TIRANË, 24 dhjetor/ATSH/ Komuniteti arbëresh në Itali, ashtu siç ka ruajtur gjuhën për më tepër se 500 vjet, ka ruajtur edhe traditat e zakonet, sa i përket festave tradicionale dhe atyre fetare.

Krishtlindja, për këtë komunitet të krishterësh, është një nga festat më të rëndësishme të vitit.

Lucia Martino, një aktiviste e komunitetit arbëresh, shkrimtare dhe promovuese e e kuzhinës arbëreshe në botë, rrëfeu për ATSH-në traditën e pritjes së Krishtlindjes nga ky komunitet.

“Për ne Krishtlindja është një festë shumë e rëndësishme. Fillimisht bëjmë pemën, skenën e lindjes së Krishtit me grazhdin. Me këtë rast komuniteti merr pjesë në lutjet e përsëritura 9-ditore, (le novene) përmes të cilave i kërkohet Zotit të të plotësojë një dëshirë. Krishtlindja është edhe një rast për t’u lidhur më shumë mes arbëreshëve”, thote Lucia.

Këto ditë që i paraprijnë festës, këndohen këngët për Krishtin e sapolindur, në mënyrë rigoroze vetëm në gjuhën arbëreshe. Duke filluar nga data 23 dhjetor, veçanërisht në familjet e mëdha, njerëzit mblidhen për të përgatitur ëmbëlsirat e Krishtlindjes (scalette, crustuli etj). Lucia rrëfen se, kryesisht, ëmbëlsirat e Krishtlindjes përgatiten përmes skuqjes në vaj, ndërsa ato të Pashkës piqen në furrë.

“Natën që i paraprin Krishtlindjes, përgatitet tryeza duke u bazuar tek tradita, sipas të cilës duhen ngrënë 9 asortimente të ndryshme. Në këtë natë, gjithçka duhet të jetë pa mish. Dikur përgatiteshin spagetit me thërrmija buke dhe açuge, një kuzhinë e varfër por plot shije, e cila ndiqet edhe sot e kësaj dite”, shpjegon Lucia Martino e cila është mjeshtre e gastronomisë arbëreshe dhe ka shkruar disa libra në mënyrë që kultura e gatimit arbëresh të mos humbasë.

Një pjatë që nuk mungon në vigjilje të festës, është merluci i tharë (baccala’), gjithashtu rrepka, brokoli dhe peshq të vegjël të fërguar, por jo të kushtueshëm, duke bërë një lidhje me familjen e Nazaretit dhe Krishtin që lindi në varfëri. Gjithashtu vihen në tavolinë edhe ëmbëlsirat të cilat do të shoqërojnë të gjithë periudhën festive.

“Në familjen time, për Krishtlindje nuk kanë munguar kurrë petullat, të cilat i keni edhe ju”, rrëfen Lucia Martino. Më tej, ajo vijon me ëmbëlsirën tipike që hahet në vigjilje dhe quhet giuggiulena (ëmbëlsira të ngjashme me karamelet me fara susami, bajame e mjaltë).

Ndërkohë dreka e Krishtlindjes përgatitet me makarona shtëpie, kec me patate në furrë, fruta dhe ëmbëlsirat që ishin përgatitur më herët. Ndërsa panettone ka hyrë më vonë në traditën e tryezës arbëreshe.

E pyetur mbi besimin fetar, Lucia tregon se, arbëreshët janë katolikë, në kuptimin që varen nga papa. “Por ne ndjekim ritin bizantin dhe Eparkia jonë e Ungrës (Eparchia di Lungro) është njohur që në vitin 1919. Ne kremtojmë me liturgjinë tonë në gjuhën arbëreshe ose greqisht”, thotë Lucia Martino.

Në fakt, më shumë se 1 shekull më parë, Vatikani i kushtoi vëmendje më të madhe situatës së besimtarëve të ritit bizantin për shkak të kërkesave të tyre të vazhdueshme për emërimin e një peshkopi në Kalabri dhe një tjetër në Siçili, me kompetenca të plota territoriale.

1 nga 4

/a.f/

The post Krishtlindja tek arbëreshët, nga festa tek gatimet dhe liturgjia në dy gjuhë appeared first on Agjencia Telegrafike Shqiptare.

SHQIPËRI- Media prestigjioze britanike BBC ka rishpërndarë në rrjetet e saj sociale një reportazh dedikuar kuzhinës tradicionale shqiptare, në të cilin përshkruhet se si gjyshet dhe traditat e tyre ruajtën sekretet e gatimit duke ua kaluar me fanatizëm brezave të rinj.

 

View this post on Instagram

 

A post shared by BBC Travel (@bbc_travel)

ABC News sjell shkrimin e plotë të medias britanike, e cila përshkruan me detaje punën e palodhur të gjysheve tona.

Pas shumë dekadash të mbyllur nga bota e jashtme dhe një eksodi masiv, Shqipëria po kthehet te rrënjët e saj kulinarike me ndihmën e kuzhinës të gjysheve.

Tefta Pajenga, 76 vjeçe, është një nga shumë kuzhinierët pensioniste që prezantojnë emisione gatimi në televizionin shqiptar. Në shfaqjen e saj të gatimit, Zonja Tefta i tregon një gruaje të re si të gatuajë japrakë, një pjatë tradicionale me gjethet e rrushit të mbushura me oriz dhe erëza.

Japraku ka një vend të veçantë në zemrat e shqiptarëve. Zakonisht gatuhet nga familjet së bashku dhe më pas shpërndahet në ditët e festave të krishtera dhe myslimane në këtë komb me shumë fe. Si shumë pjata të tjera në këtë ndërthurje kulinarike, receta vjen nga jashtë (emri buron nga fjala turke për “gjethe”, falë më shumë se 500 viteve nën sundimin osman). Megjithatë, përbërësit janë krejt lokalë: kopër, speca dhe mente nga Shqipëria veriore.

Sot, gjyshet shqiptare si Pajenga po mësojnë breza të ndryshëm në një nga shtetet më të reja të Europës si të gatuajnë pjata të vjetra. Kjo për shkak se kombi ballkanik ka kaluar jo një, por dy periudha amnezie kulinarie gjatë 80 viteve të fundit.

Së pari, nga 1946 deri në 1991, Shqipëria u sundua nga komunistët që në mënyrë efektive e mbyllën këtë komb të vogël malor nga bota e jashtme, duke bërë që Edi Rama, kryeministri i tanishëm, të thoshte se dikur Shqipëria ishte “Koreja e Veriut e Europës”. Gjatë kësaj periudhe, librat e gatimit u dogjën, importet u ndaluan, udhëtimet e huaja u bënë të paligjshme, ushqimi u kolektivizua dhe mungesat ishin të përhapura.

Së dyti, gjatë periudhës së dhunshme të shpërbërjes së komunizmit në vitet 1990, 710,000 qytetarë – 20% e popullsisë – ikën nga Shqipëria nga 1989 deri në 2001 për të kërkuar punë në shtete të tjera. Me kalimin e kohës, Pajenga thotë se shumë nga këta emigrantë harruan recetat e gjysheve të tyre teksa u adaptuan në vende dhe kultura të reja. Midis mungesave të ushqimit gjatë komunizmit dhe emigrimit të mëvonshëm, në fillim të shekullit të 21, shumë shqiptarë si në vend ashtu edhe jashtë tij harruan si të përgatisnin kuzhinën tradicionale shqiptare – përveç grave të një moshe të caktuar.

Ironikisht, Pajenga thotë se kalimi i Shqipërisë në demokraci e thelloi problemin. “Gjatë komunizmit, njerëzit kishin një punë të fiksuar nga ora 07:00 deri në 15:00,” kujton ajo. “Kur erdhi demokracia, duhej të kishim më shumë se një punë për të ushqyer familjen.” Prandaj, shumë nga ata që e mbanin mend si të përgatisnin ushqimet tradicionale shqiptare tani nuk kishin më kohë për t’i gatuar ato.

Kështu, kur Pajenga filloi shfaqjen e saj në televizion në 2004, “audienca ime nuk ishte për kuzhinierët, por për amvisat” dhe gjithashtu për të rinjtë, “të cilët kishin mungesë njohurie ose kishin harruar si të përgatisnin kuzhinën tradicionale”.

Kultura kulinarike e Shqipërisë ka reflektuar gjithmonë statusin e saj si një kalim përmes Lindjes dhe Perëndimit. Romakët sollën rrushin, ullinjtë dhe ushqime të tjera moderne të Shqipërisë kur morën këtë rajon në shekullin e 2-të para erës sonë. Që nga shekulli i 16-të, pjata të tilla si Arnavut ciğeri (mëlçi shqiptare) u përhapën nga Shqipëria në të gjithë Perandorinë Osmane, ndërsa sutlijaš (puding orizi) mund të ketë ardhur në Shqipëri falë osmanëve. Pas Luftës së Dytë Botërore, pjata të importuara si ajvaret (një salcë e bërë nga speca të pjekura, auberginë dhe erëza) migruan nga Ballkani i Veriut në jug.

