Autor: Prof. Aleko Miho | Fakulteti i Shkencave të Natyrës, Universiteti i Tiranës

Këto ditë bëri bujë në rrjete dhe media ndërhyrja e policisë për ndalimin e lundrimit në Vjosë, tentuar jashtë afatit të paravendosur nga ekspertët në Planin e Menaxhimit (PM) të Parkut (1 maj-15 tetor). Edhe mua nuk më pëlqeu një gjë e tillë. 

Reagimit të operatorëve të rafting, Ministria e Mjedisit, në një takim urgjent me palët, vendosi ta shtrijë këtë aktivitet për një periudhë më të gjerë vjetore, 1 prill deri 30 nëntor.

Pak javë më parë, si ekspertë vendas dhe të huaj, u ftuam të njiheshim me kërkesat e federatës dhe subjekteve të këtij aktiviteti ujor dhe të jepnim mendime për mundësinë e rishikimit të kufizimeve në Planin e Menaxhimit, nën ftesën e IUCN dhe të Administratës së Parkut.

Uroj që këshillimet tona të jenë pasur parasysh në vendimmarrjen nga ana e Ministrisë së Mjedisit, edhe pse nuk vura re të ishte i pranishëm ndonjë nga ekspertët e hidromorfologjisë dhe ekologjisë lumore.

Le të theksoj që në fillim se ekspertët dhe përvoja në mbarë botën nuk janë kundër aktiviteteve ujore, por sa më të kufizuara dhe të kontrolluara të jenë ato, aq më mirë është për ekologjinë lumore; aq më tepër kur bëhet fjalë për një Park Kombëtar tepër të veçantë për vlerat hidromorfologjike dhe të biodiversitetit, por tepër të brishtë, për ruajtjen e tyre në vazhdimësi, pra për qëndrueshmërinë e tyre.

Të gjitha ndërhyrjet nga aktivitetet ujore së bashku ndikojnë në habitatet lumore, në biodiversitet, por ato ndikojnë edhe në cilësinë e jetës dhe mirëqenien e banorëve të zonës. Për rrjedhojë, zhvillimi pa kufizim i aktiviteteve çlodhëse ujore nuk përbën asnjëherë një risi pozitive dhe histori suksesi për zhvillimin e turizmit dhe prosperitetin e zonës.

Megjithatë, duke shpresuar të vij në ndihmë të palëve dhe të gjej mirëkuptimin e tyre, por jo vetëm, po sjell më poshtë përmbledhtas cili është mendimi dhe përvoja mbarëbotërore mbi qasjen mjedisore ndaj aktiviteteve ujore, veçanërisht në një park lumor, dhe pse ekspertët e Planit të Menaxhimit (Kovarovics & Michael, 2024), e kanë trajtuar këtë me shumë kujdes nga fillimi në fund.

Kërkesat e subjekteve dhe qëndrueshmëria mjedisore

Në shkresën e tyre nga Federata e Rafting dhe subjektet e interesuara nga zona drejtuar Administratës së Parkut kërkoheshin 4 lëshime të qenësishme:

1. Heqja e orareve fikse të hyrjes për aktivitetet ujore;
2. Rritja e numrit të lejuar të gomoneve në vit; 
3. Lundrimi përgjatë gjithë gjatësisë së lumit; 
4. Heqja e lundrimit stinor dhe lejimi gjatë gjithë vitit. 

E gjitha nën argumentimin për të rritur ‘potencialin ekonomik për komunitetet lokale dhe bizneset turistike të zonës’. Po qasja mjedisore? 

Kjo do të thotë që kërkohet të lejohet të lundrohet kudo përgjatë lumit; pa kufizime në kohë vjetore, stinore, ditore; pa kufizime në sasi dhe shpeshtësi varkash, të cilat lëvizin në ujë pikërisht në Zonën Qendrore të Parkut. 

Si i tillë, edhe këtu si dhe gjetkë në Shqipëri qasja është thjesht si biznes i pastër, në emër të zhvillimit të zonës! Kurse qasja mjedisore dhe etiketimi ‘ecorafting’ është zero!

Në gjithë këta vite të zhvillimit të vendit ne në Shqipër “qëndrueshmërinë mjedisore,” term që buron që nga Kushtetuta (Neni 59, pika 1/dh) e kemi shkelur me të dy këmbët. Kemi harruar mençurinë e popullit që thotë ‘gjella me kripë dhe kripa me karar’! 

Nuk mund ta ngarkosh një avion apo një anije me më shumë ngarkesë se kapaciteti mbajtës!

Kjo është arsyeja që vendi vuan shumë prerjen masive të pyjeve, erozionin dhe përmbytjet; betonimin e skajshëm urban dhe atë të bregdetit mbarë, nga veriu në jug; deri dhe në ndërhyrjet në zonat e mbrojtura, madje deri dhe me ndryshim ligji. 

Të gjitha këto jo pa pasoja në cilësinë e mjedisit, por edhe të vetë jetës sonë. Por jo dhe pa pasoja në statusin ndërkombëtar të zonave të mbrojtura; sot diskutohet për praninë në UNESCO të PK të Butrintit dhe Liqenit të Ohrit, për shkak të ndërtimeve të paligjshme, ndotjes urbane/minerare dhe menaxhimit të dobët. 

Por edhe PK i Vjosës nuk duket se është larg shqetësimeve nga kjo qasje natyrore e verbuar nga zhvillimi i çastit. 

Kjo bie dukshëm në sy gjatë vizitave dhe nga gjetjet tona shkencore në vite, por dhe nga vlerësimi i bërë nga ekspertët (p.sh: Rama A., 2025, mbi hartëzimin e presioneve në PK të Lumit Vjosë).

Rrjeti lumor i Vjosës, i veçantë nga ana hidromorfologjike dhe biodiversiteti

Parku Kombëtar i Lumit të Egër të Vjosës, si i tillë, është një zonë me hidromorfologji dhe biodiversitet të rrallë; një nga lumenjtë e fundit me rrjedhje të lirë në Evropë (Acta ZooBot Austria, 155/1, 2018; Sovinc, 2023; Kovarovics & Michael, 2024; etj.), bashkë me shumë nga degët e tij. 

Brenda shtratit lumor gjenden shumë habitate të Natura 2000 dhe EUNIS, të shtrira gjerësisht dhe të mirëruajtura.

Në pjesën e mesme, brenda shtratit lumor, gjenden 16 habitate ujore dhe tokësore në përparësi që përfshijnë mjedise të ndryshme; secili luan rol vendimtar në dinamikën dhe biodiversitetin e ekosistemit lumor (A1-A7; B0-B2; C0-C2; BC3 dhe BC4; D).

Përgjatë brigjeve janë habitate të tjera që dominohen kryesisht nga bimësia mesdhetare bregore (ripariane), me rrap (Platanus orientalis) dhe komunitete të pasura me specie si Populus alba, Salix spp., Alnus glutinosa, Fraxinus angustifolia, Quercus robur, Ulmus minor, Tamarix parviflora, Vitex agnus-castus, Imperata cylindrica, Phragmites, Typha, etj. (Annex I, 72A0; 92C0; 92A0; 92D0; 6310; 6420; 91E0; 3280; sipas kategorive të Natura 2000). 

Habitatet me bimë të zhytura dhe makrofite ujore (3110, 3130, 3140 dhe 3150) janë përbërës të tjerë jetikë të ekosistemit lumor si prodhues parësorë, por edhe si fitopastrues të lëndëve ushqyese ose ndotëse të tepërta, të cilat nuk mungojnë në ujërat e lumit: azot dhe fosfor; metale të rënda; lëndë ndotëse organike; nanoplastika; etj.

Përgjatë brigjeve, sidomos në pjesën e sipërme të Vjosës (zona e zgjedhur për aktivitetet ujore në fjalë), krahas habitateve të përmendura më sipër gjenden të ruajtura mirë habitatet e shpateve shkëmbore gëlqerore me bimësi kazmofitike (8210), katër prej tyre në përparësi dhe me interes të madh ruajtjeje.

Këto habitate përfshijnë komunitete bimore termo- dhe meso-mesdhetare me Campanula versicolor, Silene spp., Saxifraga spp., Ramonda serbica, Pinguicula hirtiflora, etj.; kullota gjysmë-natyrore të thata dhe shkurre mbi substrate gëlqerore (6210* të rëndësishme për bimë salepore).

Në pjesën e poshtme të rrjedhës lumore, në të dy anët e grykëderdhjes, gjenden mbi 35 habitate të listuara në Natura 2000 dhe EUNIS, duke përfshirë 8 habitate në përparësi, të gjitha të rrezikuara dhe me vlera të larta floristike.

Përmendim habitatet me duna lëvizëse me Ammophila arenaria (duna të bardha) (2120); duna bregdetare me Juniperus spp. (2250), habitat me interes komunitar; duna të pyllëzuara me Pinus pinea dhe/ose P. pinaster (2270); livadhe të kripura mesdhetare (1410); stepat mesdhetare të kripura (1510*); etj.

Duhet theksuar se habitatet lumore/breglumore dhe ato të deltës janë thelbësore për funksionimin ekologjik të gjithë ekosistemit lumor dhe të gjitha gjallesave që aty strehohen prej miliona vjetësh, shumë prej tyre të rralla dhe të kërcënuara. 

Të gjitha këto habitate lumore/breglumore strehojnë së bashku rreth 1,890 specie të njohura deri sot, mbi 820 lloje bimësh dhe rreth 1,070 lloje kafshësh (Tab. 1). Prej tyre, rreth 40 specie janë të rrezikuara sipas IUCN, dhe rreth 120 janë në Listën e Kuqe të Shqipërisë (2013). 

Përveç kësaj, rreth 150 specie gjenden në Shtojcat 1-3 të Konventës së Bernës për llojet migratore, mbi 40 specie në Direktivën e Shpendëve, mbi 80 specie në Shtojcën I të Direktivës së Shpendëve (Bino et al., 2023), dhe rreth 80 specie në Direktivën e Habitateve. Vjosa dhe degët e saj të paprekura janë streha e fundit e specieve pothuajse të zhdukura, të rralla ose të reja. 

Së fundi, 12 lloje janë gjetur të reja për shkencën (Tab. 2): 8 lloje dhe një gjini e re invertebrorësh, dhe 4 lloje cianobakteresh; përshkrime të tjera të reja janë në proces.

Vjosa, delta përkatëse, përfshirë këtu lagunën e Nartës, bëjnë që e gjithë kjo zonë të jetë e veçantë për larminë e peshqve dhe mbijetesën e tyre, si dhe për peshkimin dhe akuakulturën. 

Ekosistemi lumor është korridor ujor, vend strehimi, ushqimi dhe, për disa, edhe vend riprodhimi për së paku 37 lloje peshqish, përfshirë 11 lloje endemike të Ballkanit; përmendim këtu: Barbus prespenis, Squalius platyceps, Oxynoemacheilus pindus, Alburnus scoranza, Anguilla anguilla, Alburnoides cf. prespensis, Pachychilon pictum, Gobio scadarensis, Cobitis ohridaba, Salmo farioides, Salmo trutta fario, etj.

Habitatet lumore të Vjosës dhe degëve strehojnë 32 lloje reptilësh nga 37 lloje që njihen gjithsej në Shqipëri. 

Disa nga amfibët dhe reptilët bëjnë pjesë në Shtojcën II të Direktivës së Habitateve, si lloje të faunës të mbrojtura rreptësisht: Bufotes viridis, Bombina variegata, Testudo hermanni, Emys orbicularis, Mauremys rivulata, Pseudopus apodus, Podarcis taurilinea, Natrix tessellata; ose në Shtojcën II: Bufo bufo, Rana graeca, Pelophylax kurtmuelleri, Pelophylax shqipericus, Natrix natrix të Konventës së Bernës (Kovarovics & Michael, 2024).

Nga 295 lloje shpendësh që vizitojnë gjithë pellgun, mbi 88 lloje folezojnë dhe riprodhohen në zonë, disa prej tyre të lidhura ngushtë me brigjet lumore si: Riparia riparia, Burhinus oedicnemus, Charadrius dubius, Merops apiaster, kryesisht në lumin Shushicë, Alcedo atthis, Actitis hypoleucos, Ciconia nigra, Neophron percnopterus, Coracias garrulus, etj. (Bino et al., 2023); si dhe lundërza (Lutra lutra), gjitar ujor globalisht i kërcënuar, nga rreth 70 lloje gjitarësh që banojnë brenda pellgut.

Përveç kësaj, brenda pellgut ujëmbledhës janë regjistruar rreth 380 lloje bimësh aromatike dhe mjekësore (BAM), ku 330 janë lloje të egra, një sektor ekonomik shumë i rëndësishëm për zonën; por jo i pashqetësuar, pasi rreth 46 lloje janë të rrezikuara, të kërcënuara ose nën mbrojtje. 

Rreth 70 lloje BAM rriten pranë habitateve ripariane breglumore; disa prej tyre janë në Listën e Kuqe Shqiptare, si: Adiantum capillus-veneris, Dryopteris filix-mas, Alnus glutinosa, Capparis spinosa, Galanthus reginae-olgae, Populus alba, Quercus robur, Salix fragilis, Sambucus nigra, Symphytum officinale, Ulmus minor, Anacamptis morio, A. pyramidalis, Colchicum autumnale, etj. (Kovarovics & Michael, 2024).

