Prej orĂ«sh nĂ« udhĂ«tim shqiptarĂ« nga Gjermania, Anglia, Franca, Austria e vende tĂ« tjera evropiane marshuan sot nĂ« bulevardin âDĂ«shmorĂ«t e Kombitâ nĂ« TiranĂ« nĂ« ditĂ«n e 21-tĂ« tĂ« protestĂ«s.
âNe jemi ata qĂ« sakrifikuam çdo gjĂ« pĂ«r familjet tona qĂ« tĂ« mbijetojnĂ« nĂ« kĂ«tĂ« vend qĂ« ju i harruatâ, ishte mesazhi i tyre i shpalosur nĂ« njĂ« banderolĂ« tĂ« madhe qĂ« pĂ«rshkonte mes pĂ«r mes bulevardin ndĂ«rsa brohoritjet e tyre ushtonin pĂ«r njĂ« âShqipĂ«ri tĂ« Reâ.
Elton Papa nga Berati ka 26 vite në emigrim. Ai tha për Citizens.al se ajo çfarë e shqetëson është korrupsioni i lartë në Shqipëri.
âNuk mundem mĂ« jashtĂ« duhet tĂ« kthehem nĂ« vendin tim, dua tĂ« rregullohet vendi im. Mjaft mĂ«! TĂ« kthehen kalamajtĂ« e mi kĂ«tu. Nuk dua as post, asnjĂ« gjĂ«. Do tĂ« punoj vetĂ«. Dua drejtĂ«si, nuk dua korrupsion. Kaq!â u shpreh ai, ndĂ«rsa qĂ«ndronte pas banderolĂ«s sĂ« diasporĂ«s.
Njëjtë si Elton edhe Miri Leçini, nga Kavaja ka emigruar jashtë vendit prej vitit 1995, duke mos gjetur asnjë arsye për tu kthyer në Shqipëri.
â22 vite nĂ« Greqi. Nga Greqia se nuk u bĂ« vendi im kurrĂ« emigrova nĂ« Gjermani. Nuk dua qĂ« rinia tĂ« largohet nga kĂ«tu, tĂ« heqĂ« atĂ« qĂ« kemi hequr ne, tĂ« ikin nĂ«pĂ«r male e nĂ«pĂ«r gomone. Prandaj uroj qĂ« tĂ« shkulet me rrĂ«njĂ« e me dhĂ«mballĂ« ky sistemâ, tha Miri Leçini pĂ«r Citizens.al.
Thirrjet âDiaspora Ă«shtĂ« kĂ«tuâ kumbuan mes mijĂ«ra qytetarĂ«ve tĂ« cilĂ«t zhurmuan sheshet dhe bulevardin kĂ«tĂ« tĂ« shtunĂ«, ndĂ«rsa pankartat me mesazhe drejtuar qeverisĂ« shqiptare ishin tĂ« shumta.
âPankarta Ă«shtĂ« se atdheun nuk e kemi nĂ« shitje, nuk e falim, nuk e japim me qira, nuk e nxjerrim as nĂ« Pazar. Dhe unĂ« i kĂ«rkoj djalit tim, ia le amanet qĂ« ta mbrojĂ« dhe ky mĂ« ka dhĂ«ne besĂ«n qĂ« do ta mbrojĂ« deri nĂ« vdekjeâ, u shpreh njĂ« nga qytetarĂ«t e pranishĂ«m.
Sipas tij, arsyeja pse ka dalë të protestojë është për të larguar këtë kasë politike.
âPrej 36 vitesh na vjedhin, na rrahin, na burgosin, na detyrojnĂ« tĂ« ikim nga vendi dhe presin qĂ« ne tĂ« lodhemi. KĂ«ta nuk janĂ« lodhur gjithĂ« kĂ«to vite duke na vjedhur. Ne do tĂ« qĂ«ndrojmĂ« kĂ«tu derisa tâjua marrim edhe qindarkĂ«n e fundit qĂ« i kanĂ« vjedhur kĂ«tij populliâ, u shpreh qytetari protestues.
Një tjetër qytetar i ardhur nga Birmingami në Mbretërinë e Bashkuar tha për Citizens.al se ka ardhur të shesh për të protestuar për një jetë më të mirë.
âShpresojmĂ« qĂ« ajo jetĂ« mĂ« e mirĂ« tĂ« bĂ«het kĂ«tu nĂ« vendin tonĂ«. TĂ« ndĂ«rrojĂ« kjo qeveri qĂ« ka kaq vjet qĂ« e ka bĂ«rĂ« si pronĂ« private ShqipĂ«rinĂ« dhe tĂ« na vijĂ« njĂ« mĂ« e mirĂ«â, deklaroi ai.
Për Nadir Hotin, një tjetër qytetar protestues në shesh, Zvërneci ishte vetëm pika që mbushi kupën dhe e derdhi.
âMendoj qĂ« ka ardhur momenti ti themi mjaft kĂ«saj, ka ardhur momenti qĂ« 36 vjet mjaftojnĂ«, mashtrime dhe vjedhje. Ka ardhur koha pĂ«r njĂ« ShqipĂ«ri tĂ« re, pĂ«r njĂ« politikĂ« tĂ« pastĂ«. Mendoj qĂ« EvropĂ«n mund ta bĂ«jmĂ« kĂ«tu vetĂ«â, deklaroi Hoti pĂ«r Citizens.al
Ndërsa janë bërë tre jave prej nisjes së protestës sheshi vijon të mbushet, duke shënuar këtë të shtunë pjesëmarrjen më të madhe për shkak edhe të pjesëmarrjes së diasporës.
Për mjekun Ermal Pashaj, pjesa më e madhe e diasporës që sot janë në shesh nuk kanë gjetur zgjidhje mjekësore në Shqipëri.
âEdhe kolegĂ«t nĂ«pĂ«r spitale thonĂ« qĂ« ku Ă«shtĂ« qeveria mĂ« e mirĂ« edhe shĂ«rbimi Ă«shtĂ« mĂ« i mirĂ«. Jo more jo. ShqipĂ«ria Ă«shtĂ« lule dhe atĂ« po nuk e bĂ«mĂ« ne nga kĂ«tu brenda nuk ka pĂ«r tĂ« na e sjellĂ« njeri as ndonjĂ« pelikan dhe as ndonjĂ« shqiponjĂ« qĂ« do tĂ« fluturojĂ« nga lart. Ne jemi shqiponjat e kĂ«tij vendi. Ne duhet ta bĂ«jmĂ« kĂ«tĂ« vendâ, u shpreh mjeku Ermal Pashaj.
Paraditen e së shtunës, para socialistëve Rama u shpreh se nuk do të japë dorëheqjen, e cila sipas tij do të ishte rruga më e lehtë. Ai u shpreh se kontratën e ka me popullin që i dha 83 mandate 1 vit më parë, me destinacionin për ta çuar vendin në BE.
âNjĂ« qeveri nuk e dorĂ«zon kurrĂ« timonin te zhurma. NjĂ« grup udhĂ«heqĂ«s nuk i jepet zhurmĂ«s dhe sa mĂ« shumĂ« zhurma zmadhohet, aq mĂ« shumĂ« njĂ« grup udhĂ«heqĂ«s forcon identitetin e vet, duke bashkuar tĂ« gjithĂ« nĂ« emĂ«r tĂ« destinacionit. Sâjemi pĂ«r tĂ« fituar numrin e klikimeve tĂ« ditĂ«s, por ShqipĂ«rinĂ« nĂ« BEâ, tha Rama.
Sipas tij protestën po e sponsorizojnë faktorë të shumtë për të fituar klikime.
Sipas tij, Narta dhe Zvërneci u kthyen në vëmendjen e botës jo për shkak të çështjes mjedisore, por sepse protesta u lidh me emrin e Jared Kushner dhe me hijen e vjehrrit të tij, presidentit amerikan Donald Trump.
Tërheqja zvarrë e protestuesve në Zvërnec nga forcat e sigurisë private, ndërkohë që Policia e Shtetit ishte e pranishme në protestën e 30 majit, ka nxjerrë në shesh prej tre javësh qytetarët. Ajo që nisi si protestë për zonat e mbrojtura, tanimë është kthyer në një protestë mbarëkombëtare, për ndryshim të sistemit qeverisës dhe dorëheqje të kryeministrit Edi Rama.
MĂ« 13 tetor 2024, nga Berlini, Edi Rama njoftoi nĂ« njĂ« intervistĂ« pĂ«r AgjencinĂ« Reuters synimin e vet pĂ«r njĂ« mandat tĂ« katĂ«rt nĂ« krye tĂ« qeverisĂ« shqiptare: âBesoj se mĂ« duhet tĂ« kandidoj, sepse ka punĂ« pĂ«r tĂ« mbaruar. Dhe nĂ« kĂ«to tre mandate kemi bĂ«rĂ« gjĂ«ra tĂ« mrekullueshmeâ. PĂ«r tĂ« dĂ«shmuar arritjet gjatĂ« 11 viteve tĂ« qeverisjes sĂ« tij, ai pĂ«rmendi se vendi kishte âkapĂ«rcyer tavanin e 10 milionĂ« turistĂ«veâ.
VetĂ«m njĂ« ditĂ« mĂ« pas, nga Stockholm-i, Akademia MbretĂ«rore Suedeze e Shkencave njoftoi se do tĂ« nderonte tre ekonomistĂ« dhe politologĂ« (Acemoglu, Johnson dhe Robinson) me Ămimin Nobel âpĂ«r studime se si formohen institucionet dhe se si ato ndikojnĂ« nĂ« mirĂ«qenieâ.
Studiuesit kanë shqyrtuar sistemet politike dhe ekonomike që kolonët europianë vendosën të ndërtonin (ose ruanin) në shoqëritë e kolonizuara prej tyre duke filluar nga shekulli XVI. Sipas tyre, ato sisteme janë një faktor shpjegues i dallimeve midis ish-kolonive, si për sa i përket ecurisë historike të zhvillimit ashtu edhe mirëqenies së sotme ekonomike.
NĂ« vendet ku rrethanat mundĂ«suan vendosjen e vetĂ«m pak kolonĂ«ve europianĂ«, ata ngritĂ«n ose ruajtĂ«n sisteme politike dhe ekonomike shfrytĂ«zuese, synimi i tĂ« cilave ishte sjellja e pĂ«rfitimeve afatshkurtra pĂ«r njĂ« elitĂ« tĂ« vogĂ«l vendase nĂ« kurriz tĂ« popullsisĂ« sĂ« gjerĂ«. Nga ana tjetĂ«r, nĂ« ato vende ku u zhvendosĂ«n pĂ«r tĂ« jetuar shumĂ« kolonĂ«, ata ngritĂ«n ose ruajtĂ«n institucione gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se, tĂ« cilat do tĂ« mundĂ«sonin pĂ«rfitime afatgjata pĂ«r tĂ« gjithĂ« nĂ« âmĂ«mĂ«dheunâ e ri.
Tre nobelistët kanë treguar se si kolonitë me sisteme zhvatëse përjetuan një zhvillim ekonomik relativisht të ngadaltë dhe janë sot vende më pak të begata se simotrat e tyre me sisteme gjithëpërfshirëse.
Shqipëria e 35 viteve të fundit nuk ka qenë një vend i kolonizuar. Madje qysh prej largimit nga pushteti të Ramiz Alisë dhe Partisë së Punës, vendi u shndërrua (të paktën, formalisht) në një demokraci përfaqësuese shumëpartiake me një ekonomi të mbështetur te tregu. Por, ngjashëm me shumë nga kolonitë e shqyrtuara nga nobelistët e vitit 2024, në Shqipëri është ngritur dhe ruajtur një sistem politik dhe ekonomik shfrytëzues.
Në shumë vende ish-komuniste (Rusia është shembulli par excellence), institucionet e dobëta të tranzicionit kanë mundësuar përqendrimin në rritje të pushtetit ekonomik dhe politik në duart e një elite me lidhjet e duhura. Në disa raste këto ishin lidhje të trashëguara prej periudhës diktatoriale.
Kjo Ă«shtĂ« lehtĂ«suar edhe nga politikat e befta dhe tĂ« prera neoliberale qĂ« u zbatuan nĂ« kĂ«to vende pĂ«r tĂ« mundĂ«suar kalimin e shpejtĂ« nga njĂ« ekonomi e komanduar nĂ« njĂ« ekonomi tregu, tĂ« njohura edhe si âterapia e shokutâ. Gjithsesi, nĂ« ShqipĂ«ri (ndryshe nga Rusia) mekanizmi kryesor i kĂ«tij pĂ«rqendrimi nuk ka qenĂ« privatizimi i shpejtĂ« i ndĂ«rmarrjeve shtetĂ«rore nĂ« sektorĂ« strategjikĂ«, ku njĂ« grup i vogĂ«l individĂ«sh arritĂ«n tĂ« blejnĂ« herĂ«t asete shumĂ« tĂ« vlefshme shtetĂ«rore me çmime jashtĂ«zakonisht tĂ« lira.
Në rastin shqiptar, kjo ka ndodhur me anë të patronazhit,klientelizmit dhe kapjes së shtetit. Të zgjedhurit i kanë shpërndarë burimet ekonomike jo sipas mekanizmave meritokratike të mundësive të barabarta, por në këmbim të mbështetjes politike. Më tej akoma, shteti dhe procesi ligjvënës janë vendosur në shërbim të marrjes së përfitimeve ekonomike private.
Në këtë mënyrë, rrethi vicioz i përqendrimit është ushqyer me zbatim të dobët dhe përzgjedhës të ligjit, pasiguri për pronën private, informalitet dhe infiltrim të burimeve financiare kriminale, si edhe konkurrencë të kufizuar në tregje (në rënie edhe në politikë). Cilatdo qofshin rrugët, duke marrë nën kontroll pushtetin ekonomik dhe politik kjo elitë e ka pasur më të lehtë ndërtimin dhe ruajtjen e një sistemi zhvatës, të orientuar drejt përfitimeve afatshkurtra për pak të privilegjuar përkundër zhvillimit të qendrueshëm dhe mirëqenies afatgjatë për të gjithë.
Prania e këtij sistemi vihet re së pari në qasjen zhvatëse ndaj burimeve të përbashkëta natyrore. Gjatë 35 viteve, në të gjithë vendin ka pasur raste të panumërta të shfrytëzimit të paqendrueshëm dhe/ose abuziv të pasurive të nëntokës, pyjeve dhe pasurive ujore. Abuzimet në minierën e kromit në Bulqizë, humbja e sipërfaqeve pyjore në Qarkun e Korçës dhe urbanizimi në zonën e mbrojtur të Vjosë-Nartës janë vetëm disa prej tyre.
Për më tepër, këto pasuri janë përdorur pothuajse tërësisht për nxjerrjen dhe eksportin e lëndëve të para të papërpunuara, duke humbur kështu vlerën e shtuar që do të mbetej në ekonomi prej përpunimit në vend.
Modeli zhvatës shfaqet edhe në përdorimin e burimeve njerëzore, qofshin ato në trajtën e punës së paguar apo të aftësive sipërmarrëse. Në 35 vite, vendi është përballur me probleme serioze në sistemin arsimor, i cili përtej fasadës së arritjeve mbetet i nënfinancuar, i keqqeverisur, me rezultate të dobëta e në rënie në testimet ndërkombëtare, si edhe pa lidhje të mira me tregjet e punës.
Njëkohësisht, Shqipëria ka përjetuar edhe një emigrim masiv të popullsisë, ku mbizotëron largimi i personave të kualifikuar në moshë pune. Si rrjedhojë, ekonomia shqiptare është mbështetur gjerësisht në shfrytëzimin e punës së lirë (edhe asaj të imigrantëve që kanë zëvendësuar të larguarit) dhe me prodhimtari të ulët. Për më tepër, dobësitë ose mungesa tërësore e sindikatave dhe institucionet e dobëta të mbikëqyrjes së tregjeve kanë mundësuar nivele shumë të larta të informalitetit dhe mbrojtje të kufizuar të punës.
Prania e një sistemi që nuk krijon mundësi të barabarta nuk ka qenë nxitëse as për talentin sipërmarrës. Mjedisi vendas ka krijuar besimin se lidhjet me politikën dhe shkelja e ligjit janë faktorë të rëndësishëm përcaktues të suksesit.
Të njëjtin ndikim frenues për sipërmarrjen ka pasur edhe shkalla e lartë e informalitetit dhe konkurrenca e pandershme prej firmave informale. Pengesë e rëndësishme ka qenë edhe vështirësia e sigurimit të burimeve financiare të nevojshme për nisjen dhe/ose rritjen e bizneseve, përtej kanaleve problematike të shfrytëzimit të financimeve shtetërore dhe të pastrimit të parave. Në 35 vite, Shqipëria ka vuajtur një krizë të rëndë të skemave piramidale, nuk ka arritur të zhvillojë ende tregje të mirëfillta të kapitalit, si dhe i ka përdorur remitancat sidomos për shpenzime konsumi dhe strehim.
Qasja zhvatëse është shfaqur edhe në përdorimin e kapitalit fizik. Ajo ka nisur qysh në ditët e para të Shqipërisë paskomuniste me shkatërrimin ose shitjen e rrëmujshme, me çmime jashtëzakonisht të lira, të pasurive të ndërmarrjeve shtetërore. E njëjta vijoi (në mënyrë më domethënëse) në 35 vitet që pasuan në rrugë të tjera të shfaqjes së patronazhit, klientelizmit dhe kapjes së shtetit: ndërtimi dhe menaxhimi i keq i infrastrukturës publike, praktikat jokonkurruese dhe korruptive në prokurimet publike dhe marrëveshjet për koncesione/PPP (në lidhje, zbatim dhe monitorim), si edhe keqmenaxhimi i ndërmarrjeve shtetërore.
Krahas përdorimit të faktorëve të prodhimit, sistemi shfrytëzues vërehet edhe te prirjet e zhvillimit të sektorëve të ekonomisë. Struktura e ekonomisë shqiptare ka ndryshuar gjatë 35 viteve, duke e zhvendosur gradualisht prodhimin (dhe punësimin) nga bujqësia dhe industria e tekstileve dhe këpucëve, që punon me material porositësi/fason, drejt shërbimeve (ku mbizotëron turizmi) dhe ndërtimit.
PavarĂ«sisht kĂ«tyre zhvillimeve, produktiviteti dhe vlera e shtuar nĂ« ekonomi kanĂ« vijuar tĂ« jenĂ« tĂ« ulĂ«ta. KĂ«shtu, turizmi ka ofruar njĂ« nivel tĂ« ulĂ«t sofistikimi tĂ« shĂ«rbimit (dhe tĂ« ardhurash), ka qenĂ« mjaft i pĂ«rqendruar nĂ« bregdet dhe gjatĂ« periudhĂ«s qershor-shtator, si dhe ka ndikuar negativisht nĂ« mjedis dhe bujqĂ«sinĂ« vendase. NĂ« fakt, ShqipĂ«ria ka shfaqur njĂ« varĂ«si nĂ« rritje nga importi i ushqimeve dhe rrezikon tâa kthejĂ« turizmin nĂ« âindustrinĂ« e re minerareâ tĂ« vendit: njĂ« sektor qĂ« pĂ«rdor burimet natyrore pĂ«r tâi âeksportuarâ pa shfrytĂ«zuar mirĂ« potencialin e vlerĂ«s sĂ« shtuar dhe tĂ« lidhjes me sektorĂ«t e tjerĂ« tĂ« ekonomisĂ«.
Nga ana tjetër, sektori i ndërtimit ka ardhur duke u zgjeruar, edhe falë rritjes së turizmit. Por, krahas ndikimit pozitiv në rritjen ekonomike (ashtu si turizmi), zgjerimi intensiv i ndërtimit ka sjellë ndikim negativ në mjedis dhe shëndetin e popullsisë, përkeqësim të konflikteve për pronësinë, si dhe rritje të çmimeve dhe qirave në tregjet e pasurive të paluajtshme (sidomos në bregdet dhe Tiranë). Gjithashtu, rritja e shpejtë e këtij sektori duket të jetë ushqyer edhe përmes infiltrimit të burimeve financiare me origjinë kriminale dhe pastrimit të tyre nëpërmjet ndërtimit.
SĂ« fundi, vlen tĂ« theksohet se shoqĂ«ri tĂ« tilla me sisteme politike dhe ekonomike zhvatĂ«se nuk janĂ« tĂ« prirura tĂ« ndryshojnĂ« lehtĂ«. Sipas tre nobelistĂ«ve tĂ« vitit 2024, elita e privilegjuar nuk ka nxitje pĂ«r tĂ« ndryshuar gjendjen. Tekefundit, askush nuk do tâua kompensonte atyre pĂ«rfitimet e humbura nga ndĂ«rtimi i njĂ« sistemi tĂ« ndryshĂ«m, me institucione qĂ« do tĂ« mundĂ«sonin pĂ«rfitime afatgjata pĂ«r tĂ« gjithĂ«. E megjithatĂ«, ndonjĂ«herĂ« demokratizimi ndodh. Mobilizimi i popullsisĂ« mund tĂ« shndĂ«rrohet nĂ« njĂ« kĂ«rcĂ«nim pĂ«r revolucion, i cili mund tĂ« jetĂ« edhe mĂ« i madh kur protestat janĂ« paqĂ«sore (sepse iu bashkohen mĂ« shumĂ« njerĂ«z).
PĂ«rballĂ« kĂ«tij kĂ«rcĂ«nimi dhe nĂ« kushtet e humbjes sĂ« besueshmĂ«risĂ« nĂ« sytĂ« e shumicĂ«s, elita e privilegjuar nuk mundet tâa kapĂ«rcejĂ« gjendjen e krijuar nĂ«pĂ«rmjet premtimeve tĂ« reja pĂ«r reforma. E vetmja rrugĂ« mbetet dorĂ«zimi i pushtetit dhe vendosja e njĂ« sistemi mĂ« demokratikâŠ
*Armando Memushiështë ekonomist, mësimdhënës dhe ish-diplomat me mbi 13 vite përvojë në akademi, diplomaci dhe shoqërinë civile. Ka dhënë mësim në ekonomi, ka zhvilluar kërkim shkencor në fushën e Analizës Ekonomike të së Drejtës dhe Sjelljes së Konsumatorit, si dhe ka udhëhequr ekipe dhe procese në administratën diplomatike shqiptare, përfshirë drejtimin e ekipit konsullor në Romë gjatë pandemisë.
Protesta qytetare e njohur si Revolucioni Flamingo është një nga mobilizimet qytetare më të rëndësishme të viteve të fundit në Shqipëri. Në thelb të saj qëndron pakënaqësia me mënyrën si funksionon sistemi aktual i pushtetit politik dhe ekonomik, dhe me mënyrën se si merren vendimet për pasuritë publike dhe natyrore. Protesta nisi nga shqetësimet për ndërhyrjet dhe projektin e propozuar turistik të lidhur me Jared Kushner në zonën e mbrojtur Vjosë-Nartë, por tashmë është zgjeruar në një kërkesë më të gjerë politike për një sistem qeverisjeje më të përgjegjshëm, më të hapur, dhe në shërbim të interesit publik.
Teksa protesta ka hyrĂ« nĂ« ditĂ«n e 20, shqetĂ«simet dhe kĂ«rkesat e qytetarĂ«ve nuk janĂ« adresuar nĂ« thelb. Kryeministri Edi Rama ka zgjedhur qĂ« prej fillimit ta paraqesĂ« mobilizimin kryesisht pĂ«rmes njĂ« kornize tjetĂ«r: si rezultat tĂ« âluftĂ«s hibrideâ, ndikimit tĂ« huaj keqdashĂ«s, llogarive tĂ« automatizuara dhe instrumentalizimit nga aktorĂ« si Irani, Rusia, aktorĂ« greqishtfolĂ«s apo rrjete tĂ« tjera ideologjike dhe anti-Trump. Kjo kornizĂ« e zhvendos debatin nga shkaqet e pakĂ«naqĂ«sisĂ« qytetare te origjina e supozuar e amplifikimit online.