Disa ushqime indigjene, si mishavina (një lloj djathi i bardhë dhe i grirë), nuk mund të gjenden askund tjetër. Metoda e saj e përgatitjes, ku kosi ngjeshet ngushtë për tre muaj në yndyrë shtazore deri sa të fermentohet në një djathë me shije të fortë, është trashëguar nga brezat e bariut transhuminant në Alpet shqiptare. Ushqime të tjera tradicionale shqiptare përfshijnë flinë, një petë me shtresa të ngjashme me krepa të lyera me krem dhe byrek me mish, një byrek në stilin turk.

Gjyste Bici, 67 vjeçe, mësoi receta shekullore nga gjyshja saj në Alpet veriore të Shqipërisë, ku dimrat me borë mund të izolojnë ende banorët për muaj të tërë. “Edhe para komunizmit kishte pak material të publikuar, prandaj recetat kalonin gjithmonë nga gjyshet tek brezat më të rinj,” thotë ajo.

Shumë receta shqiptare kanë një rrënjë fetare. Kjo ishte e papëlqyer gjatë komunizmit, sidomos pas vitit 1967, kur udhëheqësi autoritar Enver Hoxha ndaloi të gjitha praktikat fetare.

“Diktatura u mundua të shkatërrojë të gjitha fetë,” kujton Dallendyshe Xhahysa, një kuzhiniere amatore 91 vjeçare që mësoi recetat shqiptare nga paraardhësit e saj dhe i përgatiti ato gjatë gjysmë shekulli të sundimit komunist. Sipas Xhahysës, “recetat që përdoren në festat myslimane dhe të krishtera nuk do të kishin mbijetuar nëse nuk do të ishte për përpjekjet e gjysheve si unë”.

“Ne duhej të gatuanim pjata speciale fshehurazi gjatë Pashkëve ose Ramazanit,” vazhdon Xhahysa. Një nga këto pjata ishte hallva, një ëmbëlsirë e dendur si karameli që ndahet në ditën më të shenjtë të Ramazanit, Lailat al Qadr.

“Nëse gatuaje hallva gjatë Ramazanit, fqinjët të spiunonin që të merrnin një shpërblim nga shteti,” kujton Xhahysa. Për të mos tërhequr vëmendje, përbërësit bliheshin javë përpara. “Ne gatuanim hallva me dritaret e mbyllura ose perdet mbyyllur për të ndaluar aromën e sheqerit, arrave dhe ujit të trëndafilit.”

Dënimi nëse kapeshin duke përgatitur një festë fetare ishte i ashpër. “Mund të na merrnin dhe na çonin në një kamp ri-edukimi për shumë muaj, ku do të punonim një punë të keqe, si të pastronim një burg në një zonë të largët,” kujton Xhahysa, duke u dridhur.

Mungesat ekstreme të ushqimit çuan në humbjen e recetave të tjera. “Për shumë pak njerëz ishte e mundur të mbanin kafshë ose të punonin tokën,” shpjegon Bici. Vetëm ata që jetonin në zona rurale mund të punonin një tokë 50 metra katrorë dhe të mbanin disa pula. “Ishte e ndaluar të mbaje një derr ose dhi.”

Gjithçka ishte me racione, vazhdon Bici. “Çdo muaj lejohej 10 kg patate dhe 2 kg djathë për çdo familje.”

Pa mundësi për t’u furnizuar lehtësisht me përbërësit ose librat e gatimit, receta shekullore si tavë krapi u harruan kryesisht për shkak të ndalimit të peshkimit të privatizuar.

Pas rënies së komunizmit, shumë fermerë emigruan në qytetet shqiptare, duke lënë pas vetëm të moshuarit.

Kur kufijtë e Shqipërisë u hapën përfundimisht në vitet 1990 dhe rrjetet televizive kombëtare nuk ishin më të kontrolluara nga shteti, shumë gjyshe filluan të përdorin televizionin për të ringjallur trashëgiminë e humbur kulinare të kombit.

Bici filloi të gatuajë në shfaqjen “E Diela shqiptare” në 2007, duke treguar receta që ajo thotë se janë gatuar “për mijëra vjet”.

Por ndonëse shfaqjet e gatimit të Bicit dhe Pajengës po ndihmonin për ringjalljen e recetave tradicionale, ato po luftonin kundër një vale tjetër: fermerët nga Shqipëria rurale po emigronin në Tiranë në kërkim të punës dhe shumë fshatra rurale u bënë qytete fantazmë. “Bujqësia ende nuk është shëruar plotësisht nga ajo që ndodhi [pas komunizmit],” thotë Pajenga.

Bici e ka bërë misionin e saj të sigurojë që recetat tradicionale të Shqipërisë të mos harrohen për herë të tretë. Ajo ka mbledhur metodat e gatimit të vjetra në një libër, “Kuzhina e shqiptarëve të Alpeve”. Ajo gjithashtu gatuan receta malore në shfaqjen “Histori shqiptare” në televizion.

“Kam shumë kërkesa nga Instagrami për receta të vjetra,” thotë Bici. “Nëse të rinjtë ndjekin recetën time për lakror në TikTok, kjo është mirë gjithashtu.”

Xhahysa, tani një gjyshe e madhe, gjithashtu vazhdon të ndajë njohuritë e saj. Ajo filloi të gatuajë me gjyshen e saj në vitet 1930 dhe kontribuoi me receta për restorantin e parë farm-to-fork në Shqipëri, Uka Farm, një biznes agroturizëm që ka frymëzuar 100 biznese agroturizëm në gjithë Shqipërinë.

Receta e Xhahysës e fërgesës (një pjatë perimesh të pjekura me djathë) është një antipastë e njohur në Uka Farm. Specat e skuqura në gjalpë të shërbyer me një grusht gjize (djathë i stilit ricotta) janë një shije e së kaluarës së harruar të Shqipërisë.

I frymëzuar nga Pajenga, Bici dhe gjyshe të tjera të televizionit, një event në Tiranë në vitin 2018 që bashkoi 12 gjyshe me 12 kuzhinierë të njohur u bë një sensacion i menjëhershëm shqiptar, duke sjellë shfaqje televizive si Gjyshet Milionere (“Gjyshe Milionere”).

Kjo ngjarje u organizua nga një nga kuzhinierët më të famshëm të Shqipërisë, Bledar Kola, i cili ka dedikuar një pjesë të madhe të karrierës së tij për të mbështetur kuzhinën tradicionale shqiptare. “Nëse brezi i ri nuk e di se si të gatuajë një gjellë tradicionale shqiptare, është për shkak se ata nuk e dinë nga erdhën,” thotë Kola.

Për ata që janë të interesuar të mbajnë traditat e kuzhinës shqiptare gjallë, të rinjtë janë të inkurajuar të “hapin një restorant të vogël të kuzhinës tradicionale shqiptare,” shton ai. “Kjo është një mundësi e shkëlqyer.”

Pas një karriere në restorantet më të njohura të Europës, përfshirë eksperienca në Le Gavroche në Londër dhe noma në Kopenhagë, Kola u kthye në Tiranë një dekadë më parë për të prezantuar recetat e lashta shqiptare në një mënyrë më moderne në restorantin më të njohur të kryeqytetit, Mullixhiu. Në mungesë të librave kuzhine, ai gjithashtu mori mësime nga një gjyshe shqiptare.

Tani Kola po bën një hap më tej duke hapur një restorant tradicional në Gjirokastër, një qytet të regjistruar në UNESCO në jug të Shqipërisë. Në restorantin e ardhshëm rural Mullixhiu (i cili pritet të hapet në fund të vitit 2025), fokusimi është krejtësisht te pjatat tradicionale shqiptare. “Kuzhina do të inspirohet nga kopshti, gjithçka do të gatuhet mbi zjarr të hapur, në një kuzhinë të hapur,” thotë Kola.

Recetat e restorantit janë një homazh për gjyshet shqiptare. “Kemi takuar gjyshe për kafe për të krijuar një koncept të shkëlqyer,” thotë Kola. “Do të shërbejmë ushqime tradicionale nga jugu i Shqipërisë, të influencuara nga gjyshet e këtij rajoni.”

Një udhëzues i ri për ushqimin që përmban 7,000 përbërës, pjata dhe metoda gatimi – shumë prej të cilave janë marrë nga gjyshet – është gjithashtu në proces dhe po shkruhet nga vëllai i Kolës, Nikolini, së bashku me nëntë akademikë.

Nikolini beson se libri “do të rrisë ndërgjegjësimin për ushqimin shqiptar, ashtu siç bëri René [Redzepi] për kuzhinën daneze”.

Falë gjysheve, kuzhina shqiptare po rilind përfundimisht.pershtati living

Artikulli i BBC për kuzhinën shqiptare dhe për gjyshet tona, është rikthyer në vëmendje të mediave sërish. Në fokus janë gatimet tradicionale shqiptare që janë trashëguar brez pas brezi nga gjyshet dhe amvisat e vendit tonë.

Gazetari i BBC, Tristan Rutherforf shkruan se pasi vendi ynë u izolua nga bota e jashtme për dekada dhe përjetoi një eksod masiv pas komunizmit, Shqipëria po shkon në rrënjët e saj të kuzhinës me ndihmën e gjysheve kuzhiniere.

