Diabeti është një sëmundje kronike që mund të mos njihet për një kohë të gjatë, veçanërisht nëse simptomat zhvillohen gradualisht.

Përpara Ditës Botërore të Diabetit, e cila festohet më 14 nëntor, mjekët paralajmërojnë për katër shenja të rëndësishme që mund të tregojnë nivele të larta të sheqerit në gjak. Këto janë urinimi i shpeshtë, etja e shtuar, lodhja e rëndë dhe humbja e pashpjegueshme e peshës, shkruan Express.co.uk.

Këto simptoma mund të shfaqen në çdo moshë, por nuk janë gjithmonë njësoj të theksuara. Tek fëmijët, ato shpesh zhvillohen me shpejtësi, ndërsa të rriturit mund t'i vënë re vetëm gradualisht.

Katër simptoma për t'i kushtuar vëmendje

Në diabetin e tipit 1, një sëmundje autoimune në të cilën trupi prodhon shumë pak ose aspak insulinë, simptomat më shpesh zhvillohen gjatë disa ditëve ose javëve.

Është e rëndësishme t’i njihni ato në kohë sepse diabeti i tipit 1 i patrajtuar mund të çojë në ketoacidozë diabetike, një gjendje serioze që mund të jetë kërcënuese për jetën.

Në diabetin e tipit 2, simptomat zakonisht zhvillohen më ngadalë, gjatë muajve ose viteve, dhe disa njerëz fillimisht nuk kanë simptoma të dukshme.

Katër shenjat më të zakonshme të diabetit janë:

Urinim i shpeshtë: Një person urinon më shpesh se zakonisht, përfshirë edhe gjatë natës.

Etje e shtuar: Një nevojë e vazhdueshme për të pirë ujë, edhe pas konsumimit të sasive të mëdha të lëngjeve.

Lodhje e rëndë: Lodhje dhe mungesë energjie që nuk mund të shpjegohet lehtësisht nga aktivitetet e përditshme.

Humbje peshe e pashpjegueshme: Humbje peshe pa ndryshuar dietën ose pa rritur aktivitetin fizik.

Si t’i dalloni simptomat tek fëmijët e vegjël?

Tek foshnjat dhe fëmijët nën pesë vjeç, simptomat e diabetit mund të jenë më të vështira për t'u njohur, sepse fëmijët shpesh nuk mund të shpjegojnë se çfarë ndiejnë. Përveç kësaj, shenjat e sëmundjes ndonjëherë ngjajnë me simptomat e problemeve të tjera shëndetësore.

Një nga shenjat e para mund të jenë pelenat që janë jashtëzakonisht të rënda ose që duhet të ndërrohen më shpesh se zakonisht. Fëmijët që kanë mësuar tashmë të përdorin një tualet ose një tualet mund të fillojnë të lagin përsëri shtratin.

Rritja e etjes mund të shfaqet me kërkesa më të shpeshta për një shishe, ujë ose ushqyerje me gji, ndërsa lodhja mund të vihet re përmes përgjumjes së pazakontë, nervozizmit dhe uljes së interesit për lojë.

Prindërit gjithashtu mund të vënë re se fëmija po humbet peshë ose nuk po shton në peshë me ritmin e pritur.

Simptomat tek nxënësit e shkollës dhe adoleshentët

Diabeti i tipit 1 mund të zhvillohet shumë shpejt edhe tek fëmijët e moshës shkollore dhe adoleshentët. Simptomat ndonjëherë i atribuohen gabimisht lodhjes, stresit ose sëmundjeve të zakonshme të fëmijërisë.

Shenjat e sëmundjes mund të përfshijnë shkuarje të shpeshta në tualet gjatë orës së mësimit, zgjim natën për të urinuar dhe një nevojë të vazhdueshme për të pirë ujë. Lodhja mund të ndikojë në përqendrim, performancën në shkollë dhe aktivitetet atletike. Fëmija mund të bëhet më nervoz ose të ketë më pak energji se zakonisht.

Është veçanërisht e rëndësishme t'i kushtohet vëmendje humbjes së menjëhershme të peshës, edhe nëse fëmija po ha njësoj si më parë ose ka oreks të shtuar. Edhe pse diabeti i tipit 1 është më i zakonshëm në fëmijëri, diabeti i tipit 2 mund të zhvillohet edhe tek fëmijët dhe adoleshentët.

Si shfaqet diabeti tek të rriturit?

Diabeti i tipit 2 është më i zakonshëm tek të rriturit dhe përbën afërsisht 90 përqind të të gjitha rasteve të diabetit. Ndodh kur trupi nuk mund ta përdorë insulinën në mënyrë efektive dhe me kalimin e kohës mund të prodhojë shumë pak prej saj.

Meqenëse simptomat shpesh zhvillohen gradualisht, njerëzit mund t'i atribuojnë ato stresit, lodhjes ose plakjes.

Urinimi i shpeshtë, veçanërisht natën, është një shenjë e mundshme. Gjithashtu mund të përjetoni etje të vazhdueshme, gojë të thatë dhe lodhje ekstreme që nuk zhduket as pas pushimit. Disa njerëz gjithashtu vërejnë humbje të pashpjegueshme në peshë.

Tek të moshuarit, simptomat mund të jenë më pak të dukshme. Për shembull, etja mund të jetë më pak e theksuar dhe lodhja dhe humbja e peshës mund t'i atribuohen gabimisht moshës. Është e rëndësishme të dihet se diabeti i tipit 1 mund të shfaqet edhe për herë të parë në moshë madhore.

Kur duhet të vizitoni një mjek?

Nëse ju ose fëmija juaj vini re urinim të shpeshtë, etje të shtuar, lodhje të pazakontë ose humbje të pashpjegueshme në peshë, kontaktoni mjekun tuaj për të kontrolluar nivelet e glukozës në gjak.

Është veçanërisht e rëndësishme të reagoni shpejt nëse simptomat shfaqen tek një fëmijë ose përkeqësohen papritur.

Nëse ato shoqërohen me të vjella, dhimbje barku, frymëmarrje të shpejtë ose të thellë, përgjumje ekstreme ose konfuzion, duhet të kërkoni menjëherë ndihmë mjekësore emergjente pasi këto mund të jenë shenja të ketoacidozës diabetike.

Vetëm simptomat nuk janë të mjaftueshme për të bërë një diagnozë, por njohja e tyre në kohë mund të ndihmojë në parandalimin e komplikimeve serioze.

Nga veprimtaria si ndërmjetëse gjuhësore-kulturore në Itali te antologjia që bashkoi 43 poetë italianë dhe 40 shqiptarë, Valbona Jakova ka ndërtuar një rrugëtim letrar të lidhur ngushtë me përvojën e saj jetësore. Në këtë rrëfim, ajo zbulon edhe një anë më intime të vetes, ku dashuria, kujtesa dhe poezia marrin kuptime të veçanta

Në Kuç të Kurveleshit, netëve kur mungonte energjia elektrike, babai i Valbona Jakovës ndizte fenerin, mblidhte familjen rreth oxhakut dhe i binte mandolinës Gibson. Në atë shtëpi të rrënuar, këngët shkodrane krijonin për pak çaste ndjesinë e lirisë, edhe pse familja jetonte në internim. Babai, me prirje të veçanta për letërsinë, muzikën dhe teatrin, nuk pati mundësi t’i zhvillonte plotësisht talentet e tij për shkak të përndjekjes. Për Valbonën, dëshira për ta ringjallur atë trashëgimi u kthye në një shtysë të vazhdueshme krijuese.

Në vitin 1991, ajo u largua nga Shqipëria me bashkëshortin dhe dy fëmijët, duke kaluar me peshkarexhë nga Durrësi në Brindizi. Në Itali ndërtoi një jetë të re dhe gjeti hapësirë për t’iu përkushtuar letërsisë.

Në këtë intervistë për Telegrafin, rrëfimi i saj shkon përtej ngjarjeve biografike. Valbona flet për mungesën e një shtëpie të përhershme, jetën mes dy gjuhëve, dashuritë që mbeten të papërmbushura dhe ndjenjat që poezia arrin t’i shprehë aty ku fjalët e zakonshme nuk mjaftojnë. Përtej librave, çmimeve dhe mbiemrit që bart, shfaqet edhe gruaja që e gjen lumturinë në gjërat e vogla të përditshmërisë.

Një mbiemër me histori dhe një fëmijëri pa vend të përhershëm

Zonja Jakova, vini nga një mbiemër që në kulturën dhe historinë shqiptare nuk kalon pa jehonë: Frano, Kolë, Tuk, Filip Jakova. Kur mbani mbiemrin Jakova, e ndieni më shumë si rrënjë që ju mban apo si një peshë që ju kërkon vazhdimisht të jeni në lartësinë e saj?

Në fakt, i ndjej të dyja. Rrënjët e prejardhjes më zgjojnë një kuriozitet të veçantë. Historia e përgjithshme e prejardhjes së një populli gërshetohet dhe lidhet pazgjidhshmërisht edhe me historinë e zonës nga e cila e kanë zanafillën paraardhësit. Sa më shumë breza të përpiqemi të përfshijmë në këtë kërkim, aq më misterioze dhe mistike bëhet origjina.

Ndoshta ky mendim lidhet edhe me fantazinë time, me imazhet që ngjallin tek unë trevat veriore. Paraardhësit e tim eti kanë udhëtuar nëpër këto zona me një synim të caktuar: nga veriu i Shqipërisë drejt Kosovës. Duket se kanë kërkuar të vendoseshin në një vend sa më të mirë, ndoshta më të begatë, me mundësi sa më të favorshme jetese. Për çudi, këtë prirje duket se e kanë trashëguar edhe brezat e sotëm.

Por më duhet të ndalem te prejardhja e fisit të tim eti.

Gjyshi im kishte ardhur nga Gjakova në Shkodër jo për të kërkuar një jetë më të mirë se ajo që mund t'i ofronte Gjakova, por për t'i shpëtuar një çështjeje gjaku. Në Shkodër vazhdoi të ushtronte zanatin e tij, argjendarinë.

Im atë dhe vëllezërit e tij ndoqën shkollat françeskane, ku patën mundësinë të merrnin një formim të gjerë letrar, muzikor dhe artistik. Secili prej tyre u shqua për talentin e vet. Im atë kishte prirje të veçanta për shkrimin, muzikën dhe teatrin, por, fatkeqësisht, arriti t'i ushtronte këto dhunti vetëm për një kohë të shkurtër, pasi familja u përndoq dhe u persekutua deri në vitin 1991.

Pikërisht pamundësia për t'i zhvilluar këto talente, për t'i dhënë hapësirë krijimtarisë dhe për t'i jetuar lirisht dhuntitë e tij, është diçka që më ka vrarë gjithmonë shpirtërisht.

Në Itali më është dashur t'i kushtoj një pjesë të madhe të kohës fëmijëve dhe familjes sime. Megjithatë, brenda mundësive dhe përballë pengesave që nuk kanë munguar, jam përpjekur që çdo vit të bëj diçka, të mos e lë krijimtarinë dhe këtë nevojë të brendshme të shuhen.

Kjo shtysë ka ardhur si rezultat i një komunikimi të vazhdueshëm mes meje dhe prindërve të mi, e në veçanti mes meje dhe tim eti.

Sa herë kam arritur diçka, kam ngritur sytë drejt qiellit dhe, në sfondin e kaltër të hapësirës, kam dalluar fytyrën e qeshur të babait tim, sikur të ishte aty, duke më përgëzuar. Në talentin e genit të familjes së babait dhe të ndërprerjes së dhunshme të asaj trashëgimie ekziston tek unë përpjekja për ta ringjallur.