SĂ« fundmi, sipas raportimeve mediatike, ka qarkulluar njĂ« raport konfidencial i kompanisĂ« Blackbird.AI. Raporti analizon narrativat online rreth projektit tĂ« propozuar tĂ« Jared Kushner nĂ« ZvĂ«rnec dhe e vendos analizĂ«n brenda njĂ« dataset-i tĂ« titulluar âKushner Investment in Albaniaâ. Ai identifikon narrativa negative ndaj projektit, aktorĂ« qĂ« i kanĂ« amplifikuar ato, si dhe sinjale tĂ« mundshme koordinimi apo sjelljeje tĂ« dyshimtĂ« nĂ« hapĂ«sirĂ«n online. Sipas tĂ« njĂ«jtave raportime, dokumenti po shpĂ«rndahet privatisht, ndĂ«rsa nuk dihet kush e ka porositur apo financuar. Ai nuk Ă«shtĂ« paraqitur zyrtarisht nga ndonjĂ« institucion shqiptar, nuk shoqĂ«rohet me njĂ« metodologji tĂ« detajuar publike qĂ« lejon verifikim tĂ« pavarur dhe nuk i Ă«shtĂ« nĂ«nshtruar njĂ« procesi tĂ« hapur shqyrtimi. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« arsye, raporti kĂ«rkon njĂ« lexim tĂ« kujdesshĂ«m: çfarĂ« mat realisht, çfarĂ« na tregon dhe çfarĂ« nuk provon.
Blackbird.AI Ă«shtĂ« kompani private e bazuar nĂ« SHBA qĂ« punon nĂ« fushĂ«n e ânarrative intelligenceâ, pra analizĂ«s sĂ« mĂ«nyrĂ«s si pĂ«rhapen narrativat online, cilĂ«t aktorĂ« i amplifikojnĂ«, si lidhen rrjetet mes tyre dhe ku mund tĂ« shfaqen sinjale manipulimi, dezinformimi apo koordinimi. Produkte tĂ« tilla pĂ«rdoren zakonisht pĂ«r tĂ« kuptuar rreziqe reputacionale, fushata influence dhe lĂ«vizjen e pĂ«rmbajtjes nĂ« hapĂ«sira digjitale. Ky Ă«shtĂ« konteksti nĂ« tĂ« cilin duhet lexuar edhe raporti pĂ«r ShqipĂ«rinĂ«: si analizĂ« e qarkullimit online tĂ« narrativave, jo si hetim mbi origjinĂ«n apo organizimin e protestĂ«s.
Nga pikĂ«pamja kohore, narrativa politike e âluftĂ«s hibrideâ i ka paraprirĂ« raportit. Raporti nuk e futi kĂ«tĂ« tezĂ« nĂ« debat, por po qarkullon tani si material qĂ« mund tâi japĂ« mbĂ«shtetje analitike dhe faktike tĂ« pretenduar njĂ« teze qĂ« ishte artikuluar mĂ« herĂ«t nga Kryeministri dhe mazhoranca. Kjo kronologji ka rĂ«ndĂ«si edhe sepse metodologjia e raportit pĂ«rmend relevancĂ«n e narrativave ndaj âinteresave tĂ« klientitâ. MegjithatĂ«, nuk Ă«shtĂ« e qartĂ« kush Ă«shtĂ« klienti, si Ă«shtĂ« paguar raporti dhe pĂ«r çfarĂ« qĂ«llimi Ă«shtĂ« porositur. NĂ« njĂ« debat publik pĂ«r njĂ« protestĂ« qytetare tĂ« kĂ«tyre pĂ«rmasave, porositĂ«si dhe qĂ«llimi i raportit bĂ«hen pjesĂ« e diskutimit, sepse ngrejnĂ« pikĂ«pyetje nĂ«se dokumenti Ă«shtĂ« vlerĂ«sim i pavarur apo analizĂ« e ndĂ«rtuar sipas interesave tĂ« klientit. Pa ditur kush e kĂ«rkoi analizĂ«n, me çfarĂ« pyetjeje kĂ«rkimore dhe pĂ«r cilin interes, raporti nuk mund tĂ« trajtohet si vlerĂ«sim neutral i protestĂ«s.
Dokumenti e kornizon objektin e analizĂ«s si debat rreth investimit tĂ« lidhur me Jared Kushner nĂ« ShqipĂ«ri dhe rreth ânarrativave negativeâ ndaj projektit. Ky dallim Ă«shtĂ« thelbĂ«sor. Revolucioni Flamingo Ă«shtĂ« protestĂ« qytetare me fushĂ« mĂ« tĂ« gjerĂ« se reputacioni online i njĂ« investimi. Ajo ka ngritur shqetĂ«sime pĂ«r ndryshimet ligjore nĂ« zonat e mbrojtura, konsultimin publik, transparencĂ«n, pronĂ«n publike, cilĂ«sinĂ« e vendimmarrjes, rolin e institucioneve dhe marrĂ«dhĂ«nien mes investimit privat dhe interesit publik. Raporti nuk i analizon kĂ«to çështje nĂ« substancĂ«; ai sheh kryesisht narrativat digjitale qĂ« janĂ« krijuar rreth projektit tĂ« propozuar tĂ« Kushner nĂ« ZvĂ«rnec.
Raporti evidenton narrativa konspirative, gjuhë antisemitike, korniza anti-Trump, anti-izraelite dhe anti-perëndimore, si dhe forma të mundshme amplifikimi të koordinuar. Këto gjetje duhen marrë seriozisht sepse tregojnë se rreth një proteste qytetare mund të krijohen shtresa përmbajtjeje që e dëmtojnë vetë kauzën. Kur mbi shqetësimet për zonat e mbrojtura, pronën publike dhe llogaridhënien ngjiten teori konspirative, gjuhë urrejtjeje apo interpretime të huaja për kontekstin shqiptar, debati zhvendoset nga substanca e protestës. Për mediat, aktivistët dhe qytetarët, kjo do të thotë se duhet bërë dallim mes kritikës legjitime ndaj projektit dhe përmbajtjeve që e përdorin protestën për qëllime të tjera politike ose ideologjike.
Raporti është i dobishëm sepse tregon si një protestë vendore mund të dalë nga konteksti i saj fillestar sapo hyn në qarkullimin ndërkombëtar online. Revolucioni Flamingo nisi nga shqetësime për zonat e mbrojtura, pronën publike, transparencën dhe llogaridhënien. Por lidhja e çështjes me emra si Trump, Kushner apo Izrael bëri që protesta të merrej edhe nga aktorë dhe audienca jashtë Shqipërisë, të cilët e lexojnë atë përmes interesave dhe përplasjeve të tyre politike. Kjo zhvendosje ka rëndësi sepse mund të ndryshojë mënyrën si kuptohet protesta. Një mobilizim qytetar për qeverisjen e pasurive publike mund të paraqitet jashtë vendit si pjesë e betejave politike që nuk janë të protestuesve shqiptarë. Raporti ndihmon për të parë këtë shtresë të debatit: mënyrën si kauza amplifikohet, riformulohet dhe përdoret nga aktorë që nuk kanë qenë burimi i pakënaqësisë qytetare në Shqipëri.
Pika ku raporti nuk e mban peshën e pretendimit politik lidhet me kalimin nga amplifikimi te autorësia. Raporti mund të tregojë se narrativa të caktuara janë ripostuar, zmadhuar ose deformuar nga llogari të huaja dhe rrjete të dyshimta. Ai nuk provon se këta aktorë e krijuan protestën, e organizuan, e drejtuan ose e mbajtën gjallë. Një video nga protesta mund të shpërndahet nga një llogari e huaj dhe të futet në një kornizë anti-Trump apo pro-ruse. Kjo tregon përdorimin e një ngjarjeje ekzistuese, por jo origjinën e saj.
Për të mbështetur pretendimin se Revolucioni Flamingo është produkt i aktorëve të huaj, do të duheshin prova të forta që shkojnë përtej rrjeteve sociale: lidhje me organizatorë vendas, financim, udhëzime, koordinim të thirrjeve për protestë, ndikim mbi logjistikën, kontroll mbi mesazhet kryesore dhe efekt i matshëm mbi pjesëmarrjen në terren. Raporti nuk paraqet një zinxhir të tillë provash. Ai mat postime, angazhime online dhe rrjete shpërndarjeje. Këto të dhëna shpjegojnë vetëm qarkullimin online të përmbajtjes, kryesisht në një platformë si X, por jo origjinën shoqërore dhe politike të protestës.
Vetë raporti pranon se shqetësimet që qëndrojnë në bazë të protestës janë reale. Ai e vendos nisjen e polemikës te çështjet e qeverisjes dhe mjedisit, përpara se të analizojë se si aktorë të jashtëm i kanë amplifikuar ato në hapësirën online. Ky pranim është i rëndësishëm sepse vendos një kufi të qartë për leximin e raportit: ai mund të flasë për mënyrën si një krizë reale është shfrytëzuar, riformuluar ose zmadhuar nga aktorë të ndryshëm, por nuk e kthen vetë krizën në produkt të atyre aktorëve. Prania e amplifikimit të jashtëm nuk e zhbën bazën qytetare të pakënaqësisë dhe nuk u jep përgjigje arsyeve që e kanë nxitur protestën.
NjĂ« kufizim metodologjik lidhet me peshĂ«n e X-it nĂ« analizĂ«. Raporti deklaron se mbulon X, Telegram, media online, Reddit dhe TikTok. MegjithatĂ«, provat mĂ« tĂ« forta pĂ«r rrjete, koordinim dhe sjellje âbot-likeâ duken tĂ« pĂ«rqendruara te X. Kjo platformĂ« kap mirĂ« aktorĂ«t ndĂ«rkombĂ«tarĂ«, komentuesit gjeopolitikĂ« dhe llogaritĂ« e politizuara amerikane. Mobilizimi qytetar nĂ« ShqipĂ«ri zhvillohet edhe nĂ« komunitete lokale, media vendase, Instagram, TikTok, Facebook, WhatsApp, takime fizike dhe hapĂ«sira proteste. NjĂ« analizĂ« e dominuar nga X mund tĂ« tregojĂ« ndĂ«rkombĂ«tarizimin e debatit, por jep pak pĂ«r organizimin qytetar nĂ« terren. Kjo krijon rrezik qĂ« ndĂ«rkombĂ«tarizimi i debatit tĂ« duket mĂ« pĂ«rfaqĂ«sues se vetĂ« mobilizimi vendas.
Etiketimet e raportit pĂ«r llogari âtĂ« pĂ«rafruara me narrativat ruseâ, aktivitetin nĂ« gjuhĂ«n greke dhe llogaritĂ« me fokus Iranin kĂ«rkojnĂ« lexim proporcional. Raporti pĂ«rfshin aktorĂ« tĂ« ndryshĂ«m nĂ«n kategori tĂ« gjera dhe nuk e bĂ«n gjithmonĂ« tĂ« qartĂ« dallimin mes shpĂ«rndarjes sĂ« mesazheve tĂ« ngjashme, qĂ«ndrimit kritik ndaj projektit dhe koordinimit tĂ« mirĂ«filltĂ«. Kjo e kufizon peshĂ«n shpjeguese tĂ« gjetjeve, sidomos kur vetĂ« aktiviteti greqisht pĂ«rbĂ«n mĂ« pak se 1 pĂ«r qind tĂ« diskutimit total. Edhe referencat pĂ«r llogari apo agregatorĂ« me fokus Iranin mbeten nĂ« nivelin e qarkullimit online tĂ« narrativave dhe nuk mjaftojnĂ« pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur pretendime mĂ« tĂ« gjera pĂ«r drejtim shtetĂ«ror, ndĂ«rhyrje kibernetike apo ndikim tĂ« provuar mbi protestĂ«n nĂ« ShqipĂ«ri. Kjo nuk pĂ«rjashton mundĂ«sinĂ« qĂ« aktorĂ« tĂ« huaj apo rrjete tĂ« dyshimta ta kenĂ« shfrytĂ«zuar protestĂ«n pĂ«r qĂ«llimet e tyre; kĂ«rkon qĂ« njĂ« pretendim i tillĂ« tĂ« mbĂ«shtetet me prova tĂ« qarta, tĂ« verifikueshme dhe tĂ« lidhura drejtpĂ«rdrejt me mobilizimin nĂ« ShqipĂ«ri.
Raporti ka edhe njĂ« mangĂ«si tĂ« rĂ«ndĂ«sishme nĂ« qasje: fokusohet te narrativat kundĂ«r projektit dhe kundĂ«r qeverisĂ«, pa analizuar me tĂ« njĂ«jtĂ«n thellĂ«si narrativat pro-projektit, amplifikimin e mesazheve zyrtare, sulmet ndaj protestuesve apo pĂ«rpjekjet pĂ«r tâi paraqitur qytetarĂ«t si tĂ« manipuluar. Manipulimi i debatit publik mund tĂ« vijĂ« nga mĂ« shumĂ« se njĂ« drejtim. NjĂ« analizĂ« e plotĂ« e mjedisit informativ do tĂ« duhej tĂ« shihte koordinimin, pĂ«rzgjedhjen dhe manipulimin nĂ« tĂ« gjitha drejtimet.
Mangësia më e madhe e raportit është se e trajton protestën kryesisht si fenomen të qarkullimit online dhe lë në hije kontekstin e qeverisjes që e ka ushqyer atë. Revolucioni Flamingo është nxitur nga pyetje konkrete për ndryshimet ligjore në zonat e mbrojtura, transparencën e lejeve dhe vendimeve, konsultimin publik, përdorimin e pronës publike, hetimet institucionale, rolin e SPAK-ut dhe raportin mes interesit publik dhe investimit privat.
KĂ«to çështje kĂ«rkojnĂ« dokumente, pĂ«rgjigje institucionale dhe llogaridhĂ«nie. NjĂ« raport mbi narrativat online mund tâi pĂ«rmendĂ« si sfond, por nuk mund tâi zĂ«vendĂ«sojĂ« dhe as ta zhvendosĂ« vĂ«mendjen prej tyre.
Raporti mund të shërbejë për një qëllim të kufizuar, por të rëndësishëm: të paralajmërojë publikun se një kauzë reale mund të deformohet nga aktorë që nuk kanë lidhje me shqetësimet qytetare në Shqipëri. Prania e gjuhës antisemitike, kornizave konspirative dhe instrumentalizimit gjeopolitik duhet marrë seriozisht. Media, aktivistët dhe qytetarët kanë interes ta mbrojnë debatin nga këto përmbajtje, sepse ato e largojnë vëmendjen nga thelbi i protestës dhe krijojnë hapësirë për delegjitimim politik.
Në të njëjtën kohë, institucionet nuk mund ta përdorin rrezikun e instrumentalizimit online si zëvendësim për përgjigjet që u detyrohen qytetarëve. Edhe nëse një pjesë e debatit është amplifikuar nga llogari të huaja, kjo nuk i jep përgjigje çështjeve që ndezën mobilizimin.
NjĂ« debat i ndershĂ«m publik duhet tĂ« ndajĂ« qartĂ« tri nivele. Niveli i parĂ« Ă«shtĂ« pĂ«rmbajtja e protestĂ«s: mjedisi, prona publike, konsultimi, ligji dhe llogaridhĂ«nia. Niveli i dytĂ« Ă«shtĂ« mjedisi informativ: si qarkullojnĂ« narrativat, kush i amplifikon, cilat pĂ«rmbajtje janĂ« problematike dhe ku ka sjellje tĂ« dyshimtĂ«. Niveli i tretĂ« Ă«shtĂ« pĂ«rdorimi politik i kĂ«tij raporti apo raporteve tĂ« tjera: mĂ«nyra si njĂ« dokument konfidencial mund tĂ« shĂ«rbejĂ« pĂ«r tĂ« forcuar njĂ« narrativĂ« zyrtare mbi âluftĂ«n hibrideâ. PĂ«rzierja e kĂ«tyre niveleve prodhon mĂ« shumĂ« mjegull dhe nuk ofron qartĂ«si pĂ«r publikun.
Revolucioni Flamingo duhet gjykuar mbi bazën e arsyeve që nxorën qytetarët në protestë dhe mbi përgjigjet që qeveria dhe aktorët politikë japin për ato arsye. Amplifikimi online mund të shpjegojë si një protestë u bë pjesë e debatit ndërkombëtar. Ai nuk shpjegon pse qytetarët vazhdojnë me qëndrueshmëri protestën e tyre.
Qindra protestues sot vendosën të ndryshojnë itinerarin e protestës për të marshuar drejt Parlamentit, aty ku mbahej seanca e radhës. Gjatë marshimit, qytetarët u ndeshën me deputetet të cilët po largoheshin.
NĂ«n thirrjet pĂ«r revolucion, ata akuzuan pĂ«r korrupsion deputete tĂ« mazhorancĂ«s si Blendi Ăuçi apo Mirela Kumbaro, tĂ« cilĂ«t sapo ishin larguar nga Parlamenti. I vetmi deputet qĂ« ndaloi pĂ«rballĂ« qytetarĂ«ve protestues ishte Ardit Bido. Ai ju afrua grupit tĂ« qytetarĂ«ve, por hasi nĂ« kundĂ«rshti pĂ«r komunikim me ta. Protestuesit e pritĂ«n me thirrjet âO hajdutâ ndĂ«rsa Bido u pĂ«rgjigj sĂ« kĂ«to thirrje vijnĂ« ânga turma qĂ« ka njĂ« egĂ«rsi publikeâ. Deputeti Bino u largua nĂ«n praninĂ« e forcave tĂ« policisĂ«, pa u shĂ«nuar incidente.
Më pas, protesta u zhvendos përballë Kryeministrisë, aty ku zhvillohet rishtas prej 19 ditësh.
âMĂ« dhemb nĂ« shpirt, kur shoh qĂ« njerĂ«zit dergjen nĂ« spiatle private, sepse pĂ«r fat tĂ« keq, kostot nĂ« spitalet shtetĂ«rore , nuk kanĂ« asnjĂ« diferencĂ« me ato privatetâ, tha Rosella Pulatani nĂ« fjalĂ«n e saj pĂ«rballĂ« KryeministrisĂ«.
âKy Ă«shtĂ« bilanci i qeverisĂ«: spitalet bosh, rinia jashtĂ«, dhe xhepat boshâ, u shpreh njĂ« tjetĂ«r protestues.
Pavarësisht kërkesave për dorëheqje, Kryeministri Edi Rama ka vijuar të komentojë protestën në rrjetet e tij sociale si një organizim të nxitur nga shpifja dhe dizinformimi. Ai e konsideroi atë një demonstrim politik të skamur në ide, të varfër në argumenta dhe të degraduar në fjalor.
MĂ« pas, ai kĂ«rkoi bashkĂ«bisedim me âflamingotâ duke iu referuar protestuesve, tĂ« cilĂ«t ânuk e humbasin bukurinĂ« e tyre nĂ«se angazhohen nĂ« diskutimin e dobishĂ«m pĂ«r tĂ« ardhmen e zonĂ«s dhe rrugĂ«n e zhvillimit tĂ« ShqipĂ«risĂ«â.
Grupi i flamingove iu pĂ«rgjigj kĂ«rkesĂ«s sĂ« Edi RamĂ«s pĂ«r bashkĂ«bisedim, me njĂ« pĂ«rgjigje tĂ« thjeshtĂ« ânĂ« gjuhĂ«n e flamingoveâ: âRama, jepe dorĂ«heqjenâ.
âZĂ«ri i flamingoveâ arrin te Parlamenti Evropian: Ndaloni ndĂ«rtimet nĂ« zonat e mbrojtura
Parlamenti Evropian miratoi rezolutĂ«n pĂ«r Raportin e Komisionit Evropian mbi ShqipĂ«rinĂ« pĂ«r vitin 2025, duke shprehur shqetĂ«sim tĂ« thellĂ« pĂ«r zhvillimet e fundit nĂ« Peizazhin e Mbrojtur PishĂ« PoroâNartĂ«, i njohur edhe si VjosĂ«âNartĂ«.
Eurodeputetët u kërkuan autoriteteve shqiptare të shfuqizojnë ndryshimet e vitit 2024 në Ligjin për Zonat e Mbrojtura, të cilat lejojnë zhvillimin e infrastrukturës turistike në shkallë të gjerë brenda këtyre territoreve dhe dobësojnë mekanizmat e mbrojtjes mjedisore.
Në rezolutë kërkohet gjithashtu një moratorium i menjëhershëm për procedurat e reja të lejeve, punimet ndërtimore dhe ndërhyrjet zhvillimore brenda zonave të mbrojtura, derisa të shfuqizohen dispozitat e papajtueshme të Ligjit të ndryshuar për Zonat e Mbrojtura dhe të garantohet përputhja e plotë me standardet e BE-së për mbrojtjen e natyrës.
Parlamenti Evropian shprehu shqetësim edhe për Ligjin për Investimet Strategjike. Sipas rezolutës, procedurat e përshpejtuara të lejeve dhe dobësimi i kontrollit mjedisor rrezikojnë të kenë pasoja negative në zonat e mbrojtura dhe territoret e tjera ekologjikisht të ndjeshme.
123 akademikë dhe kërkues shkencorë shqiptarë që jetojnë dhe punojnë në vende të ndryshme të botës kanë shprehur mbështetjen e tyre për protestat qytetare që po zhvillohen në Shqipëri.
Ata i kanë cilësuar protestat si një reagim legjitim ndaj krizës së thellë politike dhe institucionale, e cila, sipas tyre, ka dëmtuar besimin e qytetarëve te shteti dhe të ardhmen e vendit.
NĂ« njĂ« deklaratĂ« publike tĂ« titulluar âArsimi, Shkenca dhe Inovacioni â DomosdoshmĂ«ri KombĂ«tareâ, akademikĂ«t dhe kĂ«rkuesit shkencorĂ« shqiptarĂ« shprehin solidaritet me protestuesit dhe me kĂ«rkesat e tyre pĂ«r njĂ« ShqipĂ«ri mĂ« tĂ« pĂ«rgjegjshme, transparente dhe tĂ« drejtĂ«, me institucione qĂ« u shĂ«rbejnĂ« qytetarĂ«ve dhe jo pushtetit.
âBesojmĂ« se shumĂ« nga sfidat me tĂ« cilat pĂ«rballet ShqipĂ«ria sot janĂ« rezultat i dĂ«shtimeve tĂ« pĂ«rsĂ«ritura politike dhe institucionale, tĂ« cilat pĂ«r shumĂ« vite kanĂ« dobĂ«suar besimin e qytetarĂ«ve te shteti, te drejtĂ«sia dhe te mundĂ«sia pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar tĂ« ardhmen nĂ« vendin e tyreâ, thuhet nĂ« deklaratĂ«n e pĂ«rbashkĂ«t tĂ« akademikĂ«ve.
Sipas tyre, kjo krizë vjen edhe për shkak të gjendjes së arsimit, shkencës dhe inovacionit në Shqipëri.
âPolitikat e ndjekura ndĂ«r dekada nuk i kanĂ« vendosur kĂ«ta sektorĂ« dhe kapitalin njerĂ«zor nĂ« qendĂ«r tĂ« zhvillimit tĂ« vendit. PĂ«rkundrazi, ato kanĂ« toleruar nĂ«n-financimin, mungesĂ«n e meritokracisĂ«, dobĂ«simin e integritetit akademik, lidhjet klienteliste dhe mungesĂ«n e njĂ« vizioni afatgjatĂ« pĂ«r dijen si interes kombĂ«tarâ, thekson, ndĂ«r tĂ« tjera, deklarata.
Në reagimin e tyre theksohet se pa arsim cilësor, pa kërkim shkencor serioz dhe pa inovacion, nuk mund të ketë zhvillim të qëndrueshëm, ekonomi konkurruese dhe institucione demokratike të forta.
âNjĂ« shoqĂ«ri nuk mund tĂ« ecĂ« pĂ«rpara duke nĂ«nvlerĂ«suar dijen, duke dobĂ«suar universitetet dhe duke trajtuar aftĂ«sinĂ«, kompetencĂ«n dhe punĂ«n e ndershme si vlera dytĂ«soreâ, shkruajnĂ« ata.