Shkrimi i BBC:

Pasi qëndroi e izoluar nga bota e jashtme për dekada të tëra dhe përjetoi një eksod masiv, Shqipëria po mbështetet në rrënjët e saj kulinare me ndihmën e shefave të kuzhinës.

Tefta Pajenga, 76 vjeç, është një nga shumë shefat në moshë pensioni në Shqipëri. Në emisionin e saj të gatimit që transmetohet në televizionin kombëtar, mësuesja në pension i mëson një amvise të re se si të gatuajë japrakë, një pjatë tradicionale me gjethe hardhie të mbushura me oriz dhe erëza.

Japraka zë një vend të veçantë në zemrat e shqiptarëve. Zakonisht përgatitet së bashku nga familjet dhe më pas ndahet në ditët e festave të krishtera dhe myslimane në këtë komb me larmi fetare . Ashtu si shumë gatime në këtë udhëkryq kulinarësh, receta vjen nga diku tjetër (emri rrjedh nga fjala turke për “gjethe”, falë më shumë se 500 viteve të sundimit osman të Shqipërisë). Megjithatë, përbërësit janë të gjithë vendas: kopër, speca dhe nenexhik nga Shqipëria veriore.

Sot, gjyshet shqiptare si Pajenga po u mësojnë brezave të shumtë në një nga vendet me moshën më të re në Evropë se si të gatuajnë pjata të lashta. Kjo sepse kombi ballkanik ka vuajtur jo një, por dy periudha amnezie kulinare gjatë 80 viteve të fundit.

Së pari, nga viti 1946 deri në vitin 1991, Shqipëria u sundua nga komunistë të vijës së ashpër, të cilët në fakt e izoluan kombin e vogël malor nga bota e jashtme, duke e shtyrë Edi Ramën, kryeministrin aktual të vendit, të thoshte se dikur ishte “Koreja e Veriut e Evropës”. Gjatë kësaj periudhe, librat e gatimit u dogjën, importet u ndaluan, udhëtimet jashtë vendit u ndaluan, ushqimi u kolektivizua dhe mungesat ishin të përhapura. Ishte një recetë për katastrofë.

Së dyti, gjatë periudhës së dhunshme dhe pasojave të rënies së komunizmit në vitet 1990, 710,000 qytetarë – 20% e popullsisë – ikën nga Shqipëria nga viti 1989 deri në vitin 2001 në kërkim të punës në vende të tjera. Me kalimin e kohës, Pajenga tha se shumë prej këtyre emigrantëve harruan recetat e gjysheve të tyre ndërsa përshtateshin me vendet dhe kulturat e reja. Midis mungesave të përhapura të ushqimit gjatë komunizmit dhe emigrimit pas tij, në fillim të shekullit të 21-të, shumë shqiptarë brenda dhe jashtë vendit kishin harruar se si të përgatisnin kuzhinën tradicionale shqiptare – përveç grave të një moshe të caktuar.

Ironikisht, Pajenga thotë se tranzicioni i Shqipërisë në demokraci e përkeqësoi problemin. “Gjatë komunizmit, njerëzit kishin një punë të caktuar nga ora 07:00 deri në 15:00”, kujton ajo. “Kur erdhi demokracia, nevojitej më shumë se një punë për të ushqyer familjen”. Prandaj, shumë nga ata që kujtonin se si përgatiteshin gatimet tradicionale shqiptare, tani nuk kishin më kohë t’i gatuanin ato.

Pra, kur Pajenga filloi shfaqjen e saj televiziv në vitin 2004, “audienca ime nuk ishte për shefat e kuzhinës, por për amvisat” dhe gjithashtu për të rinjtë, “të cilëve u mungonin njohuritë ose kishin harruar se si të gatuanin kuzhinën tradicionale”.

Kultura kulinare e Shqipërisë ka reflektuar prej kohësh statusin e saj si një trampolinë midis Lindjes dhe Perëndimit. Romakët prezantuan rrushin, ullinjtë dhe ushqime të tjera bazë moderne shqiptare kur pushtuan zonën në shekullin e 2-të p.e.s. Duke filluar nga shekulli i 16-të, gatime si Arnavut ciğeri (mëlçia shqiptare) u përhapën në lindje nga Shqipëria në të gjithë Perandorinë Osmane, ndërsa sutlijaš (pudingu i orizit) ka të ngjarë të ketë mbërritur në Shqipëri falë osmanëve. Dhe pas Luftës së Dytë Botërore, gatime të importuara si ajvari (një salcë e bërë nga speca të kuq të pjekur, patëllxhan dhe erëza) migruan në jug nga Ballkani verior.

Disa ushqime vendase, si mishavina (një lloj djathi i bardhë kokërr), nuk mund të gjenden askund tjetër. Metoda e përgatitjes së saj, në të cilën gjiza paketohet fort për tre muaj brenda yndyrës shtazore derisa të fermentohet në një djathë pikant, është trashëguar nga breza të tërë barinjsh transhumantë në Alpet Shqiptare. Pjata të tjera të lashta shqiptare përfshijnë flinë , një petullë me shtresa si krep të lyer me krem, dhe byrek me mish , një byrek në stilin turk i lyer me piper të kuq.

Gjyste Bici, 67 vjeç, mësoi receta shekullore në gjunjët e gjyshes së saj në Alpet veriore të Shqipërisë , ku dimrat me dëborë ende mund t’i ndajnë banorët për muaj të tërë. “Edhe para komunizmit kishte pak material të botuar, kështu që recetat gjithmonë u kaloheshin nga gjyshet brezave të rinj”, thotë ajo.

Shumë receta shqiptare kanë një rrënjë fetare. Kjo nuk u prit mirë nën komunizëm, veçanërisht pas vitit 1967, kur sundimtari autoritar Enver Hoxha ndaloi të gjitha praktikat fetare.

“Diktatura u përpoq të shkatërronte të gjitha fetë”, kujton Dallendyshe Xhahysa, një kuzhiniere amatore 91-vjeçare që mësoi përmendësh recetat shqiptare nga paraardhësit e saj dhe i arriti ato gjatë sundimit komunist prej gati gjysmë shekulli në vend. Sipas Xhahysës, “recetat e përdorura në festimet myslimane dhe të krishtera nuk do të kishin mbijetuar kurrë nëse nuk do të ishin përpjekjet e gjysheve si unë”.

“Na duhej të gatuanim pjata të veçanta fshehurazi gjatë Pashkëve ose Ramazanit”, vazhdon Xhahysa. Një pjatë e tillë ishte hallva , një ëmbëlsirë e trashë, si karamel, që tradicionalisht ndahej në ditën më të shenjtë të Ramazanit, Lailat al Qadr .

“Nëse gatuanit hallvë gjatë Ramazanit, fqinjët do t’ju spiunonin për të marrë një bonus nga shteti”, kujton Xhahysa. Për të mos tërhequr vëmendjen, përbërësit bliheshin javë më parë. “Ne e gatuanim hallvën me dritaret e mbyllura ose perdet e hapura” për të pakësuar aromën e sheqerit, arrave dhe ujit të trëndafilit.

Ndëshkimi nëse kapeshim duke përgatitur një festë fetare ishte i ashpër. “Mund të na çonin në një kamp riedukimi për shumë muaj për të na dhënë një punë të keqe, si pastrimi i një burgu në një zonë të largët”, kujton Xhahysa duke u dridhur.

Mungesat ekstreme të ushqimit çuan në humbjen e recetave të tjera. “Shumë pak njerëz lejoheshin të mbanin kafshë ose të punonin tokë bujqësore”, shpjegon Bici. Vetëm ata në zonat rurale lejoheshin të punonin një truall prej 50 metrash katrorë dhe të mbanin disa pula. “Ishte e ndaluar të mbaje një derr ose dele.”

Çdo gjë ishte e racionuar, vazhdon Bici. “Çdo muaj lejoheshin 10 kg patate dhe 2 kg djathë për familje.”

Pa qasje të lehtë në përbërës ose libra gatimi, receta shekullore si tavë krapi (një tavë me karp të pjekur) u harruan kryesisht për shkak të ndalimit të peshkimit privat.

Kur kufijtë e Shqipërisë u hapën më në fund në vitet 1990 dhe rrjetet e saj televizive kombëtare nuk kontrolloheshin më nga shteti, shumë gjyshe filluan të përdorin televizionin për të ringjallur trashëgiminë kulinare të humbur prej kohësh të vendit.

Bici filloi të gatuante në emisionin The Albanian Sunday në vitin 2007, duke shfaqur receta që ajo thotë se janë gatuar “për mijëra vjet”, si lakror me arra (një byrek shqiptar që shpesh bëhet me rikota të shtresuara, hithra, presh, mish qengji dhe arra).

Por, ndërsa emisionet e gatimit të Bicit dhe Pajengës po ndihmonin në ringjalljen e recetave tradicionale, ata po luftonin kundër një rryme tjetër: fermerët në zonat rurale të Shqipërisë po migronin në Tiranë në kërkim të punës dhe shumë fshatra rurale u shndërruan në qytete fantazmë. “Bujqësia ende nuk është rikuperuar plotësisht nga ajo që ndodhi [në dekadat pas komunizmit]”, thotë Pajenga.