Në një familje ku arti, kultura dhe historia kanë hyrë kaq herët në jetën tuaj, çfarë kujtimi ju vjen i pari kur mendoni për shtëpinë e fëmijërisë: një zë, një melodi, një libër, një bisedë apo ndoshta një heshtje?

Shtëpia e fëmijërisë sime nuk ka përfaqësuar kurrë një vendbanim të përhershëm. Ndër kujtimet më të bukura që ruaj, do të veçoja ato që lidhen me kujtesën vizuale dhe episodike, pra aftësinë për të mbajtur të gjalla në mendje pamjet e vendeve ku kam jetuar, si dhe periudhat kohore që lidhen me to.

Mund të flas për disa shtëpi dhe disa vende, sepse kujtoj madje edhe kamionët që vinin për të na zhvendosur nga një vend në tjetrin. Kujtoj veten në Gramsh të Elbasanit, kur shkoja në kopsht. Kam ende para syve shtëpinë e asaj kohe: një ndërtesë të lyer me gëlqere të bardhë dhe një livadh ku luanin fëmijët.

Gjatë atyre zhvendosjeve të shpeshta dhe periodike, nga një vend në tjetrin, në njëfarë mënyre mbeta një fëmijë që, brenda vetes, përpiqej të kuptonte dhe të habitej përballë gjithçkaje që i ndodhte.

Kur na internuan në Kuç të Kurveleshit, shtëpia ku do të jetonim ishte një ndërtesë e rrënuar nga lufta. Jetonim të gjithë në një dhomë të vetme, pa energji elektrike.

Tingujt më të gjallë që kujtoj edhe sot janë ata të mandolinës Gibson, së cilës im atë i binte çdo mbrëmje, sapo binte nata. Ai ndizte fenerin, na mblidhte rreth oxhakut dhe pastaj na ftonte të këndonim.

Këndonim çdo natë këngë shkodrane, në të cilat im atë derdhte gjithë melankolinë dhe mallin e tij për Shkodrën.

Kënga u bë për ne një formë shpëtimi nga izolimi dhe vetmia. Ajo krijonte një hapësirë tjetër brenda asaj shtëpie të rrënuar, një hapësirë ku, të paktën për disa çaste, mund të ndiheshim të lirë.

Shtëpia e munguar dhe dy gjuhët e një jete

U larguat nga Shqipëria drejt Italisë në vitin 1991. Kur e kujtoni sot atë vajzë që po linte Tiranën, çfarë mendoni se mori me vete pa e ditur se do ta mbante gjithë jetën dhe çfarë la pas që vazhdon ende ta kërkojë? Pas kaq vitesh mes Shqipërisë dhe Italisë, ku ndodhet sot “shtëpia” e Valbona Jakovës: në një vend, në një gjuhë, në kujtesë apo te njerëzit që do?

Fjala shtëpi është kështjella më e madhe e kujtimeve, e sekreteve, e fjalëve të thëna dhe të pathëna. Është mall, është tërmet shpirtëror, është jetë. Ndërsa mospasja e një shtëpie është një nga padrejtësitë më të mëdha që mund t'i bëhet njeriut.

Peshën e kësaj padrejtësie, të mungesës së një shtëpie si banesë e qëndrueshme, e kam bartur për një kohë të gjatë mbi shpinë dhe brenda psikikës sime. Nuk bëhet fjalë thjesht për mungesën e një strehe fizike apo të një prone. Bëhet fjalë për mungesën e një vendi ku mund të lëshosh barrën e ditës, ku të ndihesh i sigurt, ku të gjesh prehje dhe të ndjesh se i përket një hapësire. Është, mbi të gjitha, mungesa e një sigurie emocionale, e cila, kur e përjeton për vite me radhë, nuk mbetet vetëm në kujtesë, por bëhet pjesë e mënyrës se si e përjeton botën dhe hapësirën ku jeton. Sepse shtëpia është vendi ku njeriu ndërton sigurinë, kujtesën dhe vetveten.

Në fakt, unë nuk u nisa nga Tirana, qyteti ku kam lindur, por nga Elbasani, së bashku me tim shoq dhe dy fëmijët tanë, pasi në vitin 1991 ky ishte qyteti ku jetoja. Me vete, natyrisht, mora ëndrrat e mia më të rëndësishme: shkrimin, familjen dhe të ardhmen e fëmijëve, të cilëve dëshiroja t'u siguroja mundësinë për t'u shkolluar në qetësi dhe me dinjitet.

Shpresoja gjithmonë t'i realizoja këto ëndrra dhe iu përkushtova me të gjitha forcat arsimimit dhe formimit të mirë të fëmijëve në Itali. Kjo ishte një nga ëndrrat që arrita ta bëja realitet.

Ndërkohë, nuk i lashë pas dore shkrimet, poezinë, përkthimet dhe bashkëpunimet me shkrimtarë e poetë italianë dhe shqiptarë. Isha dhe mbetem e bindur se, në çdo fushë të jetës, bashkëpunimi është një nga rrugët më të mira drejt rezultateve të qëndrueshme dhe frytdhënëse.

Ju keni përzgjedhur disa këndvështrime që lidhen me temën e shtëpisë dhe që shtrihen në disa dimensione: hapësirën, gjuhën, kujtesën dhe marrëdhëniet njerëzore. Natyrisht, unë mora me vete edhe edukatën time familjare, bujarinë dhe zemërgjerësinë e prindërve të mi, vlera që kanë qenë dhe vazhdojnë të jenë pjesë e pandashme e identitetit tim, por edhe si vazhdimësi e identitetit të prejardhjes së tyre. Këtë e konsideroj si mrekulli brezash.

Ajo që vazhdoj të kërkoj edhe sot është përmirësimi i vetvetes, një përpjekje e vazhdueshme drejt asaj që mund ta quajmë përsosmëri relative, sepse përsosmëria absolute nuk ekziston. Njeriu mbetet gjithmonë në procesin e të mësuarit, të kërkimit dhe të rindërtimit të vetvetes.

Të gjitha këto i përkasin shtëpisë ku u rrita dhe që e mbaj në zemër, jo thjesht si një godinë, por në kuptimin më të thellë të fjalës: si vendi që më lidh me prindërit e mi, të cilëve nuk pushoj së shprehuri mirënjohjen.

Keni jetuar gjatë mes dy gjuhëve. A ju ka ndodhur që një mendim ta gjeni më saktë në italisht, por dhimbjen, mallin apo dashurinë ta ndieni se mund t’i thoni vetëm shqip?

Është e vërtetë, pothuajse gjysmën e jetës e kam jetuar në Itali. Ndonjëherë më duket e çuditshme se si njeriu lind në një vend dhe, ndërsa vitet kalojnë me shpejtësi, përfundon duke e jetuar pjesën më të madhe të jetës në një vend tjetër.

Konfuzioni mes gjuhëve është një dukuri e njohur edhe nga gjuhëtarët. Për ta folur mirë një gjuhë që nuk është e jotja, duhet të mësosh të mendosh në atë gjuhë, të ndërtosh dhe të organizosh fjalitë sipas logjikës së saj. Ky është një proces i gjatë pune për trurin, një përpjekje e vazhdueshme për t'u përshtatur me një strukturë tjetër gjuhësore.

Në këtë pikë, mendoj se mendimet tona udhëtojnë në dy binarë të ndryshëm, të cilët ndonjëherë mund të kryqëzohen, të përplasen apo shinat të ndërrojnë drejtim. Ndodh që, në një çast të caktuar, mendimi të zgjedhë fjalën që i vjen e para në mendje, pavarësisht se cilës gjuhë i përket ajo. Kështu, dy gjuhët bashkëjetojnë brenda nesh, herë në harmoni dhe herë në një lloj rivaliteti të heshtur.

Italishtja është një gjuhë mjaft e pasur me sinonime, me mundësi të shumta shprehëse, që favorizojnë përkthimin dhe i japin fjalës një tingëllim melodioz. Megjithatë, pavarësisht pasurisë dhe bukurisë së gjuhëve që mësojmë e përvetësojmë gjatë jetës, ekziston një dimension emocional që nuk zëvendësohet lehtë.

Sepse dhimbja, në fund të fundit, mbetet gjithmonë zëri i nënës.

Përkthimi dhe zëri që nuk mund të huazohet

Në përkthimet e poetëve si Ungaretti, Neruda, Bellintani e Hirschman, si arrini të hyni aq thellë në vargun e tyre, duke ruajtur njëkohësisht zërin tuaj dhe besnikërinë ndaj fjalës e shpirtit të autorit?

Kjo është një pyetje mjaft me vend, të cilën shpesh ia bëj edhe vetes.

Ungaretti, në rininë time, ka qenë poeti im më i preferuar, sepse tek ai shihja diçka nga natyra ime, nga mënyra ime e të qenit. Prirja ime e natyrshme për ta fshehur mendimin brenda poezisë dhe për ta shprehur gjendjen time të brendshme në mënyrë spontane gjente një lloj afërsie me gjuhën e heshtur, të përmbajtur dhe shpesh të mistershme të hermetizmit.

Kam lexuar diku se ekziston një lloj farefisnie shpirtërore midis poetëve. Besoj se kjo afërsi buron nga fakti se ne ndajmë ndjenja njerëzore, të cilat ndryshojnë në intensitet, në mënyrën e përjetimit dhe të shprehjes, në përzgjedhjen e fjalëve, në ritmin poetik dhe në melodinë që krijon tingëllimi i tyre.

Pasi arrita në këtë përfundim, bëra edhe një hap tjetër: fillova t'i afrohesha dhe të njihja çdo poezi të bukur, pavarësisht stilit, shkollës apo rrymës letrare që përfaqësonte.

Pas një përvoje të gjatë leximi dhe reflektimi, kam arritur në përfundimin se poezia nuk mund të vidhet, sepse ajo lidhet ngushtë me identitetin unik të çdo poeti. Megjithatë, ajo mund të përthithet, të bëhet pjesë e përvojës sonë krijuese dhe, pasi kalon nëpër filtrin e ndjeshmërisë dhe të individualitetit tonë, të rishfaqet e transformuar, me një tjetër zë dhe një tjetër identitet.

Në fund të fundit, poezia mund të na ndikojë, të na pasurojë dhe të na ndryshojë, por nuk mund të na zëvendësojë me dikë tjetër. Zëri i poetit mbetet gjithmonë i papërsëritshëm, siç është unik shpirti njerëzor që mbartim.

Përvoja juaj si ndërmjetëse gjuhësore-kulturore ka gjetur shprehje edhe në letërsi. Sa histori njerëzish keni marrë me vete pas një dite pune, histori që në dokumente ishin “raste”, por për ju mbetën fytyra, zëra dhe fate?

Sigurisht, në jetën tonë takohemi me njerëz të shumtë, si në mjediset e punës, ashtu edhe në ato shoqërore. Përvoja ime e pasur si ndërmjetëse gjuhësore-kulturore ka gjetur shprehje në dy libra që kam shkruar dhe që janë vlerësuar edhe me çmime.

Fusha e ndërmjetësimit ku kam ushtruar veprimtarinë time përfshinte shkollat italiane, spitalet, institucionet si kuestura, si dhe zyrat që merreshin me lejet e qëndrimit dhe informimin mbi dokumentacionin e nevojshëm për punësimin.

Të gjitha këto mjedise më rikthenin te vetja ime e dikurshme, te periudha e fillimeve, kur edhe unë kisha nevojë për informacion, orientim dhe sqarime, ndërkohë që mungonin zyrat dhe strukturat e përshtatshme për t'u ardhur në ndihmë të huajve.