Sipas nënshkruesve, gjendja e arsimit dhe shkencës nuk është thjesht një problem sektorial, por një tregues i drejtpërdrejtë i modelit të qeverisjes në vend. Ata rendisin si problematika kryesore mungesën e financimit të qëndrueshëm, ndërhyrjet politike në universitete, standardet e dobëta akademike dhe mungesën e lidhjes së dijes me zhvillimin ekonomik.
Deklarata ngre gjithashtu shqetësimin për largimin e vazhdueshëm të të rinjve dhe profesionistëve të kualifikuar nga Shqipëria. Akademikët argumentojnë se rikthimi i besimit te dija, puna dhe merita është kusht për krijimin e mundësive reale për brezat e ardhshëm.
Ata shprehin gatishmërinë për të kontribuar me ekspertizën dhe përvojën e tyre në ndërtimin e institucioneve serioze dhe në forcimin e arsimit, shkencës dhe inovacionit në Shqipëri. Megjithatë, sipas tyre, ky kontribut nuk mund të shkëputet nga nevoja për ndryshime të thella politike dhe institucionale, të cilat po kërkohen nga qytetarët në protestë.
âE ardhmja e ShqipĂ«risĂ« nuk mund tĂ« ndĂ«rtohet pa dije. NjĂ« vend qĂ« nuk vlerĂ«son arsimin, shkencĂ«n, inovacionin dhe kapitalin e vet njerĂ«zor, dobĂ«son vetvetenâ, pĂ«rfundon deklarata.
Deklarata është nënshkruar nga 123 akademikë, profesorë dhe kërkues shqiptarë të diasporës, të angazhuar në universitete dhe institucione kërkimore në vende si Gjermania, Britania e Madhe, Shtetet e Bashkuara, Zvicra, Franca, Italia, Austria, Belgjika, Holanda, Danimarka, Norvegjia, Suedia, Finlanda, Australia dhe vende të tjera.
Parlamenti Evropian miratoi sot rezolutĂ«n pĂ«r Raportin e Komisionit Evropian mbi ShqipĂ«rinĂ« pĂ«r vitin 2025, duke shprehur shqetĂ«sim tĂ« thellĂ« pĂ«r zhvillimet e fundit nĂ« Peizazhin e Mbrojtur PishĂ« PoroâNartĂ«, i njohur edhe si VjosĂ«âNartĂ«.
Eurodeputetët u kërkuan autoriteteve shqiptare të shfuqizojnë ndryshimet e vitit 2024 në Ligjin për Zonat e Mbrojtura, të cilat lejojnë zhvillimin e infrastrukturës turistike në shkallë të gjerë brenda këtyre territoreve dhe dobësojnë mekanizmat e mbrojtjes mjedisore.
NĂ« rezolutĂ« kĂ«rkohet gjithashtu: âNjĂ« moratorium i menjĂ«hershĂ«m pĂ«r procedurat e reja tĂ« lejeve, punimet ndĂ«rtimore dhe ndĂ«rhyrjet zhvillimore brenda zonave tĂ« mbrojtura, derisa tĂ« shfuqizohen dispozitat e papajtueshme tĂ« Ligjit tĂ« ndryshuar pĂ«r Zonat e Mbrojtura dhe tĂ« garantohet pĂ«rputhja e plotĂ« me standardet e BE-sĂ« pĂ«r mbrojtjen e natyrĂ«s.â
Parlamenti Evropian shprehu shqetësim edhe për Ligjin për Investimet Strategjike. Sipas rezolutës, procedurat e përshpejtuara të lejeve dhe dobësimi i kontrollit mjedisor rrezikojnë të kenë pasoja negative në zonat e mbrojtura dhe territoret e tjera ekologjikisht të ndjeshme.
Edhe pse rezoluta nuk është juridikisht detyruese, ajo përbën një sinjal të fortë politik për Shqipërinë në kuadër të procesit të anëtarësimit në Bashkimin Evropian.
QĂ«ndrimi i Parlamentit Evropian vjen pas deklaratĂ«s sĂ« Komisioneres Evropiane pĂ«r Zgjerimin, Marta Kos, mĂ« 15 qershor, e cila u prit me kritika nga ambientalistĂ«t.  Ajo tha se Komisioni kishte marrĂ« garanci nga qeveria shqiptare se projekti do tâi nĂ«nshtrohej njĂ« VlerĂ«simi tĂ« plotĂ« tĂ« Ndikimit nĂ« Mjedis dhe se do tĂ« respektoheshin standardet evropiane.
Sipas Joni Vorpsit nga organizata mjedisore PPNEA, thirrja e Parlamentit Evropian pĂ«r moratorium tĂ« menjĂ«hershĂ«m Ă«shtĂ« pikĂ«risht ajo qĂ« nevojitet pĂ«r mbrojtjen e VjosĂ«âNartĂ«s.
âAjo u jep autoriteteve shqiptare kohĂ«n dhe qartĂ«sinĂ« e nevojshme pĂ«r tâu pĂ«rafruar me standardet evropiane pĂ«r mbrojtjen e natyrĂ«s dhe pĂ«r tĂ« shmangur gabime tĂ« pakthyeshme qĂ« do tĂ« dĂ«mtonin rrugĂ«n e ShqipĂ«risĂ« drejt BE-sĂ«. Ne e duam ShqipĂ«rinĂ« nĂ« familjen evropiane dhe pikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« arsye nuk mund tĂ« lejojmĂ« qĂ« kjo çështje tĂ« trajtohet gabimâ, u shpreh Vorpsi.
Edhe Anouk Puymartin, drejtuese e politikave në BirdLife Europe and Central Asia, tha se përmes kësaj rezolute Parlamenti Evropian është rreshtuar përkrah qytetarëve shqiptarë që protestojnë për mbrojtjen e zonës.
âKy votim dĂ«rgon njĂ« mesazh tĂ« qartĂ«: nuk mund tĂ« bĂ«hesh pjesĂ« e Bashkimit Evropian ndĂ«rsa shkatĂ«rron ligatinat e mbrojtura dhe anashkalon ligjet e tua. Mbrojtja e VjosĂ«âNartĂ«s dhe respektimi i Direktivave pĂ«r ShpendĂ«t dhe Habitatet janĂ« kushte themelore pĂ«r anĂ«tarĂ«simin nĂ« BEâ, u shpreh Puymartin nĂ« deklaratĂ«n e publikuar nga BirdLife Europe.
Sot Ă«shtĂ« dita e 18-tĂ« qĂ« qytetarĂ«t protestojnĂ« kundĂ«r projekteve turistike dhe ndĂ«rhyrjeve nĂ« zonĂ«n e mbrojtur PishĂ« PoroâNartĂ«, nĂ« atĂ« qĂ« tashmĂ« njihet si âRevolucioni Flamingoâ.
Protesta nisi si një lëvizje për mbrojtjen e zonës dhe kundër dhunës së ushtruar ndaj një protestuesi në Zvërnec. Me kalimin e ditëve, kërkesat u zgjeruan drejt transparencës, përgjegjshmërisë institucionale dhe kundërshtimit të mënyrës së qeverisjes, ndërsa në shesh po kërkohet edhe dorëheqja e kryeministrit Edi Rama.
NjĂ« koalicion prej 77 organizatash mjedisore dhe tĂ« shoqĂ«risĂ« civile ka reaguar ndaj deklaratave tĂ« kryeministrit Edi Rama pĂ«r projektet turistike nĂ« ZvĂ«rnec dhe nĂ« ishullin e Sazanit. Organizatat i cilĂ«sojnĂ« argumentet e tij si âdeklarata politike pa baza shkencore dhe ligjoreâ.
Sipas tyre, qeveria po përpiqet ta paraqesë projektin në Zvërnec si një investim në përputhje me interesin publik dhe standardet evropiane, ndërkohë që ende mungojnë dokumentet kryesore mbi të cilat duhet të mbështetet një vendimmarrje e tillë.
Projekti arkitektonik nuk është bërë publik, Vlerësimi i Thelluar i Ndikimit në Mjedis nuk ka përfunduar dhe nuk është paraqitur një analizë e plotë për ndikimin mbi habitatet, biodiversitetin dhe ekosistemet e zonës së mbrojtur.
âEnde nuk disponojmĂ« informacionin shkencor dhe teknik qĂ« do tĂ« duhej tĂ« shĂ«rbente si bazĂ« pĂ«r çdo pĂ«rfundim mbi pranueshmĂ«rinĂ« e projektitâ, thuhet nĂ« deklaratĂ«n e pĂ«rbashkĂ«t.
âShteti nuk Ă«shtĂ« spektatorâ
Organizatat kundĂ«rshtojnĂ« argumentin se investimi nĂ« ZvĂ«rnec Ă«shtĂ« thjesht njĂ« marrĂ«veshje mes privatĂ«sh. Zona Ă«shtĂ« pjesĂ« e Peizazhit tĂ« Mbrojtur âPishĂ« PoroâNartĂ«â dhe, sipas tyre, shteti ka detyrimin tĂ« mbrojĂ« interesin publik dhe vlerat natyrore tĂ« territorit.
Ato thonë se ndryshimet e miratuara në vitin 2024 në Ligjin për Zonat e Mbrojtura kanë dobësuar mekanizmat e mbrojtjes mjedisore. Zgjerimi i aktiviteteve të lejuara, heqja e sistemit të nënzonimit dhe kalimi i kompetencave vendimmarrëse nga institucionet mjedisore te Këshilli Kombëtar i Territorit dhe Ujit kanë ndryshuar, sipas tyre, ekuilibrin mes ruajtjes së natyrës dhe zhvillimit ekonomik.
Organizatat kujtojnë se dokumentet strategjike të planifikimit bregdetar e kishin përcaktuar Zvërnecin si zonë të përshtatshme për ekoturizëm dhe aktivitete me ndikim të ulët, jo për zhvillime intensive urbane.
Për to, debati nuk lidhet me faktin nëse pronat private janë blerë ligjërisht, por me pyetjen nëse shteti po dobëson instrumentet e mbrojtjes së natyrës për të lejuar zhvillime që më parë nuk do të ishin të mundura brenda një zone të mbrojtur.
âShteti nuk Ă«shtĂ« spektator nĂ« njĂ« transaksion privat, por institucioni qĂ« ka detyrimin tĂ« mbrojĂ« interesin publik dhe vlerat natyrore tĂ« zonave tĂ« mbrojturaâ, thuhet nĂ« deklaratĂ«.
âProcedurat janĂ« pĂ«rmbysurâ
Një tjetër shqetësim lidhet me mënyrën si është ndjekur procedura.
Sipas organizatave, KKTU miratoi lejen zhvillimore mĂ« 30 mars 2026, ndĂ«rsa vetĂ«m mĂ« 15 maj autoritetet mjedisore vendosĂ«n qĂ« projekti duhet tâi nĂ«nshtrohej njĂ« VlerĂ«simi tĂ« Thelluar tĂ« Ndikimit nĂ« Mjedis.
Ato argumentojnĂ« se vlerĂ«simi mjedisor duhet tâi paraprijĂ« vendimmarrjes dhe jo tĂ« pĂ«rdoret mĂ« pas pĂ«r tĂ« justifikuar njĂ« vendim tĂ« marrĂ«.
Duke qenĂ« se PishĂ« PoroâNarta Ă«shtĂ« pjesĂ« e rrjetit Emerald dhe zonĂ« pilot e Natura 2000, projekti duhet tâu nĂ«nshtrohet standardeve mĂ« tĂ« larta tĂ« vlerĂ«simit shkencor dhe analizĂ«s sĂ« alternativave, theksojnĂ« organizatat.
Në deklaratë ngrihen shqetësime edhe për ndikimet që aktivitetet paraprake mund të kenë shkaktuar mbi dunat ranore, shpendët dhe habitatet e folezimit të breshkës së detit Caretta caretta.
Sipas organizatave, këto ndikime duhej të ishin analizuar përpara se të niste çdo ndërhyrje në terren.
Ato kërkojnë që Vlerësimi i Ndikimit në Mjedis të mos kthehet në një formalitet, por të mbështetet në analiza të pavarura shkencore. Shqetësimi i tyre është se ndërhyrjet kanë nisur përpara përfundimit të vlerësimit dhe se ky proces mund të përdoret më pas për të legjitimuar një realitet të krijuar në terren.
Zvërneci dhe Vjosa, pjesë e të njëjtit sistem natyror
Organizatat kundërshtojnë edhe deklaratën e kryeministrit se projekti në Zvërnec nuk ka lidhje me deltën e Vjosës.
Ato sqarojnë se askush nuk pretendon që resorti do të ndërtohet brenda kufijve të Parkut Kombëtar të Lumit Vjosa. Megjithatë, kjo nuk do të thotë se sistemet natyrore të zonës janë të shkëputura nga njëri-tjetri.
Laguna e Nartës, pylli i Pishë Poros, dunat bregdetare dhe peizazhi i kësaj pjese të Adriatikut janë formuar nga procese gjeologjike dhe hidrologjike, në të cilat Vjosa ka pasur një rol të rëndësishëm ndër shekuj.
PĂ«r organizatat, shqetĂ«simi kryesor lidhet me ndikimin kumulativ tĂ« zhvillimeve turistike pĂ«rgjatĂ« gjithĂ« zonĂ«s ZvĂ«rnecâAkĂ«rni dhe jo vetĂ«m me ndikimin e njĂ« projekti tĂ« vetĂ«m.
Standardet evropiane kërkojnë që të vlerësohen jo vetëm pasojat e drejtpërdrejta të një projekti, por edhe ndikimi i tij në kombinim me projekte të tjera ekzistuese ose të planifikuara në të njëjtin territor.
âPyetja nuk Ă«shtĂ« nĂ«se Vjosa Ă«shtĂ« e mbrojtur, por nĂ«se i gjithĂ« kompleksi natyror i zonĂ«s po mbrohet nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme pĂ«rballĂ« presionit nĂ« rritje tĂ« zhvillimeve turistikeâ, thuhet nĂ« deklaratĂ«.
Statusi i mbrojtur nuk e bën projektin automatikisht të pranueshëm
Sipas organizatave, fakti qĂ« PishĂ« PoroâNarta klasifikohet si âPeizazh i Mbrojturâ nuk do tĂ« thotĂ« se çdo zhvillim brenda saj Ă«shtĂ« i pranueshĂ«m.
Kjo kategori mbrojtjeje synon ruajtjen afatgjatë të biodiversitetit dhe peizazhit. Organizatat argumentojnë se ndryshimet ligjore të viteve të fundit e kanë dobësuar këtë mbrojtje në praktikë.
PishĂ« PoroâNarta pĂ«rfshin njĂ« sĂ«rĂ« vlerash tĂ« rĂ«ndĂ«sishme natyrore, monumente natyrore dhe territore tĂ« lidhura me Parkun KombĂ«tar tĂ« Lumit Vjosa. Delta e VjosĂ«s u njoh gjithashtu nĂ« vitin 2025 si pjesĂ« e njĂ« Rezerve Biosfere tĂ« UNESCO-s.
Për këtë arsye, sipas tyre, debati nuk duhet të mbetet te emërtimi formal i zonës, por te pyetja nëse projekti përputhet me qëllimin kryesor të një zone të mbrojtur: ruajtjen afatgjatë të natyrës dhe peizazhit.
Kërkohet transparencë për Sazanin
Për projektin në Sazan, ato shprehen se deklarata e qeverisë se ishulli do të mbetet pronë shtetërore nuk u jep përgjigje shqetësimeve kryesore.
ĂĂ«shtja, sipas tyre, nuk lidhet vetĂ«m me pronĂ«sinĂ« e tokĂ«s, por edhe me kushtet e pĂ«rdorimit, tĂ« drejtat qĂ« mund tâu kalohen investitorĂ«ve privatĂ«, kohĂ«zgjatjen e kontratave, kufizimet e aksesit publik dhe garancitĂ« mjedisore.
Duke qenë se negociatat, projekti arkitektonik dhe studimet mjedisore nuk janë bërë publike, organizatat kërkojnë transparencë të plotë përpara çdo vendimmarrjeje.
Sipas tyre, vetëm publikimi i marrëveshjeve dhe vlerësimeve mjedisore mund të tregojë nëse interesi publik po mbrohet.
MjedisorĂ«t pĂ«r deklaratĂ«n e Komisionit Evropian: âNuk mjaftojnĂ« garancitĂ« politikeâ
NĂ« konferencĂ«n pĂ«r shtyp tĂ« 15 qershorit, Komisionerja Evropiane Marta Kos deklaroi se Komisioni Evropian kishte âmarrĂ« garanci nga Qeveria e ShqipĂ«risĂ« se do tĂ« kryhet njĂ« VlerĂ«sim i plotĂ« i Ndikimit nĂ« Mjedis dhe se do tĂ« respektohen standardet mjedisore evropianeâ.
PPNEA e cilësoi këtë qëndrim të papranueshëm, duke argumentuar se mbështetet në informacion të pasaktë dhe në garanci politike të qeverisë shqiptare.
âNdĂ«rkohĂ« qĂ« injoron zhvillimet e paligjshme qĂ« tashmĂ« kanĂ« ndodhur nĂ« VjosĂ«âNartĂ«, pa lejet e nevojshme, pa masa mbrojtĂ«se dhe pa transparencĂ«. KĂ«to ndĂ«rhyrje kanĂ« shkaktuar dĂ«me tĂ« konsiderueshme ekologjike dhe kanĂ« nxitur javĂ« tĂ« tĂ«ra protestash publikeâ, thuhet nĂ« reagimin e PPNEA-s.
Sipas organizatës, deklarata e Komisioneres nuk trajton çështjet kryesore të debatit: ligjshmërinë e ndërhyrjeve në zonën e mbrojtur, dëmin e mundshëm ekologjik dhe detyrimin për rikthimin e gjendjes në përputhje me ligjin.
âKomisioni duhet tĂ« adresojĂ« urgjentisht zhvillimet e paligjshme tĂ« ndodhura dhe tâi bĂ«jĂ« thirrje qeverisĂ« shqiptare pĂ«r njĂ« moratorium mbi aktivitetet dhe punimetâ, thuhet nĂ« reagim.
PPNEA i kërkoi Komisionit Evropian të mbajë një qëndrim më të qartë dhe të kërkojë ndalimin e çdo aktiviteti deri në garantimin e respektimit të kuadrit ligjor.
Reagimit i Ă«shtĂ« bashkuar edhe BirdLife Europe and Central Asia. Sipas organizatĂ«s, çështja e VjosĂ«âNartĂ«s nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« debat mjedisor, por lidhet drejtpĂ«rdrejt me besueshmĂ«rinĂ« e procesit tĂ« anĂ«tarĂ«simit tĂ« ShqipĂ«risĂ« nĂ« Bashkimin Evropian dhe me respektimin e shtetit tĂ« sĂ« drejtĂ«s.
âProcesi i anĂ«tarĂ«simit nĂ« BE nuk ndĂ«rtohet mbi premtime dhe komunikim publik, por mbi respektimin e ligjeve. Ligjet e BE-sĂ« duhet tĂ« zbatohen nĂ« praktikĂ«â, Ă«shtĂ« shprehur Anouk Puymartin, drejtuese e politikave nĂ« BirdLife Europe and Central Asia.
Organizatat theksojnĂ« se mbrojtja e VjosĂ«âNartĂ«s Ă«shtĂ« njĂ« test jo vetĂ«m pĂ«r politikat mjedisore tĂ« ShqipĂ«risĂ«, por edhe pĂ«r seriozitetin me tĂ« cilin institucionet evropiane kĂ«rkojnĂ« zbatimin e standardeve nĂ« vendet kandidate.
Një orë e gjysmë nga Tirana, pasi lë qytetin e Librazhdit, shtrihet fshati Dardhë. Mes gjelbërimit të stinës, zor se dallon shtëpitë e banorëve si oaze të një fshati që në 2018 ishte një nga 100 fshatrat turistikë në Shqipëri.
Por pĂ«rveç titullit âturistikâ tĂ« dhenĂ«, ky fshat nuk gĂ«zon as tĂ« drejtĂ«n bazike, atĂ« tĂ« ujit tĂ« pijshĂ«m.
Të dielën, dhjetëra banorë të indinjuar nga mungesa e vëmendjes dhe mos dëgjimit të shetësimeve të tyre për mungesë të ujit të pijshëm, u ngjitën në krye të fshatit në gurrën e bardhë, sikurse ata e emërtojnë burimin e ujit dhe shembën bashkarisht gardhin prej teli që ishte vendosur mbi burim.
Kompania âLucente Koncesionareâ e cila ushton aktivitetin nĂ« kĂ«tĂ« zonĂ« pĂ«rmes njĂ« hidrocentrali ishte shkaku i gardhimit tĂ« burimit tĂ« ujit, duke i lenĂ« banorĂ«t prej gjashtĂ« muajsh me ujĂ« tĂ« pakĂ«t deri nĂ« shterje tĂ« tij ditĂ«t e fundit.
âU organizuam edhe erdhĂ«m e prishĂ«m. Kaq. Kemi qĂ« njĂ« nĂ«ntor qĂ« na bĂ«jnĂ« dallavere. Kemi çuar kĂ«rkesa nĂ« bashki, nĂ« komunĂ« dhe rezultati ishte kyâ, u shpreh Edi Korra, banor i fshatit DardhĂ«.
Sipas Edit, përgjatë këtyre muajve jetesa pa ujë të pijshëm është bërë e vështirë.
âKemi marrĂ« nĂ« telefon rojĂ«n, tĂ« lutem shko te uji se nuk kishim ku tĂ« kalonimâ, u shpreh Korra.
Një nga zonjat e pranishme pranë burimit të ujit u shpreh për Citizens.al se më shumë po rrinë të kontrollojnë burimin se sa në shtëpi.
âSâkemi ujĂ«, kemi 7-8 muaj qĂ« nuk kemi ujĂ«. NjĂ« ditĂ« eja nĂ« gurrĂ« (burim tĂ« ujit) njĂ« dite shko nĂ« shtĂ«pi. Kemi venĂ« depozita, qelbenâ, u shpreh ajo, ndĂ«rsa nuk ngurroi tĂ« pĂ«rmendte hezitimin pĂ«r ti dalĂ« para kompanisĂ« sĂ« HEC-it pĂ«r tĂ« kĂ«rkuar tĂ« drejtĂ«n e tyre.
Pak më sipër burimit të ujit kalon rruga Egnatia, e cila pas shembjes së urës në Dragostunjë në muajin shkurt, u kthye në rrugën kryesore që lidhte juglindjen me Tiranën.
Për një tjetër zonjë në moshë kjo situatë prej shtatë-tetë muajsh dhe punimet së fundmi nga kompania e HEC-it ju ka pamundësuar askesin në ujë të pijshëm e të pastër.
âMĂ« shumĂ« vijmĂ« nĂ« gurrĂ« (burim tĂ« ujit) se sa jetojmĂ« te shtĂ«pia. Edhe ai ujĂ« qĂ« Ă«shtĂ« qĂ« furnizohemi prej kĂ«tej Ă«shtĂ« gjithĂ« pisllĂ«qe, gjithĂ« mbeturina, nuk ka hesap mĂ« çfarĂ« tĂ« tĂ« themiâ, u shpreh ajo
Për Haqif Dukën, banor të zonës, kundërshtimi ndaj ndërtimit të HEC-it në këtë zonë i ka kushtuar edhe shoqërim në komisariatin e policisë në vitin 2014, ndërsa ishte kryeplak i fshatit.
âNĂ« 2014 mua mĂ« kanĂ« marrĂ« dhe mĂ« kanĂ« futur brenda se dola pengesĂ« dhe ndenjĂ«m gjashtĂ« orĂ« brendaâ, shprehet Duka.
Megjithatë, hidrocentrali u bë, por me një marrëveshje me banorët.
âKemi bĂ«rĂ« marrĂ«veshje pesĂ« muaj, 15 maj deri mĂ« 15 tetor tĂ« ndĂ«rpriten punimet e HEC-it dhe tĂ« ishte pĂ«r vaditje pĂ«r nevojat e fshatitâ, u shpreh Haqif Duka pĂ«r Citizens.al.