Për më tepër, Parku Kombëtar i Lumit të Egër të Vjosës është vazhdimësi ekologjike, një unitet hidrodinamik dhe ekologjik me kompleksin ligatinor të deltës, Peizazhin e Mbrojtur Pishë Poro-Nartë (Fig. 1), dhe më tej në lidhje të ngushtë ekologjike me Parkun Kombëtar Detar Karaburun-Sazan, përballë grykëderdhjes në det të hapur.

Në pjesën e sipërme, Parku është në vazhdimësi ekologjike me Parkun Kombëtar të Bredhit të Hotovës-Dangëllisë në pjesën shqiptare; si dhe me Parkun Kombëtar Vikos-Aoos dhe Parkun Kombëtar Pindos në Greqi. Parku formon lidhje të ngushta ekologjike me hidromonumente elitare, si Uji i Ftohtë (Tepelenë), Viroi (Gjirokastër), Buronjat (Kuç), Benjë (Përmet), Vromonero (Leskovik) (VKM 303/2019).

Kjo afërsi hapësinore rrit lidhjen ekologjike midis ekosistemeve detare, bregdetare, të deltës dhe të gjithë rrjedhave ujore brenda këtij pellgu të gjerë, duke përforcuar më shumë vlerat në përgjithësi dhe rëndësinë e ruajtjes së zonës dhe zhvillimit të qëndrueshëm.

Janë pikërisht këto vlera dhe të tjera që lidhen me hidromorfologjinë lumore dhe rrjedhjen e lirë nga burimi në grykëderdhje në Detin Adriatik të lumit Vjosë dhe degëve të tij, që ndihmuan që zëri të shkonte në veshin dhe ndërgjegjen e institucioneve ndërkombëtare më në zë (BE, WWF, IUCN, Konventa e Bernës, Patagonia etj.) dhe të detyronte vendimmarrjen në Shqipëri për të shpallur Vjosën dhe degët e saj zonë të mbrojtur, Park Kombëtar (mars 2023).

Po këto vlera ndihmuan që i gjithë pellgu i Vjosës të shpallej vitin e kaluar nga UNESCO si Rezervë Biosfere (shtator 2025). Po kjo qasje rriti shumë në këta vite edhe njohjen e Vjosës dhe vetë Shqipërisë nga subjektet turistike ndërkombëtare, që i dhanë kësaj zone frymëmarrje të madhe ekonomike dhe zhvillim të turizmit.

Kuptohet se të gjitha këto arritje, dhe veçanërisht duke qenë pjesë e programit “Njeriu dhe Biosfera” (MAB) në UNESCO, e bëjnë zhvillimin e qëndrueshëm në zonë një përparësi dhe një sfidë për gjithë sektorët ekonomikë, veçanërisht për aktivitetet ujore që zhvillohen brenda zonës qendrore të Parkut.

Ndikimi mjedisor nga aktivitete ujore të pa rregulluara

Përvoja botërore tregon se lundrimi i çfardo lloji (gomone, kajak, kanoe etj.) është me pasoja mjedisore, ekologjike për habitatet lumore dhe breglumore.

Si theksuam këto habitate janë shumë të rëndësishme për biodiversitetin, por janë dhe shumë të ndjeshme ndaj çdo ndërhyrje nga jashtë; sidomos kur ajo është e tepruar, pa rregulla, dhe pa masa të rrepta kontrolli. Edhe kufizimet e vendosura në Planin e Menaxhimit (Kovarovics & Michael, 2024) kanë patur këtë parasysh, dhe theksoj fort se kjo qasje duhet të vazhdojë të ruhet.

Pavarësisht se ndikimet mjedisore të aktiviteteve ujore ende nuk njihen për Lumin e Vjosës, përvoja të tjera në rajon dhe më gjerë flasin për këtë: Schafft et al., 2024; Wegner et al., 2023; Hering et al., 2022; Mahapatra et al., 2012; Leung  & Marion, 1998; Liddle, 1991; Taylor & Knight, 2003; Pala et al., 2011; etj. Këto shqetësime mund të grupohen:

1) Shqetësimi i Faunës Ujore dhe Ripariane (Tab. 3); 2) Degradimi i Brigjeve Lumore dhe Bimësisë Ripariane; 3) Ndotja dhe Hedhja e Mbeturinave; 4) Ndikimet Fizike në Habitatet e Shtratit Lumor; 5) Shqetësimi i jetës së egër në zonat e ndjeshme; 6) Presioni Ekologjik Kumulativ; 7) Futja e Llojeve Pushtuese (Invazive ose Aliene).

Për të minimizuar këto ndikime, autoritetet e menaxhimit lumor shpesh zbatojnë masa të tilla si:

a) Kufizimi i numrit të lejeve për rafting në ditë; b) Përcaktimi i pikave të caktuara të hyrjes dhe daljes; c) Vendosja e kufizimeve stinore gjatë periudhave të lëshimit të vezëve nga peshqit ose gjatë shumimit të shpendëve (Tab. 3); d) Kërkimi i praktikave të menaxhimit të mbeturinave “pa lënë gjurmë”; e) Monitorimi i kushteve ekologjike përgjatë lumit.

Në tabelën 3 jepen të dhëna mbi periudhën më të brishtë të llojeve apo grupllojeve, ku aktivetete ujore mund të kenë ndikimin më të madh përgjatë Vjosës dhe degëve, në habitatet e shumimit apo të migrimit.

Ky qarkullim është shpesh i padukshëm për ne njerëzit, por kjo nuk do të thotë se është i pandjeshëm, madje shumë i ndjeshëm në periudhat jetike të riprodhimit që kanë secila nga speciet (Tab. 3).

Lumi është një korridor ujor që ndihmon lëvizjet e gjallesave (migrimin) nga grykderdhja (deti) në rrjedhat e thella malore dhe anasjelltas, ndihmon në lëvizjet anash nga një breg në tjetrin dhe nga lart poshtë në thellësi të shresave të zhavorrit nënujor dhe anasjelltas.

Për këtë, një aktivitet ujor i rënduar në sasi, i shtrirë në kohë gjatë gjithë vitit dhe i zgjatur gjatë ditës ndikon në biodiversitet, në riprodhimin e specieve të peshqve, amfibëve dhe reptilëve, shpendëve që folezojnë në brigje, pa folur për shumë lloje mikrorganizmash si alga, invertebrorë ujorë dhe breglumorë, që përmendëm më sipër.

Duhet theksuar se Parku nuk u ka shpëtuar shqetësimeve nga aktivitete turistike jo miqësore me mjedisin, të cilat shkaktohen edhe nga shtimi i pakontrolluar i vizitorëve.

Gjendja ekologjike e ujërave të pellgut të madh të Bënjës ka pësuar rënie të dukshme në këta vite mbështetur në strukturën e makrofiteve ujore që veshin buzët e pellgut, sot të mbuluara me cianobaktere (disa dhe helmuese), dhe cilësi ekologjike e ‘Varfër’. Po kjo mund të thuhet për varfërimin e përbërjes së llojeve të peshqve në Langaricë dhe në pjesën e sipërme të Vjosës.

Autoritetet pohojnë se para shpalljes zonë e mbrojtur në Vjosë kanë vozitur rreth ‘1,500-2,000 varka në vit, kryesisht nga qershori deri në gusht (pra rreth 17-22 varka në ditë)’ (Kovarovics & Michael, 2024). Kjo sasi është shumë e lartë dhe aspak miqësore me habitatet dhe vlerat e rralla të Parkut. Ndjesia është se në vitet e fundit kjo duhet të jetë rritur edhe më shumë, e cila dëshmohet dhe nga këmbëngulja e subjekteve për zbutje pa kufi të rregullave.

Kurse shtrirja e vozitjes në gjithë gjatësinë e lumit më duket shumë e tepruar për rrjedhën lumore. Duhet thënë sevlerat hidromorfologjike dhe ato të biodiversitetit përballen përditë me ndërhyrje nga njeriu dhe ndryshimet e klimës, ndonjëherë edhe shumë të rënda.

Kjo vjen nga qendrat e banuara dhe ndërtimet e tjera buzë brigjeve, nga bujqësia intensive dhe blegtoria (vaditje, kullotje, zjarre dhe ndotje), nga trafiku, nga aktiviteti minerar (gurore, naftë, bitum), nga luhatjet e mëdha të rrjedhës, etj. (Rama, 2025).

Sfida e zhvillimit të qëndrueshëm të pellgut, sfida e bashkive dhe subjekteve që veprojnë brenda pellgut duhet të jetë në gjetjen e rrugëve për zbutjen e këtyre ndërhyrjeve, në zbatimin e tyre me këmbëngulje dhe monitorimin në vazhdimësi.

Këshillime të fundit

Ashtu si me shumë të drejtë pohohet edhe nga ekspertët në PM (Kovarovics & Michael, 2024, f. 88-103), lundrimi mund të lejohet në zonën e paracaktuar në PM (në pjesën e sipërme), zgjatur së fundi nga Ministria e Mjedisit për periudhën 1 Prill – 30 Nëntor 2026 (nga 5.5 muaj në 8 muaj).

Por kjo duhet me rregulla të rrepta, duke mos patur vetëm si qëllim ‘potencialin ekonomik për komunitetet lokale dhe bizneset turistike të zonës’, por dhe qasjen mjedisore. Pavarësisht zgjerimit të lundrimit stinor nga Ministria, ekspertët theksojnë fort se duhet të ruhet sasia e varkave që vozitin në lumë në ditë, si rekomandohet në Planin e Menaxhimit: jo më shumë se 10 varka në ditë (gomone me 6 persona dhe 1 drejtues). Për lundruesit privatë jo-motorikë (kajakë me 2 persona maksimumi), jo më shumë se 20 bileta në ditë, ose 10 kajakë.

Mendoj se e gjithë kjo duhet të mbikëqyret me kujdes, rigorozitet dhe vazhdimisht nga ZAPK dhe autoritetet vendore nëpërmjet një sistemi informatik ashtu si bëhet për rezervimet e fluturimeve ajrore, të hoteleve, të vendeve të sportit etj.

Për gjithë aktivitetet ujore mësipër ka shumë rëndësi caktimi i vendeve të hyrje/daljes, vendpushimeve, të cilët nuk duhet të bien ndesh me ndjeshmërinë e habitateve ujore ose breglumore pranë. Edhe këto vende duhet të jenë sa më të kufizuara, të përcaktuara në vend nga ekspertë të ekologjisë lumore (peshq, shpendë, gjitarë, etj.).

Duhet të jenë të etiketuara mirë, të mirënjohura dhe rreptësisht të kontrolluara nga autoritetet e Parkut dhe ato vendore. Por shumë kujdes duhet edhe edhe për aktivitetet e tjera turistike në Park, si larja në ujërat termale, shëtitjet masive përgjatë rrjedhës, kampingu vend e pa vend në natyrë; por dhe për peshkimin në segmentin fundor, Urë e Mifolit – Grykëderdhje, ose akuakulturën etj.

E gjithë zona ka potencial të jashtëzakonshëm turistik dhe ofron shumë mundësi të tjera krahas veprimtarive sportive ujore: p.sh. vëzhgim shpendësh, shëtitje në natyrë me këmbë, me biçikletë, me kafshë, etj.

Madje dhe vetë subjektet e këtyre sporteve duhet të mësohen të diversifikojnë aktivitet në zonë për: ‘të shpërndarë më mirë fluksin e vizitorëve gjatë vitit; rritur qëndrueshmërinë ekonomike të bizneseve lokale; krijuar më shumë vende pune jo stinore, por vjetore’, pa pretenduar që gjithçka të mbështet vetëm nëpërmjet vozitjes, kjo jo vetëm në lumin e Vjosës, por dhe gjetkë në lumenjtë e tjerë.

Ngjitur në zonë është PK i Bredhit të Hotovë-Dangëllisë, me shumë natyrë malore, shumë lugina të rralla, me mbi 130 monumente natyrore për një destinacion të shquar e të larimshëm turistik. Pa folur për shumë mundësi të tjera të gjithë pellgut të Vjosës, që lidhen me trashëgiminë kuturore, vendet shumta historike, arkeologjike, për traditën e pasur në art dhe floklor, në mikpritje dhe gatim etj. etj.

Të gjitha mund të gërshetohen me vlerat natyrore, por jo vetëm. Por duhet e gjitha menaxhuar me shumë kujdes, dhe gjithë palët duhet të jenë bashkëpunuese, të njihen mirë me qëndrueshmërinë, për të balancuar sa më mirë interesat ekonomike me ato ekologjike, për të mos ndërhyrë rëndë në këto vlera, për t‘i ruajtuar ato për sot dhe për të ardhmen.

Lexoni gjithashtu:

• Integrimi pa përfshirje në “Kapitullin 27”
• Aeroporti, një betejë që duhet vazhduar
• Çelja “e koncensionuar” e gjuetisë

The post Mes fitimit dhe natyrës: Dilema e aktiviteteve ujore në Vjosë appeared first on Citizens.al.

Në zonën e Ilirisë, në rrugën “Pavarësia” pranë plazhit në Durrës, ndërtimi i një pallati 9-katësh ka sjellë shqetësim për dhjetëra familje të cilat jetojnë në pallatin pranë. Banorët kontaktuan redaksinë tonë të Citizens.al për të referuar ankesat e tyre.