Pikërisht për këtë arsye, vështirësitë e tyre i përjetoja edhe si të miat. Dinamikën e pamundësive, nevojën për sqarime dhe pasigurinë që shoqëronte përfundimin e procedurave administrative për të huajt, përpiqesha ta kuptoja duke i parë të tjerët njësoj siç kisha parë dikur veten time. Nuk i konsideroja thjesht si persona që kërkonin një shërbim, por si njerëz që kishin nevojë të kuptoheshin, të orientoheshin dhe të trajtoheshin me dinjitet.

Në fund të fundit, shembujt e jetës mbeten gjithmonë të kapshëm për syrin dhe shpirtin e shkrimtarit. Ato nuk janë thjesht përvoja që kalojnë, por lëndë e gjallë që, përmes vëzhgimit dhe ndjeshmërisë, shndërrohet në reflektim, dëshmi dhe letërsi.

Kur lini mënjanë librat, përkthimet dhe ceremonitë letrare, cila është kënaqësia e vogël e përditshme pa të cilën dita ju duket e paplotë?

Dita më duket e zbrazët kur nuk merrem me diçka, sepse koha fluturon dhe nuk mund të kapet më. Më vjen keq për kohën e pashfrytëzuar; madje, prirjen për të mos e vënë mendjen në lëvizje e konsideroj një lloj përtacie të mendimit.

Më pëlqen të shkruaj poezi në çdo çast dhe në çdo rrethanë, megjithëse e di shumë mirë se poezia nuk i bindet vullnetit tonë dhe as nuk vjen me kërkesë. Ajo troket në shpirt në çaste të paparashikuara, shpesh atëherë kur mendja dhe ndjeshmëria janë më të hapura për ta pritur.

Ndoshta kjo është një nga kënaqësitë e mia më të mëdha: të jem gjithmonë në kërkim, të mos e lë mendimin të pushojë dhe të jem e gatshme për atë çast të papritur kur një ndjesi, një fjalë apo një përjetim shndërrohet në poezi.

Kur poezia kapërcen kufijtë dhe jeta kalon detin

Me antologjinë dygjuhëshe Versi irradianti, Vargje rrezatuese keni vendosur pranë njëri-tjetrit 43 poetë italianë dhe 40 poetë shqiptarë. Pas përkthimit të kaq shumë zërave, çfarë ju duket se i bashkon poetët përtej gjuhës dhe kombit: mënyra si duan, mënyra si vuajnë apo dëshira për t’i shpëtuar harresës?

Besoj se ajo që i bashkon poetët, përtej gjuhës, kombësisë dhe dallimeve kulturore, është mbi të gjitha nevoja thellësisht njerëzore për t’i dhënë kuptim ekzistencës së tyre. Dashuria, vuajtja dhe dëshira për të mos u harruar janë sigurisht tri fije që përshkojnë poezinë e çdo kohe dhe të çdo vendi. Por mendoj se, edhe më thellë, qëndron nevoja për ta njohur veten te tjetri. Të shihet refleksi i poezisë së tyre në universin e shpirtit poetik.

Duke përkthyer zërat e 43 poetëve italianë dhe 40 poetëve shqiptarë, kam pasur ndjesinë se, megjithëse përdorin fjalë të ndryshme, këta autorë shpesh banojnë në të njëjtin territor të shpirtit. Ndryshojnë imazhet, referencat kulturore, ritmet dhe tingëllimat, por mbeten çuditërisht të ngjashme pyetjet themelore: çfarë do të thotë të duash, të humbasësh, të shpresosh, të vuash, të jetosh?

Në fund të fundit, poezia nuk njeh kufij. Ajo është një formë qëndrese ndaj vetmisë, heshtjes dhe, mbi të gjitha, harresës. Çdo poet shkruan edhe për të lënë një gjurmë, për të shpëtuar diçka nga vetja dhe nga koha e tij prej brishtësisë së kujtesës.

Për këtë arsye, Versi irradianti – Vargje rrezatuese nuk e konsideroj thjesht një antologji dygjuhëshe, por një takim mes ndjeshmërive, historive dhe identiteteve. Të vendosësh pranë njëri-tjetrit poetë italianë dhe shqiptarë do të thotë të krijosh një dialog, në të cilin asnjë zë nuk e humbet individualitetin e vet, por secili kontribuon për ta pasuruar tjetrin.

Nëse do të më duhej të zgjidhja vetëm një gjë që i bashkon të gjithë, do të thosha pikërisht këtë: dëshira për të shndërruar një përvojë individuale në një emocion universal. Sepse kur një varg arrin të prekë dikë tjetër, pavarësisht nga gjuha në të cilën është shkruar, poezia e ka kryer tashmë mrekullinë e saj: ka shembur një kufi dhe ka krijuar një lidhje.

Një nga librat tuaj quhet La tempesta delle ore, “Stuhia e orëve”. Nëse do ta shihnit jetën tuaj si një kalendar poetik, cila ka qenë ora që ju ka ndryshuar përgjithmonë dhe që ende nuk ka mbaruar së trokituri brenda jush?

Më pëlqejnë vërtet pyetjet që më drejtoni. Nëpërmjet biografisë dhe bibliografisë sime, keni arritur të rindërtoni, duke krijuar në njëfarë shkallëzimi, etapat e ndryshme të jetës sime.

Libri Stuhia e orëve lidhet me kalimin e detit, me një peshkarexhë, nga Durrësi në Brindizi. Jemi nisur më 7 mars nga Durrësi dhe kemi mbërritur më 8 mars në Brindizi. Këto dy data mbartin për mua një simbolikë të veçantë: 7 marsi përkon me Ditën e Mësuesit, ndërsa 8 marsi me Ditën e Gruas.

Në thellësinë e një kuptimi që në pamje të parë mund të duket abstrakt, këto dy data pasqyrojnë, në njëfarë mënyre, edhe rrugëtimin tim për në Itali. Te 7 marsi kam gjetur pasqyrimin e punës që kam bërë si ndërmjetëse gjuhësore në shkolla, duke u mësuar gjuhën nxënësve shqiptarë. Ndërsa 8 marsi më vendos në një tjetër dimension, atë të festimit të poezisë dhe të prozës, duke më dhuruar çdo herë që shkruaj, një mimozë virtuale.

Shpesh i them vetes: ktheje kokën pas dhe shiko çfarë ke bërë. Sepse ajo që kam dëshiruar të bëj, pra të shkruaj, atë e kam realizuar pikërisht në Itali. Është sikur ky vend të jetë bërë hapësira ku ëndrra ime e hershme ka gjetur mundësinë të marrë formë dhe të bëhet realitet.

Poezia, mendimi dhe frymëzimi lidhen me substancën e shpirtit, me atë entitet enigmatik që i mbart këto cilësi si trashëgimi, si një shteg fati, si pjesë të identitetit të talentit që i dhurohet njeriut. Ky shpirt, me misteret dhe nevojën e tij të pashtershme për t'u shprehur, vazhdon të trokasë në çdo çast të jetës, deri në frymën e fundit.

Ndoshta pikërisht kjo është ajo që e bën krijimin një thirrje të pandërprerë: nuk është thjesht një dëshirë që njeriu zgjedh ta ndjekë, por një zë i brendshëm që e shoqëron gjatë gjithë jetës.

Mirësia dhe jeta në kreshtën e zemrës

Më vonë vjen Richiamare al bene, një thirrje drejt së mirës. Pas gjithë asaj që njeriu sheh, përjeton dhe humbet gjatë jetës, a është mirësia ende një bindje për ju apo është bërë një formë rezistence?

Kam vënë re se në jetë gjithçka është si një bumerang: herët a vonë, ajo që japim, në një formë apo në një tjetër, kthehet tek ne. Më duket si një ligj i pashkruar, por që ekziston dhe mund të kuptohet përmes një vëzhgimi të kujdesshëm, pra empirik, të vetë jetës.

Jeta, në thelb, është një ndërthurje ngjarjesh dhe përjetimesh që përmbajnë gëzim, trishtim, hidhërim, mërzi dhe lodhje. Të gjitha këto përbëjnë lëndën me të cilën ndërtohen vitet tona dhe i shndërrojnë ato në atë që shpesh e quajmë “luftë”: një përpjekje të vazhdueshme, një akt rezistence, qëndrese dhe force.

Përballë këtyre përvojave, secili prej nesh thirret të vërë në përdorim cilësitë dhe virtytet e veta, për të zgjedhur njerëzoren, të mirën, atë që e bën individin të ndihet në paqe me veten dhe me ndërgjegjen e tij.

Pikërisht ky është mesazhi që përcjell ky libër: pavarësisht përballjeve dhe vështirësive që na rezervon jeta, ajo që ka vërtet rëndësi është të mos humbasim njerëzoren brenda vetes dhe të ruajmë atë ekuilibër të brendshëm që na lejon të jetojmë në paqe me ndërgjegjen tonë.

Titulli Sul crinale del cuore, “Në kreshtën e zemrës”, të çon në një vend të bukur, por edhe të rrezikshëm, ku një hap mund të të çojë në njërën anë ose në tjetrën. A ka jetuar Valbona Jakova më shumë duke e mbrojtur zemrën apo duke e rrezikuar atë?

Vargun Sul crinale del cuore e kam ndier brenda vetes, sikur të ishte një shprehje që kishte marrë formë në botën time të brendshme shumë përpara se të bëhej titull libri. Është një varg i marrë nga njëra prej poezive të vëllimit, por që mbartte një domethënie më të gjerë, përtej vetë poezisë.

Ishte poetja italiane Franca Palmieri, e cila ka shkruar edhe pasthënien e librit, që më sugjeroi ta përdorja këtë varg si titull. Sugjerimi i saj më bëri të kuptoja se ndonjëherë një lexues, sidomos kur është vetë poet, arrin të zbulojë në fjalët tona një kuptim që ne e kemi ndier intuitivisht, por ndoshta nuk e kemi artikuluar plotësisht.

Për mua, Sul crinale del cuore është një metaforë e gjendjes njerëzore: të qëndrosh në kreshtën e zemrës do të thotë të jetosh mes kundërshtive, në atë vijë të brishtë ku takohen dashuria dhe dhimbja, drita dhe hija, kujtesa dhe harresa. Është një pikë ekuilibri, por edhe një vend përballjeje me vetveten.

Më pëlqen të mendoj se ky titull lindi nga një ndjesi e imja, por gjeti konfirmimin e vet përmes vështrimit të një poeteje tjetër. Ndoshta kjo është edhe një nga bukuritë e letërsisë: ajo që lind në intimitetin e një shpirti mund të gjejë jehonë dhe të marrë kuptim të ri në shpirtin e një tjetri.

Dashuritë në ikje dhe gjuha që i paraprin fjalës

Në poezinë “Mes shpirtrash”, dashuria afrohet dhe largohet njëkohësisht, derisa mbetet “përjetësisht, në ikje”. A janë pikërisht dashuritë që nuk përmbushen ato që jetojnë më gjatë në poezi, sepse realiteti nuk pati mundësi t’i konsumonte?

Besoj se dashuritë që nuk përmbushen kanë një jetëgjatësi të veçantë në poezi, pikërisht sepse mbeten të papërfunduara. Ato nuk arrijnë të konsumohen nga përditshmëria, nga zakonet apo nga realiteti, por vazhdojnë të jetojnë në hapësirën e dëshirës, të kujtesës dhe të imagjinatës.