Sipas banorëve, kompania jo vetëm që nuk ka respektuar marrëveshjen për ujin e vaditjes, tanimë ka gardhuar edhe burimin e ujit të pijshëm.
âKĂ«tu kanĂ« marrĂ« (ujĂ«) gjithĂ« lagjja qĂ« pĂ«rbĂ«het prej 60 shtĂ«pish. Tubat e fshatit kanĂ« pasur nga njĂ« pol ujĂ«, e ka pĂ«rgjysmuar, ka dhĂ«nĂ« nga njĂ« gjysmĂ« pol ky dhe e ka futur nĂ« tubat e hekurit. NĂ« disa vende vete uji, nĂ« disa vende nuk vete. U detyruam qĂ« popullit i erdhi nĂ« majĂ« tĂ« hundĂ«s edhe u detyruam qĂ« ta shembim gardhinâ, u shpreh mĂ« tej Haqif Duka.
Sipas banorëve shqetësimi i tyre është dërguar disa herë në bashki dhe Zyrën e Bashkëqeverisjes, por nuk është marrë asnjë masë konkrete.
Pas aktit të heqjes së gardhit dhe jehonës që mori ky veprim në rrjetet sociale, në fshat mbërriti kryebashkiaku i Librazhdit, Mariglen Disha, i cili u shpreh se gardhimi është i paligjshëm dhe se ndaj kompanisë do të merren masa duke vendosur sanksione.
Sanksione tĂ« cilat ishin vendosur edhe mĂ« herĂ«t nga IKMT-ja, para se gardhi tĂ« hiqej nga banorĂ«t, duke e gjobitur kompaninĂ« âLucente Koncesionareâ me 2 milionĂ« lekĂ«.
Kompania nuk iu përgjigj kërkesës së Citizens.al për koment.
Banorët thonë se takimet me pronarin dhe institucionet nuk sollën zgjidhje. Sipas tyre, vetëm pas rrëzimit të gardhit në zonë mbërritën kryetari i bashkisë dhe punonjësit për pastrimin e territorit.
âE kemi ballafaquar dy-tre herĂ« pronarin kĂ«tu. Ka ardhur edhe policia bashkiake. Dhe dje qĂ« hoqĂ«m gardhin erdhi kryetari i bashkisĂ« dhe sot ka sjellĂ« punĂ«torĂ«t pĂ«r heqjen e gardhitâ, u shpreh Haqif Duka.
NjĂ«jtĂ« mendon edhe Edi Korra: âDerisa erdhi kryetari i bashkisĂ« dje nga portalet vetĂ«m qĂ« pa qĂ« u shemb dhe erdhi nga frika e vet, jo pĂ«r ne se pĂ«r ne sâka menduar ndonjĂ«herĂ«â.
BanorĂ«t thonĂ« se âGurra e BardhĂ«â ka shĂ«rbyer prej vitesh si burim i ujit tĂ« pijshĂ«m jo vetĂ«m pĂ«r DardhĂ«n, por edhe pĂ«r fshatra tĂ« tjerĂ« tĂ« zonĂ«s, si Spathari dhe Babja.
Sipas legjislacionit dhe kushteve që zakonisht përcaktohen në lejet dhe kontratat për shfrytëzimin e burimeve ujore, operatorët e hidrocentraleve janë të detyruar të respektojnë rrjedhën ekologjike të ujit dhe të mos cenojnë furnizimin e komuniteteve me ujë të pijshëm apo nevoja të tjera jetike të banorëve.
Dy masterplane të porositura nga grupi Balfin, një dokument mjedisor i vitit 2021 dhe një zinxhir kompanish të krijuara paralelisht zbulojnë se lagunat dhe deltat pranë lumenjve më të ndjeshëm të vendit janë parë prej vitesh jo si peizazhe të mbrojtura, por si korridore investimesh të mëdha imobiliare.
Historia me Sazanin dhe Zvërnecin duket se ka nxjerrë në sipërfaqe vetëm pjesën më të dukshme të një modeli më të gjerë zhvillimi, që prej vitesh ka shënjestruar disa prej hapësirave më të veçanta bregdetare të Shqipërisë.
Autorë: Erblin Vukaj dhe Elira Kadriu | Citizens.al
Delta e VjosĂ«s si âpark resorteshâ
Delta e Vjosës në Pishë Poro-Nartë, bregdeti i Darëzezës, Divjakë-Karavastaja pranë Shkumbinit, Rrushkull-Hamallaj pranë Erzenit, Talja pranë Matit, Kune-Vaini pranë Drinit apo Viluni e Velipoja pranë Bunës janë zonat ku po përplasen dy vizione të kundërta.
Nga njëra anë, ato janë hapësira me rëndësi ekologjike, laguna, duna, pyje bregdetare, habitate shpendësh dhe zona të lidhura me grykëderdhje lumenjsh.
Nga ana tjetër, gjithnjë e më shpesh, po shfaqen në dokumente, projekte, leje apo reklama imobiliare si territore të gatshme për resorte, vila, hotele etj.
Faksimile e masterplanit UMEA në deltën e Vjosës.
E tillë duket historia edhe për dy pjesë të ndryshme të brezit bregdetar pranë deltës së Vjosës, e cila në vitin 2023 u la jashtë Parkut Kombëtar. Dokumente të siguruara nga Citizens.al tregojnë se më 17 dhe 20 dhjetor 2024 u përgatitën të paktën dy masterplane të mëdha private.
Masterplani i parĂ«, âUMEAâ, Ă«shtĂ« hartuar nga studioja ndĂ«rkombĂ«tare MVRDV pĂ«r grupin Balfin dhe parashikon njĂ« koncept zhvillimi pĂ«r 639 ha nĂ« anĂ«n jugore tĂ« deltĂ«s sĂ« VjosĂ«s.
Plani i dytĂ«, âNew Apolloniaâ, Ă«shtĂ« hartuar nga studioja WATG, me pĂ«rfshirjen e âLobb + Partnersâ, e njohur pĂ«r projektimin e komplekseve tĂ« golfit, edhe ky Ă«shtĂ« pĂ«rgatitur pĂ«r llogari tĂ« Balfinit dhe parashikon njĂ« zhvillim pĂ«r 600 ha pĂ«rgjatĂ« plazhit tĂ« DarĂ«zezĂ«s dhe Semanit, nĂ« veri tĂ« deltĂ«s sĂ« VjosĂ«s.
TĂ« dy dokumentet flasin me gjuhĂ«n e qĂ«ndrueshmĂ«risĂ« me fraza si ânatyrĂ« tĂ« paprekurâ, âbiodiversitetâ, ârestaurim bregdetarâ, âkorridore ekologjikeâ dhe âarkitekturĂ« tĂ« padukshmeâ.
Por pas kësaj gjuhe shfaqen projekte ndërtimi në përmasa urbane, hotele me marka ndërkombëtare, mijëra njësi rezidenciale, vila, apartamente, fusha golfi, marina, akuaparqe, rrugë të reja, zona tregtare dhe struktura shërbimi.
I pyetur nga Citizens.al pĂ«r kĂ«to masterplane, grupi Balfin i pĂ«rshkroi ato si âkoncepte tĂ« parealizuaraâ, tĂ« hartuara âpĂ«r qĂ«llime prezantimi dhe panairesh ndĂ«rkombĂ«tare,â nga tĂ« cilat kompania tha se âĂ«shtĂ« tĂ«rhequr.â
âLinkut qĂ« ju i referoheni ka tĂ« bĂ«jĂ« me njĂ« landing-page tĂ« pĂ«rgatitur pĂ«r panairin e real estate nĂ« Mynih tĂ« GjermanisĂ«. Aty marrin pjesĂ« investitorĂ« ndĂ«rkombĂ«tarĂ« tĂ« interesuar pĂ«r tĂ« investuar apo pĂ«r partneritete. Ne kemi marrĂ« pjesĂ« me mbi 10 ide-projekte prej tĂ« cilave kemi ecur pĂ«rpara vetĂ«m me projektet ne Austri, ShBA dhe Portugali. AsnjĂ« projekt nuk ka qenĂ« i detajuar por vetĂ«m koncept-ideâ â citohet nĂ« pĂ«rgjigjen e âBalfin Groupâ pĂ«r Citizens.
Por dokumentet ngrenë pyetje serioze, pasi ato nuk janë thjesht skica arkitektonike, mbulojnë rreth 1,250 ha tokë, përfshijnë studio ndërkombëtare, ndarje funksionale, fazime, tipologji ndërtimi dhe referenca të qarta për pronësinë dhe blloqet e zhvillimit.
Ideja nuk ndalet vetëm te masterplanet, pasi paralelisht Citizens.al ka mësuar se grupi Balfin ka krijuar edhe kompani me të njëjtin emër (New Apollonia dhe UMEA shpk) me të cilat më pas ka krijuar apo kontrolluar një seri shoqërish të tjera me emra që përkojnë drejtpërdrejt me komponentët e projektit: marina, komplekset e golfit, menaxhimi imobiliar etj.
Sigurisht, këto nuk provojnë se projektet kanë marrë leje, as se ndërtimet janë në prag zhvillimi. Por ato tregojnë se idetë kanë kaluar përtej një prezantimi vizual dhe janë shoqëruar me përgatitje korporative, të cilat kërkojnë më shumë shpjegime publike, sidomos nga qeveria, e cila në rastin e Zvërnecit dhe Sazanit justifikohet duke përmendur shifra të paargumentuara investimi nga jashtë.
Në kontrast të fortë, qeveria e promovon dhe sot Vjosën si histori suksesi të mbrojtjes së natyrës, por zona përreth deltës së saj duket se u la qëllimisht jashtë parkut si territor ku mund të ndërtohen resorte të tilla sikurse ato që planifikoi grupi Balfin.
Faksimile e masterplanit New Apollonia në Darëzezë, Fier.
NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, pĂ«rplasja qĂ« sot po shihet pĂ«r ZvĂ«rnecin dhe Sazanin duket se nuk Ă«shtĂ« njĂ« rast i izoluar. PĂ«rballĂ« kĂ«saj panorame tĂ« fshehur, vihet seriozisht nĂ« diskutim vullneti i qeverisĂ« pĂ«r tâi mbrojtur vĂ«rtetĂ« zonat mĂ« tĂ« ndjeshme ekologjike tĂ« ShqipĂ«risĂ«.
VSM-ja e vitit 2021 si âparathĂ«nieâ e zhvillimeve
PĂ«r tĂ« kuptuar se si erdhĂ«m kĂ«tu, duhet kthyer pas nĂ« vitin 2021. NĂ« shtator tĂ« atij viti u pĂ«rpilua âVlerĂ«simi Strategjik Mjedisor (VSM) i Planit tĂ« Detajuar tĂ« ZonĂ«s me RĂ«ndĂ«si KombĂ«tare (PDZRK) VjosĂ«-NartĂ«â.
Në dukje, dokumenti (link) ishte një raport teknik për ndikimet mjedisore të planifikimit në zonë, por në thelb, ai duket se shërbeu si urë mes statusit të mbrojtur të zonës dhe ambicieve për zhvillime imobiliare.
Raporti shprehet se Agjencia e Zhvillimit të Territorit (AZHT), në bashkëpunim me Ministrinë e Turizmit dhe Mjedisit, kishte marrë përsipër përgatitjen e PDZRK Vjosë-Nartën, por VSM-ja ishte kërkuar nga 7 subjekte private pronare të një pjese të trojeve në lagunë.
Lista e paraqitur nĂ« kĂ«tĂ« dokument Ă«shtĂ« domethĂ«nĂ«se pasi flet pĂ«r 1,536 ha vetĂ«m nĂ« zonĂ«n VjosĂ«-NartĂ« (pĂ«rfshirĂ« ZvĂ«rnecin), qĂ« âkĂ«rkonte tĂ« zhvillohejâ:
Banka Credins me 600 ha;
Mabetex & YDA Group me 309 ha â kjo ortakrĂ«ri fitoi atĂ« vit koncesionin e aeroportit tĂ« VlorĂ«s;
Grupi AGNA me 240 ha;
Gazmend Demi me 180 ha;
Adhenis shpk me 150 ha â zotĂ«ruar nga Artur Shehu, zyrtarisht nĂ«n hetim nga SPAK pĂ«r pĂ«rfshirje nĂ« grup tĂ« strukturuar kriminal dhe pastrim parash;
Arjan Pelushi me 37 ha;
Sere shpk me 20 ha â e lidhur me Balfin;
VSM-ja njeh statusin e lartĂ« ekologjik tĂ« zonĂ«s, flet pĂ«r lagunĂ«n e NartĂ«s, grykĂ«derdhjen e VjosĂ«s, kĂ«netat e kripĂ«s, dunat ranore, pyjet me pisha, ishullin e ZvĂ«rnecit, habitatet e shpendĂ«ve, ujĂ«rat nĂ«ntokĂ«sore dhe ekosistemet ligatinore.Â
Po ashtu pranon rreziqe të mëdha si erozioni, rritjet e nivelit të detit, kripëzimin e ujërave në lagunë, rritjen e trysnisë nga aktiviteti njerëzor, fragmentimi i habitateve dhe humbja e tokës bujqësore.
Megjithatë, dokumenti nuk ua mbyllte derën zhvillimit, përkundrazi ai e kanalizoi atë përmes tre skenarësh, ku skenari zero, pra mosndërhyrja, rezultonte pozitiv për natyrën, ndërsa skenari i zhvillimit intensiv turistik rezultonte më negativi.
Por skenari i tretĂ«, ai qĂ« paraqitej si âkonservativâ, apo âmiqĂ«sor me mjedisinâ dhe i propozuar nga subjektet private, dilte si njĂ« formulĂ« e pranueshme.
Faksimile e dy planeve të realizuara për Balfin, UMEA dhe New Apollonia.
Kjo është dhe pika kyçe e asaj që po ndodh sot ku zhvillimi i madh nuk paraqitet më nga qeveria si urbanizim i zonave të mbrojtura, por si turizëm i qëndrueshëm, i menaxhuar dhe elitar.
E njĂ«jta gjuhĂ« u shfaq (2024) nĂ« masterplanet UMEA dhe New Apollonia qĂ« Citizens.al i boton sot pĂ«r publikun, ku resortet nuk prezantohen si ndĂ«rhyrje nĂ« natyrĂ«, por si mĂ«nyrĂ« pĂ«r ta âpĂ«rqafuarâ, ârestauruarâ apo âmenaxhuarâ atĂ«.
UMEA, qyteti resort në deltën jugore të Vjosës
NĂ« dhjetor 2024, studioja MVRDV pĂ«rgatiti pĂ«r Balfinin masterplanin âUMEAâ, pĂ«r njĂ« zonĂ« turistike nĂ« NovoselĂ« tĂ« VlorĂ«s. Koncepti e quajti sitin âthe land between riversâ (toka mes lumenjve).
Harta e projektit vendoset në një nga pikat më të ndjeshme, në një territor formuar nga lumi Vjosa gjatë derdhjeve shekullore në detin Adriatik.
Faqet hyrĂ«se tĂ« masterplanit janĂ« pĂ«rpiluar me âgjuhĂ« poetikeâ. Ato flasin pĂ«r ruajtje tĂ« natyrĂ«s sĂ« paprekur, krijimin e âtamponeve ujorĂ«â, pĂ«rqafimin e natyrĂ«s, arkitekturĂ«n e padukshme si dhe mbrojtjen e faunĂ«s dhe biodiversitetit.
NĂ« pamje tĂ« parĂ«, dokumenti pĂ«rpiqet tâi paraqesĂ« ndĂ«rhyrjet si tĂ« buta, tĂ« shpĂ«rndara dhe tĂ« respektueshme ndaj peizazhit, por koncepti qĂ« pason tregon njĂ« shkallĂ« tjetĂ«r.
Siti ka sipërfaqe 639 ha ku 31% (rreth 190 ha) parashikohen të lihen për hapësira të përbashkëta, ndërsa pjesa tjetër të vihen në dispozicion për vila (25%; 161.5 ha), apartamente (13%; 79.9 ha), fusha golfi (12%; 75 ha); hotele (11%; 68.12 ha) dhe rrugë (10%; 63.9 ha).
Në letër parashikohen kanale, marina, zona tregtare, shërbimesh, aquapark, komplekse golfi dhe shëtitore bregdetare. Në këtë kuptim UMEA nuk është një oaz ekologjik, as një ndërhyrje e vogël turistike, por një qytet-resort, i dizajnuar për të riformatuar territorin buzë detit.
Faksimile e masterplanit UMEA në deltën e Vjosës.
KĂ«shtu, retorika e âarkitekturĂ«s sĂ« padukshmeâ pĂ«rplaset me masivitetin e shtrirjes.
NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, edhe nĂ«se Balfin thotĂ« se projekti Ă«shtĂ« braktisur, masterplani mbetet me interes publik pasi tregon sesi njĂ« grup i madh interesash private ka âimagjinuarâ dhe punuar transformimin e njĂ« prej zonave mĂ« tĂ« ndjeshme ekologjike tĂ« ShqipĂ«risĂ« nĂ« njĂ« qytet-resort.
New Apollonia, qyteti i ri në plazhin e Semanit
NĂ« veri tĂ« deltĂ«s, njĂ« tjetĂ«r masterplan e çon mĂ« tej kĂ«tĂ« logjikĂ«, âNew Apollonia Master Planâ, prezantuar tre ditĂ« para UMEA-s, mban nĂ« kopertinĂ« logot e WATG, LOBB + Partners dhe Balfin. Dokumenti e paraqet projektin si âthe next generation coastal destinationâ (destinacioni bregdetar i gjeneratĂ«s tjetĂ«r).
Ky masterplan nuk është aq abstrakt sa ai i UMEA-s, por edhe më i detajuar në kapacitete dhe ndarje zhvillimi.
Siti shtrihet përgjatë 5 kilometrave vijë bregdetare në Adriatik, mes Darëzezës dhe Plazhit të Semanit, pranë grykëderdhjes së Vjosës dhe afër Pishë-Poros.
Plani pranon se zona ka laguna të kripura, shpendë migratorë, kanale vaditëse, pyje, duna dhe lidhje hidrologjike me Vjosën, megjithatë, parashikon një projekt me përmasa të një qyteti.
NĂ« shifra, New Apollonia pĂ«rfshin 600 ha, me 1.52 milionĂ« mÂČ sipĂ«rfaqe ndĂ«rtimi bruto, rreth 9,160 njĂ«si rezidenciale, 2,830 njĂ«si hotelierie dhe njĂ« popullsi tĂ« pritshme prej 45,755 banorĂ«sh.
Një popullsi e tillë për Shqipërinë është e krahasueshme me një qytet në rrethina. Pra projekti nuk është thjesht destinacion pushimi, por një urbanizim i thellë bregdetar në shkallë të plotë.
Masterplani parashikon katër qendra kryesore: Marina Town, Golf Resort, Family Island Village dhe Sports & Wellness Village.
Gjithashtu parashikohen 8.5 kilometra âwaterwaysâ (kanale tĂ« brendshme, apo laguna tĂ« integruara nĂ« resort).
Ato paraqiten si përvojë natyre, por nënkuptojnë ndërhyrje të thellë gjeologjike dhe hidrologjike në një zonë ku uji, kripa, toka dhe migrimi i shpendëve janë pjesë e të njëjtit sistem delikat të vendosur në ekuilibra nga vetë natyra.
Faksimile e masterplanit New Apollonia në Darëzezë.
Programi i hotelerisĂ« Ă«shtĂ« masiv: 10 struktura me nĂ« total, 5,600 shtretĂ«r nĂ« kapacitet tĂ« plotĂ«, ndĂ«rsa projekti rezidencial Ă«shtĂ« edhe mĂ« i madh: 5,975 apartamente, 2,900 vila dhe 280 njĂ«si âsenior livingâ pĂ«r njĂ« total banimi mbi 9 mijĂ« njĂ«si.
Ky është një model i njohur tashmë në zhvillimet e mëdha bregdetare në Shqipëri.
Hotelet shĂ«rbejnĂ« si flamuj prestigji dhe pĂ«rfitimi tĂ« statusit investitor strategjik (bashkĂ« me lehtĂ«sirat fiskale qĂ« ofron qeveria), ndĂ«rsa pĂ«rfitimet reale ekonomike vijnĂ« nga âreal estateâ-i, shitja e vilave dhe apartamenteve, qĂ« shpesh bĂ«het nga blerĂ«s tĂ« huaj.
ĂfarĂ« thonĂ« aktivistĂ«t mjedisorĂ«?
Sipas Ulrich Eichelmann, drejtues i Riverwatch, këto projekte do të zhvillohen dhe do të marrin një dritë jeshile, nëse edhe projektet e Kushnerit vijojnë.
âVjosa Ă«shtĂ« njĂ« Park KombĂ«tar dhe zyrtarisht ka njĂ« zonĂ« buferike 30 metra larg lumit, ndĂ«rsa e gjithĂ« zona Ă«shtĂ« njĂ« âRezervĂ« e BiosferĂ«sâ, e pĂ«rcaktuar nĂ« shtator tĂ« vitit 2025. Por, pranĂ« saj, nuk kam dyshime se ato do tĂ« vazhdojnĂ« tĂ« planifikojnĂ« ndĂ«rtimeâ â thekson Ulrich.
Sipas tij, projektet e Balfin, planet e propozuara nga Kushner dhe zhvillimi i parashikuar nĂ« Apoloni ndjekin tĂ« njĂ«jtĂ«n logjikĂ«. Ato janĂ« pjesĂ« e njĂ« modeli zhvillimi tĂ« orientuar drejt asaj qĂ« promovohet si âturizĂ«m elitarâ, i shoqĂ«ruar me investime si fusha golfi dhe marina.
âGreenwashingâ, me fjalĂ« tĂ« tjera: zona paraqitet si nĂ« harmoni me natyrĂ«n, por nĂ« realitet Ă«shtĂ« diçka krejt tjetĂ«r. Mendoj se Kushneri Ă«shtĂ« vetĂ«m pikĂ«nisja e kĂ«sajâ, pĂ«rmbyll Ulrich.
NjĂ« vlerĂ«sim tĂ« ngjashĂ«m jep edhe Olsi Nika, Drejtor Ekzekutiv i EcoAlbania. Sipas tij, projektet e propozuara nĂ« VjosĂ«âNartĂ«, nga resorti nĂ« ZvĂ«rnec te aeroporti i VlorĂ«s dhe zhvillime tĂ« tjera infrastrukturore, tregojnĂ« se nuk bĂ«het fjalĂ« pĂ«r raste tĂ« veçuara, por pĂ«r njĂ« prirje tĂ« vazhdueshme zhvillimi qĂ« ka ushtruar presion mbi peizazhin e mbrojtur.
âShqipĂ«ria ka zgjedhur tĂ« mbrojĂ« vetĂ«m njĂ« pjesĂ« relativisht tĂ« kufizuar tĂ« territorit tĂ« saj rreth 20%. Kjo do tĂ« thotĂ« se ekzistojnĂ« shumĂ« zona tĂ« tjera ku mund tĂ« zhvillohen resorte, komplekse turistike dhe investime tĂ« mĂ«dha pa cenuar asetet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme natyrore tĂ« venditâ â analizon Olsi.
Besjana Guri, nga Qendra Lumi, shton se projektet e tjera të përfolura, nëse do të realizohen, do të kenë ndikim të drejtpërdrejtë në shtratin e Vjosës dhe në grykëderdhjen e saj në det.
Kompanitë e përfshira
NĂ« New Apollonia projekti ndahet nĂ« 4 blloqe zhvillimi sipas kompanive tĂ« pĂ«rfshira. Grupi Balfin mban peshĂ«n kryesore me 377 ha (62.9%) tokĂ« nĂ« shfrytĂ«zim, rreth 1 milionĂ« mÂČ sipĂ«rfaqe ndĂ«rtimi tĂ« parashikuar pĂ«r tâu zhvilluar, 5,161 njĂ«si rezidenciale dhe hotele me 1,780 njĂ«si.
Më pas vijnë:
Blue TDI (PronarĂ« pĂ«rfitues: Arian e Besnik Leskaj; Bledar Sinani) me 107 ha; 272,385 mÂČ sip. ndĂ«rtimi, 1,702 njĂ«si rezidenciale dhe 525 hotelerie.