Banorët pretendojnë se projekti i ri nuk po respekton distancat sipas parametrave ligjorë, dhe rrezikon sigurinë e themeleve të pallatit të tyre.

Leja e ndërtimit për objektin e ri është dhënë nga Këshilli Kombëtar i Territorit dhe Ujit (KKTU) më 25 qershor 2025. Ai po zhvillohet nga kompanitë “AKM Group” dhe “Bega-07” sh.p.k.

Një tjetër shqetësim i ngritur lidhet me përdorimin e një hapësire që, sipas banorëve, është pronë private në shërbim të pallatit ekzistues, por që në dokumentacion është paraqitur si “rrugicë ekzistuese”.

Ata e konsiderojnë këtë si një manipulim për të shmangur kufizimet ligjore dhe për të justifikuar ndërtimin, duke theksuar se kjo hapësirë përdoret realisht nga banorët dhe nuk mund të trajtohet si rrugë publike.

Në ankesë përmendet gjithashtu se ka pasur ndërhyrje fizike në terren, përfshirë tentativën për prishjen e një muri ndarës mes pronave, çka ka sjellë përfshirjen e policisë dhe kërkesën për ndërhyrje nga Inspektorati i Ndërtimit.

“Me qëllim që të ruajmë jetën, shëndetin, pasurinë, nga veprimet e kundërligjshme që na cenojnë në mënyrë të drejtpërdrejtë, duhet të shfuqizohet vendimi nr. 26, i qershorit të 2025 nga KKTU, pasi vjen në kundërshtim me ligjin,” citohet në një letër që banorët i kanë dërguar KKTU-së dhe Këshillit të Ministrave.

Një nga banorët, Agim Lisha, tha se kishte punuar për pallatin ku banon aktualisht dhe i frikësohej sigurisë së themeleve të tij.

“Është pllakë, nuk është me blinda. D.m.th. këtu as nuk ka hekura mbrojtës pallati anash. Veç është nxjerrë betoni dhe kanë filluar kolonat. Në qoftë se ky lloj pallati gërmohet në mënyrë të paligjshme anash, pallati në krah shembet,” tha Lisha për Citizens.

Pronarët e tokës i thanë gazetarëve të Citizens se ata nuk kishin lidhje me mënyrën sesi po zhvillohej projekti dhe se për ta sqaruar më mirë situatën sugjeruan që të kontaktoheshin ndërtuesit.

Nga kompania na u tha se shembja e murit ndarës dhe rrethimi i kantierit ishte sipas vendimit për lejen.

“Jemi 12 metra larg nga objekti dhe në përputhje me lejen e ndërtimit që kemi marrë,” u shprehën ndërtuesit duke hedhur poshtë pretendimet e banorëve.

Megjithatë, banorët, të cilët më 30 mars ishin në zyrat e Inspektoratit të Mbrojtjes së Territorit, Durrës, për të paraqitur ankesat e tyre, thanë se ata kishin marrë një sugjerim verbal nga punonjësit e këtij inspektorati që në rast se kompania do të vepronte mbi murin ndarës të viheshin në dijeni dhe të njoftohej edhe policia.

Citizens i është drejtuar për koment IKMT-së dhe Agjencisë së Zhvillimit të Territorit në lidhje me këtë situatë të paqartë dhe shqetësuese për banorët e rrugës “Pavarësia” dhe nëse do të ketë rishikime për lejen e dhënë.

Lexoni gjithashtu:

• Banorët e zonës kundër kullës 16-katëshe tek “Emin Duraku”

• “Mur më mur” me çerdhen dhe kopshtin: Kulla 20 kate te “21 Dhjetori”

The post “Rrezikon pallatin tonë”, banorët në Durrës kundër projektit të ri 9-katësh appeared first on Citizens.al.

Gjuha përçmuese ndaj komuniteti egjiptian, përmes një shprehjeje frazeologjike të përdorur nga moderatorja e emisionit “Ferma VIP”, Arbana Osmani, në televizionin kombëtar “Vizion Plus”, u përcoll me shqetësim nga organizatat e të drejtave të njeriut.

“Edhe kur përdoren pa qëllim të drejtpërdrejtë për të ofenduar, shprehje të tilla vazhdojnë të ushqejnë stereotipe dhe paragjykime që prekin dinjitetin e njerëzve”, u shpreh përmes një deklarater publike, Lëvizja Rinore Egjyptiane dhe Rome.

Sipas kësaj organizate, pjesëtarë të komunitetit egjiptian janë ndjerë të ofenduar dhe kanë kërkuar që moderatorja Osmani të kërkojë ndjesë publike.

“Shfajësimi që u përpoq të bëjë më pas Arbana Osmani duke thënë se ka përdorur një ‘shprehje popullore që tingëllon raciste, për të cilën nuk ishte, nuk ka qenë dhe s’do të jetë kurrë e tillë’, nuk është një kërkesë ndjesë e vërtetë”, thuhet më tej në deklarata.

Të njëjtin qëndrim ka mbajtur edhe Qendra për Advokim Social, që lobon për të drejta të barabarta mes pakicave kombëtare.

Njëjtë ka reaguar edhe organizata Drejtësi Sociale, e cila e ka konsideruar shprehjen e përdorur “ke marrë si pushka e jevgut”, si relativizim të një gjuhe që fyen, normalizon, përjashton dhe ul dinjitetin e një komuniteti të tërë.

“Pas çdo ‘shprehjeje të zakonshme’ fshihet një histori paragjykimi që ne nuk duhet ta trashëgojmë më. Komuniteti egjiptian nuk është metaforë, nuk është batutë, është pjesë e shoqërisë sonë, me dinjitet të plotë”, thuhet në reagimin e organizatës Drejtësi Sociale.

Përmes një reagimi publik, Komisioneri për Mbrojtjen nga Diskriminimi dënoi gjuhën e përdorur.

“Komisioneri për Mbrojtjen nga Diskriminimi shpreh keqardhjen për përdorimin e gjuhës së papërshtatshme dhe steriotipeve racore, e cila nuk parandalohet në kohë reale dhe kanë mundësi të përhapet në rrjetet sociale duke dëmtuar personat e përfshirë dhe më gjerë”, thuhet në deklaratën e Komisionerit.

Sipas Komisionerit, platformat televizive kombëtare kanë përgjegjësi publike për mesazhe gjithëpërfshirëse “që luftojnë diskriminimin, promovojnë Barazinë, si dhe respektojnë dinjitetin e çdokujt”.

Mes të tjerash, Komisioneri bëri thirrje ndaj produksionit të emisionit dhe televizionit “Vizion Plus” të krijojë mekanizma parandalues dhe trajtimin e gjuhës së papërshtatshme në transmetimet e tyre.

Lexoni gjithashtu:

• Institucione dhe organizata dënojnë gjuhën e urrejtjes në Big Brother VIP
• Kërcënime ndaj MCN TV: Dy incidente, asnjë reagim nga institucionet
• Liria e shtypit në Shqipëri: Progres në letër, vështirësi në terren

The post Institucione dhe organizata dënojnë gjuhën diskriminuese në Ferma VIP appeared first on Citizens.al.

Javën e shkuar, Agjencia Kombëtare e Zonave të Mbrojtura (AKZM) u përplas me një grup udhërrëfyesish turistikë të varkave rafting, kur u kërkoi kufizimin e aktivitetin përgjatë rrjedhës së Vjosës. Debati u zhvillua në Ministrinë e Mjedisit në një takim të mbyllur dhe më pas, palët, secila në mënyrë të njëanshme, deklaruan se ishte arritur një marrëveshje.

Marrëveshja nuk është ende e qartë, por duket se më kryesorja: zgjatja e sezonit të rafting, është pranuar nga autoritetet. Sipas planit të menaxhimit të Lumit Vjosa, sezoni i rafting lejohet prej majit deri në mes të tetorit. Por, si rezultat i takimit u arrit zgjerimi i sezonit edhe me dy muaj, tashmë prej fillimit të prillit deri në fund të nëntorit. Në fund, palët pozuan të kënaqura përpara kamerës për një fotografi familjare, të cilën e shpërndanë në rrjetet sociale.

Vjosa është parku më i ri kombëtar, i cili përshkon të gjithë gjatësinë e lumit, përfshirë degët, i shpallur në 2023. Ende pa u shuar entuziazmi i shpalljes, nisi puna për përgatitjen e planit të menaxhimit, i cili përfundoi në 2024. Në korrik të 2025 filloi operimin zyra për administrimin e parkut.

Deri tani Parku është promovuar si histori suksesi, propaganda e të cilit i ka kaluar kufinjtë. I prezantuar si lumë i egër, me rrjedhë të paprekur nga hidrocentralet përgjatë gjithë rrjedhës qëndrore – i vetmi në Evropë -, Vjosa është shfrytëzuar nga qeveria për të gjelbëruar politikat e kritikuara ndaj mjedisit. Përplasja me grupet e rafting është e para qysh prej shpalljes. Por edhe më e veçanta në dinamikën e konflikteve mjedisore.

Deri tani, përballë njëra-tjetrës kanë qenë kompanitë (koncensionare) me organizatat jofitimprurëse (mjedisore) dhe më pak grupet e prekura. Është e vërtetë që edhe rafting është fitimprurës, por ai mbetet, sidoqoftë, një aktivitet miqësor me natyrën, që promovon dhe financon mbarëvajtjen e saj. Për më tepër, gjatë negocimit për shpalljen e Vjosës park kombëtar, rafting u promovua si alternativë zhvillimi, kundrejt ndërtimit të digave.

Kjo do të thotë se barra për administrimin e qëndrueshëm të rafting përbën një shqetësim të mjaftueshëm, qoftë edhe vetëm për zyrën e re të parkut, duke vendosur në mëdyshje vendimmarrjen në administrimin e parkut. Sepse nga njëra anë kufizimi i aktiviteti ul të ardhurat dhe nga ana tjetër, shtimi i tij rrit presionet, duke rrezikuar kësisoj burimet dhe biodiversitetin e Vjosës.

Është e natyrshme që të mos pritet asnjë rregullim i qëndrueshëm nga kompanitë private, pasi secila do të tërheqë nga vetja, sado i lartë të jetë edukimi mjedisor. Por ndërkohë edhe Parku ka nevojë për të ardhura të qëndrueshme që mund të sigurohen prej aktiviteteve sportive të aventurës mbi Vjosë. Të ardhurat ndihmojnë përmbushjen e objektivave të Parkut. Këto janë objektiva konservuese, jo zhvilluese. Është kjo dikotomi e cila prodhon një konflik strukturor shqetësues.

Parimisht, dilemën e ka zgjidhur plani i menaxhimit të Parkut Kombëtar të Lumit të Egër Vjosa (PKLEV). Por nuk mjafton. Nuk ka në të një studim mbi ndikimin e aktivitetit të rafting në Park. Së pari, duhet qartësuar se çfarë mbrohet në Vjosë, nga dhe si mbrohet. Kufizimet për kohën e lundrimit, numrin, llojin dhe pikat nga ku varkat lëshohen mbeten hamendësime dashamirëse dhe në rastin më të mirë, të motivuara nga empirizmi i pionierëve të sportit të aventurës.

Hartuesit e planit të menaxhimit, të financuar nga kompania amerikane “Patagonia Inc”, anonin nga ekspertiza e menaxhimit turistik. Gjatë hartimit të planit, rafting ishte ende në fillim, ndërkohë që zhvillimi i vrullshëm muajt e fundit përbën një surprizë.

“Përmes rafting, në Përmet ushqehen dyqind familje”, pohon Zamo Spathara, President i Federatës Shqiptare të Rafting. “Dhe të mendosh se kompanitë e anëtarësuara te ne përbëjnë vetëm 20% të tregut”, saktëson ai.

Ndonëse integritetit ekologjik i lumit rrezikohet nga aktivitete më shumë të dëmshme, rafting po shërben për të vënë në lëvizje zbatimin e planit të menaxhimit. Duket një barrë më e lehtë, por jo e parëndësishme, nëse kërkohet ngritja e një modeli.

Eduina Guga, një pedagoge nga Universiteti “Eqerem Çabej” i Gjirokastrës, me një përvojë akademike në fushën e menaxhimit financiar, drejton, prej afro një viti, zyrën për administrimin e 270 km vijë e plotë lumore e Vjosës, ku 90% e territorit gëzon mbrojtje strikte. Zyra favorizohet përmes një statusi të veçantë, krahasuar me pjesën tjetër të administratës së zonave të mbrojtura.

Por sado premtuese kjo situatë, drejtoreshës së re do t’i duhet të përballet me këtë “presion të gjelbër”, i cili, ndonëse jo aq agresiv sikurse hidrocentralet, apo të tjera koncensione të prodhimit të energjisë së rinovueshme, mbetet sidoqoftë një test për menaxhimin e parkut të vetëm lumor në Evropë, në një kohë kur nxitja totale e konsumit demotivon çdo përpjekje për mbrojtjen dhe konservimin e burimeve globale natyrore.

“Jo gjithçka varet prej nesh”, sqaron Guga. “Po hartojmë një rregullore të re, por janë edhe ministritë e tjera me të cilat duhet të konsultohemi”, tregon ajo.