Bici e ka bërë mision të saj të sigurojë që recetat tradicionale të Shqipërisë të mos harrohen për herë të tretë. Gjyshja ka mbledhur metoda të lashta gatimi në një libër, Kuzhina Unike e Malësive Shqiptare. Ajo gjithashtu gatuan receta malore në emisionin televiziv Histori Shqiptare.

“Kam shumë kërkesa nga Instagram për receta të vjetra”, thotë Bici. “Nëse të rinjtë ndjekin recetën time për lakror në TikTok, edhe kjo është në rregull.”

Xhahysa, tani një stërgjyshe, gjithashtu vazhdon të ndajë njohuritë e saj. Ajo filloi të gatuante me gjyshen e saj në vitet 1930 dhe kontribuoi me receta në restorantin e parë të fermës në Shqipëri, Uka Farm , një bar vere me qendër në Tiranë dhe agroturizëm që ka frymëzuar 100 qëndrime në ferma rurale në të gjithë Shqipërinë.

Receta e Xhahysës për fërgesë (një pjatë me perime të pjekura dhe djathë) është një meze e njohur në fermën Uka. Specat e skuqur në gjalpë të fermës, të servirur me një porcion të madh gjize (djathë në stilin e rikotës), janë një shije e së kaluarës së harruar të Shqipërisë.

E frymëzuar nga Pajenga, Bici dhe gjyshe të tjera të gatimit në televizion, një aktivitet i vitit 2018 në Tiranë që bashkoi 12 gjyshe me 12 shefa kuzhine të nivelit të lartë u bë menjëherë një sensacion shqiptar, duke sjellë disa shfaqje televizive ku gjyshet takohen me mijëvjeçarët si “Gjyshet Milionere” (“Gjyshet Milionere”).

Eventi u drejtua nga një nga shefat më të famshëm të kuzhinës në Shqipëri, Bledar Kola , i cili ia ka kushtuar pjesën më të madhe të karrierës së tij përkrahjes së kuzhinës tradicionale shqiptare. “Nuk dua të jem shumë mendjemadh,” thotë Kola, “por ky shfaqje ndezi një shkëndijë të vogël në një zjarr të madh.”

Pas një karriere pune në restorantet më të mira të Evropës, duke përfshirë skenat në Le Gavroche në Londër dhe n oma në Kopenhagen, Kola u kthye në Tiranë një dekadë më parë për të prezantuar receta të lashta shqiptare në një mënyrë më moderne në restorantin më të mirë të kryeqytetit, Mullixhiu . Në mungesë të librave të gatimit, ai gjithashtu mësoi aftësi nga një gjyshe shqiptare.

Tani Kola po shkon një hap më tej duke hapur një restorant tradicional në Gjirokastër , një qytet i mbrojtur nga UNESCO në jug të Shqipërisë. Në restorantin rural Mullixhino që do të hapet së shpejti (i cili pritet të hapet në fund të vitit 2025), fokusi është drejtpërdrejt te gatimet e lashta të Shqipërisë. “Kuzhina do të jetë e frymëzuar nga kopshti, gjithçka do të gatuhet në një zjarr të hapur, në një kuzhinë të hapur”, thotë Kola.

Recetat e restorantit janë një homazh për gjyshet shqiptare. “Kemi takuar gjyshe për kafe për të dalë me një koncept të shkëlqyer”, thotë Kola. “Do të shërbejmë ushqim tradicional nga jugu i Shqipërisë, i ndikuar nga gjyshet në rajon.”

Një almanak i ri ushqimor që përmban 7,000 përbërës, gatime dhe metoda gatimi shqiptarë – shumë prej të cilave të marra nga gjyshet – është gjithashtu në proces dhe po bashkshkruhet nga vëllai i Kolës, Nikolini, së bashku me nëntë akademikë.

Nikolini beson se libri “do të rrisë ndërgjegjësimin për ushqimin shqiptar, ashtu siç bëri René [ Rexhepi ] për gatimin danez”.

Falë gjysheve, kuzhina shqiptare më në fund po rilind.

The post BBC i kushton artikull gjysheve shqiptare: Shpëtuan kuzhinën shqiptare appeared first on Albeu.com.

Në emisionin “Të gjitha rrugët të çojnë në Romë” në ABC News, profesori Emil Lafe theksoi rëndësinë e angazhimit të shtetit shqiptar për ruajtjen e identitetit arbëresh. Ai u shpreh se ndërhyrja institucionale nga Tirana, e mirëpritur me entuziazëm nga komuniteti arbëresh, përfaqëson një hap domethënës për mbështetjen e kësaj diaspore historike, e cila ka luajtur një rol kyç në Rilindjen Kombëtare.

Lafe kujtoi figurën e Jeronim de Radës, të cilin e cilësoi si themelues të letërsisë, shtypit dhe gjuhës shqipe në nivel të lartë, duke e vlerësuar si një simbol të kulturës arbëreshe, ndërsa në studio ishte i pranishëm edhe stërnipi i tij.

“E shikoj si një angazhim të shtetit shqiptar, që bota arbëreshe të mbetet si bota arbëreshe. Ndërhyrja e shtetit shqiptar që gjen përkrahje entuziaste në mjedisin arbëresh, atë që ne e quajmë bota arbëreshe, është një veprim shumë domethënës për atë diasporë historike. Kanë luajtur një rol shumë të rëndësishme në historinë moderene, që nga Rilindja.

Fillesat e Rilindjes janë që në Itali dhe atje ne kemi një personalitet shumë të rëndësishëm siç është Jeronim de Rada. Stërnipi i tij ishte këtu i pranishëm. De Rada është shkrimtari i parë, themeluesi i letërsisë shqiptare, i shtypit shqiptar, dhe gjuhës shqipe në një nivel të lartë. De Rada ishte një simbol i kulturës arbëreshe”, tha Emil Lafe./abcnews.al

VARNA, 15 nëntor /ATSH-BTA/- Banorët e Varnës protestuan sot kundër abuzimit me kafshët dhe kërkuan dënime efektive për aktet e mizorisë ndaj kafshëve.

Protestuesit u mblodhën në sheshin “Nezavisimost” në qendër të qytetit me pankarta që i bënin thirrje publikut të mbronin kafshët – të cilat nuk kanë mundësi për t’u ankuar apo për të shprehur dëshirat e tyre.

Organizatori kryesor i protestës dhe kryetari i “Shoqatës Zoopatruli” – Stefan Kurdov, raportoi se këtë herë pakënaqësia lidhej edhe me rastin në Sofje që përfshinte qenin Maya.

Ai theksoi se akte të tilla nuk duhej të kryheshin as ndaj kafshëve endacake dhe as ndaj kafshëve shtëpiake.

Kurdov tha se “Zoopatruli” po luftonte edhe për krijimin e një force policore të kopshtit zoologjik brenda strukturave lokale të Ministrisë së Brendshme, e cila do të garantonte hetim objektiv dhe paraqitjen e provave të krimeve të dyshuara në prokurori. //a.i/

The post BULLGARI – Protestuesit kërkojnë dënim të rreptë dhe efektiv për abuzuesit e kafshëve appeared first on Agjencia Telegrafike Shqiptare.

Shqipëria do të përballet me Andorrën në orën 20.45, në sfidën e vlefshme për kualifikueset e botërorit.

Për shkak të rëndësisë së ndeshjes, interesimi nga tifozët shqiptarë për këtë takim ka qenë mjaft i lartë.

Në Estadi de la FAF (Encamp), 75% e stadiumit do të jenë tifozë kuqezi.

Stadiumi ka kapacitet mbi 5000 vende, por është vendosur që 2100 të shiten. Me fjalë të tjera, 1600 mbështetës nga Shqipëria do të ndjekin sfidën nga afër.

The post E PABESUESHME/ Andorra “vishet” kuqezi, 75% e stadiumit me tifozë shqiptarë, ja sa bileta janë shitur appeared first on Albeu.com.

Qeveria britanike ka detajuar për herë të parë se si synon të përmbushë premtimin e saj në manifest për të punuar drejt heqjes graduale të testimit në kafshë.

Sipas mediave britanike, përcjell Telegrafi, planet e reja përfshijnë zëvendësimin e testimit në kafshë për disa teste kryesore të sigurisë deri në fund të këtij viti dhe uljen e përdorimit të qenve dhe primatëve jo-njerëzorë në testet për ilaçet njerëzore me të paktën 35% deri në vitin 2030.

Partia Laburiste tha në manifestin e saj se do të "bashkëpunonte me shkencëtarët, industrinë dhe shoqërinë civile ndërsa punojmë drejt heqjes graduale të testimit në kafshë".

Ministri i Shkencës, Lord Vallance, i tha BBC News se mund të imagjinonte një ditë kur përdorimi i kafshëve në shkencë do të hiqej pothuajse plotësisht, por pranoi se do të duhej kohë.