Agikons/S&D Invest (Pronar pĂ«rfitues: Gentjan A. Sulaj) me 56 ha; 141,012 mÂČ sip. ndĂ«rtimi, 1,162 njĂ«si rezidenciale dhe 250 hotelerie.
Progeen (Pronar pĂ«rfitues: Genc Kuçuku) me 59 ha, 149,541 mÂČ sip. ndĂ«rtimi, 1,137 njĂ«si rezidenciale dhe 275 hotelerie.
Këto të dhëna dhe ky masivitet ndërtimi nxisin pyetjen thelbësore nëse kemi të bëjmë me një projekt të vetëm të drejtuar nga Balfin, apo me një konsorcium të gjerë pronarësh dhe zhvilluesish, ku Balfin është aktori kryesor.
Faksimile e masterplanit New Apollonia në Darëzezë.
Ndryshe nga New Apollonia, UMEA nuk paraqet nĂ« masterplan njĂ« ndarje tĂ« qartĂ« sipas kompanive zhvilluese. Dokumenti e ndan territorin nĂ« dy âklasteraâ, me funksione dhe sipĂ«rfaqe tĂ« ndryshme, ndĂ«rsa roli i kompanive tĂ« tjera tĂ« pĂ«rmendura nĂ« materiale shoqĂ«ruese nuk ka sqarime tĂ« plota.
Njëri klaster kryesohet nga Balfin dhe tjetri nga një ortakëri mes grupit AGNA (Pronarë përfitues: Kosta Sotiri; Vasil, Kristo dhe Aleksandër Naçi); GR Albania (Pronarë përfitues: Realdo Mansaku dhe Gentjan Filaj) dhe sipërmarrësi Arian Leskaj.
Tabelat që përcillen në masterplan tregojnë për një interesim të bllokut të dytë zhvillues kryesisht te komplekset e golfit, që pritet të zënë rreth 72.2 ha (11.4% të sipërfaqes së alokuar në masterplan).
Në total, UMEA parashikon 308 ha parcela me 155 ha sipërfaqe ndërtim të projektuar.
Dokumentet nuk japin detaje për vlerat e mundshme të investimeve (nëse do jenë me investim kapitali të drejtpërdrejtë apo me shfrytëzim të kuotave të parablerjeve), por ato tregojnë qartë se projekte të tilla mund të zhvillohen edhe pa aktorë ndërkombëtarë si vëllezërit Al Khayyat në Sazan dhe Zvërnec.
Paralelisht, nĂ« QKB rezulton tĂ« jenĂ« krijuar shoqĂ«ritĂ« âNew Apolloniaâ (korrik 2024) dhe âUMEAâ (tetor 2024), tĂ« kontrolluara 100% nga Balfin me pronar pĂ«rfitues sipĂ«rmarrĂ«sin Samir Mane.
Objekti i veprimtarisë së të dyja kompanive përshkruhet shumë i gjerë: zhvillim, projektim dhe ndërtim objektesh civile; shitje apo dhënie me qira e titujve të pronësisë; njësive të ndërtuara; veprimtari në fushën e turizmit; ngritje, operim dhe administrim strukturash akomoduese; shfrytëzim zonash malore apo bregdetare për qëllime turistike; administrim bashkëpronësie në ndërtesa, resorte dhe komplekse rezidenciale.
Ky objekt përputhet thuajse plotësisht me logjikën e masterplanit: ndërtim, turizëm, real estate, administrim resorti, plazhe dhe komplekse rezidenciale.
Në të njëjtën kohë, New Apollonia dhe UMEA rezultojnë si shoqëri mëmë dhe aksionere kryesore e të paktën 13 shoqërive të tjera:
Adriatic Shores Apolonia (pezulluar);
Apolonia Lagoon Development (pezulluar);
Apolonia Oasis Resorts (pezulluar);
Apolonia Elysian Estates (pezulluar);
Apolonia Hospitality (pezulluar);
Apolonia Golf Estates (pezulluar);
Agora Apolonia Estates (pezulluar);
Apolonia Wetlands Estates (pezulluar);
Dunescape Apolonia (pezulluar);
Marina Gateway Development (pezulluar);
Saphire Seas Development (pezulluar);
UMEA Development Holdings (aktive);
UMEA Seaside Hotel 2 (pezulluar);
Të dyja kompanitë mëmë të projekteve kanë zgjeruar kapitalin në një total prej rreth 5 milionë eurosh, ndërsa shumica e kompanive të lidhura me to janë pezulluar pranverën e vitit 2025 dhe prillin e këtij viti.
Faksimile e projektit UMEA.
Por vlen tĂ« theksohet se emrat e tyre nuk janĂ« tĂ« rastĂ«sishĂ«m. Ato pĂ«rkojnĂ« me pjesĂ«t funksionale tĂ« masterplaneve: bregdet, akomodim, marina, golf, resorte etj dhe kjo e bĂ«n pretendimin pĂ«r âprojekte tĂ« palançuaraâ jo dhe aq bindĂ«s.
Sepse një gjë është të porositësh një koncept arkitektonik, dhe tjetër gjë është të krijosh shoqëri me emra të dedikuar për komponentët e atyre koncepteve.
NĂ« disa raste tĂ« tjera shfaqen edhe lĂ«vizje kuotash me vlera tĂ« ulĂ«ta. Apolonia Seafront Properties, pĂ«r shembull, rezulton fillimisht me New Apollonia si ortak themelues, ndĂ«rsa mĂ« pas kuotat i kalojnĂ« âBlessed Investmentâ (Pronar pĂ«rfitues: Besnik Leskaj) pĂ«r 4,500 lekĂ«, me detyrimin pĂ«r kthimin e njĂ« huaje prej 70,000 lekĂ«sh.
Sigurisht, kĂ«to lĂ«vizje nuk provojnĂ« shkelje. Por ato janĂ« sinjale tĂ« dyshimta pĂ«r âred flagsâ dhe kĂ«rkojnĂ« shpjegim se pĂ«rse u krijuan kĂ«to shoqĂ«ri, pse u pezulluan kaq shpejt, pse u pĂ«rdor kjo arkitekturĂ« korporative dhe a korrespondojnĂ« kĂ«to kompani me parcelat, fazat apo funksionet e masterplanit?
A u përdorën për të testuar strukturën ligjore të një projekti më të madh, apo u krijuan dhe u pezulluan pasi projekti thjesht u ngri si rrjedhojë e zhvillimeve në lidhje me Zvërnecin dhe Sazanin?
Pa përgjigje të qarta, dokumentet lënë përshtypjen e një projekti që kishte kaluar përtej fazës së ilustrimit.
Modeli qëzhvendoset në veri
Prirja që shfaqet në masterplanet për Vjosë-Nartën dhe Darëzezën po shihet në forma të ngjashme edhe në veri të vendit.
NĂ« njĂ« anĂ« kemi projektin âBlue Borgoâ tĂ« Gener 2 (Pronar pĂ«rfitues: Ahmet, Astrit dhe Bashkim Ulaj) nĂ« Baks-Rrjoll. NdĂ«rsa mĂ« tutje projektin Valamar Tale tĂ« lidhur me grupin Balfin, edhe ky tashmĂ« nĂ« fazĂ« mĂ« konkrete, dhe kjo kuptohet pasi figuron nĂ« rendin e ditĂ«s sĂ« KĂ«shillit KombĂ«tar tĂ« Territorit dhe Ujit (link) mĂ« 23 korrik 2025.
Balfin, e ka prezantuar publikisht si një kapitull të ri zhvillimi në veri të vendit.
Ajo e ka lidhur kĂ«tĂ« projekt me tĂ« njĂ«jtĂ«n filozofi qĂ« kompania thotĂ« se ka ndjekur nĂ« Hamallaj me Vala Mar Residences, transformim zone, rritje vlere pronash dhe âkrijim destinacioni tĂ« integruar turistik e rezidencialâ.
Për ironi, një nga fotografitë që grupi Balfin ka përdorur për ta reklamuar projektin, është me flamingot.
Faksimile e masterplanit Valamar Tale në deltën e lumit Mat.
Rasti i Valamar Tale tregon se modeli nuk është thjesht lokal, i përqendruar vetëm në një zonë të Shqipërisë, por po përsëritet nën një bashkëpunim të qartë jo vetëm sipërmarrësish, por edhe me qeverinë.
Në Hamallaj, Vala Mar shërbeu si precedent i resortit rezidencial pranë bregdetit, ku u provuan për herë të parë edhe kanalet e ujit mes rezidencave.
Në Tale, por edhe më tej në Vjosë-Nartë me New Apollonia dhe UMEA ai koncept zmadhohet në shkallë deri qindra hektarë.
Me ZvĂ«rnecin dhe Sazanin, modeli ka marrĂ« dimension politik dhe ndĂ«rkombĂ«tar. PĂ«r kĂ«tĂ« nĂ«se ato projekte kalojnĂ«, e sigurt se âkoncept-idetĂ«â e tipit UMEA dhe New Apollonia do tĂ« konkretizohen nĂ« tĂ« gjitha deltat e lumenjve tĂ« ShqipĂ«risĂ«.
Kjo do tĂ« jetĂ« ShqipĂ«ria e re bregdetare qĂ« projektohet: jo si rrjet zonash tĂ« mbrojtura, fshatrash, ligatinash dhe plazhesh publike, por si zinxhir resortesh tĂ« mbyllura nĂ« paketa âpremiumâ dhe ujdi âreal estateâ.
âEdhe ne jemi kĂ«tu!â Ă«shtĂ« thirrja e pĂ«rbashkĂ«t e dhjetĂ«ra qytetarĂ«ve me aftĂ«si tĂ« kufizuara qĂ« i janĂ« bashkuar âRevolucionit Flamingoâ nĂ« shesh.
Sikurse mijëra qytetarë të tjerë që kërkojnë ndryshim në qeverisje, personat me aftësi të kufizuara kanë sjellë në qendër të vëmendjes problemet e përditshme që shpesh mbeten në perfieri të debatit publik sikurse mungesa e aksesit, shërbimet e pamjaftueshme dhe përjashtimi nga tregu i punës.
Për Suela Lalën, pjesëmarrja në protestë nuk është thjesht solidaritet politik, por një pasqyrim i pakënaqësive të thella që ky komunitet ndaj me pjesën tjetër të shoqërisë.
âJemi tĂ« pakĂ«naqur me aksesin, jemi tĂ« pakĂ«naqur me mundĂ«sitĂ« pĂ«r punĂ«sim, jemi tĂ« pakĂ«naqur pĂ«r shĂ«rbimet. KĂ«shtu qĂ« kjo Ă«shtĂ« njĂ« arsye pĂ«r tâju bashkuar protestĂ«s dhe pĂ«r tĂ« kĂ«rkuar mĂ« shumĂ« barazi edhe vĂ«mendje edhe pĂ«r ne qĂ« sâjemi gjĂ«kundi nĂ« agjendat dhe prioritetet e qeverisjesâ, u shpreh Suela Lala, pĂ«rdoruese e karriges me rrota dhe drejtuese e Fondacionit SĂ« Bashku.
Për Stefan Palokën, me aftësi të kufizuar në shikim, vështirësitë e përditshme me të cilat përballen janë të shumta, duke e bërë lëvizjen në qytete sfidë të vazhdueshme.
âUnĂ« e di se çfarĂ« heq nĂ«pĂ«r rrugĂ«t e ShqipĂ«risĂ«, pĂ«r shkak tĂ« mungesĂ«s sĂ« çdo lloj sinjalistike pĂ«r personat e verbĂ«r,â thotĂ« ai, duke theksuar se problemet nuk kufizohen vetĂ«m te infrastruktura.
Sipas tij, trajtimi financiar është i pamjaftueshëm dhe nuk garanton as nevojat bazë të jetesës.
âTrajtim financiar dinjitoz. Pagesat janĂ« tĂ« mjerueshme. JanĂ« tĂ« tilla qĂ« as buka thatĂ« nuk Ă«shtĂ« e garantuar pĂ«r personat me aftĂ«si tĂ« kufizuarâ, u shpreh Stefan Paloka pĂ«r Citizens.al.
Paloka kritikon gjithashtu mungesën e mundësive reale për punësim, duke theksuar se shteti duhet të zgjedhë mes mbështetjes ekonomike dinjitoze ose hapjes së tregut të punës.
Emanuela Pepkola nga âDown Syndrome Albaniaâ vjen nĂ« protestĂ« si njĂ« qytetare qĂ« Ă«shtĂ« detyruar tĂ« largohet nga vendi pĂ«r njĂ« shĂ«rbim shĂ«ndetĂ«sor dinjitoz pĂ«r djalin e saj me sindromĂ«n Down.
âSot supozoj qĂ« pĂ«rfaqĂ«soj edhe ata qĂ« u larguan tĂ« detyruar pĂ«r tâu larguarâ, shprehet Emanuela Pepkola pĂ«r Citizens.al.
Në anën tjetër të angazhimit të saj civil, Pepkola ngre shqetësimin për qëndrueshmërinë e shërbimeve për fëmijët me aftësi të kufizuara. Ajo thekson se qendra që ofron shërbime për këta fëmijë rrezikon mbylljen pas më shumë se një dekade pune, në një kohë kur sipas saj mbështetja shtetërore mbetet e pamjaftueshme.
âNĂ«se kĂ«to shĂ«rbime do ishin tĂ« mira dhe cilĂ«sore nĂ« shtet sâĂ«shtĂ« e nevojshme ndoshta tĂ« ekzistojmĂ« as ne pĂ«r çështje shĂ«rbimeshâ, tha Emanuela pĂ«r Citizens.al.
Në këtë protestë, përfaqësues të komunitetit të personave me aftësi të kufizuara nuk sjellin vetëm kërkesa specifike sektoriale, por i bashkohen një thirrjeje më të gjerë për dinjitet, akses dhe një sistem më gjithëpërfshirës.
âKjo Ă«shtĂ« njĂ« revoltĂ« qĂ« pĂ«r tâju bashkuar popullit dhe pĂ«r tĂ« thĂ«nĂ« qĂ« jemi dhe ne bashkĂ« me ta pĂ«r njĂ« jetĂ« me dinjitet pĂ«r personat me aftĂ«si tĂ« kufizuaraâ, pĂ«rfundon Pepkola.
Mes mijëra protestuesve pjesëmarrës në shesh zërat e tyre theksojnë se barazia nuk është një çështje e veçantë, por një mungesë që prek të gjithë shoqërinë në mënyra të ndryshme.
Prej gjashtĂ« muajsh, banorĂ«t e fshatit DardhĂ« nĂ« bashkinĂ« Librazhd janĂ« pa ujĂ« tĂ« pijshĂ«m, pasi burimi i ujit i njohur si âGurra e BardhĂ«â Ă«shtĂ« rrethuar nga kompania âLucente Koncensionareâ, e cila operon hidrocentralin nĂ« zonĂ«.
Të dielën, në shenjë proteste rrëzuan gardhin prej teli, i cili po ua kufizonte aksesin në një burim jetik për komunitetin.
Më herët, banorët i ishin drejtuar Zyrës së Bashkëqeverisjes për të denoncuar situatën. Pas ankesës së tyre, Bashkia Librazhd ngriti një grup pune për të verifikuar problematikën në terren.
âNĂ« zbatim tĂ« urdhrit nr. 1045, datĂ« 18.11.2025 tĂ« kryetarit tĂ« BashkisĂ« Librazhd, Ă«shtĂ« ngritur njĂ« grup pune, i cili ka kryer verifikime nĂ« terren pĂ«r kontrollin e veprimtarisĂ« sĂ« HEC-it, pĂ«rfshirĂ« respektimin e menaxhimit tĂ« integruar tĂ« burimeve ujore pĂ«r furnizimin me ujĂ« tĂ« pijshĂ«m tĂ« komunitetit, lejimin e rrjedhĂ«s ekologjike tĂ« ujit dhe verifikimin e mundĂ«sisĂ« sĂ« ndĂ«rtimeve pa lejeâ, thuhet nĂ« pĂ«rgjigjen e ZyrĂ«s sĂ« BashkĂ«qeverisjes drejtuar banorĂ«ve.
Sipas procesverbalit të hartuar nga grupi i punës i Bashkisë Librazhd në nëntor 2025, banorët e fshatit Dardhë duhej të furnizoheshin me ujë të pijshëm në pikën ku e merrnin më parë.
Procesverbali i mbajtur nga Bashkia Librazhd në terren në nëntor 2025
Megjithatë, sipas banorëve, edhe pas inspektimit në terren dhe rekomandimeve të institucionit vendor, furnizimi me ujë nuk është rikthyer.
BanorĂ«t thonĂ« se âGurra e BardhĂ«â ka shĂ«rbyer prej vitesh si burim i ujit tĂ« pijshĂ«m jo vetĂ«m pĂ«r DardhĂ«n, por edhe pĂ«r fshatra tĂ« tjerĂ« tĂ« zonĂ«s, si Spathari dhe Babja.
Sipas legjislacionit dhe kushteve që zakonisht përcaktohen në lejet dhe kontratat për shfrytëzimin e burimeve ujore, operatorët e hidrocentraleve janë të detyruar të respektojnë rrjedhën ekologjike të ujit dhe të mos cenojnë furnizimin e komuniteteve me ujë të pijshëm apo nevoja të tjera jetike të banorëve.
Banorët thonë se në rastin e Dardhës është kufizuar aksesi jo vetëm në ujin për përdorim bujqësor, por edhe në vetë burimin e ujit të pijshëm.
Për dekada me radhë gjatë diktaturës, Shqipëria ishte një vend i rrethuar me tela me gjemba. Kufijtë e saj ruheshin me bunkerë, posta kontrolli dhe armë të drejtuara jo vetëm ndaj botës së jashtme, por edhe ndaj qytetarëve të vet.
Gardhi ishte simboli më i qartë i një regjimi që nuk qeveriste përmes besimit, por përmes izolimit, kontrollit dhe përjashtimit. Sot askush nuk po ngre tela me gjemba në kufijtë e Republikës. Por logjika e gardhit është rikthyer brenda saj, por sot nuk po gardhohet më Shqipëria nga bota, por shqiptarët nga Shqipëria.
Gardhi është ndoshta elementi më politik i ndërtimit. Ai mbulon territore, izolon hapësira, fragmenton tokën dhe krijon privilegje. Për vite me radhë kemi parë gardhe kantierësh që kanë copëzuar qytetet tona. Kanë zënë trotuare, kanë zhdukur lulishtet, kanë kufizuar lëvizjen dhe kanë reduktuar hapësirat ku njerëzit takohen e ndërveprojnë me njëri-tjetrin.
Sot gardhimi ka mbĂ«rritur edhe nĂ« plazhe si Rrjolli, Manastiri, Palasa, DhĂ«rmiu edhe nĂ« zona tĂ« mbrojtura si VjosĂ« â Narta, sikur privatizimi i hapĂ«sirĂ«s tĂ« ishte modeli i vetĂ«m i zhvillimit qĂ« i ka mbetur ShqipĂ«risĂ«. Por gardhi qĂ« mbron njĂ« interes privat duke mobilizuar tĂ« gjithĂ« autoritetin e shtetit pĂ«r ta mbrojtur, nuk nisi nĂ« ZvĂ«rnec. Gardhimi si instrument pushteti Ă«shtĂ« njĂ« proces shumĂ« mĂ« i vjetĂ«r.
Gardhe ka pasur gjithmonë. Ajo që ka ndryshuar është funksioni i tyre. Në një demokraci, shteti vendos kufij për të mbrojtur interesin publik. Në Shqipërinë e viteve të fundit kemi parë shpesh të kundërtën: interesi publik është mbajtur jashtë gardhit, ndërsa shteti është vendosur në shërbim të atyre që ndodhen brenda tij.
Teatri Kombëtar ishte ndoshta momenti kur kjo logjikë u shfaq hapur para syve të të gjithëve. Nuk ishte thjesht prania e policisë. Ishte përdorimi i gjithë fuqisë së shtetit për të mbrojtur me gardhe policore, një vendim të kontestuar publikisht, ndërsa qytetarët që kundërshtonin përjashtoheshin me forcë nga hapësira që e konsideronin të tyren. Gardhi nuk ishte më një strukturë fizike, por vetë pushteti.
Zvërneci e çoi këtë logjikë një hap më tej. Nëse te Teatri gardhi kishte formën e kordonëve policorë, në Zvërnec ai mori formën e telave me gjemba, policisë private dhe një territori të ndaluar për vetë qytetarët.
Por ajo që e bëri edhe më domethënës këtë rast ishte fakti se vetë Policia e Shtetit dukej sikur kishte mbetur jashtë gardhit. Për herë të parë nuk ishte vetëm qytetari ai që përjashtohej nga territori. Edhe autoriteti i shtetit dukej i kufizuar prej tij. Qytetarë u dhunuan para syve të policisë nga persona të tretë, ndërsa policia u shfaq e pafuqishme për të ndërhyrë. Brenda gardhit vepronin të tjerë; jashtë gardhit qëndronte shteti.
Ky është ndoshta momenti kur gardhi pushon së qeni një strukturë fizike dhe shndërrohet plotësisht në një instrument pushteti. Sepse nuk përcakton më vetëm kush hyn dhe kush del. Përcakton edhe se kush ka të drejtë të ushtrojë autoritet dhe kush jo.
Nëse te Teatri policia ishte vetë gardhi, në Zvërnec gardhi dukej sikur kishte fituar autonomi edhe ndaj vetë policisë. Dhe kjo është një situatë shumë më shqetësuese. Sepse nënkupton se territori nuk po administrohet më sipas rregullave të shtetit të së drejtës, por sipas një rendi paralel ku interesi që mbrohet është më i fortë se vetë autoriteti publik.
PikĂ«risht kĂ«tu qĂ«ndron problemi. Sepse kjo mĂ«nyrĂ« qeverisjeje ngjan mĂ« shumĂ« me kulturĂ«n e kontrollit, izolimit dhe nĂ«nshtrimit qĂ« shqiptarĂ«t menduan se e kishin lĂ«nĂ« pas me rrĂ«zimin e komunizmit. Ajo ngjan mĂ« shumĂ« me logjikĂ«n feudale tĂ« territorit si privilegj i pakicĂ«s sesa me logjikĂ«n demokratike tĂ« territorit si e mirĂ« e pĂ«rbashkĂ«t. PĂ«r dy breza shqiptarĂ«sh tĂ« lindur pas vitit 1990, liria nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m e drejta pĂ«r tĂ« votuar. ĂshtĂ« edhe e drejta pĂ«r tĂ« hyrĂ« nĂ« hapĂ«sirat publike, pĂ«r tĂ« kundĂ«rshtuar vendimmarrjen, pĂ«r tĂ« marrĂ« pjesĂ« nĂ« debat dhe pĂ«r tĂ« mos u pĂ«rballur me gardhe sa herĂ« qĂ« ngrihet njĂ« interes privat mbi interesin e pĂ«rbashkĂ«t.
Si arritëm deri këtu?
Kjo histori nuk fillon me një gardh, por me një model. Një model që prej vitit 2015 ka ndërtuar gradualisht një regjim përjashtimi mbi territorin. Në emër të investimeve strategjike janë ndryshuar ligje, janë dobësuar mekanizma mbrojtës dhe janë hapur rrugë ndërhyrjeve në zona të mbrojtura, ligatina, pyje, monumente natyre dhe peizazhe që për dekada konsideroheshin pasuri të përbashkëta.
Territoret më të vlefshme të vendit janë trajtuar gjithnjë e më shumë si mall këmbimi. Hapësira që duhej të mbroheshin për interes publik janë vënë në dispozicion të interesave private, ndërsa publikut i është kërkuar të besojë se çdo ndërhyrje është automatikisht zhvillim.