Pothuajse në të njëjtën kohë (2024) me hartimin e planit të menaxhimit të Vjosës, ndryshoi edhe ligji për zonat e mbrojtura, i cili zgjeroi aktivitetet fitimprurëse, në tërësi, brenda parqeve dhe peizazheve të mbrojtura. Ushtrimi i aktiviteteve ekonomike private brenda zonave të mbrojtura përbën një risk të lartë ndaj burimeve natyrore, pa përmendur shpërpjesëtimin mes fitimeve të kompanive koncensionare dhe administratës së zonave të mbrojtura.

Sikur kjo të mos mjaftojë, jo rrallë kompanitë që shfrytëzojnë burimet, refuzojnë shlyerjen e detyrimeve ndaj administratës së zonave të mbrojtura, duke i adresuar pretendimet e tyre nëpër itineraret e lodhshme të gjykatave.

Financimi i parqeve në Shqipëri kërkon një diskutim të thellë, por praktika e deritanishme reflekton një trashëgimi të imponuar nga autoriteti, por kurrsesi një praktikë emancipuese të filantropisë qytetare. Financimet sigurohen, kryesisht, prej buxhetit të shtetit dhe shumë pak prej projekteve të jofitimprureseve, një model që u shkon për shtat burokratëve të cilët shpesh u mbivendosin objektivave të konservimit ato elektorale.

Përpos buxheteve të kufizuara, financimet e varfëra të parqeve vuajnë edhe prej harmonisë së biznesit dhe qeverisë. Në një raport të ngjashëm klientelist rrezikon të përfundojë edhe zbatimi i planit të menaxhimit të Vjosës dhe rregullorja e re.

Po nuk mbaron këtu. Kriza mes të ardhurave dhe konservimit të parqeve kombëtare mbulohet shpesh nga një patronazhim i rreme. Shumë prej përgjegjësive të menaxhimit u dorëzohen organizatave të tjera (joqeveritare) në emër të gjithpërfshirjes në politikat e gjelbëra, por që në praktikë, shmang përgjegjësinë dhe shuan kritikën publike.

Aktualisht, Programi i Zhvillimit të Kombeve të Bashkuara (UNDP) në Tiranë po financon draftimin e tre planeve të menaxhimit për qarkun e Gjirokastrës: një park kombëtar dhe dy të tjera natyrore.  Por koha është e shkurtër. Draftet duhet të dorëzohen në më pak se një vit; e pamjaftueshmë për shkencën. Por afatet kushtëzohen nga donatorët dhe zgjatja nuk mund të negociohet.

Shpesh herë edhe financimi është i pamjaftueshëm. Kjo përvojë ushqen edhe një zakon të keq. Autoritetet, të mësuara me këtë shërbim, shmangin një tjetër përgjegjësi: financimin që nevojitet për zbatimin e planeve të menaxhimit. Madje fondet për zbatimin e planeve janë edhe më kritike, sesa fondet për hartimin e tyre.

Çfarë do të thotë të administrosh parqet kombëtare? Si na shërbëjnë dhe si mund t’i sigurojmë ato?

E para, nuk është një vizion i ngushtë shkencor konservimi, por një aspiratë sociale; jo vetëm një qëndrim ndaj së shkuarës, por edhe një vlerësim për të; jo veç ide romantike për të gjelbrën, por në radhë të parë, një përpjekje racionale për të mbrojtur dhe për të begatuar komunitetet, jo thjesht për hir të së ardhmes, e cila shpesh propagandohet artificialisht, por si lidhje mes komuniteteve që kanë ekzistuar, që ekzistojnë dhe që do të ekzistojnë.

Në këtë kuptim administrimi i parqeve ruan të njëjtin vizion si dyqind vite të shkuara, kur u prezantuan për herë të parë nga pionierët e konservimit: ruajtjen e qëndrueshmërisë sociale. Sepse mbrojtja e natyrës dhe e burimeve, në radhë të parë, na siguron veten dhe qytetërimin në të cilin jetojmë.

Lexoni gjithashtu:

• Integrimi pa përfshirje në “Kapitullin 27”
• Aeroporti, një betejë që duhet vazhduar
• Çelja “e koncensionuar” e gjuetisë

The post Vjosa Park Kombëtar! Po vizioni? appeared first on Citizens.al.

Për herë të dytë radhazi, persona të maskuar dyshohet se janë shfaqur të armatosur në afërsi të mjediseve të televizionit MCN në Tiranë.

Rasti është bërë publik nga sipërmarrësi i këtij televizioni, Endri Meksi, i cili e konsideroi si kërcënim duke nisur nga fakti se ngjarje të tilla kishin ndodhur edhe më 10 dhe 28 mars.

Pavarësisht se rastet janë raportuar në polici dhe prokurori, sipas Meksit nuk ka pasur reagim nga institucionet.

Gazetarë të MCN-së, reaguan gjithashtu përmes deklaratave publike duke u shprehur të shqetësuar për sigurinë e tyre.

“Ky kërcënim nuk përbën rrezik vetëm për pronarin e televizionit, por për të gjithë ata që punojnë në MCN TV”, u shpreh Ola Xama, gazetare pranë MCN-së.

Sipas Xamës, megjithëse ekziston një marrëveshje me Prokurorinë e Përgjithshme për t’u dhënë prioritet çështjeve që lidhen me kërcënimin e gazetarëve, ky angazhim duket se ka mbetur në letër.

“Kërcënimet, shantazhi apo dezinformimi ndaj një pronari medie nuk janë sinjal i mirë, ndaj Prokuroria e Tiranës duhet ta trajtojë këtë çështje me prioritet”, u shpreh edhe Xhevahir Xhabina, gazetar në MCN.

Rrjeti i Gazetarëve të Sigurt (Safejournalists), në një deklaratë publike, theksoi se çdo pretendim për kërcënime apo intimidim ndaj personave të lidhur me sektorin e medias duhet të trajtohet me prioritet dhe të hetohet në mënyrë të shpejtë, të pavarur dhe transparente.

“Një reagim efektiv institucional është thelbësor për ruajtjen e besimit publik dhe mbrojtjen e mjedisit mediatik”, apeloi rrjeti.

Sipas rrjetit Safejournalists, duhet të garantohet siguria për gazetarët dhe punonjësit e MCN TV, në mënyrë që ata të ushtrojnë detyrën pa intimidim.

“Duke marrë parasysh ndjeshmërinë dhe kompleksitetin e këtij rasti,” u tha në deklaratë, “nevojitet hetim i shpejtë, i pavarur dhe transparent […] si dhe një sqarim nga institucionet përkatëse mbi veprimet e ndërmarra, duke garantuar njëkohësisht respektimin e procesit të rregullt ligjor dhe prezumimin e pafajësisë”.

The post Kërcënime ndaj MCN TV: Dy incidente, asnjë reagim nga institucionet appeared first on Citizens.al.

Pas pesë thirrjeve radhazi dhe uljes me 5% të pjesës së kërkuar nga shteti, projekti “Lift Tower” është tërhequr sërish pa oferta reale. Godina që parashikohet të zhvillohet nga privati kundrejt ndërtimit edhe të mjediseve të reja të Kadastrës dhe Agjencisë së Shpronësimeve.

Një dështim i përsëritur ky që nuk mund të lexohet më si rastësi apo si “mungesë interesi”, por si simptomë e një qasjeje më të thellë të sektorit të ndërtimit në marrëdhënie me qeverinë.

Në heshtje, pa një komunikim publik me shpjegime shteruese, Korporata e Investimeve Shqiptare ka anuluar procedurën e pestë. Ky anulim vjen pasi edhe pas shtyrjes së afateve nuk u paraqit asnjë ofertë.

Në vitin 2025 pati sinjale interesi. Kompani si DK Construction, në bashkëpunim me One Corp dhe Edil AL IT, hynë në fazën paraprake, por procesi u ndërpre pasi nuk u konkretizua asnjë ofertë.

Gati dy vite nga thirrja e parë, nëntor 2024, projekti “Lift Tower” dhe ai për Kadastrën dhe Agjencinë e Shpronësimeve mbeten në vendnumëro.

Kulla 39-katëshe me 7 kate parkimi nëntokë nuk ka gjetur zhvillues dhe ngërçi nuk duket se nuk qëndron realisht te mungesa e ofertave se sa te modeli dhe qasja që po shfaq tregu.

Problemi i kullës, modelit apo një “loje” në grup e sektorit?

Në shumicën e thirrjeve që Korporata ka ofruar ndërtim kullash në Tiranë, ka pasur oferta konkrete, përveç rastit të Lift Tower.

Në përpjekjen e fundit, për ta bërë projektin “tërheqës,” Korporata uli pjesën që do t’i takonte shtetit pas përfundimit të ndërtimit, nga 45% në 40% të sipërfaqes së objektit. Një sinjal i qartë ky i një dorëzimi, apo lëshimi, të Korporatës ndaj kërkesave të tregut.

Në logjikën e ndjekur, kjo duhet të kishte prodhuar një reagim, por në praktikë, nuk solli asgjë.

Në këtë paradoks, ose projekti është i paqëndrueshëm ekonomikisht, ose tregu po refuzon të hyjë në këto kushte – me vetëdije.

Në të dy rastet, problemi nuk duket teknik, por strukturor, pasi nëse rastit të thirrjeve për “Lift Tower,” i fusim edhe thirrjet e anuluara për stadiumet në Korçë, Vlorë dhe Durrës lind një dyshim më i fortë: a po i bojkoton me kast sektori i ndërtimit këto gara?

Një lexim i mundshëm i kësaj situate është se zhvilluesit privatë po ndjekin një strategji të heshtur presioni duke mos paraqitur oferta, me pritshmërinë se Korporata do të vijojë t’i ulë gradualisht kërkesat për pjesët që do të marrë si hapësira publike nga projektet.

Nëse kjo hipotezë qëndron, atëherë kemi të bëjmë me një deformim serioz të mekanizmit të partneritetit publik-privat aq shumë të mbrojtur nga qeveria si zgjidhja e duhur për të zhvilluar këto prona.

Në vend që shteti të negociojë nga pozita rregullatore, ai po shtyhet drejt një loje të kontrolluar nga sektori për të bërë koncesione gjithnjë e më të mëdha.

Në rastin e stadiumeve, për ndërtimin e projektit të stadiumit të Korçës, kërkesa e Korporatës ka zbritur në 38%, dhe sërish nuk ka pasur oferta.

Korporata e Investimeve Shqiptare u konceptua si një instrument për të aktivizuar asetet publike dhe për të krijuar partneritete strategjike me sektorin privat. Por rasti i “Lift Tower” dhe thirrjeve të tjera të dështuara sugjeron të kundërtën, Korporata nuk ka një “Plan B”.

Projektet duket se nuk janë të kalibruara me realitetin e tregut, struktura e riskut mbetet e paqartë, procesi i ofertimit nuk po prodhon konkurrencë reale dhe publiku duket se nuk ka garanci për sipërfaqet që do të marrë në këmbim, të cilat duket se po kthehen plaçka e radhës për t’iu falur privatëve.

Në vend që të funksionojë si ndërmjetës efektiv, Korporata po shfaqet si një aktor që ndjek tregun, dhe jo e kundërta, që ta orientojë atë.

Nëse projekti rikthehet për herë të gjashtë (apo të shtatë), pyetja nuk do të jetë më nëse do të ketë oferta, por sa do të jetë ulur pjesa që kërkon shteti.

Dhe ky do të jetë thelbi i problemit, i cili zor se do të fshihet më. Sepse në këtë pikë, “Lift Tower” nuk është më thjesht një kullë që nuk ndërtohet, por një tregues i mënyrës sesi qeveria po negocion pronat publike.

Lexoni gjithashtu:

• €450 milionë projekte të Korporatës “gati për leje” pa transparencë
• Shkëmbimi jetimore-kulla përplas qeverinë me pronën private
• Hije konflikti interesi në konkurset e projekteve të tre stadiumeve

The post Lift Tower, s’ngjit sërish: A po “digjen” me kast thirrjet e Korporatës? appeared first on Citizens.al.

Pesë vite më parë, ndërsa po bëhej gati për të shkuar në Japoni, fotografi zvicerian Thomas Kremke ndaloi përgatitjet dhe vendosi të shkojë në Shqipëri.

“Madje edhe në hotelin e zbrazët, të heshtur e me ajër të kondicionuar, vetmia është një iluzion sepse ke në mendje vetëm atë, Shqipërinë; njerëzit e saj, erërat e saj, lashtësinë e saj, bukurinë e saj, ekzistencën e saj, çmenduritë e saj”,-ishte ky një tekst i shkrimtarit polak Andrzej Stasiuk që e bëri Thomasin të ndryshonte destinacion.

Sot, pesë vite pasi ka shëtitur Shqipërinë në çdo fshat e qytet, ai sjell përmes ekspozitës “Ëndërr” copëza të jetës së përditshme, që ndryshe nga ëndrra me të cilën u nis për ta vizituar në fillim, e zbritën në realitet.

“Gjatë përgatitjes së punës sime, lexova shumë për Shqipërinë. Lexova gjithashtu letërsi shqiptare dhe fjala “Ëndërr” më dilte shumë shpesh, vazhdimisht, si “ëndërr “ëndërr”, “ëndërr”, u shpreh Thomas për Citizens.al në çeljen e ekspozitës së tij.