Në poezinë «Mes shpirtrash», dashuria shfaqet si një lëvizje e vazhdueshme mes afrimit dhe largimit, mes dëshirës për të qenë pranë dhe pamundësisë për të qëndruar. Shprehja «përjetësisht, në ikje» për mua përmbledh pikërisht këtë gjendje: një dashuri që nuk largohet plotësisht, por as nuk arrin të bëhet prani e përhershme.

Ndoshta ajo që nuk përjetohet deri në fund mbetet më gjatë brenda nesh, sepse nuk ka marrë kurrë një përgjigje përfundimtare. Ajo vazhdon të ushqehet nga pyetjet, nga mundësitë e parealizuara, nga ajo që mund të kishte ndodhur dhe nuk ndodhi. Në njëfarë mënyre, e papërmbushura fiton një jetë të dytë në përfytyrim.

Megjithatë, nuk do të thosha se vetëm dashuritë e papërmbushura janë të pavdekshme në poezi. Edhe dashuria e jetuar, e përjetuar në plotësinë e saj, mund të bëhet poezi. Por dashuria që mbetet pezull ka një veçanti: ajo nuk mbyllet brenda një përfundimi, nuk i bindet kohës dhe vazhdon të ekzistojë si një mundësi e hapur.

Ndoshta poezia është pikërisht vendi ku dashuritë e pamundura gjejnë mundësinë për të mos vdekur kurrë. Aty ku jeta vendos një kufi, fjala poetike hap një horizont. Dhe ndonjëherë, ajo që mbetet përgjithmonë në ikje, është pikërisht ajo që nuk resht kurrë së ardhuri brenda nesh.

Në të njëjtën poezi shkruani për “gjuhën e shikimit të kthjellët”. A ka gjëra që syri arrin t’ia thotë një njeriu dhe që as poeti, me gjithë pushtetin e fjalës, nuk arrin t’i shkruajë?

Patjetër që ka. Madje, besoj se ekziston një gjuhë që i paraprin fjalës dhe që ndonjëherë është shumë më e fuqishme se ajo: gjuha e syve. Shikimi është një formë komunikimi që nuk ka nevojë për përkthim, sepse arrin të përcjellë atë që fjala shpesh e ka të vështirë ta shprehë.

Sytë mund të zbulojnë dashurinë, dëshirën, por edhe heshtjen që mbartin brenda tyre histori të tëra. Një shikim i kthjellët mund të depërtojë përtej pamjes së jashtme dhe të prekë atë pjesë të njeriut që mbetet e fshehur nga fjalët.

Për mua, “gjuha e shikimit të kthjellët” është aftësia për ta parë tjetrin pa paragjykime, për të depërtuar në thelbin e tij dhe për të kuptuar edhe atë që nuk thuhet. Është një komunikim i heshtur, por jo i varfër; përkundrazi, shpesh është më i pasur se çdo rrëfim.

Poeti ka në dispozicion fuqinë e fjalës, por duhet të pranojë edhe kufijtë e saj. Ka ndjenja që mund të përjetohen, por jo të përkufizohen; ka çaste që mund të ruhen vetëm në kujtesën e një shikimi. Ndoshta pikërisht aty fillon poezia: në përpjekjen për t'i dhënë formë asaj që nuk mund të thuhet plotësisht.

Në fund të fundit, fjala mund të përshkruajë një ndjenjë, ndërsa shikimi mund ta bëjë atë të pranishme. Dhe ndoshta sekreti i poezisë qëndron pikërisht në këtë përpjekje të pafundme për të shkruar atë që shpirti e ka kuptuar përpara se mendja të gjejë fjalët.

Fëmija brenda nesh dhe lumturia e gjërave të vogla

Keni shkruar edhe për fëmijë dhe të rinj. Kur i drejtoheni një fëmije, a ju duhet ta thjeshtoni gjuhën apo, përkundrazi, të bëheni edhe më e ndershme, sepse fëmija e dallon më shpejt se i rrituri kur një fjalë nuk është e vërtetë?

Në traditën e krishterë, Jezusi e vendos fëmijën në qendër të një mesazhi të rëndësishëm shpirtëror: “Nëse nuk ktheheni dhe nuk bëheni si fëmijët, nuk do të hyni në Mbretërinë e Qiellit.”.

Italianët përdorin shpesh një shprehje që më pëlqen shumë: “Ruaje të paprekur fëmijën që jeton brenda teje”. Mendoj se ky fëmijë i brendshëm na ndihmon t'i kuptojmë më mirë të tjerët, sepse brenda çdo njeriu të rritur jeton kujtesa e të gjitha etapave të jetës së tij. Pafajësia e fëmijës vazhdon të na flasë me gjuhën e vet, duke na ndihmuar të mbetemi të thjeshtë, të çiltër dhe të afërt me këdo që na rastis të njohim.

Ky fëmijë që rritet bashkë me ne nuk i harron kurrë lojërat, ëndrrat dhe mënyrën e tij të veçantë për ta zbuluar botën. Mendoj se kjo lloj kujtese është një pasuri e vërtetë, sepse shndërrohet në një nga format më të mira të edukimit dhe të qasjes psikologjike ndaj fëmijëve. Kur arrijmë të kujtojmë se si kemi menduar, ndier dhe ëndërruar në fëmijëri, bëhemi më të aftë t'i kuptojmë ata, të komunikojmë me ta dhe të mos biem në gabimet që shpesh i karakterizojnë të rriturit.

Përvoja ime e punës me fëmijët ka ndikuar thellësisht edhe në mënyrën time të të shprehurit. Ajo më ka shtyrë të flas gjuhën e tyre, t'u përshtatem botës dhe ndjeshmërisë së tyre, deri në atë pikë sa, për nevoja didaktike, frymëzimi më ka zgjuar edhe dëshirën për të krijuar këngë për fëmijë. Këto këngë ua kam kushtuar shkollave ku kam punuar në Itali.

Në njëfarë mënyre, fëmijët nuk kanë qenë vetëm pjesë e punës sime, por edhe burim frymëzimi dhe krijimtarie. Ata më kanë ndihmuar të mbaj gjallë atë pjesë të vetes që di të luajë, të ëndërrojë, të mrekullohet dhe të komunikojë pa paragjykime. Ndoshta ky është një nga mësimet më të bukura që më ka dhënë jeta: për t'i edukuar fëmijët, duhet të mos e humbasim kurrë aftësinë për të qenë paksa fëmijë edhe vetë.

Nëse do të kishit një pasdite krejtësisht të lirë, pa telefon, pa obligime dhe pa afate, si do ta kalonte Valbona Jakova atë pasdite?

Këtë përvojë do të doja ta përcillja edhe te nipërit e mi. Tek ata kam zbuluar një fenomen të mrekullueshëm: ndjenjat prindërore, në njëfarë mënyre, zgjohen përsëri dhe ripërtërihen. Është sikur jeta, në një etapë tjetër të saj, në prag të moshës së tretë, të na dhurojë një mundësi të dytë për të përjetuar butësinë, përkujdesjen dhe dashurinë prindërore.

Tek nipërit, njeriu rigjen diçka nga vetja e dikurshme, nga kujtimet e fëmijëve të tij, por edhe nga fëmija që vazhdon të jetojë brenda tij. Është një rikthim i ndjenjave, por edhe një vazhdimësi e dashurisë në një formë të re. Ndoshta kjo është një nga dhuratat më të bukura që na rezervon jeta: të na lejojë ta përjetojmë edhe një herë magjinë e rritjes së një fëmije, kësaj radhe me më shumë përvojë, më shumë durim dhe një tjetër vetëdije për vlerën e çdo çasti.

Ky është vërtet një fenomen i mrekullueshëm, sepse na dëshmon se dashuria nuk njeh moshë dhe se disa ndjenja nuk shuhen me kalimin e viteve; ato thjesht presin një mundësi të re për të lulëzuar.

Dhe po t’jua hiqnim për një çast poeten, përkthyesen, çmimet, librat dhe vetë mbiemrin Jakova, kush është Valbona që mbetet vetëm me veten, kur mbyllet dera, heshtin gjuhët e botës dhe nuk ka më nevojë t’i dëshmojë asgjë askujt?

Është ajo që bën shaka me bashkëshortin e saj, që eksperimenton në kuzhinë me receta të shpikura nga vetë ajo; është ajo që këndon kur nuk e dëgjon askush, sepse kështu këndon pa emocione të sforcuara, me një spontanitet që i buron natyrshëm nga shpirti.

Është ajo që ujit lulet dhe u flet sikur të ishin qenie që e kuptojnë: «Rrituni, dua t'ju shoh të bukura!» Dhe lulet gjelbërojnë, rriten, sikur t'i përgjigjen dashurisë së saj.

Është ajo që, kur vështron sytë e butë të zogjve dhe të kafshëve, veçanërisht të qenit, kësaj krijese kaq besnike, ndien se bota ka ende shumë për të dhuruar. Atëherë thotë me vete: «Sa shumë gëzime na fal kjo botë!»

Është gruaja që nuk ka nevojë për ngjarje të jashtëzakonshme për të qenë e lumtur. Ajo e gjen bukurinë në gjërat e vogla, në një shaka, në një këngë të kënduar në vetmi, në një lule që çel, në vështrimin e një kafshe. Është ajo që di të ruajë brenda vetes fëmijën e dikurshëm, atë pjesë të çiltër që vazhdon të mrekullohet nga jeta. /Telegrafi/

Lamine Yamal vazhdon të shkruajë histori në futbollin spanjoll, duke vendosur një rekord të jashtëzakonshëm në La Liga pas paraqitjes historike ndaj Atletico Madridit.

Ylli i Barcelonës dhuroi asistimin vendimtar për golin e fitores së katalunasve dhe me këtë arriti në kuotën e 40 asistimeve në kampionatin spanjoll, duke u bërë lojtari më i ri në historinë e La Ligës që arrin këtë shifër.

Sipas ekspertit të statistikave të futbollit, MisterChip, Yamal e arriti këtë rekord në moshën 19 vjeç e 118 ditë, duke thyer rekordin e mëparshëm me gati tre vjet diferencë.

Lista e lojtarëve më të rinj që kanë arritur në 40 asistime në historinë e La Ligës dëshmon edhe më shumë madhështinë e rekordit të talentit të Barcelonës.

Yamal kryeson me 19 vjet e 118 ditë, i ndjekur nga Lopez Ufarte me 22 vjet e 15 ditë dhe Adrian Escudero me 22 vjet e 349 ditë.

Në këtë listë gjenden edhe Segui (23 vjet e 74 ditë), Etxeberria (23 vjet e 158 ditë) dhe legjenda e Barcelonës, Lionel Messi, i cili e kishte arritur këtë shifër në moshën 23 vjeç e 158 ditë.

Kështu, Yamal ka lënë pas edhe rekordin e ish-bashkëlojtarit të tij, Messit, duke konfirmuar edhe një herë se është një prej talenteve më të jashtëzakonshme të futbollit botëror./Telegrafi/

Prania e NATO-s në Kosovë nuk pritet të ndikohet drejtpërdrejt nga ndryshimet e mundshme në sigurinë evropiane. Perspektiva e Kosovës për anëtarësim në Aleancë dhe marrëdhëniet e saj të sigurisë me Shtetet e Bashkuara, megjithatë, mund të përballen me sfida të reja.

Kështu vlerëson ish-zyrtari i lartë i NATO-s, Jamie Shea, për Radion Evropa e Lirë, në kohën kur Uashingtoni ka propozuar një kornizë më të gjerë për sigurinë e Evropës, krahas përpjekjeve për t’i dhënë fund luftës në Ukrainë.