Për vite me radhë qytetarët, organizatat dhe ekspertët i kanë kundërshtuar këto procese përmes argumentit, ligjit dhe institucioneve. Prandaj, kur institucionet pushuan së dëgjuari dhe argumenti pushoi së prodhuari efekt, qytetarët morën përsipër ta mbrojnë vetë interesin publik në shesh. Ndaj dhe qëndresa qytetare në bulevard nuk është thjesht reagim ndaj një gardhi në Zvërnec, por reagim ndaj një procesi shumë më të gjatë fragmentimi të territorit, privatizimi të interesit publik dhe përqendrimi të përfitimeve në duart e një pakice.
Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë e trajton qartë interesin publik. Ajo nuk e barazon atë me interesin privat dhe as nuk e konsideron investimin privat si formën e vetme të zhvillimit. Përkundrazi, interesi publik është parimi mbi të cilin ushtrohet pushteti dhe mbi të cilin institucionet kanë detyrimin të japin llogari. Rasti i Zvërnecit e ekspozoi qartë këtë përmbysje. Interesi privat u justifikua, u mbrojt dhe u promovua. Ndërsa interesi publik mbeti i pashpjeguar, i paprovuar dhe pa mbrojtje institucionale.
Ndoshta për këtë arsye konflikti nuk është thjesht për një territor në Nartë apo në Zvërnec. Ai është një konflikt mes dy ideve për Shqipërinë. Njëra e sheh vendin si një mozaik hapësirash të gardhuara, me akses të kufizuar dhe privilegje të rezervuara. Tjetra e sheh si një republikë të qytetarëve, ku territori, ligji dhe interesi publik nuk mbrohen me tela me gjemba, por me institucione demokratike.
PĂ«r kĂ«tĂ« arsye qytetarĂ«t kanĂ« dalĂ« nĂ« shesh. PĂ«r tĂ« kujtuar se territori nuk Ă«shtĂ« pronĂ« e qeverisĂ« sĂ« radhĂ«s. Ai Ă«shtĂ« trashĂ«gimi e pĂ«rbashkĂ«t. ĂshtĂ« pasuria qĂ« kemi marrĂ« nga tĂ« parĂ«t dhe qĂ« kemi detyrimin tâua lĂ«mĂ« brezave qĂ« vijnĂ«. Dhe kur institucionet dĂ«shtojnĂ« ta mbrojnĂ« kĂ«tĂ« interes tĂ« pĂ«rbashkĂ«t, qytetarĂ«t e marrin vetĂ« pĂ«rsipĂ«r ta mbrojnĂ«. Jo vetĂ«m ZvĂ«rnecin. Jo vetĂ«m NartĂ«n. Por vetĂ« idenĂ« se ShqipĂ«ria nuk mund tĂ« qeveriset me gardhe.
NĂ« fund tĂ« fundit, beteja qĂ« po zhvillohet sot nuk Ă«shtĂ« pĂ«r njĂ« gardh. ĂshtĂ« pĂ«r tĂ« vendosur nĂ«se ShqipĂ«ria do tĂ« mbetet njĂ« republikĂ« e gardheve, apo do tĂ« bĂ«het mĂ« nĂ« fund njĂ« republikĂ« e qytetarĂ«ve.
BanorĂ«t e Rrjollit rrĂ«zuan sot gardhin rrethues tĂ« vendosur pĂ«r ndĂ«rtimin e projektit turistik âBaks Bayâ.
Një prej banoreve, me një palë pincë në duar, çau një pjesë të rrethimit të gardhit rrethues, teksa thekson se është aty për të mbrojtur tokën e të parëve të saj.
âQĂ«llimi im Ă«shtĂ« tĂ« liroj tokĂ«n. Nuk mundet ai tjetri ta ma mbyllĂ« tokĂ«n me gardheâ, thotĂ« ajo, teksa i bashkohet dhjetĂ«ra banorĂ«ve tĂ« tjerĂ«.
âE shikoni se çfarĂ« bĂ«jnĂ« ata sapo vijnĂ« kĂ«tu?â, flet me megafon Luciana Kokaj, banore dhe njĂ« prej protestueseve mĂ« tĂ« zĂ«shme, teksa banorĂ«t vijojnĂ« tĂ« rrĂ«zojnĂ« gardhin rrethues.
âVendosin tela me gjemba. Vendosin kangjella dhe beton nĂ« tokĂ«n qĂ« tĂ« parĂ«t tanĂ« kanĂ« jetuar me sakrificĂ« dhe kanĂ« respektuar çdo gjallesĂ« qĂ« ka jetuar kĂ«tuâ, vijon mĂ« tej ajo.
Gardhi rrethues Ă«shtĂ« vendosur nga kompania âGener 2â, nĂ« pronĂ«si tĂ« familjes Ulaj, qĂ« aktualisht ka sjellĂ« makineritĂ« nĂ« zonĂ«. Kjo kompani Ă«shtĂ« pajisur me leje ndĂ«rtimi nĂ« vitin 2024 dhe parashikon ndĂ«rtimin e 35 blloqeve rezidenciale me 1 deri nĂ« 10 kate lartĂ«si, nĂ« njĂ« sipĂ«rfaqe prej 147.2 hektarĂ« tokĂ«.
Rrjolli shtrihet mes LagunĂ«s sĂ« Vilunit nĂ« veri dhe RanĂ«s sĂ« Hedhun nĂ« jug. MĂ« herĂ«t, kjo zonĂ« ishte pjesĂ« e âPeizazhit tĂ« mbrojtur Lumi i BunĂ«s-VelipojĂ«â, por ndryshimi i ligjit âPĂ«r zonat e Mbrojturaâ po nĂ« vitin 2024, i hapi rrugĂ« ndĂ«rtimeve pĂ«rmes konceptit tĂ« ri tĂ« pĂ«rfshirĂ« nĂ« ligj: âturizmit tĂ« ekselencĂ«sâ.
Sipas nenit 33 të ligjit të rishikuar, tashmë lejohet zhvillimi i strukturave turistike 5-yje dhe infrastrukturës mbështetëse, edhe brenda zonave të mbrojtura.
âKjo tokĂ« Ă«shtĂ« e jona, e fshatarĂ«ve tonĂ«. UnĂ« i njoh tĂ« gjithĂ« kufitarĂ«t e mi. ĂshtĂ« toka e RrjollorĂ«ve, nuk Ă«shtĂ« e Bashkim Ulajtâ, thotĂ« njĂ« GĂ«zim Pjeshka, njĂ« tjetĂ«r banor.
Kësaj proteste iu bashkuan edhe qytetarë nga zonat përreth, të cilët theksojnë se këto investime u shërbejnë vetëm investitorëve.
âPopulli i thjeshtĂ« nuk Ă«shtĂ« pĂ«rfitues nga kĂ«to investimeâ, pohon Ridvan Mujazhi. âMund tĂ« pĂ«rfitojĂ« elitat, ndoshta elita qĂ« vjen edhe nga jashtĂ«â, thekson Mujazhi.
Protestuesit nga Rrjoli pohojnë se punimet pritet të ndërtohen në parcela toke që i takojnë të paktën 5 fiseve të zonës. Ata thonë se toka është kaluar tek investitori përmes dokumenteve të falsifikuara dhe se për këtë ka procese gjyqësore që vijojnë.
âUnĂ« jam vendali kĂ«tu, Velipojakâ, thotĂ« Gjergj Pultinza, i cili shprehet se toka e banorĂ«ve tĂ« varfĂ«r tĂ« asaj zonĂ« Ă«shtĂ« marrĂ« pĂ«rmes falsifikimeve tĂ« dokumenteve.
Ky pretendim pohohet edhe nga banorë të tjerë, të cilët e kanë çuar çështjen pranë Strukturës së Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK).
âSot duhet ta gĂ«zojnĂ« ata qĂ« e kanĂ« nĂ« bazĂ« tĂ« letrave, por nuk duan tâjua japin. Duan ta kapĂ« i fortiâ, vjon Gjergj Pultinza.
Struktura e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar ia ka deleguar çështjen Gjykatës dhe Prokurorisë së Shkodrës.
âRama, jep dorĂ«heqjen!â ishte thirrja qĂ« pĂ«r tĂ« 13-Ă«n ditĂ« radhazi kumbon nĂ« TiranĂ« çdo pasdite, teksa mijĂ«ra qytetarĂ« marshojnĂ« nga sheshi âSkĂ«nderbejâ drejt KryeministrisĂ«.
Ajo që nisi si një lëvizje qytetare kundër projekteve turistike në zonën e mbrojtur të Zvërnecit, me kalimin e ditëve është shndërruar në një protestë më të gjerë kundër korrupsionit, mungesës së transparencës dhe mënyrës së qeverisjes së vendit.
âKemi dĂ«gjuar parullĂ«n âShqipĂ«ri e Reâ. Rinia jemi ne qĂ« do ta bĂ«jmĂ« kĂ«tĂ« ShqipĂ«ri tĂ« re. Si student, bashkĂ« me çdo student tjetĂ«r kĂ«tu, Ă«ndĂ«rrojmĂ« njĂ« ShqipĂ«ri ku secili merr atĂ« qĂ« i takon prej asaj qĂ« bĂ«n dhe jo prej atij qĂ« njehâ, u shpreh njĂ« student pĂ«rmes megafonit.
Për aktorin Florjan Binaj, kushdo që ka përfituar nga detyrat publike në mënyrë të paligjshme duhet të përballet me drejtësinë.
âQĂ« nga â90-a deri mĂ« sot, kush ka vjedhur edhe 100 lekĂ« duhet tĂ« shkojĂ« nĂ« burg. Kushdo qĂ« ka shkelur ligjin duhet tĂ« shkojĂ« nĂ« burgâ, deklaroi Binaj.
Një tjetër qytetar tha se ajo që i ka bërë bashkë protestuesit është përballja me padrejtësinë.
âMes nesh ka qytetarĂ« me bindje tĂ« ndryshme politike e besime tĂ« ndryshme fetare, por na bashkon bindja se e pĂ«rbashkĂ«ta nuk duhet lĂ«nĂ« nĂ« mĂ«shirĂ«n e arbitraritetit, padrejtĂ«sisĂ« dhe dhunĂ«sâ, deklaroi ai.
NĂ« shesh u dĂ«gjuan sĂ«rish thirrjet âShqipĂ«ria nuk Ă«shtĂ« nĂ« shitjeâ, âRama dorĂ«heqjeâ dhe âRama nĂ« burg, Berisha nĂ« burgâ, slogane qĂ« janĂ« bĂ«rĂ« pjesĂ« e pandashme e protestave tĂ« ditĂ«ve tĂ« fundit.
Si çdo mbrĂ«mje, pas fjalimeve tĂ« mbajtura nĂ« shesh nga qytetarĂ« tĂ« ndryshĂ«m, protestuesit nisĂ«n marshimin nĂ« rrugĂ«t e TiranĂ«s. Ădo ditĂ« marshimi pĂ«rshkon itinerare tĂ« ndryshme nĂ« qytet, mes thirrjeve pĂ«r dorĂ«heqjen e qeverisĂ« dhe ftesave qĂ« qytetarĂ« tĂ« tjerĂ« tâi bashkohen protestĂ«s.
Rama nga 35-vjetori i PS: âProtesta nisi me njĂ« zemĂ«rim tĂ« drejtĂ«, por me njĂ« kĂ«rkesĂ« tĂ« padrejtĂ«â
NdĂ«rsa pĂ«r tĂ« 13-Ă«n mbrĂ«mje radhazi qytetarĂ«t protestonin para KryeministrisĂ«, kryeministri Edi Rama iu pĂ«rgjigj drejtpĂ«rdrejt protestĂ«s nga mitingu i organizuar nĂ« sheshin âItaliaâ, me rastin e 35-vjetorit tĂ« PartisĂ« Socialiste.
Në një fjalim të gjatë, Rama i kushtoi një pjesë të konsiderueshme protestës së qytetarëve, duke argumentuar se lëvizja kishte nisur nga një shqetësim legjitim, por ishte transformuar më pas në një protestë politike.
âProtesta nisi me zemĂ«rimin e drejtĂ« pĂ«r njĂ« akt dhune dhe me kĂ«rkesĂ«n e padrejtĂ« pĂ«r anulimin e njĂ« investimi madhor qĂ« do tĂ« ndikojĂ« ndjeshĂ«m parametrat ekonomikĂ« dhe socialĂ« tĂ« ShqipĂ«risĂ«â, deklaroi Rama.
Kryeministri mbrojti projektin e investimit, duke e cilësuar atë si mundësinë më të madhe ekonomike që i është ofruar vendit. Sipas tij, investimi do të sillte të paktën 4 miliardë euro në ekonominë shqiptare dhe do të përbënte një zhvillim strategjik për turizmin elitar.
Rama u përpoq gjithashtu të adresonte shqetësimet e protestuesve për mjedisin dhe biodiversitetin, duke i ftuar ata të njihen me dokumentacionin dhe proceset institucionale që, sipas tij, garantojnë mbrojtjen e zonës.
âEjani tâi dĂ«gjoni, ejani tâi shikoni dhe ejani tâi verifikoni vetĂ« faktetâ, tha ai, duke shtuar se ânuk ka asnjĂ« status investitori strategjikâ tĂ« dhĂ«nĂ« pĂ«r projektin dhe se âishulli nuk shitet dhe nuk jepet me qiraâ.
Në fjalimin e tij, Rama argumentoi se qeveria socialiste ka qenë përgjatë viteve promotore e mbrojtjes së mjedisit, duke përmendur moratoriumin e pyjeve dhe të gjuetisë, zgjerimin e zonave të mbrojtura dhe shpalljen e Vjosës Park Kombëtar.
NjĂ« pjesĂ« e rĂ«ndĂ«sishme e fjalĂ«s iu kushtua edhe kritikĂ«s ndaj asaj qĂ« ai e quajti dezinformim nĂ« rrjetet sociale. Kryeministri tha se shumĂ« qytetarĂ« janĂ« ndikuar nga âgjysmĂ« tĂ« vĂ«rtetaâ, foto dhe video tĂ« manipuluara, tĂ« cilat sipas tij kanĂ« krijuar njĂ« âapokalips dixhitalâ rreth projektit.
Megjithatë, Rama pranoi se protesta tashmë ka marrë karakter politik.
âJam shumĂ« i qartĂ« qĂ« tanimĂ« njĂ« protestĂ« e nisur pĂ«r natyrĂ«n Ă«shtĂ« kthyer nĂ« njĂ« protestĂ« me natyrĂ« politike, absolutisht legjitime pĂ«r kĂ«do qĂ« do tĂ« ndryshojĂ« ShqipĂ«rinĂ« sipas qasjes sĂ« tijâ, tha ai.
Kryeministri mbrojti modelin e zhvillimit përmes turizmit elitar, duke argumentuar se Shqipëria nuk mund të mbështetet vetëm te turizmi masiv dhe se vendi duhet të konkurrojë me destinacionet kryesore të Mesdheut.
âKy Ă«shtĂ« investimi mĂ« i madh qĂ« i ka ardhur si mundĂ«si ShqipĂ«risĂ« nĂ« historinĂ« e saj dhe ky Ă«shtĂ« njĂ« investim qĂ« ShqipĂ«ria nuk e ka luksin kurrsesi ta refuzojĂ«â, deklaroi Rama.
Fjalimi i tij u zhvillua paralelisht me protestën në bulevard, ku qytetarët vijuan të kërkonin transparencë, mbrojtjen e zonave të mbrojtura dhe anulimin e projekteve që, sipas tyre, rrezikojnë pasuritë natyrore të vendit.
PĂ«rballĂ« dy narrativave tĂ« kundĂ«rta, dita e 13-tĂ« e âRevolucionit Flamingoâ tregoi se protesta po vijon tĂ« fitojĂ« mbĂ«shtetje nĂ« shesh dhe nĂ« platformat sociale.
Si erdhĂ«m deri nĂ« ditĂ«n e 13-tĂ« tĂ« âRevolucionit Flamingoâ?
Historia e âRevolucionit Flamingoâ nisi nĂ« fund tĂ« muajit maj, kur nĂ« ZvĂ«rnec njĂ« qytetar u tĂ«rhoq me forcĂ« nga punonjĂ«s tĂ« sigurisĂ« private gjatĂ« njĂ« proteste kundĂ«r projektit pĂ«r ndĂ«rtimin e njĂ« resorti luksoz nĂ« zonĂ«n e mbrojtur tĂ« NartĂ«s. Pamjet e incidentit u shpĂ«rndanĂ« me shpejtĂ«si nĂ« rrjetet sociale dhe shkaktuan reagime tĂ« shumta publike.
Më 31 maj, aktivistë dhe qytetarë u mblodhën fillimisht përpara Drejtorisë së Policisë së Tiranës për të protestuar kundër përdorimit të forcës dhe mosreagimit të institucioneve shtetërore. Brenda pak orësh, protesta u zgjerua dhe u shndërrua në një lëvizje kundër projekteve të zhvillimit në Zvërnec dhe Sazan.
DitĂ«t nĂ« vijim sollĂ«n rritje tĂ« vazhdueshme tĂ« pjesĂ«marrjes. Protestuesit nisĂ«n tĂ« mblidheshin çdo ditĂ« nĂ« orĂ«n 18:00 nĂ« sheshin âSkĂ«nderbejâ, pĂ«r tĂ« marshuar mĂ« pas drejt KryeministrisĂ«. Ata kanĂ« refuzuar simbolikat partiake, duke e paraqitur lĂ«vizjen si reagim qytetar tĂ« pavarur.
Me kalimin e ditëve, kërkesat e protestës u zgjeruan nga mbrojtja e mjedisit drejt çështjeve të korrupsionit, transparencës, emigrimit masiv dhe mënyrës së qeverisjes.
Gjatë javës së parë, protesta u përhap gjerësisht në rrjetet sociale, ku mijëra të rinj shpërndanë materiale informuese dhe koordinuan pjesëmarrjen në tubime. Në ditët pasuese, ajo mori mbështetje edhe nga qytetarë të diasporës, të cilët organizuan aktivitete solidarizuese në qytete të ndryshme të botës.
Ndërkohë, qeveria refuzoi kërkesat për anulimin e projekteve dhe kryeministri Rama deklaroi vazhdimisht se investimet do të vijojnë.
Sot, nĂ« ditĂ«n e 13-tĂ«, âRevolucioni Flamingoâ ka hyrĂ« nĂ« javĂ«n e dytĂ« dhe Ă«shtĂ« kthyer nĂ« njĂ« nga mobilizimet qytetare mĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« viteve tĂ« fundit.
Tetëmbëdhjetë organizata të shoqërisë civile mjedisore deklaruan sot se do të bojkotojnë proceset konsultuese të Ministrisë së Mjedisit, deri në shfuqizimin e ndryshimeve në Ligjin për Zonat e Mbrojtura.
Organizatat njoftuan se refuzojnë të legjitimojnë tryezat e konsultimit publik për projekt-aktet e thirrura nga Ministria, përfshirë edhe konsultimin e datës 12 qershor. Ato bëjnë të ditur se nuk do të dorëzojnë komente teknike, me qëllim që të mos bëhen pjesë e një procesi që, sipas tyre, synon të paraqesë një normalitet institucional që nuk ekziston.
Sipas tyre, ndërkohë që diskutohet përafrimi i mëtejshëm i legjislacionit shqiptar me rregullat dhe standardet e Bashkimit Evropian, në terren po avancojnë projekte të mëdha infrastrukturore dhe turistike brenda rrjetit kombëtar të zonave të mbrojtura. Organizatat argumentojnë se këto zhvillime cenojnë integritetin e ekosistemeve dhe vënë në pikëpyetje angazhimin real të institucioneve ndaj standardeve evropiane për mbrojtjen e natyrës.
Ato e konsiderojnĂ« shfuqizimin e ndryshimeve tĂ« miratuara me Ligjin nr. 21/2024, si dhe anulimin ose moslejimin e projektit pĂ«r ndĂ«rtimin e resorteve turistike nĂ« ZonĂ«n e Mbrojtur âPishĂ« PoroâNartĂ«â, si kushte tĂ« panegociueshme dhe paraprake pĂ«r çdo dialog tĂ« mĂ«tejshĂ«m institucional mbi çështjet e mjedisit dhe procesin e integrimit evropian.
âPĂ«r kĂ«tĂ« arsye, Organizatat e ShoqĂ«risĂ« Civile nuk e konsiderojnĂ« relevante pjesĂ«marrjen nĂ« konsultime teknike pĂ«r akte tĂ« reja ligjore dhe nĂ«nligjore, pĂ«r sa kohĂ« qĂ« çështja mĂ« themelore e mbrojtjes sĂ« zonave tĂ« mbrojtura mbetet e pazgjidhurâ, thuhet nĂ« dokumentin e bĂ«rĂ« publik mĂ« 12 qershor.
Sipas organizatave, kjo kërkesë përputhet edhe me piketat përmbyllëse të Komisionit Evropian për kapitullin 27 të negociatave, të cilat kërkojnë garantimin e mbrojtjes efektive të zonave të mbrojtura dhe përafrimin e plotë me standardet evropiane të biodiversitetit.
Bojkoti, sipas tyre, nuk është një veprim simbolik i izoluar, por një qëndrim parimor që do të vijojë deri në adresimin e kësaj çështjeje.
Mbrojtja e zonave të mbrojtura, theksojnë organizatat, nuk është çështje procedurale, por një provë e vullnetit të shtetit shqiptar për të respektuar Kushtetutën, interesin publik dhe detyrimet ndaj Bashkimit Evropian.
Struktura e Posaçme kundĂ«r Korrupsionit dhe Krimit tĂ« Organizuar ka lĂ«shuar masa âarrest me burgâ pĂ«r biznesmenĂ«t Orest Sota, Artur Shehu, Ilir Shtufi dhe Edmond Jaupaj, pas njĂ« operacioni pĂ«r goditjen e njĂ« grupi kriminal tĂ« dyshuar pĂ«r trafik lĂ«ndĂ«sh narkotike dhe pastrim parash.
Mes personave ndaj të cilëve është lëshuar masa është edhe Artur Shehu, pronar i pjesës më të madhe të tokës ku u planifikua të ngrihet resorti luksoz në Zvërnec, ngjarje që prej 13 ditësh ka ngritur qytetarët në protestë. Sipas SPAK, janë sekuestruar 128 milionë euro të përfituara nga shitja e pronave në Zvërnec, në llogari të biznesmenit Artur Shehu.
Nga ana tjetĂ«r, Ilir Shtufi Ă«shtĂ« biznesmen nĂ« fushĂ«n e ndĂ«rtimit dhe i lidhur me disa projekte kullash nĂ« TiranĂ«, mes tyre edhe âMount Tiranaâ, pas Teatrit KombĂ«tar tĂ« Operas dhe Baletit. Ai zotĂ«ron 91% tĂ« aksioneve tĂ« kompanisĂ« ndĂ«rtuese âNova Constructionâ, ndĂ«rsa Kujtim Shtufi zotĂ«ron 9%.
âNova Constructionâ Ă«shtĂ« njĂ« nga tre operatorĂ«t qĂ« fitoi tenderin pĂ«r Lotin 4 tĂ« UnazĂ«s sĂ« Madhe nĂ« TiranĂ«, njĂ« procedurĂ« qĂ« aktualisht Ă«shtĂ« nĂ«n hetim nga SPAK.
Edhe kompania âForever Constructionâ, nĂ« pronĂ«si tĂ« Lefter SotĂ«s, babait tĂ« Orest SotĂ«s, ka marrĂ« leje pĂ«r ndĂ«rtimin e kullave nĂ« TiranĂ«.
Mes tyre janë:
Bond Tower â (200 metra_, njĂ« projekt i ideuar nga studioja e arkitekturĂ«s OODA Architecture, me investitor âNova Constructionâ. Kulla Ă«shtĂ« parashikuar tĂ« jetĂ« 200 metra e lartĂ«, me rreth 55 kate, dhe do tĂ« ndĂ«rtohet nĂ« RrugĂ«n âDritan Hoxhaâ.
Lana Riverside Residences â (204 metra), pozicionuar nĂ« Bulevardin âGjergj Fishtaâ, pranĂ« ish-Universitetit tĂ« TiranĂ«s. NdĂ«rtesa parashikohet tĂ« ketĂ« 56 kate mbi tokĂ« dhe 6 kate nĂ«ntokĂ«, me njĂ« lartĂ«si prej 204.5 metrash dhe formĂ« cilindrike.