Eksperimentet në kafshë në Mbretërinë e Bashkuar arritën kulmin në 4.14 milionë në vitin 2015, të nxitura kryesisht nga një rritje e madhe atëherë në eksperimentet e modifikimit gjenetik - kryesisht në minj dhe peshq.

Deri në vitin 2020, numri kishte rënë ndjeshëm në 2.88 milionë, ndërsa u zhvilluan metoda alternative.

Por që atëherë kjo rënie ka mbetur në vend.

Lord Vallance i tha BBC News se dëshiron të rifillojë trendin e shpejtë në rënie duke zëvendësuar testimet në kafshë me eksperimente në indet shtazore të rritura nga qelizat staminale, inteligjencën artificiale dhe simulimet kompjuterike.

Sipas planeve të reja të detajuara të qeverisë, deri në fund të vitit 2025, shkencëtarët do të ndalojnë së përdoruri kafshët për disa teste të mëdha sigurie dhe do të kalojnë në metoda më të reja laboratorike që përdorin qelizat njerëzore në vend të tyre. /Telegrafi/

Mos e tërhiqni me forcë - kuptoni arsyen pse qeni refuzon të lëvizë dhe provoni truket që vërtet funksionojnë

Çdo pronar qeni e ka përjetuar momentin kur qeni “ngulitet” në vend dhe nuk bën asnjë hap më tej! Është e lehtë nëse keni një terrier jorkshire apo një maltez dhe mund ta merrni në krahë, por nëse jetoni me një dog apo bernardin, do t’ju duhet një taktikë më e fortë sesa forca fizike që, thjesht, nuk e keni.

Pse disa qen papritur “ngulen” në vend dhe refuzojnë të lëvizin?

Sipas ekspertëve, ky sjellje nuk është e pazakontë. Ata shpjegojnë se disa qen shkojnë aq larg sa jo vetëm që ulen dhe refuzojnë të ecin, por edhe shtrihen dhe “shtiren si të vdekur”! Trajnerët dhe këshilltarët e sjelljes së qenve theksojnë se kjo “kokëfortësi” shfaqet herë pas here për arsye të caktuara dhe është krejt normale.

Kur qeni ngurtësohet në vend, ai po përpiqet t’i përcjellë diçka pronarit, ndaj është shumë e rëndësishme njohja e gjuhës së trupit së tij për të kuptuar arsyen e “bllokimit”, transmeton Telegrafi.

Pse qeni ndonjëherë refuzon të lëvizë

Ndonjëherë qeni nuk dëshiron të largohet nga parku apo natyra, sepse po e shijon momentin. Por refuzimi për të lëvizur nuk ka gjithmonë një arsye të qartë.

Është e vështirë të kuptosh çfarë ndodh në kokën e tij pa njohur përvojat e mëparshme apo situatën që e ka paraprirë sjelljen. Ja disa nga arsyet më të zakonshme pse qeni mund të mos dojë të ecë:

• “Motivimi” për të qëndruar në vend, sepse mendon se do të marrë më shumë vëmendje ose i pëlqen më shumë të qëndrojë ulur.
  
• Frika nga diçka në mjedis – zhurma, makinat që kalojnë shpejt, kafshë apo njerëz të tjerë.
  
• Dhimbja ose shqetësimi fizik – mund të ketë ndonjë dëmtim, artrit apo lodhje.

Qentë që “ngulen” në vend mund të jenë të lodhur, të sëmurë, të kenë shkelur diçka dhe dëmtuar putrën, të jenë të moshuar dhe nuk duan të ecin gjatë, apo të ndiejnë stres, frikë ose kërcënim.

Nëse arsyeja nuk është e qartë ose është një sjellje e re për qenin, më e mira është të konsultoheni me veterinerin. Është e rëndësishme të kuptoni çfarë qëndron pas këtij mungese dëshire për lëvizje.

Si ta nxisni qenin që të lëvizë

Kur bëhet e qartë se qeni nuk dëshiron ta ndërpresë “kënaqësinë”, si ta bindni se është koha për t’u kthyer në shtëpi?

Nëse e dini se është i frustruar nga largimi nga parku, lërini edhe pak kohë, çdo argëtim ka fundin e vet. Prandaj, stërvitja është ndihmë e pazëvendësueshme në këto raste. Kuptoni çfarë e motivon qenin tuaj: ushqimi, kafshët e tjera apo lavdërimi dhe përdoreni si shpërblim për sjelljen e dëshiruar.

• Inkurajojeni me zë të ngrohtë dhe entuziast.
• Përdorni ndonjë kënaqësi ushqimore për ta joshur.
• Përpiquni ta angazhoni duke i kërkuar të bëjë një truk që e di.
• Ose thjesht tregojini që të ndjekë një qen tjetër që ecën përpara.

/Telegrafi/

TIRANË, 24 tetor /ATSH/ Kryetari i grupit parlamentar të Partisë Socialiste, Taulant Balla, mori pjesë në konferencën me temë “Të drejtat e pakicave etniko-gjuhësore, me veçanti ndaj asaj italo-shqiptare”, që u zhvillua në Romë nga Fondacioni Sapienza, për kujtesën e konstitucionalistit të madh, arbëreshit Constantino Mortati.

Në fjalën e tij në nder të figurës së konstitucionalistit të madh arbëresh, Constantino Mortati, Balla theksoi se, “arbëreshët, me historinë e tyre shekullore, janë rrënja më e lashtë e kësaj lidhjeje. Ata kanë mbajtur të gjallë gjuhën dhe traditën shqiptare dhe kanë ditur gjithashtu të bëhen pjesë integrale e kulturës italiane”.

Sipas Ballës, marrëdhëniet midis Shqipërisë dhe Italisë përfaqësojnë një shembull unik të miqësisë, bashkëpunimit dhe besimit të ndërsjellë në hapësirën evropiane dhe mesdhetare.

“Sot, në një fazë të re të transformimit dhe zgjerimit të Bashkimit Evropian, mund të themi se Italia mbetet aleati ynë më i madh dhe bashkëbiseduesi ynë strategjik natyral, një vend që ka besuar, përpara të tjerëve, në të ardhmen evropiane të Shqipërisë dhe të Ballkanit Perëndimor. Shqipëria ka hapur pesë nga gjashtë grup-kapitujt negociues me Bashkimin Evropian dhe po vazhdon një proces reformash të thella në drejtësi, administratë publike dhe digjitalizim. Këto arritje janë gjithashtu fryt i bashkëpunimit, miqësisë dhe mbështetjes italiane, që na shoqërojnë me besnikëri dhe besim”, shtoi Balla.

Më tej, gjatë fjalës së tij Balla vlerësoi komunitetin arbëresh si një urë historike që lidh dy popujt.

“Tema e kësaj dite të drejtat e pakicave etniko-gjuhësore, me veçanti ndaj asaj italo-shqiptare na fton të reflektojmë mbi vlerën e diversitetit si pasuri e përbashkët dhe si themel i shoqërive të lira dhe pluraliste.

Komuniteti arbëresh, i pranishëm në Itali prej më shumë se pesë shekujsh, përfaqëson një shembull unik se si identiteti mund të mbijetojë në kohë pa u kthyer kurrë në mbyllje në vetvete. Arbëreshët kanë ruajtur gjuhën, besimin, traditat dhe kujtesën e origjinës, duke kontribuar njëkohësisht në mënyrë të çmuar në kulturën dhe jetën qytetare italiane. Ne e mirëpresim me vlerësim të lartë politikën italiane për mbrojtjen gjuhësore dhe kulturore të komuniteteve arbëreshe dhe nismën “Moti i Madh”, të paraqitur në UNESCO si pasuri jomateriale e njerëzimit, një njohje që u përket të dy popujve tanë”, tha Balla.

Duke u ndalur më gjerësisht te diaspora moderne shqiptare, emigrantët e pas ’90-ës, Balla u shpreh se, shumë prej tyre janë tashmë qytetarë italianë, por vazhdojnë të ruajnë një lidhje emocionale dhe kulturore me atdheun e tyre, duke u bërë ambasadorë natyralë të miqësisë dhe bashkëpunimit ndërmjet dy kombeve tona.

“Sot diaspora shqiptare në Itali përfaqëson një nga komunitetet më dinamike dhe më vitale të vendit. Me kontributin e saj në botën e sipërmarrjes, të shëndetësisë, ndërtimit, kulturës dhe sportit, komuniteti ynë merr pjesë në mënyrë të prekshme në rritjen ekonomike e shoqërore të Italisë, duke forcuar njëkohësisht imazhin e një Shqipërie moderne, punëtore dhe thellësisht evropiane”, theksoi ai.

Në konferencën e organizuar nga Universiteti La Sapienza për nder të juristit dhe konstitucionalistit arbëresh Costantino Mortati, trashëgimia juridike dhe morale e të cilit vazhdon të udhëheqë jetën demokratike të Europës, Balla u shpreh se të kujtosh Costantino Mortatin do të thotë të rikonfirmosh rëndësinë e Kushtetutës si garanci e të drejtave dhe lirive, por edhe si mjet uniteti në diversitet.