Ëndrra, sipas tij për shqiptarët që njohu ishte të largoheshin jashtë vendit, ndërsa për të tjerë që nuk e kishin njohur Shqipërinë ishte një ëndërr për të prekur një vend të virgjër.

“Këto ëndrra kryqëzohen dhe për këtë arsye e quajta “ëndërr”, u shpreh Thomasi.

Në ekspozitën e krijuar në ambientet e qendrës së Grupit ATA në Kamëz, fotografitë qëndrojnë përbri mbishkrimeve, e të gjitha këto të vendosura mbi struktura metalike që herë të krijojnë idenë e ndarjes së hapësirës e herë si lejuese të rrymave të ajrit që mungon.

“Vendosa të realizoj portrete të njerëzve me të cilët kam biseduar, me të cilët kam krijuar një marrëdhënie. Nuk janë thjesht fotografi rruge si “oh, një personazh interesant” apo diçka e tillë. Këto portrete janë historia ime në Shqipëri”, tha mes të tjerash Thomas, ndërsa një mori portretesh të njerëzve të ndryshëm në Shqipëri janë renditur në një pjesë të murit të qendrës së Grupit ATA.

Në vend të romantizimit të një vendi të parë kalimthi, Thomas ka depërtuar edhe më thellë, duke ndjekur edhe lëvizje sociale e politike.

“Jam gjithmonë i interesuar edhe për këto tema politike, si “5 Maji”, si “Zall-Gjoçaj”, ndryshimet në këtë vend dhe nga ana artistike kam punuar gjithmonë me tekst dhe fotografi”, tha Thomas Kremke.

Elsa Paja, e cila përmes ‘Trivet Art” është marrë me kurimin grafik të ekspozitës dhe gazetës që përmbledh idenë e “Ëndrrës”, tha për Citizens.al se ajo çfarë i pëlqen në këtë ekspozitë është se fotografi i brendashkruhet vendit.

“Ai shpalos pjesë të ndryshme të vendit, takon artistë të ndryshëm, takon aktivistë dhe në njëfarë forme arrin të zhbirilojë shumë gjëra që një artist vendas ndonjëherë i shmanget. Ndërkohë roli kryesor i artistit është pikërisht të merret me problemet e përditshme të vendit tonë”, u shpreh Elsa Paja.

Për Diana Malajn, nga Grupi ATA, kjo ekspozitë është një pozicionim i drejtë në raport me shqetësimet që qytetarët dhe aktivistët mbartin çdo ditë për vendin.

“Ka shumë reflektim, por njëkohësisht edhe trishtim sepse fotografia nganjëherë është edhe një farë dokumentimi i gjërave që ne i kemi humbur, të gjërave që nuk i kemi më. Të një lumi që është i tharë, të një hapësire qyteti që është e akaparuar nga ndërtimet e kullave në kryeqytet, në periferi”, argumentoi Diana.

Të pranishëm në ekspozitë ishin edhe ambasadorja zviceriane në Shqipëri, Ruth Huber, aktivistë dhe qytetarë të angazhuar në shoqërinë shqiptare.

Ekspozita do të qëndrojë e hapur për tre javë, deri më 16 prill.

The post “Ëndërr”, një udhëtim fotografik në Shqipërinë e pesë viteve të fundit appeared first on Citizens.al.

Autorë: Besnik Boletini dhe Erisa Kryeziu | Kosovë, Shqipëri

Në fshatin Nashec të Prizrenit, lumit Drini i Bardhë i bashkohet një rrjedhë tjetër uji. Nga lart, nganjëherë duket si një degë e zakonshme lumi. Por mjafton t’i afrohesh për të kuptuar se diçka nuk shkon. Uji është më i errët, kundërmon dhe përhapet në lumin kryesor si njollë ndotjeje.

Ky nuk është një lumë. Është kanal i madh, që shkarkohet direkt në Drinin e Bardhë.

Gjatë verës, kur e vizituam këtë zonë, sasia e ujit ishte më e pakët. Banorët thonë se në këtë sezon ndotja duket më e kufizuar për shkak se ka më pak ujë. Në periudha të tjera, rrjedha është shumë më e madhe.

Megjithatë, edhe në këtë kohë, ndikimi në ndotjen e lumit ishte i dukshëm. Pamjet me dron tregojnë qartë dallimin mes ujit të Drinit dhe derdhjes së kanalizimit, si dy rrjedhje të ndryshme.

Kjo vendndodhje u identifikua përmes analizës së imazheve satelitore, ku derdhja e kanalizimit është e dukshme edhe në Google Maps.

Sipas banorëve të Nashecit, kjo gjendje vazhdon prej vitit 2005 dhe ka dëmtuar mjedisin përreth.

Shukri Quni, kryetar i fshatit, thotë se mbi 50% e ujërave të zeza të Prizrenit dhe disa fshatrave përreth përfundojnë në këtë pikë të Drinit të Bardhë.

“Ka qenë vend rekreativ për banorët, tani kundërmon kanalizim”, thotë Quni. 

Ai tregon se më parë ishte planifikuar ndërtimi i një impianti trajtimi, por projekti nuk u realizua. Sipas tij, banorët ndihen të mashtruar, pasi nuk do të kishin pranuar vendosjen e tubacioneve nëse do të dinin se ato do të shkarkonin në lumë.

Nga Komuna e Prizrenit pranojnë se janë bërë studime fizibiliteti, por projekti mbetet i pazbatuar për shkak të kostos së lartë dhe mungesës së mbështetjes nga niveli qendror.

“Komuna nuk ka aktualisht ndonjë plan për këtë drejtim”, tha në përgjigje me shkrim komuna.

Në mungesë të impianteve funksionale të trajtimit, derdhja e ujërave të zeza në lumenj është bërë praktikë e zakonshme në Kosovë.

Egzona Shala-Kadiu, drejtuese e organizatës EcoZ thotë se vetëm 2% e ujërave të zeza trajtohen para shkarkimeve në lumenj.

“Pjesa tjetër 98 për qind, drejtpërdrejtë shkon në lumenj apo në gropa septike”, shpjegon ajo. 

Përveç ndotjes nga ujërat e zeza, Drini i Bardhë mbushet me mbeturina të ndryshme urbane dhe përballet me ndërhyrje të paligjshme në shtratin e tij për nxjerrje të rërës dhe zhavorrit, që ka deformuar shtratin aq sa në disa vende të mos kuptohet qartë shtrati i vërtetë i lumit.

Këto ndërhyrje kanë rritur rrezikun e përmbytjeve në fshatrat dhe qytetet ku kalon Drini i Bardhë. Në janar të këtij viti, mbeturinat e grumbulluara bllokuan rrjedhën në disa ura, duke shkaktuar përmbytje në disa zona të banuara.

Ngjashëm përmbytje ndodhën edhe në vendet ku ka pasur gërmime në shtratin e lumit duke shkaktuar dëme në vlerë miliona euro.

Shiko videon për më tepër:

Përgjatë Drinit të ndotur: Ujëra të zeza, mbeturina, eksploatime

Drini i Bardhë, me gjatësi rreth 122 kilometra, përshkon Kosovën nga burimi në Radac të Pejës deri në Kukës, ku bashkohet fillimisht me lumin Luma e më tej me Drinin e Zi në liqenin e Fierzës.

Për këtë, ndotja nuk mbetet brenda kufijve të Kosovës. Ajo përcillet drejt Shqipërisë, sidomos gjatë janarit dhe periudhave ku ka reshje. Shtrati i lumit fryhet dhe merr me vete mbeturinat që grumbullohen anëve duke i sjellë në Kukës.

Ndotja në fakt fillon që në burim. Kanalizimet e restoranteve dhe shtëpive përreth derdhen direkt në lumë. Rreth 200-300 metra tutje gjendet një tub i madh kanalizimi dhe mbeturina – kryesisht plastike.

Problemi vijon në fshatrat e tjera të Pejës dhe Istogut. Një banor i fshatit Dubovë e Vogël (Istog), tha se shumica e shtëpive janë me gropa septike ose me kanale që shkarkojnë direkt në lumë. Ai cilësoi detergjentet si ndotësit më të rrezikshëm, pasi sipas tij japin efekt direkt negativ “te peshqit dhe gjallesat e tjera.”

Në fshatin pranë, Baicë, 15 vite më parë qe ndërtuar një impiant i trajtimit të ujërave të zeza. Por, i mbuluar nga bari dhe shkurret, ai duket se nuk funksionon.

I gjendur rreth 20 metra afër lumit, ujërat e zeza që vijnë aty, vijojnë dhe derdhen direkt në lumë duke treguar qartë se impiantet e tilla nuk mirëmbahen.

Fatlije Buza, udhëheqës i Divizionit për Menaxhimin e Pellgjeve Lumore në Ministrinë e Mjedisit, e konfirmon një problematikë të tillë.

“Askush nuk e merr në përgjegjësi [mirëmbajtjen], duhet ta marrë për shembull ose ndonjë kompani rajonale, ose ministria e Zhvillimit Ekonomi,” thotë ajo.

Monitorimi ynë vijoi përgjatë lumit në Rakovinë (Gjakovë), Çifllak (Rahovec) dhe Kramovik (Rahovec), ku krahas mbeturinave të ndryshme, ndotja shoqërohej edhe me shkarkime të paligjshme dhe degradim të thellë të shtratit të lumit nga aktivitetet nxjerrëse.

Ismet Kelmendi, kryetar i fshatit Rakovinë, tha se Drini i Bardhë është tejet i ndotur në këtë zonë. Sipas tij shkarkimet janë bërë nga banorët për të shmangur daljen e lumit nga shtrati.

“Janë bërë vetëm për të mbrojtur tokën bujqësore, sepse nuk vjen askush të ndërhyjë,” tregoi ai me vetëdijen se duke u munduar të mbronin tokat, banorët kanë ndotur lumin.

“Çifllaku kampion“

Fshati Çifllak i Rahovecit ishte zona ku konstatuam nivelin më të lartë të mbeturinave, por edhe degradim nga gërmimet.

Pamjet me dron treguan për dëmtime të rënda të shtratit të lumit nga marrja e paligjshme e rërës dhe zhavorrit. Si pasojë e gërmimeve, rrjedha e lumit është devijuar në disa anë.

Përveç kësaj, zona është kthyer në pikë grumbullimi mbeturinash të llojeve të ndryshme: plastikë, qelq, kanaçe, mbetje druri, shtylla betoni dhe inerte. Në këtë vend ishin hedhur edhe qindra goma, disa në breg dhe disa brenda në lumë. Mes tyre, qëndronte edhe një divan i hedhur mbi mbeturina.

Hedhja e gomave në lumë përbën rrezik serioz mjedisor. Me kalimin e kohës, ato çlirojnë substanca toksike dhe mikroplastikë, duke ndotur ujin dhe dëmtuar organizmat ujorë.

Gjithashtu, bllokojnë rrjedhën natyrore, ndryshojnë shtratin dhe krijojnë zona uji të ndenjur, duke rritur rrezikun për përhapjen e insekteve dhe sëmundjeve.

Edhe në Kramovik, fshatin fqinj të Çifllakut, degradimi i shtratit të Drinit të Bardhë ishte i dukshëm. Kjo ishte një nga zonat ku është nxjerrë më së shumti rërë dhe zhavorr, duke shkaktuar dëmtime masive.

Pamjet me dron treguan se në një hapësirë të kufizuar, pranë lumit, punonin të paktën tre impiante ndarëse (lavatriçe) për përpunimin e rërës dhe zhavorrit.

Sipas një raporti të Ministrisë së Mjedisit, publikuar në vitin 2022 dhe i bazuar në të dhëna deri në vitin 2018, përgjatë Drinit të Bardhë janë evidentuar 1,393 hektarë të degraduar. Në vitin 2008 kjo sipërfaqe ishte 861 hektarë, çka dëshmon për rritje të vazhdueshme të dëmtimeve.

Në fshatin Krushë e Madhe të Rahovecit, dëmet përreth lumit ishin gjithashtu të dukshme. Në këtë zonë operojnë katër impiante për nxjerrjen dhe përpunimin e rërës dhe zhavorrit.

Përveç kësaj, banorët e fshatit, në mungesë të një zgjidhjeje tjetër, kishin vendosur tubacionin e kanalizimit drejtpërdrejt në Drinin e Bardhë, rreth një kilometër larg shtëpive.

Edhe pse vendi u vizitua në fund të gushtit 2025, në kushte thatësire, tubacioni vazhdonte të shkarkonte një sasi të konsiderueshme ujërash të ndotura në lumë.

Selami Hoti, kryetar i fshatit, tha se kjo situatë daton prej rreth 20 vitesh.

“E keqja është se jemi ndër fshatrat e vetme në Kosovë, që kemi paguar nga 60 euro për banor për ta çuar kanalizimin deri te lumi”, thotë ai.

Sipas tij, kërkesat për zgjidhje alternative nuk janë marrë parasysh nga institucionet. Ai thekson se lumi sot nuk mund të përdoret më si dikur, kur shërbente për rekreacion dhe vaditje.

“Sot ky ujë është i ndotur dhe askush nuk mund ta përdorë për asgjë,” thotë Hoti.