Sipas tij, dy çështje mund të kenë rëndësi të veçantë për Kosovën: përpjekjet e Rusisë për të penguar zgjerimin e NATO-s dhe ato për të kufizuar praninë ushtarake amerikane në Evropë.

Propozimi amerikan, i paraqitur më 5 nëntor nga Jared Kushner, i dërguari i presidentit Donald Trump, synon të forcojë konsultimet për sigurinë, komunikimin në raste krizash dhe transparencën ushtarake, si dhe të krijojë mekanizma për uljen e rrezikut të përshkallëzimit të tensioneve.

Nisma vjen në prag të bisedimeve të planifikuara ndërmjet SHBA-së, Ukrainës dhe Rusisë, më 10 dhe 11 nëntor, në Abu Dabi.

Trump ka lënë të kuptohet se përpjekjet diplomatike mund t’i hapin rrugë një marrëveshjeje që shtrihet përtej Ukrainës dhe përfshin sigurinë e Evropës.

Kushner, ndërkaq, ka theksuar se NATO-ja duhet të mbetet në qendër të mbrojtjes kolektive evropiane dhe se asnjë shtet nuk duhet të ketë të drejtë vetoje mbi zgjedhjet e sigurisë apo aleancat e një vendi tjetër.

Ende nuk dihet se çfarë do të përfshinte një marrëveshje e tillë, ndërsa nuk ka informacione publike se Kosova dhe KFOR-i janë pjesë e diskutimeve.

Pse KFOR-i nuk pritet të ndikohet?

Për Shean, KFOR-i nuk pritet të preket nga ndryshimet e mundshme në sigurinë evropiane, për shkak të mandatit dhe natyrës së tij paqeruajtëse.

“Nuk do të mendoja se po”, thotë ai, i pyetur nëse këto ndryshime mund të kenë pasoja për misionin e NATO-s në Kosovë.

KFOR-i vepron në bazë të Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, të miratuar në vitin 1999 edhe me votën e Rusisë.

“Moska e vlerëson faktin që KFOR-i është atje kryesisht për të mbrojtur komunitetin serb të Kosovës”, thotë Shea për Radion Evropa e Lirë.

Sipas tij, Rusia synon të kufizojë praninë e forcave të NATO-s me armatim të rëndë në Evropën Qendrore dhe Lindore, ndërsa KFOR-i, si mision paqeruajtës, nuk bën pjesë në këtë kategori.

I vendosur në Kosovë pas përfundimit të luftës, KFOR-i ka për detyrë të kontribuojë në ruajtjen e një mjedisi të sigurt dhe të lirisë së lëvizjes për të gjitha komunitetet.

Misioni numëron rreth 4.700 ushtarë, pas përforcimit të pranisë në vitin 2023, si pasojë e tensioneve në veri të Kosovës.

Përmirësimi i situatës së sigurisë, sipas vlerësimit të NATO-s, ka hapur rrugën për një përshtatje graduale të numrit të trupave.

Në qershor të këtij viti, Aleanca paralajmëroi synimin për t’iu kthyer niveleve të mëparshme, në varësi të kushteve në terren.

Sekretari i përgjithshëm i NATO-s, Mark Rutte, ka përmendur si objektiv një prani prej rreth 3.000 deri në 3.500 ushtarësh.

NATO-ja ka theksuar se procesi është i kthyeshëm dhe e ka lidhur atë me vlerësimin e situatës së sigurisë në Kosovë.

Nëse Kosova apo KFOR-i janë përfshirë në diskutimet e fundit për sigurinë evropiane, mbetet e paqartë.

E pyetur nga Radio Evropa e Lirë, NATO-ja nuk dha përgjigje të drejtpërdrejtë për këtë çështje.

Zëdhënësja Allison Hart konfirmoi se përfaqësues të NATO-s, SHBA-së, Ukrainës, vendeve evropiane dhe Bashkimit Evropian u takuan më 5 nëntor në Bruksel, në kuadër të përpjekjeve për t’i dhënë fund luftës në Ukrainë.

E pyetur sërish nëse Kosova ose KFOR-i ishin pjesë e diskutimeve, NATO-ja tha se nuk ka informacione të tjera për të ndarë.

A mund të pengohet anëtarësimi i Kosovës në NATO?

Nëse KFOR-i nuk pritet të preket drejtpërdrejt, zgjerimi i NATO-s është një çështje ku Shea sheh pasoja të mundshme për Kosovën.

Rusia e kundërshton prej kohësh zgjerimin e Aleancës.

Në dhjetor të vitit 2021, para pushtimit në shkallë të plotë të Ukrainës, Moska kërkoi garanci që NATO-ja të mos pranonte anëtarë të rinj dhe të kufizonte praninë e saj ushtarake në Evropën Lindore.

Kërkesa e Moskës për kufizimin e pranisë ushtarake të NATO-s në nivelet e para vitit 1997 është rikthyer në vëmendje, mes raportimeve se Rusia mund ta shtrojë sërish gjatë negociatave për sigurinë evropiane.

Sipas Sheas, Rusia do të përpiqet të pengojë zgjerimin e mëtejshëm të NATO-s, me Ukrainën si shqetësimin kryesor. Një kufizim i tillë, thotë ai, do të kishte pasoja edhe për aspiratat e Kosovës.

“Kjo do t’i pengonte mundësitë e Kosovës për t’u anëtarësuar një ditë në NATO”, thotë Shea.

Rruga e Kosovës drejt Aleancës, sidoqoftë, është e ndërlikuar edhe pa kërkesat ruse.

Katër vende anëtare – Spanja, Greqia, Rumania dhe Sllovakia – nuk e njohin pavarësinë e saj, ndërsa pranimi i anëtarëve të rinj kërkon konsensusin e të gjithë aleatëve.

NATO-ja vazhdon të mbështesë politikën e dyerve të hapura. Edhe propozimi amerikan thekson se asnjë shtet nuk duhet të ketë të drejtë vetoje mbi zgjedhjet e sigurisë apo aleancat e një vendi tjetër.

Kështu, ndalimi i zgjerimit të NATO-s mbetet kërkesë e Moskës, jo pjesë e qëndrimit të shpallur amerikan.

Përveç anëtarësimeve të reja, Shea vlerëson se Rusia mund të përpiqet të pengojë edhe vendosjen e forcave shtesë të NATO-s në Ballkanin Perëndimor.

Sipas tij, Moska mund të shqetësohet veçanërisht nëse ndryshimet politike në Serbi e afrojnë Beogradin me Aleancën.

Megjithatë, thekson se Ballkani Perëndimor nuk është ndër përparësitë kryesore ushtarake të Rusisë.

Vëmendja e Moskës, sipas tij, është e përqendruar më shumë në rajonin e Detit të Zi, Poloni, shtetet baltike dhe veriun e Evropës – zona më pranë kufijve rusë.

Çfarë mund të ndryshojë në angazhimin amerikan?

Përtej zgjerimit të NATO-s, një tjetër çështje me rëndësi për Kosovën është e ardhmja e pranisë ushtarake amerikane në Evropë.

Shea kujton se Rusia ka kërkuar edhe më herët tërheqjen e forcave amerikane nga kontinenti.

“Një masë e tillë mund të ndikojë në Kosovë, e cila ka kultivuar gjithmonë marrëdhënie të ngushta të sigurisë me SHBA-në”, thotë ai.

Uashingtoni tashmë po rishikon angazhimet ushtarake në Evropë, duke kërkuar që aleatët evropianë të marrin më shumë përgjegjësi për mbrojtjen e kontinentit.

Në qershor, Komanda Evropiane e Shteteve të Bashkuara (EUCOM) konfirmoi për REL-in se do ta përshtaste kontributin amerikan në KFOR në faza, në përputhje me planet e NATO-s dhe vlerësimet e sigurisë.

Ajo theksoi se SHBA-ja vazhdon ta konsiderojë KFOR-in një komponent kyç të stabilitetit rajonal, pa dhënë hollësi për përmasën e ndryshimeve.

Një tjetër zhvillim u shënua më 12 tetor, kur Garda Kombëtare e Floridës ua dorëzoi komandën e KFOR-it për Rajonin Lindor njësive aktive të Ushtrisë amerikane, në kampin Bondsteel.

Ky ndryshim, i pari i këtij lloji pas më shumë se një dekade, përbën riorganizim të njësive dhe nuk është shoqëruar me njoftim për tërheqje nga Kosova.

Nëse rishikimi më i gjerë i angazhimeve amerikane në Evropë do të ndikojë në të ardhmen e pranisë së tyre në Kosovë, mbetet e paqartë.

Radio Evropa e Lirë pyeti Pentagonin nëse propozimi për sigurinë evropiane mund të ketë pasoja për KFOR-in, trupat amerikane në Kosovë apo angazhimet e Uashingtonit në Ballkanin Perëndimor.

Pentagoni e udhëzoi REL-in t’i drejtohej Shtëpisë së Bardhë, e cila nuk iu përgjigj kërkesës për koment deri në përgatitjen e këtij artikulli.

Sipas Sheas, zvogëlimi i pranisë ushtarake amerikane në Evropë ka nisur pavarësisht negociatave me Rusinë.

Ai vlerëson se përbërja e re e Kongresit amerikan mund t’ia vështirësojë administratës Trump reduktimin e mëtejshëm të forcave.

Kosova përballë një roli më të madh të Evropës

Ndërsa Uashingtoni shqyrton një kornizë më të gjerë të sigurisë, vendet evropiane kërkojnë të kenë rol në vendimet që prekin të ardhmen e kontinentit.

Shefja e diplomacisë së Bashkimit Evropian, Kaja Kallas, ka theksuar se Evropa tashmë ka një arkitekturë të sigurisë, por se Rusia vazhdon t’i shkelë marrëveshjet mbi të cilat ajo mbështetet.

Kallas ka deklaruar se presidenti rus, Vladimir Putin, nuk ka të drejtë vetoje mbi sigurinë evropiane dhe se BE-ja duhet të përfshihet në negociatat për çdo marrëveshje paqeje për Ukrainën.

Kërkesa për përfshirje u përforcua më 8 nëntor, kur ministri i Jashtëm francez, Jean-Noel Barrot, konfirmoi se përfaqësues evropianë do të marrin pjesë në diskutimet e planifikuara në Abu Dabi.

Propozimi amerikan, ndërkohë, mbetet në fazën e diskutimeve dhe nuk ka ndonjë marrëveshje për ndryshimin e arkitekturës së sigurisë evropiane.

Shea thotë se Kosova duhet të përgatitet për një rol më të madh të vendeve evropiane në sigurinë e Ballkanit Perëndimor, pavarësisht rezultatit të negociatave aktuale.

Sipas tij, evropianët tashmë kanë marrë pjesën më të madhe të përgjegjësisë për sigurinë e rajonit, ndërsa Kosova duhet t’i forcojë marrëdhëniet me ta dhe me Bashkimin Evropian, në vend që të mbështetet së tepërmi tek Uashingtoni.

Për Shean, kjo nevojë shkon përtej negociatave me Rusinë dhe lidhet me ndryshimet afatgjata në rolin ushtarak të Shteteve të Bashkuara në Evropë.

Sa trupa i ka NATO-ja në Kosovë?