/gj.m/r.e/a.f/

The post Balla: Italia, mbështetësi kryesor i rrugës së Shqipërisë drejt BE-së appeared first on Agjencia Telegrafike Shqiptare.

Të huajt në Shqipëri, jo vetëm për turizëm detar, por, gjithnjë e më shumë po zgjon interes turizmi kulturor.

Historia e heroit tonë kombëtar “Gjergj Kastriotit” e ka kthyer qytetin e Krujës në destinacionin më të preferuar të huajve, por, jo vetëm.

Të rinjtë arbëreshë që vizitojnë për herë të parë vendin tonë, tregojnë përjetimet e kthimit në atdhe.

Kruja renditet ndër qytetet më të vizituara të vendit, për shkak të monumenteve të shumta kulturore, si muzeu kombëtar, apo pazari karakteristik i qytetit.

Numri i vizitorëve në dy muzetë ka tejkaluar shifrën e 160 mijë, së bashku me vizitorët e zonave të tjera si parku Kombetar Qaf Shtame, Krojn e Ballabanecit shkon mbi 1.3 milionë vizitor./abcnews/

- YouTube www.youtube.com

Katërmbëdhjetë anëtarë të stafit në një strehë kafshësh në SHBA u shtruan në spital të mërkurën, pasi FBI përdori një incenerator në objekt për të djegur metamfetaminë të sekuestruar.

Stafi dhe rreth 75 mace dhe qen u evakuuan nga streha e kafshëve Yellowstone Valley në Billings, Montana, kur ndërtesa u mbush me tym, transmeton Telegrafi.

Inceneratori zakonisht përdoret nga oficerët e kontrollit të kafshëve për të asgjësuar kafshët e eutanizuara, por autoritetet lokale thanë se mund të përdoret edhe nga forcat e rendit për të djegur narkotikët e sekuestruar.

Macet dhe qentë janë zhvendosur dhe kafshët që përjetuan ekspozimin më të madh ndaj tymit, tani janë nën mbikëqyrje.

Incidenti u shkaktua kur tymi u shty në drejtimin e gabuar për shkak të presionit negativ, sipas ndihmës administratorit të qytetit Kevin Iffland.

Drejtoresha ekzekutive e strehës Triniti Halverson tha se nuk ishte në dijeni se po ndodhte një djegie droge.

"Mund të them me bindje dhe besim se, si drejtoreshë ekzekutive, nuk e dija që ata po asgjësonin narkotikë jashtëzakonisht të rrezikshëm në vend", shkroi ajo në një deklaratë.

"Ekipi im dhe kafshët e mia ishin konfirmuar se ishin ekspozuar ndaj metamfetaminës", tha ajo.

Para se të evakuoheshin, shumë punonjës vunë maska dhe ndihmuan në nxjerrjen e kafshëve.

Disa nga stafi u ekspozuan ndaj tymit për më shumë se një orë dhe disa filluan të ndiheshin keq. Të 14 personat shkuan në dhomën e urgjencës, ku kaluan rreth tre orë në një dhomë oksigjeni hiperbarike për të luftuar efektet e thithjes së tymit.

Zëdhënësja e FBI-së, Sandra Barker, i tha CBS News se agjencia përdor rregullisht ambiente të jashtme për djegie të kontrolluara të provave të drogës.

Kafshëve të prekura iu dha kujdes veterinar dhe u vendosën në strehim të përkohshëm, përfshirë katër pjellë kotelesh që po monitorohen nga afër sepse ishin të mbyllura në një dhomë me tym, tha Halverson për CBS News. /Telegrafi/

Këshilla të vlefshme se si pronarët mund t’i ndihmojnë kafshët e tyre të kapërcejnë frikërat dhe të ndërtojnë marrëdhënie të shëndetshme me mjedisin e ri

Shumë pronarë qensh përballen me situata të pakëndshme – lehje të tepërt, mobilie të shkatërruara apo sjellje “në dukje” të padisiplinuara. Por shpesh arsyeja nuk është mosbindja, por trauma ose pasiguria emocionale.

Qentë që kanë përjetuar keqtrajtim apo neglizhencë shpesh kanë nevojë për kohë dhe qetësi përpara se të fillojnë të krijojnë besim te pronari i ri. Ata nuk duhet të detyrohen në kontakt apo të ndëshkohen për sjellje që burojnë nga frika dhe pasiguria.

Kur merrni një qen me trauma, shtatë ditët e para duhet të jenë ditë qetësie. Jepini ushqim, lëreni ta ndjekë vetë ritmin dhe mos prisni menjëherë përkushtim. Ai do të vijë me kohë, sapo të ndihet i sigurt, transmeton Telegrafi.

Situatat më të shpeshta dhe zgjidhjet e tyre

• Për qenët që kanë përjetuar keqtrajtim apo neglizhencë, është e rëndësishme të jepni kohë dhe qetësi përpara se të fillojnë të ndërtojnë besim te pronari i ri.
• Kur merrni një qen me trauma, lejoni ditë qetësie dhe mos prisni përkushtim menjëherë. Ai do të vijë me kohë sapo të ndihet i sigurt.
• Për të larguar frikën nga fshesa elektrike, prezantoni qenin gradualisht me fshesën dhe përdorni shpërblime për të krijuar njohje pozitive.
• Për të larguar frikën nga udhëtimi me veturë, lejoni qenin të qëndrojë në vendin e tij dhe filloni udhëtimin në mënyrë të qetë.
• Për të larguar frikën nga qenët e tjerë, filloni duke e shëtitur pranë parqeve të qenve dhe lejoni qenin të mësojë me praninë e tyre gradualisht.
• Për të larguar shkatërrimin e mobilieve dhe sendeve, ofroni qenit më shumë kohë, shëtitje dhe lojë për të zbutur mërzinë apo mungesën e vëmendjes.
• Për qenët me trauma, durimi dhe ndjenja e sigurisë janë thelbësore. Ofroni praninë tuaj pa imponim dhe kritika për të ndihmuar qenin të ndërtojë një lidhje emocionale të shëndetshme me ju.

Nëse qeni leh dhe tenton të sulmojë fshesën, kjo tregon se nuk është njohur gradualisht me të. Zgjidhja është ta prezantoni me qetësi: vendosni ndonjë shpërblim mbi fshesë, lejojeni ta nuhasë dhe ta lidhë me diçka pozitive. Viktimizimi apo ndëshkimi nuk sjell rezultat.

Frika nga udhëtimi me veturë

Qeni nuk duhet të qëndrojë në prehër të pronarit, por në vendin e vet. Klima dhe muzika nuk duhet të nisen menjëherë, pasi shtojnë stresin. Fillimisht udhëtimi të jetë i qetë, dhe më pas, kur qeni relaksohet, mund të shtohet muzikë e butë.

Frika nga qen të tjerë

Filloni duke e shëtitur pranë parqeve të qenve, por pa hyrë brenda, në mënyrë që të shohë të tjerët nga një distancë e sigurt. Vetëm pasi të jetë mësuar me praninë e tyre, dhe sidomos kur ka më pak kafshë, lejojeni të hyjë për kontakt të drejtpërdrejtë.

Shkatërrimi i mobilieve dhe sendeve

Ky veprim nuk lidhet gjithmonë me keqbërje, por shpesh me mungesë vëmendjeje apo mërzi. Shumë lodra nuk mjaftojnë nëse qeni nuk ka mjaftueshëm shëtitje, lojë dhe socializim. Zgjidhja nuk është ndëshkimi, por ofrimi i më shumë kohës dhe përkujdesjes.

Çelësi: durimi dhe ndjenja e sigurisë

Për qentë me trauma, durimi është mjeti më i rëndësishëm. Pa imponim, pa kritika, vetëm praninë e qetë dhe ndjesinë e sigurisë që pronari ofron. Pas disa javësh, shumica e qenve fillojnë të ndjekin pronarin, të kërkojnë ledhatime dhe të tregojnë shenja më të qarta të lidhjes emocionale.

Nëse vëreni se sjelljet problematike nuk përmirësohen, është e dobishme të kërkoni ndihmën e një veterineri ose trajneri të sjelljes. Vetëm me përkujdesje të duruar dhe me mbështetje profesionale, qeni do të arrijë të lërë pas traumat dhe të ndërtojë një marrëdhënie të shëndetshme e të qëndrueshme me familjen e re. /Telegrafi/

Kalabria bëhet rajoni i parë me statut të vetëm në Itali që aktivizon programet e Rai-t të dedikuara për një gjuhë minoritare. Marrëveshja e fundit e nënshkruar midis Presidencës së Këshillit të Ministrave në Itali – Departamentit për Informacionin dhe Botime – dhe RAI-t, dhe Kontratës së Shërbimit Publik , i cili njeh identitetin për të drejtat […]

The post RAI do të flasë edhe shqip, për herë të parë program për arbëreshët në rajonin e Kalabrisë appeared first on BoldNews.al.

