni gjeografik, industria si dhe bizneset që zhvillohen në këtë qytet.

Chongqing ndodhet në jugperëndim të Kinës, shtrihet në rajonin Sichuan përgjatë lumit Yangtze dhe kufizohet me provincat Sichuan, Guizhou, Hubei, Hunan dhe Shaanxi.

Është një nga qytetet më industriale të Kinës, ka të zhvilluar industrinë e automjeteve sidomos makinat ekonomike dhe elektrike, prodhon makineri për industrinë e rëndë, pajisje dhe komponentë elektronikë, produkte kimike, industri ushqimore etj., si dhe ka fuqi të madhe punëtore.

Kompleksi hekurudhor, me një sipërfaqe që i kalon 1.2 milionë metra katrorë (120 hektarë), është i krahasueshëm me 170 fusha futbolli dhe ka kapacitetin për të transportuar deri në 16.000 pasagjerë në orë.

Stacioni, i njohur si Chongqing East Railway Station, u përurua zyrtarisht më 27 qershor 2025 pas një periudhe ndërtimi prej rreth shtatë vitesh.

Zhvillimi i tij përfshiu një investim prej 7,8 miliardë dollarësh dhe ndërthur një arkitekturë të frymëzuar nga stili cyberpunk (kombinim mes teknologjisë shumë të avancuar dhe realitetit urban) me elemente natyrore karakteristike të rajonit malor të qytetit.

 

Arkitektura dhe organizimi i brendshëm

Chongqing East Railway Station, që në hyrjen kryesore, i ngjan më shumë një aeroporti modern se sa një stacioni hekurudhor. Ai disponon 15 platforma dhe 29 shina, të mirorganizuara që të shmangin mbingarkesën edhe gjatë orëve të pikut.

Brenda sallave të pritjes ndodhen mbi pesë mijë vende ulëse, një mijë prej të cilave të pajisura me porta USB, si dhe restorante, biznese të ndryshme, si dhe ekrane digjitale që mbulojnë me informacion çdo sektor të kompleksit.

• Arkitektura e stacionit pasqyron ndërthurjen mes natyrës dhe inovacionit që karakterizon qytetin.
• Dizajni kombinon ndriçimin neon me aksesorë metalikë, duke evokuar një estetikë futuriste.
• Kolonat mbajtëse kryesore janë projektuar për të imituar pemët hungjue, tipike të rajonit.
• Kanalet e ventilimit kanë formën e luleve, ndërsa tabelat sinjalizuese janë të realizuara me bambù/dru karakteristik për zonën.

 

 

Teknologjia e përdorur

Sipas raportimeve nga mediat kineze, stacioni u ndërtua me ndihmën e teknologjisë së përparuar dhe robotëve, duke përdorur makina automatike për instalime dhe përpunime me saktësi të lartë, një revolucion teknologjik në mënyrën se si ndërtohen objektet e mëdha infrastrukturore.

Kjo ndihmoi për të përshpejtuar punimet, për të ulur kostot dhe për të përmirësuar sigurinë e punëtorëve në kushte ekstreme të motit.

Nga ky stacion është e mundur të arrihen qytete si Shangai, Chengdu, Guangzhou dhe Pekini, me udhëtime që zgjasin nga gjashtë deri në tetë orë, me shpejtësi deri në 350 km/orë. Për më tepër, ai lidh linjat Chongqing–Xiamen, Shangai–Chongqing–Chengdu dhe Chongqing–Wanzhou, duke e konsoliduar rajonin si një bosht themelor të sistemit hekurudhor kinez.

 

 

Media të huaja e krahasojnë madhësinë e Chongqing East me stacionin ikonë të Nju Jorkut, Grand Central, duke vënë në dukje se ai është mbi pesë herë më i madh se ky i fundit, një mënyrë për të ndihmuar lexuesit të kuptojnë shkallën e tij kolosale.