Kulla Ă«shtĂ« pjesĂ« e njĂ« kompleksi dhe do tĂ« ndĂ«rtohet nga âForever Constructionâ, nĂ« pronĂ«si tĂ« Lefter SotĂ«s, biznesmen i angazhuar nĂ« fushĂ«n e tregtimit tĂ« hekurit. Projekti Ă«shtĂ« hartuar nga studioja e arkitekturĂ«s Marco Casamonti & Partners, nĂ« bashkĂ«punim me X-Plan Studio.
Mount Tirana â (205 metra), njĂ« kullĂ« e vendosur nĂ« RrugĂ«n e Barrikadave, pas Teatrit KombĂ«tar tĂ« Operas dhe Baletit. Ajo Ă«shtĂ« parashikuar tĂ« ketĂ« 58 kate dhe njĂ« lartĂ«si prej 205 metrash.
NdĂ«rtues i projektit Ă«shtĂ« âNova Construction â 2012â, ndĂ«rsa studioja qĂ« ka ideuar projektin Ă«shtĂ« CEBRA Architects. Kulla po ngrihet nĂ« njĂ« hapĂ«sirĂ« qĂ« mĂ« herĂ«t shĂ«rbente si lulishte, çka ka shkaktuar protesta nga qytetarĂ«t dhe aktivistĂ«t.
Citizens.al ka raportuar mĂ« herĂ«t pĂ«r kullat qĂ« pritet tâi shtohen kryeqytetit, shumica prej tyre tĂ« miratuara nĂ« mungesĂ« transparence, nĂ« rubrikĂ«n: Tirana Vertikale.
Ilustrim grafik i kullave rreth qendrës dhe lartësitë e tyre.
NdĂ«rsa kryeministri Edi Rama kĂ«mbĂ«ngul se ânuk ka marrĂ«veshjeâ dhe se pa marrĂ«veshje sâka as projekt, dokumente teknike tĂ« nĂ«ntorit 2025 tregojnĂ« njĂ« masterplan tĂ« detajuar me 11 zona zhvillimi, 727 mijĂ« metra katrorĂ« ndĂ«rtim, hotele, vila, marina dhe kazino. Emri nĂ« kopertinĂ« Ă«shtĂ« âSazanâ, por harta tregon ZvĂ«rnecin.
Dokumentet e publikuara sĂ« fundmi hedhin dritĂ« tĂ« re mbi atĂ« qĂ« po pĂ«rgatitet nĂ« Peizazhin e Mbrojtur PishĂ«âPoroâNartĂ«. Dy materialet me Ă«mĂ«rtime âSazan Developmentâ dhe âSazan Peninsulaâ u bĂ«nĂ« publike nga Eric Czuleger, kryeredaktori The Under Report njĂ« ditĂ« mĂ« parĂ«. Por harta qĂ« i shoqĂ«ron nuk paraqet ishullin e Sazanit, ajo pĂ«rputhet qartĂ« me morfologjinĂ« e zonĂ«s sĂ« ZvĂ«rnecit dhe NartĂ«s dhe tregon njĂ« transformim rrĂ«njĂ«sor tĂ« lagunĂ«s e brendshme dhe brezit bregdetar.
Dokumenti i quajtur âSazan Peninsulaâ pĂ«rshkruan, faqe pas faqeje, njĂ« projekt zhvillimi pĂ«r ZvĂ«rnecin.
Kjo âzhvendosjeâ emĂ«rtimi nuk Ă«shtĂ« detaj teknik. Ajo ka pasoja tĂ« drejtpĂ«rdrejta pĂ«r debatin publik: ndĂ«rsa gazetarĂ«t, opinioni dhe madje edhe mediat e huaja i bĂ«jnĂ« pyetjet kryeministrit pĂ«r Sazanin, materialet teknike tregojnĂ« se projekti mĂ« i avancuar dhe mĂ« i detajuar Ă«shtĂ« konceptuar pĂ«r njĂ« zonĂ« tjetĂ«r tĂ« mbrojtur, pikĂ«risht aty ku disa javĂ« mĂ« parĂ« nisĂ«n tĂ« zhvillohen punime pĂ«rgatitore, rrethime telash me gjemba dhe ku shpĂ«rtheu protesta qĂ« sot njihet si âRevolucioni Flamingoâ.
Dokumenti i parĂ«, âSazan Development â Request for Proposalâ (RfP), mban datĂ«n 6 nĂ«ntor 2025. PĂ«rmes tij kĂ«rkohen shĂ«rbime AOR/EOR (arkitekt dhe inxhinier i regjistruar pĂ«rgjegjĂ«s) dhe shĂ«rbime inxhinierike: propozime teknike e financiare, staf, metodologji pune, eksperiencĂ« tĂ« ngjashme, plan burimesh dhe shĂ«rbime projektimi pĂ«r ndĂ«rtesa e infrastrukturĂ«.
Në praktikën e zhvillimit imobiliar, një RFP i këtij lloji nuk i përket fazës fillestare apo vizionit për një projekt, por hartohet në momentin kur projekti kërkon të kalojë drejt zbatimit.
Po aty përmenden studime që lidhen drejtpërdrejt me territorin lagunor të Zvërnecit dhe Nartës, një modelim i cilësisë së ujit në lagunën e Nartës, studime për sedimentet,  vlerësim i rrezikut sizmik, studim për vijën bregdetare dhe vlerësim për distancat e sigurta nga skarpatet.
Dokumenti i dytĂ«, âVision Masterplan â Book 2â, mban datĂ«n 14 nĂ«ntor 2025 dhe etiketohet nĂ« kopertinĂ« si  dorĂ«zim draft. Ai Ă«shtĂ« hartuar nga studioja ndĂ«rkombĂ«tare e arkitekturĂ«s LAVA (Laboratory for Visionary Architecture), me strategjinĂ« e mobilitetit tĂ« punuar nga kompania e planifikimit tĂ« transportit Systematica. Masterplani bazohet, siç thuhet nĂ« vetĂ« dokumentin, mbi njĂ« pĂ«rmbeledhje tĂ« porositĂ«sit tĂ« mĂ«parshĂ«m: âSazan Masterplan Brief V1.5 â AAâ, tĂ« datĂ«s 20 gusht 2025.
Pra, para se LAVA të vizatonte qoftë edhe një vijë, dikush e kishte porositur dhe përcaktuar kornizën e këtij zhvillimi.
Masterplani organizon territorin nĂ« 11 zona programore, me 254.8 hektarĂ« tokĂ« dhe 727,527 metra katrorĂ« sipĂ«rfaqe tĂ« ndĂ«rtuar. Zonat mbajnĂ« emra si âSazan Citadel & Marinaâ, âCheval Blancâ, âSazan Coveâ, âSazan Yacht Clubâ, âSazan Beach Villasâ, âSazan Lake Villasâ, âSazan Hillsâ, âCasa Ciprianiâ dhe âAtlantisâ.
Brenda tyre, sipas tabelave tĂ« vetĂ« dokumentit, parashikohen rreth 3,200 njĂ«si banimi e hotelerie: qindra vila âtĂ« markĂ«sâ, mes tyre edhe kategoria e quajtur âBillionairesâ; hotele tĂ« brendeve Aman, Cheval Blanc dhe Cipriani; njĂ« hotel âAtlantisâ me 500 dhoma; kazino; fusha golfi; qendĂ«r kalĂ«rimi; klube plazhi dhe njĂ« âcitadelĂ«â e konceptuar pĂ«r 5 deri nĂ« 10 mijĂ« vizitorĂ« nĂ« ditĂ«, me rreth 3,000 vende parkimi.
Pjesa jugore e projektit rezervohet, sipas vetĂ« dokumentit, pĂ«r âUltra High Net Worth Individualsâ, individĂ« me pasuri ultra tĂ« lartĂ«, me akses tĂ« mbyllur, pika kontrolli sigurie dhe plazhe private. Dokumenti e pĂ«rmend hapur edhe rolin e projektit si âlevĂ« pĂ«r ambiciet e ShqipĂ«risĂ« pĂ«r Golden Visaâ.
Masterplani nuk e fsheh shkallën e ndërhyrjes fizike në territor. Ai parashikon drenazhim dhe thellim të shtratit të lagunës, vlerësuar paraprakisht në 6 milionë metra kub, mbi një sipërfaqe prej rreth 525 mijë metrash katrorë, si dhe mbushje toke prej rreth 2 milionë metrash kub për të ngritur artificialisht terrenin ku do të vendosen vilat.
Projekti parashikon liqene artificiale, kanale tĂ« lundrueshme, marina tĂ« gĂ«rmuara nĂ« tokĂ«, tĂ« gjitha nĂ« njĂ« lagunĂ« qĂ« vetĂ« dokumenti e pĂ«rshkruan si ânjĂ« nga ligatinat mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme ekologjike tĂ« ShqipĂ«risĂ«â.
Madje, plani shkon më tej dhe pranon me shkrim rreziqet: drenazhimi i pakontrolluar, thuhet aty, rrezikon të destabilizojë hidrologjinë e lagunës, të rrisë erozionin dhe të prishë balancën e sedimenteve.
AutorĂ«t identifikojnĂ« si ârrezik pĂ«r zhvilliminâ faktin qĂ« organizata si Shoqata Ornitologjike e ShqipĂ«risĂ« dhe Eco-Albania po shtyjnĂ« pĂ«r kufizimin e ndĂ«rtimeve nĂ« zonat e mbrojtura. Mbrojtja ligjore e natyrĂ«s trajtohet jo si kusht, por si pengesĂ« pĂ«r tâu menaxhuar.
NjĂ« tjetĂ«r element bie nĂ« sy. Parimet e masterplanit flasin pĂ«r âmĂ« pak se 8% sipĂ«rfaqe tokeâ tĂ« zĂ«nĂ« nga ndĂ«rtesat, e njĂ«jta shifĂ«r e pĂ«rdorur publikisht edhe pĂ«r Sazanin. Por tabela e pĂ«rdorimit tĂ« tokĂ«s nĂ« tĂ« njĂ«jtin dokument tregon se 53% e territorit klasifikohet si âzonĂ« zhvillimiâ dhe vetĂ«m 5% si âe pazhvillueshme dhe e mbrojturâ, ndĂ«rsa pjesa tjetĂ«r ndahet mes hapĂ«sirave rekreative (29%) dhe liqeneve e marinave (13%).
Dy shifrat masin gjĂ«ra tĂ« ndryshme, e para gjurmĂ«n fizike tĂ« ndĂ«rtesave dhe e dyta territorin qĂ« organizohet nĂ« funksion tĂ« zhvillimit. PikĂ«risht kĂ«tĂ« hendek e ka dokumentuar Citizens.al qĂ« nĂ« muajin mars 2026, duke argumentuar pse narrativa e â8 pĂ«rqindĂ«shitâ nuk shpjegon mĂ«nyrĂ«n se si projekti e ndryshon funksionin e tĂ« gjithĂ« territorit.
ĂfarĂ« thotĂ« studio LAVA?
E pyetur nga Citizens.al, studioja LAVA konfirmoi autorësinë e dokumentit, duke e cilësuar atë si studim paraprak.
âDokumenti nĂ« qarkullim Ă«shtĂ« njĂ« studim draft i zhvilluar nga LAVA, si njĂ« prej disa studimeve pĂ«r Gadishullin e Sazanitâ, thuhet nĂ« pĂ«rgjigjen e dĂ«rguar me shkrim. Sipas kompanisĂ«, ai pĂ«rfaqĂ«son ânjĂ« dorĂ«zim draft â jo njĂ« plan final apo tĂ« miratuarâ, studimi âi dha pĂ«rparĂ«si pĂ«rgjegjĂ«sisĂ« ekologjike, biodiversitetit dhe balancĂ«s mes ruajtjes sĂ« tokĂ«s dhe zhvillimitâ, ndĂ«rsa angazhimi i LAVA-s nĂ« projekt ânuk vazhdoi pĂ«rtej kĂ«saj fazeâ.
PĂ«rgjigjja e LAVA-s konfirmon dy fakte thelbĂ«sore: dokumenti Ă«shtĂ« autentik dhe ai Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ«ri prej âdisa studimeveâ tĂ« porositura pĂ«r kĂ«tĂ« projekt. Studio nuk iu pĂ«rgjigj pyetjes sĂ« çfarĂ« ka ndodhur me projektin pas largimit tĂ« tyre.
Studio nuk iu pĂ«rgjigj pyetjeve tĂ« Citizens.al se kush e porositi studimin dhe kush e hartoi âbriefâ-in âAAâ tĂ« gushtit 2025. LAVA deklaroi se u largua nga projekti, po kush e mori stafetĂ«n?
Kjo pĂ«rgjigje mund tĂ« gjendet, tĂ« paktĂ«n pjesĂ«risht, nĂ« dokumentet e QendrĂ«s KombĂ«tare tĂ« Biznesit. Siç raportoi Citizens.al vetĂ«m pak ditĂ« mĂ« parĂ«, kompanitĂ« e lidhura me ZvĂ«rnecin dhe Sazanin po konsolidohen rreth strukturave tĂ« grupit Al-Khayyat nga Katari, kompanitĂ« e tĂ« cilit nĂ« Doha mbajnĂ« pikĂ«risht emrat âSazan Development Holdingâ dhe âSazan Operations Holdingâ.
I njĂ«jti emĂ«rtim âSazanâ qĂ« nĂ« dokumentet teknike mbulon ZvĂ«rnecin, shfaqet edhe nĂ« skemĂ«n e korporatatave tĂ« pronarĂ«ve tĂ« rinj.
Rama përballë dokumenteve
Gjatë një takimi me gazetarë evropianë këtë javë, kryeministri Edi Rama u pyet me këmbëngulje nga një gazetare rumune nëse ekziston një projekt për Sazanin.
âNuk ka njĂ« marrĂ«veshje, nuk mund tĂ« bĂ«jmĂ« marrĂ«veshje pa pasur projekt. Nuk kemi as marrĂ«veshje pĂ«r Sazanin. Pse? Sepse po negociojmĂ« prej dy viteshâ, u pĂ«rgjigj ai, duke shtuar se nuk bĂ«het fjalĂ« pĂ«r shitje tĂ« ishullit, por pĂ«r njĂ« âsipĂ«rmarrje tĂ« pĂ«rbashkĂ«tâ, ku ndĂ«rtimet do tĂ« kenĂ« tituj pronĂ«sie âashtu sikurse edhe kĂ«tu pĂ«rballĂ« bulevarditâ.
NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n pĂ«rgjigje, megjithatĂ«, kryeministri pranoi se plane zhvillimi ekzistojnĂ«: âPlan pĂ«r tâu zhvilluar? Po, ka dy vendndodhjeâ, tha ai, pa e pĂ«rmendur me emĂ«r vendndodhjen e dytĂ«.
PĂ«r ZvĂ«rnecin, pĂ«rgjigjja e tij ishte edhe mĂ« e shkurtĂ«r: âPĂ«r ishullin nuk kam asnjĂ« skicĂ« tĂ« paraqitur sepse nuk ka asnjĂ« marrĂ«veshje, nĂ« ZvĂ«rnec ka njĂ« marrĂ«veshje me pronarĂ«t e tokĂ«s dhe po vazhdojnĂ«, Ă«shtĂ« normale, nuk kam çfarĂ« tâju them pĂ«r tĂ«â.
Por deklaratat e kryeministrit nuk i përgjigjen pyetjes që ngrenë dokumentet. Pyetja nuk është nëse ekziston një marrëveshje finale e firmosur. Pyetja është: si shpjegohet që, ndërsa zyrtarisht mohohet ekzistenca e një projekti të përcaktuar, në nëntor 2025 qarkullonin dokumente teknike me datë, autor, zona ndërtimi, tabela sipërfaqesh, strategji parkimi, faza zbatimi dhe kërkesa për oferta inxhinierike, të gjitha mbi territorin e Zvërnecit?
Cila Ă«shtĂ« âvendndodhja e dytĂ«â me plan zhvillimi, qĂ« kryeministri e pranon por nuk e emĂ«rton?
Dokumentet nuk provojnë se projekti është miratuar nga institucionet shqiptare, as se punimet në terren janë autorizuar mbi bazën e këtij masterplani. Por ato provojnë diçka tjetër, po aq të rëndësishme: se Zvërneci, brenda një peizazhi të mbrojtur, është trajtuar prej muajsh në materiale teknike si një projekt i strukturuar zhvillimi, me investitorë, arkitektë, inxhinierë dhe afate, të gjitha larg syve të publikut.
Vlen tĂ« theksohet se masterplani parashikon edhe njĂ« fazĂ« â0 â enabling worksâ, punime pĂ«rgatitore nĂ« pjesĂ«n veriore tĂ« territorit. PikĂ«risht punime pĂ«rgatitore, rrethime me gardh dhe roje private ka dokumentuar Citizens.al nĂ« terren gjatĂ« javĂ«ve tĂ« fundit nĂ« ZvĂ«rnec, pĂ«rfshirĂ« ngjarjen e 30 majit, kur njĂ« qytetar u tĂ«rhoq zvarrĂ« nga rojet private nĂ« prani tĂ« PolicisĂ« sĂ« Shtetit, pamje qĂ« ndezĂ«n protestat mbarĂ«kombĂ«tare.
Si arritëm deri këtu?
Dokumentet e publikuara nga The Under Report shtojnë një hallkë të re në një zinxhir që Citizens.al e ka ndjekur prej më shumë se një viti.
NĂ« qershor 2025, Citizens.al raportoi se qeveria krijoi kompaninĂ« shtetĂ«rore ASDRE pĂ«r tâu bĂ«rĂ« ortake nĂ« zhvillimin e resortit tĂ« propozuar nga Affinity Partners e Jared Kushner, ndĂ«rsa institucionet nuk bĂ«nin transparencĂ« pĂ«r propozimin nĂ« ZvĂ«rnec.
NĂ« janar 2026, vizita e Ivanka Trump dhe Jared Kushner nĂ« VlorĂ«, me darka private me kryeministrin dhe takime me dhjetĂ«ra arkitektĂ«, ngriti pyetjen nĂ«se Sazani dhe ZvĂ«rneci po trajtoheshin si pasuri publike apo si asete tĂ« vendosura nĂ« tryezĂ« pĂ«rmes negociatash direkte, pa garĂ« dhe pa transparencĂ«. Vizita pĂ«rfshiu edhe ZvĂ«rnecin, njĂ« zonĂ« qĂ«, zyrtarisht, ânuk ishte pjesĂ« e projektitâ.
NĂ« mars 2026, Citizens.al publikoi dokumentet mbi pĂ«rmasat reale tĂ« projektit nĂ« Sazan, duke treguar se narrativa e â8% ndĂ«rtimâ fshihte privatizimin funksional tĂ« tĂ« gjithĂ« ishullit.
Sot, dokumentet e reja tregojnë se për Zvërnecin ekziston një masterplan teknik i detajuar.
Edhe pas këtyre dokumenteve, thelbi i çështjes mbetet i njëjtë me atë që Citizens.al ka ngritur prej muajsh: vendimet për dy prej territoreve më të vlefshme natyrore të vendit po merren në mënyrë jo transparente, larg garës dhe po aq larg publikut.
Deri më sot, asnjë institucion nuk ka bërë ende transparencë rreth projekteve. Dokumentet, ndërkohë, flasin vetë.
Prej 11 ditësh, mijëra qytetarë po protestojnë në Tiranë dhe qytete të tjera të Shqipërisë. Ajo që nisi si protestë kundër ndërtimeve në Zvërnec, tashmë është shndërruar në një lëvizje më të gjerë qytetare, me thirrje edhe për dorëheqjen e qeverisë Rama.
âRevolucioni i Flamingoveâ, i pagĂ«zuar si simbol i biodiversitetit tĂ« zonĂ«s sĂ« mbrojtur ku parashikohen ndĂ«rtime mbushi sheshet, pas dhunĂ«s sĂ« ushtruar nga rojet e njĂ« kompanie private ndaj njĂ« qytetari protestues nĂ« ZvĂ«rnec.
Por ndërsa videot e këtij episodi dominuan rrjetet sociale dhe u shpërndanë masivisht nga qytetarët, pjesa më e madhe e mediave tradicionale qëndroi në heshtje.
Edhe në ato pak raste raportimi, fokusi kryesor u vendos te përfitimet e mundshme të projektit, vendet e punës, ndikimi në ekonomi dhe zhvillimi turistik, duke minimizuar protestën dhe kërkesat e qytetarëve.
Për pedagogun e Departamentit të Gazetarisë dhe Komunikimit në Universitetin e Tiranës Ervin Goci, kjo nuk ishte një mungesë rastësore.
âMediat tradicionale kanĂ« bĂ«rĂ« harakiri nĂ« rastin e protestave mĂ« tĂ« mĂ«dha qĂ« ka parĂ« ndoshta historia e ShqipĂ«risĂ«. Nuk duhet parĂ« si aksidentale, sepse prej vitesh media i ka bĂ«rĂ« bisht raportimit tĂ« realitetit nĂ« formĂ« proaktive. Jo vetĂ«m qĂ« e ka pĂ«r detyrĂ« ta mbulojĂ«, por e ka detyrĂ« edhe ta kthejĂ« interesin publik nĂ« agjendĂ« dhe tĂ« mos e mbulojĂ« protestĂ«n si aksident automobilistikâ, u shpreh Goci pĂ«r Citizens.al.
Edhe pedagogu i komunikimit Erlis Ăela, njĂ«herazi ZĂ«vendĂ«s Rektor pĂ«r NdĂ«rkombĂ«tarizim, MarrĂ«dhĂ«niet me IndustrinĂ« dhe Komunikim nĂ« Universitetin Western Balkans, e sheh mbulimin si njĂ« shembull tĂ« asaj qĂ« literatura ndĂ«rkombĂ«tare e quan âprotest paradigmâ, ku mediat priren tĂ« delegjitimojnĂ« protestat qĂ« sfidojnĂ« status quo-nĂ«.
âNjĂ« pjesĂ« e mirĂ« e raportimeve u fokusuan te identiteti i protestuesve, numri i tyre, origjina e tyre e supozuar apo te narrativa qĂ« i paraqiste si tĂ« nxitur nga faktorĂ« tĂ« jashtĂ«mâ, u shpreh Ăela.
Sipas tij, media shpesh përdor korniza që margjinalizojnë protestat, duke privilegjuar qëndrimet dhe zërat e pushtetit dhe duke lënë në plan të dytë vetë protestuesit.
Edhe Elvin Luku, pedagog në Departamentin e Gazetarisë dhe Komunikimit në Universitetin e Tiranës, vëren se televizionet kombëtare fillimisht transmetuan reagimet e kryeministrit për protestën, pa raportuar më parë vetë protestën.
âAbsurdi arriti deri aty sa mediat e mĂ«dha audiovizive transmetuan live reagimin e kryeministrit Rama ndaj protestĂ«s, pa e mbuluar mĂ« parĂ« vetĂ« protestĂ«n, e cila kishte marrĂ« pĂ«rmasa shumĂ« tĂ« mĂ«dhaâ, thotĂ« Luku.
Nga injorimi te delegjitimimi
Kur protesta u bĂ« e pamundur tĂ« injorohej, njĂ« pjesĂ« e mediave ndryshuan qasje, por jo domosdoshmĂ«risht duke vendosur nĂ« qendĂ«r kĂ«rkesat e protestuesve. NĂ« studio televizive dhe kronika informative nisĂ«n tĂ« qarkullonin etiketime si âgrupe tĂ« voglaâ, âtĂ« financuar nga Sorosâ apo pretendime pĂ«r ndikime tĂ« huaja.
Sipas ĂelĂ«s, kĂ«to etiketime janĂ« pjesĂ« e njĂ« strategjie tĂ« njohur delegjitimimi.