Presidenti amerikan Donald Trump pritet që të ndryshojë interpretimin e një traktati amerikan për kontrollin e armëve, që është firmosur 38 vjet më parë. Sipas agjencisë së lajmeve Reuters, me këtë ndryshim, ai do të lejojë shitjen e dronëve ushtarakë të avancuar, si droni “Reaper“, në vende të tjera jashtë SHBA-ve. Kjo do t’i mundësojë SHBA-ve […]

The post Trump ndryshon rregullat për të shitur dronë ushtarakë appeared first on BoldNews.al.

E ardhmja e Gianluigi Donnarumma te Paris Saint-Germain mbetet e paqartë, ndonëse ai ka qenë një nga lojtarët kyç në sezonin e jashtëzakonshëm të klubit francez.

Edhe pse PSG u mposht nga Chelsea në finalen e Kupës së Botës për Klube, sezoni 2024-2025 rezultoi i suksesshëm si në Ligue 1 ashtu edhe në Evropë.

Megjithatë, kampionët e Francës dhe të Evropës kanë një pikëpyetje të madhe përpara, Donnarumma ende nuk ka rinovuar kontratën, e cila skadon në qershor të vitit 2026.

Portieri italian, 26-vjeç, ka qenë një lider në prapavijë nën drejtimin e Luis Enrique, por bisedimet për rinovim kanë ngecur prej disa kohësh.

Sipas raportimeve nga “TEAMtalk”, Manchester United është klubi më i interesuar për ta afruar atë këtë verë, duke synuar ta zëvendësojë Andre Onana.

Donnarumma, thuhet se është i hapur ndaj një aventure në Ligën Premier, dhe “Djajtë e Kuq” shihen si favoritë për nënshkrimin e tij.

Megjithëse ende nuk ka një marrëveshje konkrete, interesimi i United dhe dëshira e portierit për një sfidë të re mund të sjellin një transferim të bujshëm gjatë merkatos së verës.

Gjithnjë sipas “TEAMtalk”, Donnarumma po joshet nga oferta e Manchester United, me gjigantin nga “Old Traford” që shihet si favoriti kryesor për të siguruar shërbimet e italianit.

Vlen të theksohet se në garë për Donnarummën janë edhe skuadrat tjera të mëdha angleze si Manchester City dhe Chelsea.

The post Donnarumma joshet nga oferta e Manchester United appeared first on Albeu.com.

Drafti i Kodit të ri Penal, i prezantuar nga Ministria e Drejtësisë dhe që pritet të diskutohet që në shtator në Kuvend, ka ngjallutr debate të forta mes juristëve dhe jo vetëm, nga “perlat” që ka shkruar Arben Rakipi dhe grupi i eskpertëve të tij. Ndërkohë, nëse drafti miratohet në Kuvend, ashtu siç është propozuar, […]

The post Kodi i ri Penal/ Më shumë dënohet qytetari që e shet votën, se politikani që e blen appeared first on BoldNews.al.

Drafti i Kodit të ri Penal parashikon burg deri në 3 vite për braktisjen apo keqtrajtimin e kafshëve.

Kjo është një nga pikat e një kapitulli të posaçëm për mbrojtjen e kafshëve ku janë nenet që trajtojnë dëmtimin, braktisjen dhe moskontrollin e kafshëve, duke përcaktuar masa ndëshkuese që variojnë nga gjoba deri në burgim.

Neni 944 e konsideron braktisjen e një kafshe, nga kushdo që ka përgjegjësi mbi të, si vepër penale, kur akti i braktisjes ndodh në rrethana që rrezikojnë jetën apo shëndetin e saj, raporton euronews.al.

Për këtë shkelje, drafti parashikon dënim me gjobë ose deri në 3 vite burg.

Ndërsa pika 1 e nenit 943 përcakton qartë se:

“Shkaktimi i një dëmtimi të përhershëm ose të përkohshëm te një kafshë shtëpiake, të zbutur, të stërvitur apo që jeton përkohësisht ose në mënyrë të vazhdueshme nën kontrollin njerëzor, jashtë veprimtarive të rregulluara ligjërisht dhe me çdo mjet ose procedurë, – përfshirë aktet me natyrë seksuale – për të cilat kërkohet trajtim veterinar për rikthimin e shëndetit të kafshës, dënohet me gjobë ose me burgim deri në tre vjet.”

Gjithashtu, në draft parashikohet dënim për ata që nuk kontrollojnë kafshët në publik.

Nëse qeni shkakton dëmtim të lehtë ndaj një personi për shkak të mungesës së kontrollit apo mungesës së maskës mbrojtëse, pronari mund të dënohet me gjobë ose deri në 6 muaj burg.

Dënime parashikohen edhe për organizimin e ndeshjeve ndërmjet kafshëve, si dhe për pronarët që nuk i mbajnë nën kontroll në hapësira publike.

Neni 946 dënon me gjobë ose burgim deri në tre muaj çdokënd që promovon, organizon apo drejton ndeshje ndërmjet kafshëve që u shkaktojnë atyre vuajtje apo torturë.

Sakaq, neni 947 përcakton se kur veprat ndaj kafshëve kryhen me egërsi, mizori apo për qëllime fitimi, ndëshkimi rëndohet me 50%.

Dënimi shtohet me 50% edhe kur vepra kryhet gjatë një ngjarjeje publike ose shpërndahen pamje të saj nëpërmjet teknologjive të informacionit ose komunikimit.

The post Kodi i ri Penal: Deri në 3 vite burg kush keqtrajton ose braktis kafshët në Shqipëri appeared first on Telegrafi.

Nëse braktis qenin apo macen mund të përfundosh në burg deri në 3 vite. Kjo është një nga risitë në draftin e ri të Kodit Penal, i cili është hedhur për konsultim publik, dhe përfshin një kapitull të posaçëm për mbrojtjen e kafshëve. Disa nene të posaçme trajtojnë dëmtimin, braktisjen dhe moskontrollin e kafshëve, duke përcaktuar masa ndëshkuese që variojnë nga gjoba deri në burgim.

Neni 944 e konsideron braktisjen e një kafshe, nga kushdo që ka përgjegjësi mbi të, si vepër penale, kur akti i braktisjes ndodh në rrethana që rrezikojnë jetën apo shëndetin e saj. Për këtë shkelje, drafti parashikon dënim me gjobë ose deri në 3 vite burg.

Dëmtimi i kafshëve, deri në 3 vite burg për rastet e rënda

Pika 1 e nenit 943 përcakton qartë se “shkaktimi te një kafshe shtëpiake, të zbutur, të stërvitur apo që jeton përkohësisht apo në mënyrë të vazhdueshme nën kontrollin njerëzor, jashtë veprimtarive të rregulluara ligjërisht dhe me çdo mjet ose procedurë, të një dëmtimi të përhershëm ose të përkohshëm, përfshi aktet me natyrë seksuale, për të cilat kërkohet trajtim veterinar për rikthimin e shëndetit të kafshës, dënohet me gjobë ose me burgim deri në tre vjet.”

Nëse nga keqtrajtimi vjen ngordhja e kafshës, dënimi rritet me deri në 50%. Ndërsa nëse kafsha është vertebrore por jo shtëpiake, vepra cilësohet si kundërvajtje penale dhe dënohet më lehtë, gjobë deri në 3 muaj burg dhe dënimi shtohet me 50% në rast se shkaktohet ngordhja e kafshës.

Ndërkaq, edhe keqtrajtimi i rëndë pa dëmtime të dukshme mund të dënohet me gjobë apo një dënim plotësues, që i lihet në dorë gjykatës të përcaktojë sipas rastit.

Neni 943

Dëmtimi i kafshëve shtëpiake

•       1. Shkaktimi te një kafshe shtëpiake, të zbutur, të stërvitur apo që jeton përkohësisht apo në mënyrë të vazhdueshme nën kontrollin njerëzor, jashtë veprimtarive të rregulluara ligjërisht dhe me çdo mjet ose procedurë, të një dëmtimi të përhershëm ose të përkohshëm, përfshi aktet me natyrë seksuale, për të cilat kërkohet trajtim veterinar për rikthimin e shëndetit të kafshës, dënohet me gjobë ose me burgim deri në tre vjet.

•       2. Po kjo vepër, e kryer ndaj një kafshe vertebrore që nuk përfshihet në kategoritë e lartpërmendura, përbën kundërvajtje penale dhe dënohet me gjobë ose me burgim deri në tre muaj.

•       3. Kur, nga kryerja e veprës së parashikuar në paragrafin e parë shkaktohet ngordhja e një kafshe shtëpiake, të zbutur, të stërvitur ose që jeton përkohësisht ose përgjithmonë nën kontrollin e njeriut, dënimi shtohet deri në një të dytën e tij.

•       4. Kur, nga kryerja e veprës së parashikuar në paragrafin e parë shkaktohet ngordhja e një kafshe vertebrore të ndryshme nga ato të përmendura në paragrafin e tretë të këtij neni, dënimi shtohet deri në një të dytën e tij.

•       5. Kur për dëmtimet e shkaktuara nga kryerja e kësaj vepre nuk kërkohet trajtim veterinar ose kafsha është keqtrajtuar rëndë pa i shkaktuar dëmtime, dënohet me gjobë ose me një dënim plotësues të përshtatshëm për natyrën e veprës penale të kryer.