Përparim Krasniqi, drejtor i Shërbimeve Publike në Komunën e Rahovecit, pranoi se ata janë në dijeni të situatës, por theksoi mungesën e kapaciteteve financiare për ndërtimin e impianteve të trajtimit të ujërave të zeza duke shtuar se çdo vit kanë kërkuar mbështetje nga qeveria dhe donatorët.

Bazuar në projektet ekzistuese në Kosovë, ndërtimi i një impianti për qytetet kushton nga 20 deri në 40 milionë euro, në varësi të kapacitetit dhe teknologjisë.

Një tjetër burim ndotjeje

Duke ndjekur rrjedhën e Drinit të Bardhë, ndalesa tjetër ishte fshati Gjonaj i Prizrenit. Në këtë zonë, një tub i madh kanalizimi shkarkonte ujëra të zeza drejtpërdrejt në lumë.

Banorët na paralajmëruan për kundërmim të fortë për shkak të përmbajtjeve fekale. Uji i ndotur dallohej menjëherë nga ngjyra, sapo dilte nga tubi dhe bashkohej me rrjedhën e lumit.

Herolind Osmanollaj, kryetar i këshillit lokal, tha se bëhej fjalë për kanalizimin e rreth 5,000 banorëve. Sipas tij në kohë me shi kanali duket si ujëvarë.

Ai tha se lumi dikur ishte i pastër dhe përdorej për rekreacion dhe vaditje, por sot, situata është përkeqësuar ndjeshëm.

Rreth 20 metra nga lumi ndodhej një shtëpi me një pishinë të vogël plastike, një kontrast simbolik me gjendjen e lumit.

“Kërkojmë ndërtimin e një impianti për t’u zgjidhur ky problem”, theksoi Osmanollaj.

Peshkatari Granit Berisha shtoi se mbeturinat hidhen në pika të ndryshme përgjatë lumit dhe degëve të tij dhe kur niveli i ujit rritet, i merr të gjitha dhe i çon deri në Shqipëri.

“Kam parë mbeturina në Kukës që janë të paimagjinueshme”, u shpreh Berisha.

Në zonën mes fshatrave Lukinë dhe Romajë, një përrua ishte bllokuar nga mbeturinat, përfshirë edhe ato inerte para se të mbërrinte në Drin të Bardhë. Në këtë pikë, mbetjet digjeshin herë pas here. Pranë tij ndodhej edhe një tjetër tub kanalizimi, që përhapte erë të rëndë dhe shqetësonte banorët.

Në hyrje të Lukinës, buzë lumit, ndodheshin pirgje të paligjshme me mbetje inerte. Sezair Shehu, kryetar i fshatit, fajësoi individë të papërgjegjshëm dhe bëri apel për ndërhyrje urgjente.

“Dikur këtu laheshim dhe pushonim gjatë verës. Sot askush nuk hyn në lumë për shkak të ndotjes”, tha ai.

Si në shumë zona të këtij rajoni, edhe këtu ndërhyrjet me makineri të rënda si kamionë apo ekskavatorë kishin ndryshuar rrjedhën e lumit, duke krijuar gropa dhe rrugë në vend të shtratit natyror.

Peshkatari Hasan Qollaku tha se ndotja ka ndikuar drejtpërdrejt në zhdukjen e disa llojeve të peshqve dhe uljen e cilësisë së tyre.

Vërmica është pika e fundit në Kosovë, ku ndotja kalon në Shqipëri drejt Kukësit. Në periudha të caktuara, mbeturinat bëhen më të dukshme, sidomos gjatë pranverës.

Bujar Pulaj, kryetar i bashkësisë lokale Vermicë tha se ndotja e liqenit nuk fillon e as nuk mbaron aty, por vjen që nga burimi i Drinit të Bardhë. 

“Zakonisht mbeturinat shihen më shumë në pranverë për shkak të reshurave që fillojnë në atë kohë. Në periudhën e dimrit Drini është më i pastër”, tha Pulaj. 

Pulaj tha se e gjithë kjo ndotje po ndikon te zhvillimi i turizmit në Vermicë. Sipas tij, disa herë është tentuar të pastrohet liqeni, por ato kanë qenë pastrime simbolike dhe aksionet ditore bëhen vetëm në një pjesë. 

Nga Vermica vijuam për në Morin. Edhe aty pamë ujë të ndotur e mbeturina që “notonin” sipër tij.  

Në Morinë, ku edhe liqeni i Fierzës merr trajtë, ulja e nivelit të ujit gjatë verës të lejon ta përshkosh me makinë, gjë e cila gjatë muajve të dimrit dhe vjeshtës është e pamundur, pasi liqeni mbush shpatet e kodrave përreth.

Ajo çfarë mpakja e ujit gjatë verës lë pas është një mori mbetjesh, shumica prej tyre plastike të varura në shpatet e anësoreve të liqenit, tanimë të tkurrura nga rrezet e diellit. 

Alban Xhaferri, guidë turistike në Kukës, tregoi se gjatë dimrit, Drini i Bardhë merr me vete mbetjet nga Kosova dhe i shpie në liqenin e Fierzës në Kukës.

Ky liqen u formua në vitin 1978, pasi u ndërtua diga e hidrocentralit të Fierzës, nga prurjet e lumenjve si Drini i Bardhë nga Kosova dhe Drini i Zi nga Maqedonia e Veriut. 

Por, përtej shkëmbimeve ujore, prurjet e mbeturinave dhe derdhjet e ujërave të zeza kanë krijuar ndotje konstante, pa gjetur zgjidhje prej vitesh. 

“Thuajse kudo, çdo vend i liqenit është i ndotur. Ndotjet vijnë nga Drini i Bardhë dhe Drini i Zi, por edhe nga banorët thuajse nuk ka ndonjë ndërgjegjësim që të mbajnë pastër liqenin”, u shpreh më tej Xhaferri, sipas së cilit kjo ndotje po bëhet problem serioz.

Situata ka ndikuar edhe nismat turistike të Xhaferrit për të promovuar Kukësin dhe zonën përreth për sporte ujore apo guida turistike.

“Turistët nuk e shikojnë dot në këtë gjendje që është bërë në Kukës”, vijoi Xhaferri ndërsa shtoi se edhe pse u shpall fitues i një projekti “start-up” për blerjen e kajakëve për sporte ujore, për shkak të ndotjes masive që ka pasur liqeni, ka qenë e pamundur ushtrimi i këtij aktiviteti.

Edhe pse nuk ka asnjë banesë pranë liqenit në kufirin e Morinit, panorama që na u shfaq ishte me mbetje plastike nga përdorimi i përditshëm, qofshin ato mbështjellëse të ushqimeve, detergjenteve për pastrim apo orendi shtëpiake. 

Mbetje këto, që kur u larguam nga Morini pamë se e shoqëronin liqenin në të gjitha anët e tij, me pirgje që qëndrojnë në rrëpira apo të grumbulluara në bimësinë që ka lënë pas tkurrja e liqenit. 

Peshkatarët, të parët që ndjejnë pasojat e ndotjes 

Gëzim Doci gjuan peshk në liqenin e Fierzës prej 25 vitesh. Sipas tij, ndotja e liqenit ka bërë që aktivitete tradicionale sikurse peshkimi në këto kushte të jenë jo vetëm të vështira, por edhe të papërshtatshme në aspektin e shëndetit publik. 

“Jemi peshkatarë dhe gjysma e rrethit të Kukësit merren me këtë punë, për bukën e gojës. Ndotje janë shishet plastike, bagëtitë e ngordhura dhe liqenit i vjen shumë erë e keqe”, tregoi Doci. 

Për shkak të ndotjes, por edhe gjuetisë së paligjshme po dëmtohen flora dhe fauna në liqen, ndërsa pasojat janë të drejtpërdrejta për ekonomitë familjare të zonës. 

“Ndotja e dëmton shumë peshkun”, përfundon Gëzimi. 

Për Bukurosh Onuzin, aktivist mjedisor dhe drejtues i organizatës “Ekologët për Rajonin”, me veprimtari në Kukës dhe zonën përreth, liqeni është pasuri e madhe, veçanërisht për sportet ujore dhe turizmin. Mirëpo, ndotja e ka frenuar këtë zhvillim.

“Një sasi e madhe mbetjesh na vjen nga Kosova,” tregon ai duke veçuar zonën që lidhet me Pejën, Gjakovën dhe Prizrenin.

Sipas Onuzit, kjo gjendje ka ndikuar në krijimin e një “hot-spot”-i shqetësues.

“Krijon një grumbull mbetjesh që ndikon jo mirë në zhvillimin e turizmit dhe në performancën që ka bashkia dhe rajoni i Kukësit [për t’i pastruar]”, argumentoi Onuzi, sipas së cilit ndikimi direkt po haset te gjallesat ujore ku peshqit janë ralluar ndjeshëm.

“Ndikimi është i dukshëm. Nuk kemi shtim të popullatave të peshqve”. 

Një rreth vicioz ndotjeje

Shirat e dhjetorit rritën nivelin e lumenjve dhe liqeneve. Bashkë me ujërat, u shtuan edhe mbetjet që ato sollën.

Në brigjet e liqenit të Fierzës, përkrah varkave të peshkatarëve, qëndronte një mjet i pazakontë: një varkë me kabinë xhami dhe mekanizëm grumbullues. Gjatë verës, tërheqja e ujit e nxori në breg. Në dimër, prej tre vitesh, ajo mbledh mbetjet që sjellin lumenjtë në liqen.

“Vitin e parë nxorëm rreth 20 tonë mbetje. Vitin e dytë, rreth 18 tonë, për shkak të rënies së shpejtë të nivelit të ujit. Këtë vit, me rritjen më të shpejtë të nivelit, po shfrytëzojmë çdo mundësi për të nxjerrë sa më shumë mbetje,” tregoi Lulzim Baumann, aktivist mjedisor dhe ekspert i ekonomisë qarkulluese.

Varka, e sjellë nga Gjermania përmes start-up-it “Everwave” dhe e menaxhuar nga “RecycAl – Recycling Albania”, i është vënë në dispozicion Bashkisë Kukës si një mjet ndërhyrjeje.

Ndërsa varka punonte në ujë, liqeni mbulohej nga mjegulla e dendur e dimrit. Mbi sipërfaqe pluskonin mbetje plastike, që herë shtyheshin nga era e herë grumbulloheshin në brigje.

“Plastikën e mbledh kompania ‘Everwave’ me stafin e saj. Ne e nxjerrim në breg. Bashkia merret me transportin dhe depozitimin për ndarje. Pjesa e riciklueshme merret nga kompania, ndërsa mbetjet e pamenaxhueshme përfundojnë në vend-depozitim”, shpjegoi Valdet Cenaj, përgjegjës nga sektori i pastrimit në Bashkinë Kukës.

Bujar Pulaj nga Vërmica tregoi se kishte kërkuar që kjo varkë të përdorej edhe në Kosovë, përmes një marrëveshjeje sezonale me Bashkinë Kukës. Kjo pasi, sipas tij, nëse mbetjet ndalohen në burim, ose përpara se të kalojnë kufirin, rezultati i pastrimit në liqen do të ishte më i lartë.

Në anën tjetër Baumann thekson se është e vështirë të thuhet për një zgjidhje konkrete e aq më tepër të përcaktohet sasia totale e mbetjeve, pasi ato vijnë nga tre shtete të ndryshme.

“Kontributi kryesor negativ vjen nga Kosova. Një pjesë nga Maqedonia e Veriut përmes Drinit të Zi, ndërsa një pjesë, edhe pse më e vogël, gjenerohet nga vetë Kukësi”, tregoi ai.

Problemi me ndotjen në Drin, sipas Baumannit, është i vazhdueshëm, por që ai pajtohet se qasja fillestare për të frenuar prirjen është ajo e ndalimit në burim.

Sipas tij, problemi mbetet se çdo ditë ka prurje të reja mbetjesh. 

“Duhet të pranojmë që kjo situatë mund të vazhdojë edhe për 20-30 vite në momentin që nuk ndalohen mbeturinat në burim dhe ky është qëllim ynë kryesor”, tha Baumann. 

Pjesa dërrmuese e mbetjeve është plastikë. Rreth 80-90% e volumit janë nga ky material flluskues që noton mbi sipërfaqen e liqenit. Kryesisht janë shishe uji, teksa Baumann tregon se plastikat më të rënda fundosen.

Për këtë ai thotë se ka pritshmëri të larta se fundi i liqenit të ketë sasi të shumta plastikash të rënda.

Sipas Baumannit, ndikimi është i drejtpërdrejtë dhe afatgjatë.

“Plastika degradohet nga dielli dhe përplasjet me njëratjetrën, duke kaluar në mikroplastikë, kështu ajo hyn në zinxhirin ushqimor, te peshqit dhe më pas te njeriu. Impakti në shëndet është i pashmangshëm”, shpjegoi ai duke theksuar se pse plastika nuk e ka vendin në liqen.

Baumann paralajmëroi edhe për ndotjen biologjike dhe kimike që kanë këto mbeturina. Sipas tij, shumë nga mbetjet në lumin e Drinit dhe liqen janë të kontaminuara me detergjentë dhe metale të rënda. Ai theksoi se pavarësisht se ato shpëlahen, ndotësit e tyre mbeten në ujë duke mbetur faktorë rreziku.