âKur qytetarĂ«t paraqiten si âgrupe tĂ« voglaâ, âtĂ« financuar nga Sorosâ apo si instrumente tĂ« aktorĂ«ve tĂ« jashtĂ«m, debati zhvendoset nga çështja qĂ« ata ngrenĂ« te identiteti i tyre. Kjo Ă«shtĂ« njĂ« strategji e njohur qĂ« Ă«shtĂ« pĂ«rdorur nĂ« Hungari, Serbi dhe vende tĂ« tjera tĂ« EvropĂ«s Lindore pĂ«r tĂ« delegjitimuar shoqĂ«rinĂ« civile dhe protestat qytetareâ, argumenton Ăela.
Sipas tij, në këtë mënyrë media kontribuon në krijimin e një klime mosbesimi ndaj vetë idesë së mobilizimit dhe revoltës qytetare.
Edhe Luku vlerëson se këto narrativa synojnë të ndikojnë perceptimin publik, duke e paraqitur protestën si të manipuluar ose jo përfaqësuese të interesit publik.
âKy lloj framing, nĂ«se pĂ«rsĂ«ritet shumĂ« herĂ«, mund tĂ« ndikojĂ« nĂ« ngritjen e dyshimeve mbi pavarĂ«sinĂ« dhe qĂ«llimet e organizatorĂ«ve. Pra, njĂ« lloj pĂ«rpjekjeje pĂ«r tĂ« dobĂ«suar frymĂ«n e protestĂ«s dhe pĂ«r tĂ« ulur mbĂ«shtetjen publike ndaj saj. KĂ«to janĂ« taktika tĂ« njohura propagandistike nĂ« kontekste tĂ« polarizuara qĂ« synojnĂ« interpretimin publik tĂ« ngjarjeveâ, argumenton Luku.
NjĂ«jtĂ« mendon edhe Ăela, i cili thotĂ« se mĂ«nyra se si media e kornizon protestĂ«n ka ndikim tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« nĂ« legjitimitetin qĂ« publiku i atribuon asaj.
âFokusi te pretendimet pĂ«r ndĂ«rhyrje tĂ« jashtme, te origjina e protestuesve apo te etiketimet politike synon tĂ« zhvendosĂ« debatin nga çështjet themelore tĂ« ngritura nga qytetarĂ«t. Kjo, pĂ«r mua, Ă«shtĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« e medias pĂ«r tĂ« pĂ«rcaktuar se cilat zĂ«ra duhet tĂ« konsiderohen si mĂ« tĂ« besueshĂ«m dhe cilat joâ, pĂ«rfundon ai.
Për Ervin Gocin, përdorimi i konspiracioneve dhe aludimeve e afron median me faqet anonime të dezinformimit.
âKonspiracionet, anatemimet, aludimet dhe qarkullimi i lirĂ« i gjithfarĂ« lajthitjesh e barazojnĂ« median me njĂ« faqe anonime dezinformuese online. AsnjĂ« ndryshim. Diskreditim i plotĂ«. Shoh moderatorĂ« qĂ« lĂ«nĂ« tĂ« qarkullojĂ« fare pa doganĂ« gjithfarĂ« tallashi nĂ« emisionet e tyre, dukshĂ«m tĂ« paguar nga lobe qĂ« duan ta delegjitimojnĂ« protestĂ«nâ, shprehet Goci.
Sipas tij, në këtë pikë do të duhej që Prokuroria të vepronte ndaj përmbajtjeve që cenojnë sigurinë publike dhe sigurinë psikologjike të qytetarëve.
âKjo Ă«shtĂ« lufta e vĂ«rtetĂ« hibride, me agjentĂ« shqiptarĂ«, pa agjentĂ« tĂ« huaj fareâ, u shpreh Goci.
Megjithatë, Goci nuk mendon se media e diskredituar ka më fuqinë të kornizojë përfundimisht perceptimin publik të një ngjarjeje.
âMos tĂ« harrojmĂ« se njĂ« pjesĂ« e mirĂ« e pĂ«rmbajtjeve mediatike merren nga debate televizive post-ngjarje dhe kalojnĂ« si reels pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« gallatĂ« online. Plus qĂ« vetĂ« mediat janĂ« kthyer si faqe online, qĂ« pĂ«r qĂ«llim kanĂ« tĂ« kapin ndonjĂ« klikimâ, thekson ai.
âSi pĂ«rfitojnĂ« pronarĂ«t e mediave nga qeveriaâ
Mbulimi i protestës ka rikthyer në vëmendje një debat të hershëm mbi pronësinë e medias në Shqipëri dhe ndikimin e saj në pavarësinë editoriale.
Raporti i fundit i publikuar nga organizata âRes Publicaâ pasqyron se tregu audioviziv shqiptar dominohet nga pak grupe familjare dhe ekonomike, ndĂ«rsa shumĂ« prej tyre kanĂ« pĂ«rfituar projekte, leje apo statusin e investitorit strategjik nga qeveria.
Sipas raportit, pesë licencat kombëtare audiovizive përqendrohen kryesisht në tre bërthama familjare: familja Hoxha, që kontrollon Top Channel dhe shfaqet në mënyrë dominuese në DigitAlb; familja Frangaj-Gina, që kontrollon TV Klan, ndërsa Alba Gina evidentohet si aksionere edhe në DigitAlb; si dhe familja Dulaku, e lidhur me Vizion Plus dhe deri në dhjetor 2025 edhe me rrjetin Tring.
Raporti thekson se përfitimet ekonomike nuk kufizohen vetëm në kontrata apo pagesa publike, por përfshijnë edhe statusin e investitorit strategjik, leje ndërtimi, përdorimin e pasurive publike dhe favore të tjera administrative.
NĂ« mesin e rasteve tĂ« dokumentuara janĂ« projekti âANIMAâ, i lidhur me familjen Hoxha; projektet turistike âSan Pietroâ nĂ« DurrĂ«s dhe âGone Perivolâ nĂ« DhĂ«rmi, tĂ« lidhura me familjen Dulaku; si dhe projekti âWhite Roads Hotelâ, i lidhur me familjen Frangaj-Gina. TĂ« gjitha kĂ«to janĂ« pĂ«rfshirĂ« nĂ« skemĂ«n e investimeve strategjike.
Sipas Erlis ĂelĂ«s, mĂ«nyra se si raportohen protestat lidhet jo vetĂ«m me orientimin ideologjik tĂ« mediave, i cili shpesh Ă«shtĂ« i paqartĂ« nĂ« ShqipĂ«ri, por edhe me modelet e financimit.
âNjĂ« pjesĂ« e mediave kryesore janĂ« nĂ« pronĂ«si tĂ« grupeve ekonomike qĂ« kanĂ« interesa tĂ« rĂ«ndĂ«sishme jashtĂ« sektorit tĂ« medias. NĂ« literaturĂ« kjo njihet si âklientelizĂ«m mediatikâ, i cili nĂ«nkupton njĂ« marrĂ«dhĂ«nie ku media, nĂ« kĂ«mbim tĂ« aksesit, reklamave shtetĂ«rore ose favoreve tĂ« tjera ekonomike, priret tâu shĂ«rbejĂ« interesave tĂ« elitave politike dhe ekonomikeâ, argumenton Ăela.
Ai shton se kjo afërsi strukturore me pushtetin ekonomik dhe politik prodhon vetëkufizim editorial.
âNuk Ă«shtĂ« e nevojshme qĂ« tĂ« ketĂ« ndĂ«rhyrje tĂ« drejtpĂ«rdrejta. VetĂ« struktura e pronĂ«sisĂ« dhe varĂ«sitĂ« ekonomike ndikojnĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ«n se si ndĂ«rtohen narrativat. Mendoj se kjo protestĂ« e risolli edhe njĂ« herĂ« nĂ« vĂ«mendje çështjen e pronĂ«sisĂ« sĂ« medias nĂ« ShqipĂ«ri, si njĂ« element qĂ« ndikon negativisht nĂ« lirinĂ« e medias dhe cilĂ«sinĂ« e informacionitâ, shton Ăela.
Në raport përmenden si aktorë të rëndësishëm në formësimin e debatit publik edhe Focus Media Group dhe Panorama Group, në pronësi të familjes Hysenbelliu.
âPanorama Group, qĂ« pĂ«rfshin gazetĂ«n Panorama, Panorama Sport, revistĂ«n Psikologjia dhe sĂ« fundmi Panorama TV; si dhe Focus Group, ku pĂ«rfshihen News 24, Gazeta Shqiptare, BalkanWeb dhe Radio Rashâ, thuhet nĂ« raport.
Marrëdhënia e familjes Hysenbelliu me figura të qeverisë ka qenë e afërt, ashtu si edhe me opozitën.
âMĂ« vonĂ«, sidomos pas konfliktit tĂ« hapur tĂ« lidhur me Prestige Resort, pas bllokimit dhe mĂ« pas prishjes sĂ« hotelit nĂ« pronĂ«si tĂ« Hysenbelliut, raportohet se mediat e grupit tĂ« tij ndryshuan ndjeshĂ«m qĂ«ndrimin editorial ndaj qeverisĂ«â, thuhet nĂ« raport.
Megjithatë, profili i kësaj familjeje është i lidhur ngushtë me ndërtimin dhe hotelerinë.
âPĂ«rfshirja nĂ« hoteleri, turizĂ«m dhe resorte e bĂ«n kĂ«tĂ« profil edhe mĂ« tĂ« varur nga vendimmarrja administrative, lejet e zhvillimit, politikat territoriale dhe raportet me pushtetin vendor e qendror. Mbi 10 leje ndĂ«rtimi pĂ«r rezidenca dhe resorte nĂ« TiranĂ«, KavajĂ«, Elbasan ekspozohen nĂ« faqen e vetĂ« shoqĂ«risĂ« âErjoniâ sh.p.k. KĂ«tu qĂ«ndron edhe arsyeja pse konflikti i Prestige Resort nuk duhet lexuar si episod i izoluarâ, thekson raporti.
Vëllezërit Ulaj, nga ana tjetër, përshkruhen në raport si një ekosistem i integruar, ku media A2/G2 është vetëm një pjesë e një portofoli më të gjerë.
Ky grup ka peshĂ« ekonomike pĂ«rmes partneriteteve publike-private, si segmenti rrugor MilotâThumanĂ«, aksi ThumanĂ«âFushĂ« KrujĂ«âVorĂ«âKashar, parkimi nĂ«ntokĂ«sor i sheshit âItaliaâ, si dhe projekte tĂ« kontestuara publikisht nĂ« hoteleri dhe turizĂ«m, si resorti âBlue Borgoâ nĂ« Rrjoll tĂ« ShkodrĂ«s, ku prej kohĂ«sh protestohet nga banorĂ«t e zonĂ«s.
Report TV i Carlo Bollinos nuk Ă«shtĂ« e vetmja ndĂ«rmarrje e tij. Sipas raportit, janĂ« ngritur pretendime pĂ«r pĂ«rfshirje nĂ« BunkâArt 1 dhe BunkâArt 2 dhe pĂ«rdorim tĂ« aseteve publike pa transparencĂ« tĂ« mjaftueshme mbi procedurat, kushtet kontraktore dhe pĂ«rfitimet ekonomike.
Rasti i Ora News dhe Ylli Ndroqit, sipas raportit, nuk lidhet vetëm me ndërthurjen e medias me biznesin dhe pushtetin, por edhe me pronësinë mediatike ku u aplikuan masa konfiskimi mbi bazën e ligjit antimafia.
âKjo e dallon Ylli Ndroqin nga profilet e tjera tĂ« trajtuara nĂ« raport, sepse kĂ«tu problemi nuk qĂ«ndron vetĂ«m te konflikti i interesit apo pĂ«rqendrimi i tregut, por te vetĂ« cenimi i integritetit tĂ« pronĂ«sisĂ« mediatikeâ, thekson raporti.
Elvin Luku thotë se mbulimi mediatik i protestës nisi kur këto televizione po dëmtoheshin rëndë në besueshmërinë publike.
âRrjetet sociale ishin gjatĂ« gjithĂ« kohĂ«s tĂ« mbushura me postime dhe transmetime live pĂ«r protestĂ«nâ, thekson Luku.
Sipas tij, ky tubim masiv 11-ditor dëshmoi edhe një herë se ndërlidhja media-politikë, e mbështetur mbi përvetësimin e parasë publike, qëndron mbi qëllimin e vetë medias për të pasqyruar me vërtetësi ngjarjet e aktualitetit.
âNjĂ« test qĂ« media shqiptare nuk e kaloiâ
PĂ«r njohĂ«sit dhe studiuesit e medias, mĂ«nyra se si u trajtua âRevolucioni i Flamingoveâ Ă«shtĂ« mĂ« shumĂ« sesa njĂ« debat pĂ«r njĂ« protestĂ« tĂ« vetme.
Erlis Ăela e konsideron atĂ« njĂ« test tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m pĂ«r median shqiptare.
âNjĂ« pjesĂ« e medias kryesore nuk veproi si njĂ« institucion qĂ« mbron interesin publik dhe qĂ« ushtron kontroll ndaj pushtetit, por si njĂ« mekanizĂ«m qĂ« riprodhon narrativat e elitave politike dhe ekonomike. NĂ« kĂ«to kushte, media rrezikon tĂ« mos funksionojĂ« mĂ« si njĂ« hapĂ«sirĂ« pluraliste debati, por si njĂ« instrument pĂ«r menaxhimin e konsensusitâ, argumenton Ăela.
Sipas tij, kĂ«tu mund tĂ« gjenden edhe arsyet pse njĂ« pjesĂ« e madhe e audiencave tĂ« reja zgjedhin rrjetet sociale pĂ«r tâu informuar.
âKjo protestĂ« nuk flet vetĂ«m pĂ«r njĂ« konflikt mes qytetarĂ«ve dhe qeverisĂ«, pĂ«r revoltĂ«n e tyre ndaj arrogancĂ«s sĂ« pushtetit dhe abuzimeve. PĂ«r mua ajo flet edhe pĂ«r krizĂ«n e medias shqiptare dhe pĂ«r vĂ«shtirĂ«sinĂ« e saj pĂ«r tĂ« pĂ«rmbushur funksionin demokratik tĂ« pĂ«rfaqĂ«simit tĂ« interesit publikâ, shtoi ai.
Për pedagogun Ervin Goci, rasti i protestave të fundit po tregon se në Shqipëri është krijuar një sferë autonome qytetare.
âMe universin e vet, me sistemin e vet tĂ« vlerave, me dinamikĂ«n e vet dhe qĂ« nuk ka asnjĂ« lidhje as me politikĂ«n, as me median, as me kryqĂ«zimet mes tyre pĂ«r interesa kundĂ«r interesit publikâ, pĂ«rfundon Goci.
Në ditët kur protesta për Nartën u kthye në një kauzë kombëtare, një platformë online nisi të mbledhë të dhëna, pamje, kronologji, harta dhe materiale që tentojnë të hedhin dritë mbi hijet jo-transparente të asaj që po ndodhte në peizazhin e mbrojtur.
âZvĂ«rnec Watchâ u krijua nga Glixhon Toci, 29 vjeç, i cili jeton nĂ« Ăeki.
Platforma mbledh në një vend hartën e zonës së prekur, kronologjinë e protestës, të dhëna për ekosistemin, rreziqet nga tërmetet, erozioni dhe rritja e nivelit të detit, aktorët e përfshirë, raportimet mediatike, videot nga terreni, burimet publike dhe mënyrat se si qytetarët mund të angazhohen.
Xhoni thotë se u nxit për ta krijuar platformën erdhi pasi pa pamjet e qytetarit të tërhequr zvarrë nga rojet private gjatë protestës në Nartë. Për të, ky moment tregoi nevojën për një hapësirë ku pamjet dhe rastet e dhunës të ruhen, dokumentohen dhe të mos humbasin në rrjedhën e rrjeteve sociale.
âDoja tĂ« krijoja njĂ« hapĂ«sirĂ« timen ku tĂ« mund tĂ« dokumentoja sidomos rastet e dhunĂ«s, sepse kĂ«to materiale nĂ« rrjete sociale apo nĂ« YouTube shpesh filtrohenâ, tha ai pĂ«r Citizens.al.
Sipas tij, platforma nuk synon të prodhojë domosdoshmërisht informacion të ri, por të ndihmojë në organizimin e materialeve që qarkullojnë online dhe në dallimin e fakteve nga dezinformimi.
âSot online ka shumĂ« informacion dhe nuk Ă«shtĂ« se unĂ« jap diçka tĂ« re. Por pikĂ«risht ngaqĂ« ka kaq shumĂ« informacion, shpesh Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« ndash gĂ«njeshtrat dhe thashethemet nga e vĂ«rtetaâ, shprehet Xhoni.
Ai thotë se kjo është veçanërisht e rëndësishme për shqiptarët jashtë vendit dhe për të huajt, të cilët shpesh hasin pamje të shkëputura nga konteksti apo të shoqëruara me përshkrime të pasakta.
Platforma është menduar edhe si një hapësirë e hapur për qytetarët që kanë materiale nga terreni.
âNĂ«se qytetarĂ«t kanĂ« materiale, mund tĂ« mâi dĂ«rgojnĂ« mua dhe unĂ« do tâi hedh nĂ« platformĂ«â, shprehet Xhoni.
Për të, përfshirja e diasporës në kauzën për Nartën tregon se largimi fizik nga Shqipëria nuk e ndërpret lidhjen me vendin.
âQytetarĂ«t, edhe pse janĂ« larguar nga ShqipĂ«ria me vite, edhe pse kanĂ« hallet dhe burokracitĂ« e njĂ« vendi tĂ« huaj, edhe pse punojnĂ« ditĂ« e natĂ«, prapĂ« e gjejnĂ« kohĂ«n pĂ«r tĂ« mbrojtur tĂ« drejtat e bashkatdhetarĂ«ve nĂ« ShqipĂ«ri dhe natyrĂ«n tonĂ«â, thotĂ« ai.
Xhoni mori pjesë edhe në protestën e organizuar në Vjenë, ku thotë se e impresionoi reagimi i qytetarëve austriakë, veçanërisht për shkak të natyrës paqësore të protestës.
âAjo qĂ« mĂ« bĂ«ri shumĂ« pĂ«rshtypje ishte si na pĂ«rshĂ«ndesnin dhe duartrokisnin austriakĂ«t nga dritaret e tramvajit kur kalonin pranĂ« neshâ, rrĂ«fen ai.
NĂ« njĂ« moment kur protesta pĂ«r NartĂ«n ka prodhuar mobilizim, por edhe shumĂ« pĂ«rplasje informacioni dhe dezinformim, âZvĂ«rnec Watchâ shfaqet si njĂ« nismĂ« qytetare dokumentimi nga distanca.
Platforma nuk zĂ«vendĂ«son verifikimin institucional apo hetimin gazetaresk, por synon tĂ« ruajĂ« gjurmĂ«t e protestĂ«s dhe tâi bĂ«jĂ« mĂ« tĂ« aksesueshme pĂ«r publikun brenda dhe jashtĂ« ShqipĂ«risĂ«..
ShqiptarĂ«t e diasporĂ«s nĂ« rreth 20 qytete tĂ« botĂ«s i janĂ« bashkuar âRevolucionit Flamingoâ, protestĂ«s qĂ« prej dhjetĂ« ditĂ«sh po zhvillohet nĂ« ShqipĂ«ri.
Ajo që nisi fillimisht si lëvizje kundër projekteve ndërtimore në Zvërnec, pjesë e zonës së mbrojtur të lagunës së Nartës, tashmë ka marrë karakter më të gjerë kombëtar, ku artikulohen edhe pakënaqësi politike e sociale.
Diaspora ka shprehur solidaritet me protestuesit në Shqipëri, duke iu bashkuar kërkesave për anulimin e projektit në zonën e mbrojtur, dorëheqjen e qeverisë dhe shfuqizimin e ndryshimeve në ligjin për zonat e mbrojtura. Paralelisht me thirrjet në Shqipëri, protestuesit jashtë vendit kanë kërkuar edhe hetimin e figurave kryesore politike të tranzicionit, përfshirë Edi Ramën dhe Sali Berishën.
âU mblodhĂ«m nĂ« VjenĂ« pĂ«r tĂ« pĂ«rcjellĂ« njĂ« mesazh tĂ« qartĂ«: ShqipĂ«ria jonĂ« nuk Ă«shtĂ« pĂ«r shitjeâ, tha David Cuka, i cili mori pjesĂ« nĂ« protestĂ«n e organizuar nĂ« kryeqytetin austriak.
Ai theksoi rëndësinë ekologjike të zonës ku parashikohen ndërtime turistike.
âDelta e VjosĂ«s Ă«shtĂ« njĂ« nga zonat mĂ« tĂ« vlefshme nĂ« EvropĂ«, habitat pĂ«r mĂ« shumĂ« se 200 lloje shpendĂ«sh dhe mbi 70 lloje tĂ« rrezikuaraâ, shtoi Cuka.
Për Erion Gjatollin, i cili protestoi në Bolonja, ajo që nisi si një kauzë për mbrojtjen e mjedisit është shtrirë në dimensione më të thella, që lidhen me përqendrimin e pushtetit dhe privatizimin e të mirave publike në një grusht njerëzish.
âRreth kĂ«tij debati dalin nĂ« pah pyetje shumĂ« mĂ« tĂ« thellaâ, pohon Gjatolli. âRoli i elitave ekonomike pranĂ« pushtetit, mungesa e transparencĂ«s, pĂ«rdorimi i kompanive guackĂ«, si dhe nĂ« pĂ«rgjithĂ«si njĂ« pĂ«rqendrim gjithnjĂ« e mĂ« i madh i pushtetitâ.
Të rinjtë shqiptarë në diasporë e lidhin korrupsionin e elitave politike me mungesën e kushteve bazë në shërbimet publike, një realitet që sipas tyre ka prekur breza të ndryshëm dhe i ka shtyrë drejt emigrimit.
âShkova tĂ« protestoj edhe duke kujtuar gjyshĂ«rit e mi, tĂ« cilĂ«t nuk po i gĂ«zojnĂ« vitet e pleqĂ«risĂ« nĂ« lagjen e tyre, sepse kanĂ« frikĂ« nga njĂ« sistem shĂ«ndetĂ«sor qĂ« nuk funksiononâ, tha Martina Mezini, e cila ishte pjesĂ« e protestĂ«s nĂ« Bolonja.
Të rinjtë e larguar pohojnë se, njësoj si brezat paraardhës, padrejtësitë dhe mungesa e perspektivës po i mbajnë larg Shqipërisë.
âShumĂ« tĂ« rinj, tĂ« cilĂ«t i shoh nĂ« universitetet mĂ« tĂ« mira tĂ« AnglisĂ« dhe tĂ« botĂ«s, me njĂ« potencial shumĂ« tĂ« madh, janĂ« tĂ« larguarâ, tha Daniel Budina, student nĂ« Angli.
Sipas tyre, protesta e ditëve të fundit ka sjellë një ndjesi të re shprese.
âKĂ«to ditĂ« sjellin njĂ« erĂ« ndryshimiâ, tha Martina Mezini.
âNgjason me protestĂ«n e viteve â90 pĂ«r nga mĂ«nyra dhe nga ndjesiaâ, shprehet Daniel Budina, duke shtuar se njĂ« pĂ«rmbysje e sistemit politik 30-vjeçar mund ta bĂ«nte tĂ« mendonte kthimin nĂ« ShqipĂ«ri.
PĂ«r Erion Gjatollin, emigrimi Ă«shtĂ« tashmĂ« njĂ« proces i thellĂ« shoqĂ«ror. MegjithatĂ«, sipas tij, ajo qĂ« mbetet pĂ«r tâu konsoliduar Ă«shtĂ« thyerja e monopolit politik tĂ« dy partive kryesore.
âIdeja se alternimi mes dy liderĂ«ve kryesorĂ« nuk ka sjellĂ« ndryshim real, por vazhdimĂ«si, bĂ«het njĂ« pikĂ« e pĂ«rbashkĂ«tâ, thotĂ« ai.
NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, protestat e diasporĂ«s nuk janĂ« vetĂ«m akt solidariteti me NartĂ«n. Ato janĂ« edhe njĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tĂ« artikuluar nga larg. arsyet pse shumĂ« tĂ« rinj janĂ« larguar dhe kushtet qĂ« do tâi bĂ«nin tĂ« mendonin kthimin.
Login