Gjithsej 4.686 trupa nga 29 vende të botës shërbejnë aktualisht në Kosovë, në kuadër të misionit paqeruajtës të Organizatës së Traktatit të Atlantikut Verior (NATO), KFOR. Më shumë se gjysma e forcave janë nga Italia, Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Hungaria dhe Turqia. NATO-ja e ka shtuar praninë e saj në Kosovë gjatë vitit 2023, pas rritjes së tensioneve në veriun e banuar me shumicë serbe. /REL/

Një burrë turk 68-vjeçar ndërroi jetë pasi u rrëzua ndërsa drejtonte lutjet në një aeroport në Turqinë qendrore, pak çaste para se të nisej për në Arabinë Saudite për të kryer Umren, raportuan të premten mediat lokale.

Abdullah Özkan, një imam në pension nga distrikti Beyşehir i Konias, ishte veshur me ihram – petkat tradicionale të bardha që mbajnë pelegrinët meshkuj – kur u rrëzua papritur ndërsa lutej së bashku me bashkëudhëtarët e tij në Aeroportin e Konias, Turqi, shkruajnë mediat e huaja, përcjell Telegrafi.

Özkan, i cili punonte gjithashtu si përfaqësues lokal për një agjenci udhëtimesh për Haxhin dhe Umren, po shoqëronte një grup prej rreth 180 pelegrinësh që përgatiteshin për t'u nisur drejt Mekës.

Sipas mediave të huaja, grupi ishte mbledhur në aeroport rreth orës 02:00 të mëngjesit, pasi kishin përfunduar formalitetet e udhëtimit.

Dëshmitarët treguan se, ndërsa po recitonte bekimet e fundit, atij papritur i humbi zëri dhe u rrëzua.

Personeli mjekësor i aeroportit i dha menjëherë ndihmën e parë dhe kreu reanimacion kardiopulmonar, përpara se shërbimet e urgjencës ta dërgonin atë në Spitalin e Fakultetit të Mjekësisë të Universitetit Selçuk.

Pavarësisht përpjekjeve për ta shpëtuar, Özkan u shpall i vdekur në spital.

Mediat turke raportuan se ai kishte pësuar një atak në zemër, ndonëse shkaku i saktë mjekësor i vdekjes nuk ishte përcaktuar ende zyrtarisht.

Pamjet e regjistruara nga një tjetër pelegrin tregojnë Özkanin duke drejtuar lutjet, përpara se të rrëzohej papritur, gjë që bëri që personat përreth të nxitonin për ta ndihmuar.

İsmail Gümüş, një koleg që kishte punuar me Özkanin për rreth 15 vjet, u shpreh se ai nuk kishte shfaqur asnjë shenjë sëmundjeje para incidentit. /Telegrafi/

Ministri i Infrastrukturës dhe Transportit, Dimal Basha, ka njoftuar se Qeveria e Kosovës do të investojë 1.5 milionë euro në asfaltimin e rrugëve në pesë fshatra të Mitrovicës: Bajgorë, Rashan, Tërstenë, Kutllovc dhe Vllahi.

Përmes një postimi, Basha ka bërë të ditur se projekti përfshin gjithsej 23.4 kilometra rrugë dhe do të realizohet në bashkëpunim me Komunën e Mitrovicës, e cila do të kontribuojë me 1.8 milionë euro.

Sipas tij, ky investim pritet të lehtësojë qarkullimin, të rrisë sigurinë në komunikacion dhe të përmirësojë lidhjen e këtyre fshatrave me zonat përreth.

Ministri Basha ka theksuar se investimet në infrastrukturë do të vazhdojnë me synimin për përmirësimin e kushteve të jetesës dhe zhvillimin e qëndrueshëm në të gjitha pjesët e Kosovës. /Telegrafi/

Netflix konfirmoi se një serial prequel i Stranger Things, me titull Other Worlds: A Stranger Things Adventure, do të publikohet në vitin 2028.

Ngjarjet e serialit do të zhvillohen në vitet 1950, disa dekada përpara ngjarjeve të Stranger Things, madje edhe përpara Stranger Things: The First Shadow, i cili trajton origjinën e një të riu, Henry Creel, djalit që më vonë do të shndërrohej në antagonistin kryesor të serialit, Vecna (Jamie Campbell Bower).

Sipas një videoje promovuese të publikuar nga Netflix së bashku me njoftimin, ngjarjet e Other Worlds do të zhvillohen në Marion, New Mexico. Xhirimet e serialit do të realizohen gjithashtu në New Mexico.

Krijuesit e Stranger Things, Matt dhe Ross Duffer, janë bashkëkrijues të këtij seriali dhe do të shërbejnë gjithashtu si producentë ekzekutivë.

Në një deklaratë, ata u shprehën: “Prej shumë vitesh kemi ëndërruar për Other Worlds: A Stranger Things Adventure, ndaj fakti që po bëhet realitet është një përvojë e jashtëzakonshme dhe emocionuese. Është Stranger Things, por njëkohësisht sjell diçka krejt të re dhe emocionuese, me një vendndodhje të re, heronj dhe antagonistë të rinj. Për më tepër, ka edhe shumë gjëra të tjera, por nuk na lejohet të zbulojmë më shumë. Tani është koha të fillojmë përzgjedhjen e aktorëve. Ndërkohë, mbani sytë nga qielli, adhurues të apasionuar!”

Kate Trefry, e cila ka shkruar edhe The First Shadow, do të jetë skenariste kryesore dhe drejtuese e serialit (showrunner).

Në deklaratën e saj, ajo u shpreh: “Është një nder dhe privilegj i jashtëzakonshëm për mua që të sjell në jetë këtë kapitull të ri të Stranger Things. Kemi kaluar momente të mrekullueshme duke iu rikthyer elementeve të horrorit, mrekullisë dhe misterit të serialit origjinal, ndërkohë që tregojmë një histori krejtësisht të re, për të cilën shpresojmë se do t'ju mahnisë dhe do t'ju prekë thellë emocionalisht. Ka ende shumë mistere për t'u zbuluar. Mirë se vini në Other Worlds.”

Shawn Levy, i cili ka qenë producent ekzekutiv dhe regjisor në Stranger Things, deklaroi në një komunikatë për shtyp se Other Worlds do të sjellë “një grup të ri personazhesh dhe një aventurë të re, e cila ruan elementet thelbësore të serialit origjinal, por njëkohësisht eksploron një periudhë të re historike, një mjedis të ri, si dhe personazhe, tema dhe një mitologji krejtësisht të re. Gjurmët e kësaj historie mund të jenë lënë në Hawkins, por tani ajo shtrihet drejt botëve të tjera, plot spektakël, aksion dhe emocione”.

Njoftimi për serialin paraprirës vjen pak para përvjetorit të parë të premierës së sezonit të fundit të Stranger Things. Sezoni i pestë u publikua në tri pjesë: seria e parë e episodeve doli në Netflix në Ditën e Falënderimeve, ndërsa pjesët e tjera u publikuan në Ditën e Krishtlindjeve dhe në natën e ndërrimit të viteve.

Komisioni Parlamentar Antimafia i Italisë evidenton një ndryshim të rëndësishëm në marrëdhëniet mes organizatave kriminale shqiptare dhe mafieve tradicionale italiane.

Grupet shqiptare nuk shihen më vetëm si furnizues apo bashkëpunëtorë në trafikun e drogës, por po fitojnë rol në marrëveshjet dhe operacionet e përbashkëta kriminale. Hetimi Hydra në Lombardi është një nga shembujt kryesorë të këtij bashkëpunimi.

Një raport i ri i Komisionit Parlamentar Antimafia në Itali ngre alarmin për fuqizimin dhe zgjerimin e rrjeteve kriminale në veri të vendit, duke vënë në fokus edhe marrëdhëniet gjithnjë e më të konsoliduara mes grupeve shqiptare dhe organizatave historike mafioze italiane.

Dokumenti me titull “Relazione sulla ’ndrangheta nell’Italia settentrionale. Geografia del radicamento e nuove modalità operative” u miratua më 3 nëntor 2026 nga Komisioni Parlamentar Antimafia, nën drejtimin e Chiara Colosimo.

Sipas analizës së raportit dhe dëshmive të prokurorëve italianë, një nga zhvillimet më të rëndësishme është transformimi i marrëdhënieve mes grupeve kriminale. Organizatat shqiptare po shfaqen në struktura bashkëpunimi ku marrin pjesë edhe përfaqësues të ’Ndrangheta-s, Cosa Nostra-s dhe Camorra-s. Në qendër të vëmendjes është hetimi i njohur si “Hydra”, i zhvilluar në rajonin e Lombardisë, i cili zbuloi një strukturë bashkëpunimi mes përfaqësuesve të ’Ndrangheta-s, Cosa Nostra-s dhe Camorra-s, ku përfshiheshin edhe grupe kriminale shqiptare.

Sipas raportimit të gazetës italiane Il Quotidiano del Sud, hetimi tregon se në veri të Italisë është krijuar një sistem bashkëpunimi mes organizatave kriminale, të cilat ndajnë interesa në trafikun e drogës, mashtrimet fiskale dhe pastrimin e parave.

Një rol të rëndësishëm në këtë çështje ka edhe prokurorja Alessandra Cerreti, e cila ka përshkruar praninë e grupeve shqiptare si të heshtur, por të vazhdueshme dhe të specializuara. Kjo dëshmi interpretohet si tregues se grupet shqiptare kanë fituar një pozicion më të rëndësishëm në marrëdhëniet me organizatat tradicionale mafioze. Një prej përfundimeve kryesore të raportit është se Ndrangheta ka ndryshuar mënyrën e funksionimit në Italinë Veriore.

Në vend të përdorimit të vazhdueshëm të dhunës dhe kontrollit të drejtpërdrejtë territorial, organizata po përdor gjithnjë e më shumë marrëdhëniet ekonomike, bizneset, kompanitë dhe ndërmjetësit financiarë për të zgjeruar ndikimin e saj.

Sipërmarrësit në veri të Italisë nuk janë gjithmonë vetëm viktima të presionit mafioz. Në disa raste, ata bëhen klientë ose partnerë të organizatave kriminale, duke kërkuar shërbime të paligjshme për të përfituar avantazhe ekonomike.

Raporti e përshkruan këtë model si një mafie që përshtatet me tregun, depërton në ekonominë legale dhe shfrytëzon dobësitë e sistemit financiar. Një tjetër element i rëndësishëm i raportit lidhet me faktin se bashkëpunimi ekonomik mes organizatave kriminale nuk do të thotë se ato kanë hequr dorë nga dhuna. Prokurorja Alessandra Cerreti, duke iu referuar hetimit Hydra, ka theksuar se pavarësisht marrëveshjeve dhe interesave të përbashkëta, këto organizata mbeten mafioze dhe mund të përdorin dhunën, kërcënimet apo edhe vrasjet kur interesat e tyre cenohen.

Ndërkohë, prokurori kombëtar antimafia Giovanni Melillo ka paralajmëruar se marrëdhënia mes mafies dhe ekonomisë legale ka kaluar përtej konceptit tradicional të infiltrimit, duke folur për një ndërthurje gjithnjë e më të thellë mes strukturave kriminale dhe një pjese të sistemit ekonomik.Rreziku që paraqesin rrjetet kriminale shqiptare në Itali është evidentuar edhe në operacione të tjera ndërkombëtare.

Në maj të vitit 2026, Eurojust njoftoi për një operacion të përbashkët mes autoriteteve shqiptare dhe italiane kundër një rrjeti të përfshirë në trafik droge, vrasje dhe pastrim parash. Operacioni çoi në 12 arrestime dhe në identifikimin e një skeme të pastrimit të afro 1 milion eurove, të transferuara nga Italia drejt Shqipërisë. Sipas Eurojust, bashkëpunimi mes SPAK-ut dhe autoriteteve italiane ka prodhuar mbi 170 arrestime gjatë periudhës 2018-2026 dhe sekuestrimin e më shumë se shtatë tonëve lëndë narkotike.