Versionet jashtë Kinës e përshkruajnë stacionin si një “terminal futuristik”, me hapësira të mëdha, dritare gjysmëqelqi që lejojnë dritën natyrale të hyjë brenda dhe me lidhje të integruara me metronë dhe autobusin, që e bëjnë stacionin më shumë se një pikë udhëtimi, një qendër transporti urbane, një qendër biznesi dhe informacioni.

 

 

The post Përurohet vepra e shekullit, stacioni hekurudhor më i madh në botë appeared first on Revista Monitor.

TIRANË- Partia Demokratike demonstroi akte dhune duke përdorur të miturit në dy protestat e fundit kombëtare, akte këto që çuan në lëndimin e disa policëve.

Analisti Rezart Kthupi, i ftuar në “Ora e Fundit” tha se partitë politike nuk duhet të ushtrojnë dhunë, ashtu bëri PD në protestat e saj.

“Unë si qytetar nuk do isha dakord me një opozitë të dhunshme. Nëse PD kërkon që mazhorancën ta detyrojë për të bërë një veprim të caktuar, ka shumë mënyra, por jo dhunë, Partitë politike nuk mund të ushtrojnë dhunë.

Përdorimi i të miturve në protestë është e papranueshme. Nuk duhet të lejohen të përdoren të miturit, për kauzat të partive, të cilat tentojnë të bëjnë dhunë”, tha ai.

Ai pohoi se “sikleti” më i madh me të cilët përballet sot Sali Berisha është injorimi që i bën faktori ndërkombëtar. Sipas tij, kreu i PD synon faktorizimin përmes akteve të dhunës.

Handikapi më i madh i Berishës është injorimi ndërkombëtar. Ai ka nevojë për dhunë, sepse duke patur dhunë dëshiron të kthehet në palë për faktorin ndërkombëtar. Berisha kërkon të faktorizohet përmes dhunës”, tha ai./abcnews.al

Një burrë, i cili mbante me vete një thikë ka tentuar të sulmojë policinë gjatë një ceremonie nën monumentin Harku i Triumfit në Paris.

Sipas një zyrtari të policisë së Parisit, sulmuesi shënjestroi një oficer që ishte në krye të detyrës, për të garantuar rendin dhe sigurinë gjatë ceremonisë për rindezjen e flakës së përjetshme në nder të ushtarëve të panjohur, pranë monumentit të epokës së Napoleonit.

Autori, një shtetas francez i lindur në vitin 1978, i cili më parë ishte dënuar në Belgjikë për akuza të lidhura me terrorizmin, vdiq në spital nga plagët e marra, njoftoi prokuroria franceze kundër terrorizmit.

 

 

Babai kërcënon vajzën me thikë dhe më pas qëllon veten. Ngjarja është regjistruar mbrëmjen e kësaj të premte në Qerret, Durrës. Burime thanë për ABC News se Ardian Varrosi, në gjendje të dehur, ka kërcënuar vajzën e tij se do ta vriste me thikë, ndërkohë që më herët e kishte dhunuar.

Vajza ka arritur të shpëtojë duke dalë nga banesa dhe ka kërkuar ndihmë te fqinjët. Këta të fundit kanë vrapuar menjëherë në familjen Varrosi, atje ku kryefamiljari ka vijuar të kërcënojë edhe fqinjët.

Në vendin e ngjarjes mbërritën dy patrulla policore, të cilat bënë të mundur shmangien e përshkallëzimit të situatës. Në momentet që policia mbërriti në vendin e ngjarjes, kryefamiljari është vetëqelluar me thikë në qafë. Ai është dërguar menjëherë në urgjencë ku po merr ndihmë mjekësore. Burime nga spitali i Durrësit thanë për ABC News se gjendja shëndetësore e tij po mbahet nën monitorim nga stafi mjekësor.

Ndërkohë, policia ka nisur hetimet e rastit. Fillimisht janë marrë në pyetje familjarët dhe pritet që, me stabilizimin e gjendjes shëndetësore të kryefamiljarit, t’i merret edhe atij dëshmia.