Cenaj tregoi se Bashkia Kukës disponon dy vend-depozitime mbeturinash: një për mbetjet urbane dhe një tjetër që synohet të përdoret për mbetjet e gjelbra dhe kompostim.

Megjithatë, vendgrumbullimi ekzistues, i vendosur në pjesën kodrinore mbi liqen, krijon një tjetër burim ndotjeje. Nga larg, ai dukej si një vijë që derdhej në ujë, për shkak të rrjedhjeve nga mbetjet.

Liqeni i Kukësit, depozitë e ndotjes 

Në luginën e Drinit, pranë fshatit Bushat (Bicaj), dy djem të vegjël ndiqnin bagëtitë në kullotë.

Por në vend të barit, toka ishte mbuluar nga një shtresë e dendur mbetjesh plastike. Lopët lëviznin mbi plastikë, në përpjekje për të gjetur bar. Për djemtë dukej se kjo pamje ishte e zakonshme. Edhe për bagëtinë.

Pak më tej, lumi i Shejës, i dobësuar gjatë verës, përballej me një pritë mbetjesh tashmë jashtë funksioni. Struktura, e ndërtuar për të ndaluar ndotjen, ishte zhvendosur dhe nuk kryente më rolin e saj.

Në anën tjetër të luginës, pranë urës së vjetër të Kolcit, ku kalon lumi i Lishnicës, shikoheshin pirgje inertesh nga kromi.

Situata përkeqësohet më tej në pjesë të tjera të luginës së Drinit. Inertet e ish-uzinës së shkrirjes së bakrit gërryhen çdo vit nga ujërat që rriten në dimër.

Këto materiale përziheshin me mbetje plastike, mbetje ndërtimi dhe grumbuj gomash makinash.

Në afërsi, disa shtëpi qëndronin pranë zonës së ndotur, ndërsa bagëti të tjera kullosnin pa u shqetësuar nga ndotja.

Studimi: Ndotës kimikë dhe medikamente në ujë

Një raport i viteve 2023-2024, i realizuar nga studiues suedezë të Bordit Administrativ të Qarkut Dalarna, ka nxjerrë në pah ndotje të shumta në Drinin e Bardhë dhe pellgun e tij.

Studimi konsiderohet ndër më të plotët për këtë zonë. Mostrat e ujit u analizuan në laboratorë në Suedi, përfshirë analiza kimike dhe metoda të bazuara në efekte biologjik.

Nga 26 grupe kimike të analizuara, 9 u identifikuan në ujërat sipërfaqësore.

“Në shumicën e mostrave u gjetën ndotës që dëmtojnë qelizat dhe mund të ndikojnë në sistemin hormonal”, thuhet në raport.

Analizat zbuluan prani të metaleve të rënda, pesticideve, substancave nga plastika (ftalate), produkteve farmaceutike dhe komponimeve PFAS, të njohura si “kimikate të përjetshme”. Këto kimikate nuk shpërbëhen lehtë në natyrë.

“Problemi masiv me mbeturinat në lumenj dhe përrenj duket se rezulton në ndotës në ujërat sipërfaqësore, për shembull organofosfatet, të lidhura posaçërisht me produktet plastike (shishet), u matën në të gjithë trupat ujorë”, thuhet në raport.

Një ndër segmentet e veçanta të këtij monitorimi ka qenë edhe analizimi i lëndëve farmaceutike në pellgun e Drinit të Bardhë. 

Nga 109 substanca të testuara, u identifikuan 34. Mes tyre dominonin antibiotikët, psikofarmaceutikët, ilaçet antiepileptike dhe antiinflamatore.

Përqendrimi më i lartë u regjistrua në Skenderaj në vitin 2024, për ilaçin e diabetit Metformin.

Ndërkohë, edhe Agjencia Kombëtare e Mjedisit (AKM) në Shqipëri ka evidentuar prani të kadmiumit dhe plumbit (metale të rënda helmuese) në disa zona të monitoruara.

Sipas raportit, ujërat klasifikohen në kategorinë e parë sipas standardeve shqiptare, por paraqesin cilësi më të dobët sipas Direktivës Kuadër të Ujit të BE-së.

Aktiviteti minerar dyshohet si një nga burimet kryesore të metaleve të rënda, të cilat kanë ndikim të drejtpërdrejtë në shëndetin e njeriut.

Bashkëpunimi ndërkufitar i domosdoshëm

Ligji për Ujërat në Kosovë parashikon detyrime të qarta në rast ndotjeje ndërkufitare. Institucionet duhet të identifikojnë shkaqet, të ndërmarrin masa dhe të koordinojnë veprime me shtetet fqinje.

Në praktikë, këto mekanizma funksionojnë dobët teksa ekspertët dhe aktivistët kritikojnë mungesën e zbatimit të marrëveshjeve me Shqipërinë.

Një nga idetë më konkrete që është propozuar për parandalimin e ndotjes ka qenë vendosja e barrierave në Drinin e Bardhë për të ndaluar mbetjet përpara kufirit.

“Iniciativa u prit mirë fillimisht nga të dy qeveritë”, tregoi Baumann. Por ajo nuk u realizua.

Sipas tij, Shqipëria nuk e pa të arsyeshme të menaxhonte mbetjet që vijnë nga Kosova.

“Do të ishte një zgjidhje funksionale nëse do të zbatohej siç duhet. Por afatgjatë, çdo shtet duhet të mbajë përgjegjësi për mbetjet e veta”, shtoi ai.

Edhe eksperti Bukurosh Onuzi mbështet idenë e barrierave si zgjidhje praktike dhe në përputhje me konventat ndërkombëtare. Megjithatë, zgjidhja thelbësore mbetet ndalimi i mbetjeve në burim.

“Do të ishte një zgjidhje e mirë, në mënyrë që jo vetëm të respektoheshin konventat ndërkombëtare për ujërat ndërkombëtare, por edhe të respektoheshin marrëveshjet dypalëshe mes dy shteteve”, u shpreh Onuzi. 

Ndërsa Baumann shtoi se hap më konkret ishte ndalimi i mbeturinave në burim, por që për këtë kërkohej bashkëpunim i fortë mes dy qeverive, dhe bashkive të dy vendeve.

Në mungesë të një strategjie të qëndrueshme, pastrimi duket se do të mbetet sporadik.

Organizata si “Let’s do it Kosova” kanë zhvilluar aksione në zonat përgjatë Drinit të Bardhë, në bashkëpunim me komunitetet lokale.

“Më së shumti gjejmë plastikë, mbetje shtëpiake, goma dhe inerte ndërtimi”, thotë Luan Hasanaj nga “Let’s do it Kosova”.

Në çdo aksion Hasanaj thotë se largohen disa tonë mbetje, por problemi mbetet i përsëritur.

Nga Ministria e Mjedisit në Kosovë pranohet se bashkëpunimi me Shqipërinë ekziston, por mbetet në nivel komunikimi dhe projektesh të pjesshme.

“Po përpiqemi të mos dëmtojmë njëri-tjetrin, sidomos për mbetjet plastike”, tha Fatlije Buza nga Ministria kosovare e Mjedisit teksa shtoi se janë ndërmarrë projekte për pastrimin e lumenjve dhe se ato do të vijojnë.

“Nëse grumbullohen sërish mbeturina [në liqen], që shpresojmë që mos të ndodhë masivisht, do ta kemi parasysh dhe me marrëveshje do t’i largojmë,” vijoi Buza duke shprehur gatishmërinë e autoriteteve kosovare për të bërë më shumë në parandalimin e depërtimit të mbeturinave në sasi të mëdha nga Drini i Bardhë në Shqipëri.

Buza tregoi se në prioritetin kryesor të autoriteteve në Kosovë ka qenë ndalimi i marrjes së paligjshme të rërës dhe zhavorrit në lumenj si pjesë më e rrezikshme për degradim.

Megjithatë, kapacitetet duket se janë të kufizuara. Aktualisht, vetëm dy inspektorë mbulojnë sektorin e ujërave në Kosovë. Kjo reflekton një mungesë serioze të pranisë shtetërore në terren.

Nga pala shqiptare, përpos kërkesave të vijueshme për intervistë me përfaqësues të Ministrisë së Mjedisit, nuk pati vullnet për të folur për këtë çështje.

Si zakonisht aspektet ligjore janë të rregulluara mirë, por sfidë mbetet zbatimi siç duhet i ligjeve. 

Në Kosovë, ndotja e mjedisit dënohet me gjobë ose burgim deri në tetë vjet. Ligji për Ujërat parashikon gjoba deri në 100 mijë euro.

Megjithatë, të dhënat e siguruara nga Komisioni për Miniera dhe Minerale të Kosovës (KPMM) tregojnë një tjetër realitet. Nga viti 2019 deri në 2025, janë evidentuar 38 kompani dhe dy persona fizik që oeronin ilegalisht në shtratin e Drinit të Bardhë.

Sipas të dhënave të KGjK-së, nga gjykatat e lartcekura, nga viti 2002 deri në qershor 2025 janë dhënë vetëm dy dënime me burgim, 112 dënime me gjobë, 32 me kusht dhe tri vërejtje gjyqësore. Kjo tregon për dënime të buta për degraduesit e mjedisit.

Ndërkohë, Prokuroria e Prizrenit pranoi se politika ndëshkuese është e butë dhe nuk ka efekt parandalues.

“Kjo qasje […] ka ndikuar në përsëritjen e veprave penale”, thuhet në përgjigje.

Nga ana tjetër, ekspertët theksojnë se dëmi mjedisor nuk vlerësohet siç duhet.

Egzona Shala-Kadiu thotë se gjykatat duhet të kenë më shumë vetëdije që nuk është vetëm vlera ekonomike ajo që duhet të konsiderohet në një aktgjykim, por janë edhe faktorë të tjerë, sepse nuk merret kurrë parasysh se kush ka jetuar aty, cilat bimësi apo gjallesa tjera. 

Gjithashtu, bazuar në hulumtimet që janë bërë ndër vite nga Preportr, ka rezultuar se lëndët e mjedisit janë ndër më të parashkruarat nga sistemi i drejtësisë në Kosovë. Kjo do të thotë se ata që kanë ndotur dhe degraduar mjedisin, shpëtojnë pa dhënë asnjë përgjegjësi para ligjit. 

*Në pjesën e hulumtimit në terren kontribuuan: Donjeta Murselaj dhe Bashkim Shala.

**Ky artikull është realizuar me mbështetjen e Journalismfund Europe.

The post Drini i Bardhë, vendgrumbullim i “lëvizshëm” mbeturinash   appeared first on Citizens.al.

“Institucionet nuk kanë të dhëna për dhunën dhe abuzimet që përjetojnë gratë LBQ (lezbike, biseksuale dhe queer), sepse shpesh nuk i mbledhin ato. Nëse nuk i dokumentojmë rastet, atëherë ato nuk ekzistojnë dhe ligjvënësit nuk kanë pse t’i marrin parasysh,” – u shpreh Elena Petrovska gjatë një takimi në Tiranë.

Ajo ka punuar mbi raportin “Analizë mbi barazinë gjinore dhe parandalimin e dhunës ndaj grave (LBQ)”, një studim që trajton sfidat kryesore me të cilat përballen këto gra në rajon.

Mbi këtë studim u mbajt një takim më 26 mars, në ambientet e Europe House Tirana, ku morën pjesë aktivistë, përfaqësues të organizatave, qytetarë të interesuar dhe institucione shtetërore si Avokati i Popullit.

Elena Petrovska theksoi se dhuna që përjetojnë gratë dhe vajzat LBQ shpesh minimizohet ose trefishohet në institucionet ku ato kërkojnë ndihmë, si spitale, polici e të tjera.

“Sa herë që ju përballeni me një punonjës policie indiferent apo paragjykues, apo me qendra shëndetësore ku mjekët dhe infermierët e trajtojnë problemin si çështje personale dhe jo si problem të gjithë shoqërisë, unë ju inkurajoj që ta denonconi këtë tek institucioni i Avokatit të Popullit,” – tha Endri Shabani gjatë fjalës së tij.

Aktivistja Xheni Karaj rikujtoi sulmet e shumta, si nga faktorë politikë ashtu edhe jopolitikë, gjatë periudhës së lobimit për miratimin e ligjit të barazisë gjinore.

“Regjimet po bëhen gjithnjë e më shumë totalitare dhe ne dimë që në momentin që ato bëhen më autoritare tkurren të drejtat e njeriut; zakonisht, të drejtat e grupeve më vulnerabël janë më në rrezik,” – nënvizoi ajo.

Petrovska përmbledh se situata më e rënduar në këtë aspekt paraqitet në Serbi, për shkak të forcimit të institucionit fetar, ndërsa situata më optimiste paraqitet në Kosovë. Kjo lidhet me kushtetutën, e cila është më e re në raport me vendet e tjera të rajonit.

Rasti i Shqipërisë

Rreth 60% e grave LBQ kanë përjetuar dhunë gjatë jetës së tyre, ndërsa 36.6% e tyre janë aktualisht të prekura nga dhuna. Këto janë përfundimet e 300 anketave të plotësuara në Shqipëri, si pjesë e një vëzhgimi që ka kryer Aleanca LGBT.