Raporti i ri i Antimafias italiane tregon se sfida nuk lidhet më vetëm me trafikun e drogës, por edhe me ndërthurjen e organizatave kriminale në biznes, financë dhe ekonomi, ku kufijtë mes mafieve tradicionale italiane dhe rrjeteve ndërkombëtare po bëhen gjithnjë e më pak të dukshëm. /Tch/

Askush përveç Bullgarisë nuk ka pretenduar se protokolli i dytë është pjesë e kornizës negociuese të Maqedonisë së Veriut me BE-në, nëse Sofja zyrtare përpiqet ta përdorë dokumentin për të ushtruar presion në negociata, vendet anëtare të BE-së do të reagojnë dhe do ta informojnë Bullgarinë se Protokolli nuk është pjesë e procesit të negociatave, thotë Martin Pammer, ambasadori austriak në vend, në një intervistë për emisionin "Europat" në "TV 24".

Austria ka qenë një nga mbështetëset më të forta të rrugës së Maqedonisë së Veriut drejt BE-së për vite me radhë, por a mund ta zgjidhë Vjena nyjen diplomatike midis Shkupit, Sofjes dhe Brukselit dhe ta shndërrojë mbështetjen politike në një veprim konkret?

Pammer tha se Vjena dhe Austria kanë një rol tradicional si vend për dialog dhe ndërmjetësim, por përfshirja e një pale të tretë në proces kërkon pëlqimin e të dyja palëve, Shkupit dhe Sofjes.

Ai theksoi se aktualisht nuk ka një pamje të qartë nëse ekziston një pëlqim i tillë, por Austria do të ishte e gatshme të përfshihej nëse të gjitha palët e interesuara e dëshirojnë këtë./Telegrafi/

Mauricio Pochettino është shfaqur si favoriti kryesor për të marrë drejtimin e Manchester Unitedit, ndërsa e ardhmja e Michael Carrick në “Old Trafford” vazhdon të jetë e pasigurt, raporton mediumi anglez “The Standard”.

Carrick kishte marrë një afat prej dy ndeshjesh për të përmirësuar rezultatet, pas humbjes ndaj Chelseat fundjavën e kaluar. Megjithatë, që atëherë ai ka regjistruar një fitore ndaj Romës dhe një barazim spektakolar 4-4 kundër Aston Villas.

Pavarësisht këtyre rezultateve, presioni mbi ish-mesfushorin nuk është lehtësuar, pasi skuadra e tij vazhdon të gjendet në zonën e rënies nga Liga Premier.

Në garë për postin e trajnerit të Manchester Unitedit mbeten edhe Eddie Howe dhe Julian Nagelsmann, por në listën e kandidatëve tashmë është përfshirë edhe Pochettino, i cili raportohet se është favoriti kryesor.

Argjentinasi së fundmi nënshkroi kontratë të re si përzgjedhës i Shteteve të Bashkuara të Amerikës, por thuhet se është i hapur për një rikthim në Ligën Premier.

Pochettino ka përvojë të mëparshme në futbollin anglez, ku drejtoi Tottenhamin, me të cilin arriti deri në finalen e Ligës së Kampionëve në vitin 2019.

E ardhmja e Carrick pritet të varet nga rezultatet e radhës, ndërsa drejtuesit e Manchester Unitedit po shqyrtojnë mundësitë për emërimin e një trajneri të ri./Telegrafi/

Shqiptari Bledar Ndreca në një lidhje live nga Polonia për emisionin “Review” me Greta Topjana në Euroneës Albania ka folur lidhur me sulmin e regjistruar në Krakov ku mbetën viktimë 9 persona.

Ndreca ka dhënë detaje lidhur me ngjarjen teksa bën me dije se Prokuroria ka ngritur dy procedime.

Sipas tij procedimet janë nisur lidhur me vrasjen e 3 familjarëve të autorit dhe sulmit tjetër me 6 viktima të 24-vjeçarit i cili është duke u cilësuar me backgraund terrorist. Ndreca theksoi se autori ishte i armatosur dhe i veshur me veshje ushtarake. Ai shtoi se forcat e armatosura polake kanë hedhur poshtë raportimet se ai është pjesë e tyre.

“24-vjeçari nuk ka precedent të mëparshëm penal se u përfol në një moment sikur ishte pjesë e një klubi qitjeje, por klubi vetë e përgënjeshtroi këtë. Nuk ka qenë pjesë e forcave të armatosura, me sa u deklarua nga vetë forcat e armatosura. Në aktin terrorist ka qenë i veshur me veshje ushtarake, me antiplumb, ka qenë i armatosur me armë automatike, një nga ato AR15.

Ka pasur edhe armë të tjera në bagazhin e makinës. Kaq deklarojnë autoritete për momentin për backgraund-in e tij, një person që nuk ka patur precedent të tjerë kriminal.

Autoritetet kanë bërë thirrje që të kemi kujdes për dezinformimin.

“Në fillim dolën lajme sikur kishte një autor të dytë që ishte akoma i lirë. Ka lajme nga më të ndryshmet që qarkullojnë në rrjetet sociale. Unë ju thashë vetëm ato që kanë dhënë institucionet përkatëse”, tha ai ndër të tjera./Telegrafi/

Hansi Flick ka dalë në mbrojtje të paraqitjeve të Barcelonës në ndeshjet e mëdha, pas kritikave të shumta të marra për humbjet ndaj Real Madridit dhe Paris Saint-Germainit.

Trajneri gjerman foli pas fitores së rëndësishme 2-1 ndaj Atletico Madridit në “Metropolitano” të dielën, ku Barcelona përmbysi disavantazhin falë dy golave të Fermin Lopezit.

Flick pranoi se skuadra e tij kishte humbur dy përballjet e mëparshme, por theksoi se rezultatet nuk e pasqyronin plotësisht atë që kishte treguar Barcelona në fushë.

“Po, i humbëm ato dy ndeshje ndaj Real Madridit dhe PSG-së, por mendoj se nuk luajtëm keq në asnjërën prej tyre. Edhe ndaj Real Madridit, rezultati mund të kishte qenë ndryshe për ne”.

Tekniku gjerman insistoi se Barcelona ka cilësinë e nevojshme për të konkurruar me skuadrat më të forta në Evropë, duke hedhur poshtë pretendimet se katalunasit nuk arrijnë të tregojnë nivelin e tyre në ndeshjet e mëdha.

“Ne kemi treguar se mund të konkurrojmë, natyrisht. E dimë cilësinë tonë dhe e dimë se kemi një skuadër shumë të mirë”.

“Unë besoj te skuadra ime. Jam 100 për qind i bindur për këta lojtarë dhe për mënyrën se si duam të luajmë futboll”.

Në fund, ai iu referua paraqitjes së pjesës së dytë ndaj Atletico Madridit, duke e cilësuar atë si shembull të asaj që Barcelona mund të arrijë kur zbaton siç duhet idetë e tij.

“Kur luajmë si në pjesën e dytë, gjithçka funksionon dhe ne do të vazhdojmë në rrugën tonë”, përfundoi Flick./Telegrafi/

Filmi "You Can See Everything" i interpretuar nga Nathan Fielder dhe Lance Oppenheim ka fituar 80 milionë dollarë pas katër fundjavave në kinema, duke u bërë dokumentari i dytë jo-muzikor me fitimet më të larta në historinë e Amerikës së Veriut.

Sipas Variety , filmi për themeluesin e Theranos fitoi 8.8 milionë dollarë në 2,473 kinema në fundjavën e katërt të publikimit, një rënie prej vetëm 23 përqind krahasuar me fundjavën e kaluar.

Ky rezultat e tejkaloi filmin "Marshimi i Pinguinëve" të vitit 2005, i cili fitoi 77 milionë dollarë. Vetëm filmi "Fahrenheit 9/11" i vitit 2004 i Michael Moore është përpara tij me 119 milionë dollarë.

Nëse vazhdon me këtë ritëm, dokumentari gati tre-orësh mund të kalojë shifrën e 100 milionë dollarëve në vend.

“‘Mund të shohësh gjithçka’ i ka ndryshuar vërtet rregullat se si një dokumentar mund të arrijë sukses në biletari. Ai ka sfiduar pritjet javë pas jave dhe ka tërhequr qartë imagjinatën e audiencës”, tha analisti Paul Dergarabedian.

Jashtë Amerikës që nga fundi i nëntorit

Filmi nuk është shfaqur ende jashtë Amerikës së Veriut dhe do të dalë gradualisht në pjesën tjetër të botës duke filluar nga fundi i nëntorit. Për të thyer rekordet botërore për dokumentarë, do të duhet të ketë rezultate të mira edhe me audiencën e huaj.

Dokumentari me fitimet më të larta në histori është ende "Fahrenheit 9/11" me një total prej 222 milionë dollarësh, i ndjekur nga "Marshimi i Penguinëve" me 127 milionë dollarë.

Dokumentari u shfaq premierë në Festivalin e Filmit Telluride dhe fjala për të u përhap shpejt falë rekomandimeve të publikut dhe kritikave entuziaste. Projekti nuk u bë i njohur deri rreth një muaj para publikimit të tij. Ai fitoi 15 milionë dollarë në fundjavën e hapjes dhe shumë shikues shkuan në kinema për ta parë për herë të dytë.

Historia shtrihet në një periudhë trevjeçare dhe fillon ndërsa Holmes përgatitet të vuajë një dënim me 11 vjet burg për mashtrimin e investitorëve. Ngritja dhe rënia e saj janë përshkruar më parë në serialin "The Dropout" të Amanda Seyfried dhe në dokumentarin e Alex Gibney "The Inventor: Out for Blood in Silicon Valley".

Përpara titujve kryesorë të Hollivudit

Dokumentari fitoi më shumë se disa filma të mëdhenj të vjeshtës që pasuan muaj të tërë fushatash marketingu: drama "Primetime" me protagonist Robert Pattinson (46 milionë dollarë), filmi i DC "Clayface" (56 milionë dollarë), trilleri "Heart of the Beast" me protagonist Brad Pitt (67 milionë dollarë) dhe filmi "Verity" me protagonistë Anne Hathaway dhe Dakota Johnson (75 milionë dollarë).

Për studion A24, ky është filmi i tretë më i suksesshëm në Amerikën e Veriut. Ai e tejkaloi filmin "Everything Everywhere All at Once" (77 milionë dollarë), duke lënë pas vetëm filmin e këtij viti "Backrooms" (197 milionë dollarë) dhe filmin e vitit 2025 "Marty Supreme" (96 milionë dollarë). Me një buxhet prej shtatë milionë dollarësh, filmi do të sjellë gjithashtu një fitim të madh.

Aktivistja nga Kolektivi për Mendim dhe Veprim Feminist, Liridona Sijarina, ka kërkuar që shteti ta trajtojë sigurinë e grave si çështje të sigurisë kombëtare, duke krijuar një njësi të posaçme për parandalimin e femicidit dhe duke investuar në mbrojtjen sociale e ekonomike të grave.

Në “Përballje Podcast” në Telegrafi, Sijarina ka theksuar se kërkesat e aktivisteve shkojnë përtej shkarkimeve dhe ndjekjes penale për raste të veçanta. Sipas saj, përgjegjësia e shtetit përfshin ndërhyrje të vazhdueshme për ndryshimin e sjelljes institucionale dhe parandalimin e dhunës.