Tenderi me vlerë rreth 700 mijë euro që coi Benet Becin para drejtësisë, për prokurorinë e posaçme është kryer në shkelje të plotë me ligjin. Dalin detaje të tjera sa i takon procedurës së ndjekur nga KESH ku ka shpërdoruar fondet publike. Sipas të dhënave, ky tender u paracaktua sipas disa kritereve të biseduara më herët mes Ervis Berberit, Adela Rukos dhe Dritan Dakolit, ky i fundit aksioner i kompanisë Euronet sh.p.k.

Të dhënat flasin se Dakoli kishte kontakte me Benet Becin si dhe me Berberin. Në rrethanat e zbuluara nga SPAK rezulton se “Kriteret e veçanta të kualifikimit” të “Dokumentave Standarte të Tenderit” në lidhje me procedurën e prokurimit me nr. REF-46463-12-18-2019, me objekt: “Zhvillimi Strategjik i Sektorit Energjitik”, me Autoritet Kontraktor “Korporata Elektroenergjitike Shqiptare sh.a”, janë vendosur me qëllimin e paracaktimit të shoqërisë fituese në këtë procedurë prokurimi “Consulting & Management Albania” sh.p.k (me inicialet “CMA”).

Kjo gjë ka ndodhur në sajë të sigurimit të të dhënave paraprake të kritereve të veçanta të kualifikimit, të dhëna të siguruara nëpërmjet shtetasve Evis Berberi, i cili rezulton të jetë bashkëshorti i shtetases Adela Ruko, me detyrë Përgjegjëse e Sektorit të Prokurimeve pranë Autoritetit Kontraktor KESH sh.a, njëkohësisht anëtare e KVO-së në këtë procedurë prokurimi. Po ashtu, kriteret e veçanta të kualifikimit janë vendosur në përputhje me interesat e shtetasit Dritan Dakoli, i cili rezulton të jetë aksioner i shoqërisë “Euronet” sh.p.k, që ka përgatitur ofertën e saj për përllogaritjen e fondit limit, ofertë që ka qenë më e madhe se dy shoqëritë që kanë përgatitur ofertat e tyre dhe që ka ndikur për paracaktimin e fondit limit në këtë procedurë.

gijotina.com/

The post Tenderi i KESH që çoi Benet Becin nën akuzë kushtoi 700 mijë euro/ SPAK: Ja si ndikoi biznesmeni appeared first on 27.

TIRANË, 13 shkurt/ATSH/ Për herë të parë, individët që kanë paguar më shumë tatim sesa duhet gjatë vitit 2025, duke përfshirë edhe ata pa fëmijë, mund të aplikojnë për rimbursim pas plotësimit të Deklaratës Individuale të të Ardhurave (DIVA).

Në kuadër të ndryshimit të parimit të llogaritjes së tatimit, tani tatimi mbi të ardhurat nga punësimi rillogaritet mbi bazë vjetore, dhe jo mujore si më parë.

Kjo ka bërë që disa individë, përfshirë ata pa fëmijë, të rezultojnë me tatim të mbipaguar dhe të kenë të drejtë të kërkojnë rimbursim.

“Përveç individëve që kanë fëmijë dhe përfitojnë zbritje për shpenzimet arsimore, edhe ata pa fëmijë që kanë paguar më shumë tatim gjatë vitit 2025 mund të aplikojnë për rimbursimin e mbipaguar”, bën të ditur në një prononcim në media, drejtorja e Procesimit të Biznesit në Drejtorinë e Përgjithshme të Tatimeve, Rozana Çelmeta.

Afati për dorëzimin e DIVA është deri më 31 mars 2026, ndërsa shpërndarja e kompensimeve do të nisë në muajin prill. /j.p/r.e/

The post Tatimi i mbipaguar, individët pa fëmijë gjithashtu mund të kërkojnë rimbursim appeared first on Agjencia Telegrafike Shqiptare.