Dënim për ata që nuk kontrollojnë kafshët në publik

Neni 945 vendos përgjegjësi penale për ata që nuk kontrollojnë kafshët në hapësira publike, si dhe për ata që nuk u vendosin atyre maskat mbrojtëse. Nëse qeni shkakton dëmtim të lehtë ndaj një personi për shkak të mungesës së kontrollit apo mungesës së maskës mbrojtëse, pronari mund të dënohet me gjobë ose deri në 6 muaj burg. Por, në rastet më të rënda, kur nga mungesa e kontrollit vjen një dëmtim i rëndë apo humbja e jetës së një personi, dënimi ashpërsohet.

Ndeshjet ndërmjet kafshëve

Neni 946 dënon me gjobë ose burgim deri në tre muaj çdokënd që promovon, organizon apo drejton ndeshje ndërmjet kafshëve që u shkaktojnë atyre vuajtje apo torturë. Po kështu, dhënia e kafshëve për qëllime ndeshjeje, rritja ose trajnimi i tyre për të luftuar ndëshkohen me deri në gjashtë muaj burg, ndërsa vendosja e basteve në këto ndeshje parashikon dënim deri në dy muaj burg. Në këtë nen parashikohen të njëjtat dënime, sipas Kodit aktual.

Dënimi shtohet me 50% kur veprat kryhen me mizori

Neni 947 përcakton se kur veprat ndaj kafshëve kryhen me egërsi, mizori apo për qëllime fitimi, dënimi shtohet deri në një të dytën. Po ashtu, ndëshkimi rëndohet po me 50% kur përdoren arma, instrumente apo mjete të rrezikshme për jetën e kafshës, kur veprat kryhen në prani të fëmijëve apo personave vulnerabël, apo kur autori është vetë pronari i kafshës që abuzon me të. Dënimi shtohet me 50% edhe kur vepra kryhet gjatë një ngjarjeje publike ose shpërndarja e pamjeve të saj nëpërmjet teknologjive të informacionit ose komunikimit.

The post “Çuditë” në draft-Kodin Penal s’kanë fund/ Braktisja e kafshëve dhe keqtrajtimi dënohen me burg! Ndëshkim edhe për organizatorët e ndeshjeve appeared first on Albeu.com.

TIRANË, 28 korrik/ATSH/ Fundjava solli në Pazarin e Vjetër të Korçës një udhëtim muzikor nga zemra e Arbërisë, aktivitetin ArbNight – Ethno Pulse.

Ky aktivitet u organizuar nga Qendra e Artit, Kulturës dhe Inovacionit, në bashkëpunim me COD-in (Qendra për Hapje dhe Dialog) si dhe me mbështetjen e Bashkisë Korçë.

Mes tingujve të historisë dhe atmosferës magjike të rrugicave korçare, publiku u magjeps nga interpretimet e veçanta të fizarmonicistit arbëresh Pierpaolo Petta nga Piana degli Albanesi (Sicili), i shoqëruar nga këngëtari Bledi Polena dhe kitaristi Nuçiel Doko.

Koncerti pati pjesë të rralla të folklorit arbëresh të Sicilisë, si dhe këngë të dashura të muzikës arbëreshe, duke e bërë këtë mbrëmje të paharrueshme për qytetarët dhe turistët që qëndruan për ta shijuar deri në fund. ArbNight solli në çdo hap, një kujtim ku çdo tingull fliste arbërisht.

1 nga 14

/r.e/

The post Tingujt dhe gjuha e arbëreshëve mbushin Pazarin e Vjetër të Korçës appeared first on Agjencia Telegrafike Shqiptare.

Nxehtësia nuk kursen askënd – ja si të parandaloni mbinxehjen dhe sëmundjet verore tek kafshët shtëpiake

Temperaturat e larta verore janë një sfidë jo vetëm për njerëzit, por edhe për kafshët tona shtëpiake, të cilat janë të pambrojtura ndaj të nxehtit dhe shpesh nuk mund të shprehin shqetësimet e tyre në mënyrën që ne i kuptojmë.

Edhe pse nuk mund të flasin, qentë dhe macet përjetojnë stres termik, dehidrim dhe pasoja të tjera serioze në trupin e tyre të ndjeshëm. Vetëm ushqimi, strehimi dhe kujdesi veterinar nuk mjaftojnë – për të siguruar mirëqenien e tyre gjatë verës, nevojitet përkujdesje e përditshme dhe vëmendje e shtuar ndaj sinjaleve që na dërgojnë.

Njihni mikun tuaj që të dini si ta mbroni

Kujdesi i duhur fillon me njohjen e veçorive të secilës kafshë – prejardhjen, racën, strukturën fizike dhe sjelljen. Kafshët me qime të gjata, me hundë të shtypur ose me lëkurë të ndjeshme janë më të rrezikuara nga vala e të nxehtit. Për këtë arsye, është e rëndësishme të përshtatni mënyrën e kujdesit ndaj kushteve të tyre specifike.

Shenjat e para të mbinxehjes dhe çfarë të bëni

Nëse qeni fillon të marrë frymë shpejt e me vështirësi, hap gojën vazhdimisht dhe nxjerr gjuhën, kjo është një shenjë e qartë e mbinxehjes. Veprimi i parë duhet të jetë lirimi i zinxhirit, ofrimi i ujit të freskët dhe zhvendosja në një ambient më të freskët. Nëse simptomat vazhdojnë, mos hezitoni ta çoni menjëherë te veterineri.

Ambienti dhe strehimi

Mos i lini kurrë kafshët në ambiente të mbyllura pa ajrim, në makina të parkuara apo në vende ku bien rrezet direkte të diellit. Kolibet e qenve duhet të vendosen në vende me hije natyrale, larg betonit të nxehtë apo pllakave që përthithin temperaturën. Edhe për macet, sigurohuni që të kenë hapësira të freskëta dhe të mbrojtura ku mund të strehohen.

Mos i shëtisni në vapën e mesditës

Orët më të rrezikshme janë nga ora 11:00 deri në 17:00. Shëtitjet duhet të bëhen herët në mëngjes ose në mbrëmje, kur toka është më e freskët dhe rrezet më të buta. Mos harroni: nëse asfalti djeg dorën tuaj, ai djeg edhe putrat e kafshëve!

Racat më të ndjeshme ndaj të nxehtit

Qentë me qime të gjata dhe të dendura si husky dhe pastorët gjermanë duhet të qethen para sezonit të nxehtë, zakonisht në pranverë dhe në fillim të vjeshtës. Mos i qethni totalisht, pasi qimet ofrojnë mbrojtje natyrale nga dielli.

Racat me hundë të shtypur si bulldog, pug dhe shih tzu kanë vështirësi në frymëmarrje në kushte të nxehta, prandaj duhen mbajtur në ambiente me ajër të kondicionuar ose të freskët.

Qentë me qime të zeza ose të trasha, si Doberman apo Rottweiler, përthithin më shumë rreze UV, çka rrit rrezikun e mbinxehjes.

Qentë e racës Holly janë të ndjeshëm ndaj dermatitit të shkaktuar nga dielli, sidomos në zonën e hundës.

Macet nuk janë më pak të rrezikuara

Edhe pse shpesh janë më të kujdesshme dhe kërkojnë vende të freskëta vetë, macet mund të preken nga djegiet e diellit, veçanërisht ato me qime të bardha dhe lëkurë të ndjeshme. Ato duhen mbajtur brenda gjatë orëve të nxehta dhe të kontrollohen rregullisht për ndonjë irritim në lëkurë.

Uji është shpëtim

Kafshët duhet të kenë gjithmonë në dispozicion ujë të pastër dhe të freskët – jo të ftohtë si akulli, sepse mund të shkaktojë kontraksione të stomakut. Ndërroni ujin disa herë në ditë dhe vendoseni tasin në një vend të lehtë për t’u arritur, larg rrezeve të diellit.

Kujdesi për kafshët në moshë dhe parazitët

Kafshët në moshë janë më të prekshme nga diabeti, kolapsi termik dhe sëmundjet e zemrës gjatë temperaturave ekstreme. Prandaj, ato kërkojnë mbikëqyrje të vazhdueshme dhe ndoshta edhe frekuentim më të shpeshtë te veterineri. Gjithashtu, kontrolloni rregullisht për parazitë si pleshtat apo rriqrat, të cilët shumohen më shumë gjatë verës dhe mund të transmetojnë sëmundje.

Këshillë shtesë: Disa pronarë përdorin veshje të lehta freskuese për kafshët ose dyshekë që qëndrojnë të ftohtë përmes xhelit natyral, këto janë zgjidhje shumë të dobishme për ditët më të nxehta.

Kujdesi për qentë dhe macet nuk është luks, është përgjegjësi. Me disa hapa të thjeshtë, mund të siguroni një verë të qetë dhe të shëndetshme për miqtë tuaj të përkushtuar me katër putra. /Telegrafi/

The post Shpëtim nga vala e të nxehtit: Kujdes i domosdoshëm për kafshët shtëpiake appeared first on Telegrafi.