“Ne nuk mjaftohemi me aq, për shkak se e dimë që ajo vetëm mund ta sanojë ose të sjellë një lloj drejtësie për raste specifike”, ka deklaruar ajo, shkruan Telegrafi.

- YouTube www.youtube.com

Sijarina ka shpjeguar se kërkesa për trajtimin e vrasjeve të grave si urgjencë kombëtare përmban edhe një propozim konkret institucional.

“Ne kemi thënë që duhet të ketë një njësi në kuadër të Ministrisë së Punëve të Brendshme, në koordinim me Ministrinë e Drejtësisë, e cila specifikisht merret me parandalimin e femicidit”, ka thënë ajo.

Sipas saj, siguria e grave duhet të përfshihet në mënyrën se si shteti e koncepton dhe e trajton sigurinë në vend.

“Kjo për ne paraqet element të sigurisë kombëtare dhe duhet të trajtohet si e tillë”, ka theksuar Sijarina.

Liridona Sijarina dhe Muhamet Hajrullahu në "Përballje Podcast"Foto: Floriana Alija

Krahas mekanizmave të sigurisë, ajo ka renditur edhe kërkesat për llogaridhënie dhe mbështetje ekonomike.

“Ne kemi kërkuar veting, kemi kërkuar mirëfinancim të shërbimeve sociale, kemi kërkuar fuqizim ekonomik të grave”, ka deklaruar ajo.

Në këtë kuadër, Sijarina ka kërkuar edhe banim social për të mbijetuarat e dhunës, duke theksuar kufizimet në kohë dhe kapacitete të strehimoreve.

Sijarina për rastin e Arlinda Zekajt: Nuk mjaftojnë suspendimet, kush do të japë llogari?

Ajo ka përfunduar se mbrojtja e grave është detyrë themelore e institucioneve dhe se kërkesa për siguri nuk mund të mbetet pa përgjigje

“Ne kemi shtet, andaj duam që ky shtet të jetë funksional dhe të punojë edhe për gratë, edhe për vajzat të cilat kërkojnë ndihmë prej tij”, ka thënë Sijarina. /Telegrafi/

Donald Trump, Vladimir Putin dhe Xi Jinping mund të takohen në Kinë javën e ardhshme për bisedime trepalëshe, me qëllim diskutimin e dhënies fund të luftës në Iran.

Trump u tha gazetarëve se pret të takohet me udhëheqësit rusë dhe kinezë në një samit të rajonit Azi-Paqësor në Shenzhen të Kinës, i planifikuar për datat 18-19 nëntor.

"Epo, unë do të shkoj në Kinë", tha Trump të dielën, "dhe një nga takimet, besoj, do të jetë me presidentin Putin dhe presidentin Xi; do të jetë diçka interesante".

Ai shtoi: "Do të diskutojmë për shumë çështje, përfshirë denuklearizimin, por do të flasim për një sërë temash të tjera. Po përpiqemi t'i japim fund luftës në Iran".

Nëse ndodh, do të ishte një ngjarje historike, ndonëse ka pak gjasa që tre udhëheqësit të diskutojnë ndonjë gjë thelbësore, duke qenë se interesat e tyre janë në kundërshtim me njëri-tjetrin, shkruan Euronews, përcjell Telegrafi.

Ky takim trepalësh, i një lloji të veçantë, u konfirmua nga Kremlini më 21 tetor, duke deklaruar se ai është "në fazë përgatitjeje".

Kjo vjen pas një raportimi nga "Wall Street Journal", sipas të cilit Putini kërkonte këto bisedime trepalëshe për të ndërmjetësuar një marrëveshje paqeje në Ukrainë që do të ishte e favorshme për Moskën – e cila filloi pushimin e Ukrainës në vitin 2022.

"Besoj se do të ndodhë. Pyetja është se cili do të jetë formati dhe përmbajtja", ka thënë Sun Yun, drejtore e programit për Kinën në "Stimson Center".

"Kina e dëshiron imazhin, por jo kostot".

'Një sukses diplomatik' për Putinin

Në SHBA, Trump shpesh kritikohet për prirjen e tij ndaj udhëheqësve autoritarë, si ata të Kinës dhe Rusisë, ndër të tjerë.

"Putini është ai që ka më shumë për të fituar nga një takim trepalësh i udhëheqësve; rusët janë qartazi ata që po shtyjnë për këtë takim, i cili do të përbënte një sukses diplomatik", u shpreh Danny Russel, ish-zyrtar i lartë i Departamentit të Shtetit, i cili ka shërbyer në administratën e ish-presidentit Barack Obama.

Sipas Russel, Trump – i cili ka një "dobësi ndaj udhëheqësve autoritarë" – do ta pëlqente shumë këtë takim, edhe pse këshilltarët e tij e kanë paralajmëruar qartë që të shmangë diskutimin e temës së Ukrainës.

Trump pritet të udhëtojë në Shenzhen për të takuar Xi për herë të tretë këtë vit, mes një “armëpushimi të brishtë tregtar” që do të skadojë në janar.

Pekini po pret samitin e këtij viti të liderëve të Bashkëpunimit Ekonomik Azi-Paqësor, një grupim me 21 anëtarë që përfshin SHBA-në dhe Rusinë.

Gatishmëria e tij për t'u takuar me Putinin tregon gjithashtu dëshirën për t'i dhënë fund izolimit të Rusisë që u shkaktua nga pushtimi i saj.

Takimi mund të jetë jo më shumë se një mundësi për foto që do t'i lejonte Putinit të shihej pranë udhëheqësve amerikanë dhe kinezë, tha Craig Singleton, drejtor i lartë i programit të Kinës në Fondacionin për Mbrojtjen e Demokracive.

"Por këto mundësi për foto kanë kthime diplomatike në rënie", vlerëson Singleton. "Spektakli mund të jetë historik pa prodhuar asgjë veçanërisht të rëndësishme". /Telegrafi/

Një person i armatosur, i dyshuar për vrasjen e gjashtë personave, përfshirë një shtetas britanik, në Krakov të Polonisë të shtunën, ka ndërruar jetë në spital.

Krzysztof Jan Klęczar, guvernator rajonal i Polonisë së Vogël, bëri të ditur se në mesin e viktimave janë tri gra polake, të moshave 47, 53 dhe 61 vjeç, një shtetas britanik 32-vjeçar dhe një grua 51-vjeçare, shtetësia e së cilës ende nuk është konfirmuar, por që nuk është shtetase polake.

Viktima e gjashtë është një burrë polak, rreth 50 vjeç.

I dyshuari dyshohet gjithashtu për vrasjen e tre anëtarëve të familjes së tij.

Policia lokale njoftoi se sulmuesi kishte vdekur në spital.

“Dëshirojmë t'ju informojmë se autori i ngjarjeve tragjike ka ndërruar jetë në spital herët këtë mëngjes”, thuhej në njoftimin e Policisë së Malopolskas.

Të shtënat në Sheshin Kryesor të qytetit, një zonë historike dhe mjaft e frekuentuar nga turistët e huaj, nisën rreth orës 15:00 sipas kohës lokale.

Sulmuesi 25-vjeçar, i veshur me rroba të stilit ushtarak dhe me jelek antiplumb, dyshohet se qëlloi në mënyrë të rastësishme ndaj njerëzve nga një veturë e zezë. /Telegrafi/

Mbrëmja gala e edicionit të gjashtë të “Nëntorit Shqiptar në Nju Jork” ka mbledhur personalitete të artit, medias, biznesit dhe përfaqësues të diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Ngjarja u mbajt në ambientet prestigjioze të Capital Ballroom, duke sjellë një program të pasur artistik, promovim të traditës shqiptare dhe vlerësim të figurave që kanë kontribuar në fusha të ndryshme.

Mbrëmja u moderua nga Teni Vllacaj, Ina Dajçi dhe Soli Simak, ndërsa një nga momentet kryesore ishte gara “Miss Albania NY 2026”, ku konkurrentet u prezantuan me veshje tradicionale shqiptare dhe më pas me paraqitje elegante.

Dy finalistët e para siguruan kualifikimin për “Miss Universe Albania 2027”, transmeton Telegrafi.

Gjatë ceremonisë u ndanë edhe çmime për personalitete shqiptare. Ndër të vlerësuarit ishte gazetarja Ilva Tare, për profesionalizmin dhe kontributin në komunikimin publik, si dhe Mani Gashi, Marko Kepi dhe Erik Troqe, për angazhimin dhe sukseset e tyre në fusha të ndryshme.

Një moment i veçantë i mbrëmjes ishte nderimi i këngëtares Adelina Ismaili, për karrierën e saj dhe kontributin e jashtëzakonshëm në muzikën shqiptare. Artistja u ngjit edhe në skenë për të interpretuar live, duke krijuar një atmosferë festive për të pranishmit.

Vlerësime të veçanta me titullin “Mjeshtër i Madh” iu ndanë gjithashtu këngëtarëve Valbona Mema dhe Gëzim Nika, të cilët u prezantuan edhe me performanca muzikore.

Edicioni i gjashtë i kësaj ngjarjeje u organizua nga producenti Eduart Deda, me synimin për të promovuar kulturën, traditën dhe identitetin shqiptar në diasporë, si dhe për të vlerësuar personalitetet që kontribuojnë në afirmimin e shqiptarëve në arenën ndërkombëtare.

Përmes muzikës, artit dhe nderimit të figurave shqiptare, “Nëntori Shqiptar në Nju Jork” vazhdon të shërbejë si një platformë që afron komunitetin shqiptar në SHBA dhe ruan lidhjet e tij me kulturën dhe traditën kombëtare./Telegrafi/

Moti sot në Maqedoninë e Veriut do të jetë me vranësira dhe reshje lokale të shiut.

Në vend do të fryjë një erë e lehtë nga drejtimi verilindor.

Temperaturat minimale do të lëvizin nba 2 deri 8, ndërsa temperaturat maksimale do të lëvizin nga 9 deri 14 gradë celsius.

Nga dita e martë moti prtiet të jetë me vranësira dhe më i ngrohët./Telegrafi/

Presidenti amerikan Donald Trump e cilësoi të dielën Jensen Huang-un, drejtorin ekzekutiv të Nvidia-s, si një njeri të nderuar dhe vlerësoi kontributin e tij për Shtetet e Bashkuara, por theksoi se nuk ka biseduar me të lidhur me akuzat për një marrëdhënie me një biznesmene kineze, e cila dyshohet se ka përcjellë informacione në Pekin.

"Nuk kam folur me të për këtë çështje. E di vetëm se është një njeri i mirë, por nuk i dihet kurrë se çfarë po ndodh", u tha Trump gazetarëve. "Shpresoj që gjithçka të jetë në rregull".

"Mendoj se është një njeri i nderuar", tha Trump, duke shtuar se Huang "ka bërë një punë të jashtëzakonshme për vendin tonë", shkruajnë mediat e huaja, përcjell Telegrafi.

Nvidia njoftoi të dielën se po heton nëse Huang ka qenë objektiv i një operacioni të inteligjencës së huaj, pasi një raportim në media pretendoi se ai kishte një marrëdhënie të ngushtë me një biznesmene kineze, e cila dyshohet se ka përcjellë informacione në Pekin.

"Besoj se ai ndoshta ka një shpjegim për këtë. Duhet dëgjuar versioni i tij", ka thënë më tej Trump.

I pyetur nëse do ta marrë Huang-un me vete në udhëtimin e tij në Azi javën e ardhshme, Trump u përgjigj: "Nuk e di, por sigurisht që do ta merrja". /Telegrafi/