Dean Nini, avokate e të drejtave të njeriut, shpjegon se mungon analiza e të dhënave të disagreguara, jo vetëm për gratë LBQ, por edhe për kategori të tjera të margjinalizuara, si gratë rome dhe egjiptiane, etj. Sipas saj, në praktikën e institucioneve publike është e dukshme fakti që institucionet nuk kanë kulturën e mbledhjes së të dhënave të ndara për gratë që vijnë nga kontekste të ndryshme kulturore e sociale.

“Ne duhet të përdorim praktikat më të mira në fushën e të drejtave të njeriut për të mbledhur të dhëna të disagreguara për secilën kategori, në mënyrë që të hartojmë politikat dhe ligjet tona në të ardhmen sipas nevojave dhe eksperiencës së jetuar të grave. Kjo është një risë e ligjit për barazinë gjinore, sepse vendos mbledhjen e të dhënave me bazë gjinore,” – shpjegon Dean Nini.

Sipas të dhënave, 90% e personave LGBTI+ nuk e raportojnë dhunën dhe diskriminimin. 88% e të anketuarve shprehen se nuk kanë besim te institucionet shtetërore dhe preferojnë të raportojnë dhunën më thjesht në organizatat e shoqërisë civile.

Por sfida më e madhe për këtë grup është edhe mosnjohja ligjore dhe barrierat që hasin në shërbime. 35% e kampionit nuk mendon se ka akses të plotë në shërbime shëndetësore. 14% e grave LBQ kanë përjetuar diskriminim nga personeli shëndetësor, dhe vetëm 19% e grave lezbike dhe biseksuale vizitojnë gjinekologun.

Në përfundim të takimit, aktivisti Blin Sali theksoi se sfidat në arsimin për qytetarët LGBTQI në Shqipëri nuk janë fenomene sporadike apo individuale, por pasojë e ndërthurjes së faktorëve strukturorë, të cilët veprojnë në mënyrë të vazhdueshme gjatë gjithë trajektores së nxënies. E si rrjedhojë zinxhir, mungesa e arsimit kufizon aksesin në tregun formal të punës, rrit rrezikun e varfërisë dhe përkeqëson mirëqenien psikologjike.

Lexoni gjithashtu:

Barazia gjinore në Ballkan: Progres i ngadalshëm mes dezinformimit dhe dogmës fetare

Pse nuk mund të ketë referendum për ligjin e barazisë gjinore?

The post Dhuna e padokumentuar ndaj grave Lesbike, Biseksuale dhe “Queer” appeared first on Citizens.al.

Shqipëria ka bërë hapa para në drejtim të transparencës fiskale, mirëpo ende ka mungesë në përfshirjen e qytetarëve dhe në llogaridhënien për mënyrën se si shpenzohet buxheti.

Këto janë gjetjet kryesore të Anketës së Buxhetit Transparent të vitit 2025 (OBS) për Ballkanin perëndimor dhe Turqinë, të cilat u prezantuan gjatë ditës së mërkurë në Tiranë.

Vendi ynë ka arritur të mbledhë 64 nga 100 pikë në indeksin për tansparencën fiskale, duke u renditur mbi mesataren rajonale prej 52 pikësh, duke u konsideruar si një ndër vendet me performancë më të mirë në Ballkanin Perëndimor.

Prej vitit 2015, kur ka nisur matja e transparencës, vendi ynë ka shënjuar rritje, nga 38 pikë në 2015, në 50 pikë në 2017, në 55 pikë në 2019, 52 pikë në 2021 dhe 57 pikë në 2023.

Megjithatë, raporti thekson se mbetet ende sfidë që të dhënat e buxhetit të jenë publike sa qytetarët dhe aktorët mbikëqyrës të ndjekin shpenzimet përgjatë gjithë vitit.

Sipas raportit, parlamenti dhe Kontrolli i Lartë i Shtetit kanë mandate zyrtarë për të monitoruar shpenzimet publike, mirëpo ka një boshllëk për aq kohë sa nuk zbatohen rekomandimet e lëna nga auditimi.

“Rezultati i përgjithshëm i mbikëqyrjes së Shqipërisë arrin 69 nga 100, me performancë më të lartë nga Institucioni i Lartë i Auditimit (78) krahasuar me mbikëqyrjen legjislative (64), duke treguar mbikëqyrje përgjithësisht të përshtatshme, por të pabarabartë në të gjitha institucionet”, thuhet në përmbledhjen e raportit.

Sa i takon pjesëmarrjes publike, Shqipëria vlerësohet me 17 pikë nga 100 në total, duke pasqyruar kufizim të qytetarëve për tu angazhuar në procesi ne buxhetit.

Krahasuar me vendet e tjera, vendin e parë për transparencën fiskale e mban Turqia me 65 pikë. Pas Shqipërisë vjen Kosova me 57 pikë, Mali i Zi me 54 pikë, Serbia me 53 pikë, Maqedonia e veriut me 396 pikë dhe Bosnje dhe Hercegovina me 30 pikë.

Raporti rekomandon që Shqipëria të përmirësojë zbulimin e rreziqeve fiskale, sidomos ato që lidhen me borxhin publik apo shpenzimet e prapambetura, si dhe të ofrojë raportim më gjithëpërfshirës në kohë për zbatimin e rezultateve të buxhetit.

Mes të tjerash, rekomandohet që raporti i zbatimit të fundvitit të pëfshijë raportim më të qartë për shpërndarjen e buxhetit dhe rezultatet për programet që synojnë grupet vulnerabël.

Të publikohet në platformën e-Albania “buxheti i qytetarëve” dhe të shpërndahet përmes bashkie apo organizatave të shoqërisë civile si dhe të ofrohet një raportim më i qartë mbi detyrimet e prapambetura dhe ndikimin e tyre në qendrueshmërinë fiskale.

The post Shqipëria përmirëson transparencën e buxhetit, por sfidat për besimin publik vijojnë appeared first on Citizens.al.

Që nga 30 marsi, transporti urban pritet të reduktojë me 30% shërbimin e ofruar për qytetarët në Tiranë. Kjo vjen si pasojë e rritjes së vazhdueshme të çmimit të karburantit dhe ndikimit të drejtpërdrejtë në kostot e operimit.

“Rritja e çmimit të naftës nga 145 lekë/litër para krizave të fundit në rreth 214 lekë/litër, pra një rritje prej afërsisht 70 lekë për litër, ka sjellë një shtim të konsiderueshëm të shpenzimeve operative”, citohet në deklaratën e bërë publike nga Shoqata e Transportit Urban dhe Interurban dhe Shoqata Kombëtare e Transportit Qytetas.

Shoqatat kërkojnë nga institucionet ndërhyrje të menjëhershme përmes disa masave konkrete. Ato theksojnë nevojën për rishikimin e barrës fiskale mbi karburantin, veçanërisht në drejtim të akcizës dhe taksës së qarkullimit, si dhe kërkojnë hartimin e një politike të veçantë për sektorin e transportit publik, që do të përfshinte edhe heqjen e TVSH-së.

Po ashtu, kërkohet vendosja e mekanizmave subvencionues ose kompensues, me qëllim garantimin e vijueshmërisë dhe qëndrueshmërisë së shërbimit për qytetarët.

“Operatorët nuk synojnë reduktimin e shërbimit apo rritjen e çmimit të biletës, por vijueshmërinë dhe cilësinë e tij. Në kushtet aktuale, kjo po bëhet gjithnjë e më e vështirë pa mbështetje institucionale”, thuhet në deklaratë.

I kontaktuar nga Citizens.al, Dashnor Memaj tha se pas deklaratës publike, shoqatat janë në pritje të një takimi me Bashkinë e Tiranës për të gjetur forma të përbashkëta zgjidhjeje.

“Nuk po kërkojmë diçka të pabëshme, por diçka që vendet e rajonit e kanë bërë tashmë. Rritja e çmimit të karburantit është një krizë që prek drejtpërdrejt transportin publik”, vijoi Memaj.

Memaj kujton raste të ngjashme kur situata është menaxhuar mirë nga institucionet shtetërore, si për shembull në vitin 2022, kur për shkak të luftës në Ukrainë, shteti subvencionoi transportin publik për gjashtë muaj.

Kostandin Foni, drejtues i Shoqatës Kombëtare të Transportit Qytetas, shpjegon se nëse institucionet përgjegjëse nuk marrin masa dhe nuk reagojnë gjatë kësaj jave, ulja e numrit të mjeteve do të jetë e pashmangshme.

“Jo se operatorët nuk duan të ofrojnë shërbim për qytetarët… Shteti duhet të ndërhyjë, qoftë përmes qeverisjes vendore apo asaj qendrore, ose duke ndryshuar çmimin e transportit, ose duke kompensuar vlerën e shtuar të karburantit”, përmbylli Foni.

Situata mbetet e paqartë dhe në pritje të vendimeve institucionale që mund të ndikojnë drejtpërdrejt në vijueshmërinë e shërbimit.

Zgjidhja e shpejtë e këtij ngërçi konsiderohet thelbësore për të shmangur ndërprerjet dhe për të garantuar transportin publik për qytetarët.

Lexo gjithashtu:

• “Kriza financiare e transportit publik”; Unioni njofton shërbim të reduktuar

The post Transporti urban në Tiranë drejt reduktimit 30%, për shkak të rritjes së çmimit të karburantit appeared first on Citizens.al.

Në Parkun Kombëtar të Shebenikut, një nga zonat më të pasura natyrore të Shqipërisë, një grup aktivistësh, përfaqësues të zonave të mbrojtura dhe të rinj u bënë bashkë për të mbjellë 50 fidanë pishe në një zonë të degraduar të parkut.

Aktiviteti, i zhvilluar në kuadër të Ditës Ndërkombëtare të Pyjeve ishte një përpjekje për të rritur ndërgjegjësimin për mbrojtjen dhe ruajtjen e natyrës, si dhe forcimin e lidhjes së komunitetit me natyrën.

Gëzim Shuli, nga organizata mjedisore lokale “AlbNatyra” tha për Citizens.al se u përzgjodh kjo zonë, pasi lidhet me nevojën për të rikuperuar zonat e eroduara të parkut.

“Me këtë synojmë që të kontribuojmë sado pak në shtimin e shumëllojshmërisë së këtij parku, por edhe pse jo të shtojmë sipërfaqen e gjelbër. Lloji që ne po mbjellim është pishë e zezë që është autoktone e këtij vendit këtu dhe po përpiqemi që në këto zonat e eroduara të shtojmë sado pak gjelbërimin”, u shpreh Shuli.

Sipas Gëzim Shulit, ky park është një nga parqet më të mëdha dhe më të mirë menaxhuara, ndaj është e rëndësishme të përçohet te komuniteti edhe përgjegjësia për ta ruajtur atë.

“Po përpiqemi që qoftë edhe me aktivitetet që ne po bëjmë të rrisim edhe sado pak ndërgjegjësimin e njerëzve, por edhe përfshirjen e komuniteteve dhe të rinjve në mënyrë që të lidhen më shumë me natyrën dhe ta mbrojnë atë për brezat që do të vijnë në të ardhmen”, u shpreh Shuli.

Pjesë e mbjelljes së fidanëve ishte edhe organizata LUMI. Besjana Guri, drejtuese e saj, vuri theksin te rëndësia konkrete e nismave të tilla.

“Janë zgjedhur patjetër pemë që i përshtaten terrenit dhe kanë shanse shumë të larta për të mbirë dhe për të mbijetuar dhe për të pasur për një periudhë rreth 10 vjeçare, një pyll në anë të rrugës, në fakt edhe një zonë që deri para pak kohësh ishte pre edhe e hedhjes së mbetjeve, pra ishte bërë një vendgrumbullim i paligjshëm”, u shpreh Guri për Citizens.al.

Sipas saj, ajo ç’ka synohet është që ky terren pas disa vitesh të ofrojë freskinë e parkut me pemët e rritura. Mes të tjerash, Besjana Guri, solli në vëmendje edhe përfshirjen e të rinjve në këtë proces.

“Është shumë e rëndësishme që brezat e rinj të jenë sa më shumë të angazhuar në punë konkrete. Ta njohin natyrën nga afër, ta duan atë, ta prekin, të dinë se si mund të mirëmbahen pyjet, se si ne mund të kontribuojmë konkretisht për mbrojtjen e parqeve tona kombëtare”, u shpreh Guri.

Pjesë e procesit të mbjelljeve në Parkun Kombëtar Shebenik ishin edhe përfaqësues të Administratës Rajonale të Zonave të Mbrojtura të Elbasanit.

Ardit Kullafi, drejtues i AZM-së Elbasan solli në vëmendje rëndësinë e parkut dhe shtrirjen e gjerë të tij. Ndërsa, nënvizoi rëndësinë për mirëmbajtje të parkut.

“Si çdo park edhe Parku Kombëtar Shebenik si pasojë e kushteve atmosferike dhe një pjesë përfshi edhe zonat e renduara dhe ka nevojë për mbjellje, për rigjenerim të natyrës. Dhe ky aktivitet i sotëm është një orientim i mirë, është një dëshirë e mirë e rinisë për këtë aktivitetet për shtimin e sipërfaqeve pyjore të parkut Shebenik”, u shpreh Ardit Kullafi për Citizens.al.

Për Xhek Nezhën, inxhinier mjedisi dhe pjesë e AZM-së Elbasan, qëllimi kryesor i parkut është konservimi i natyrës.

“Janë mbi 12 shtigje që janë markuar me sinjalistikë, ku përdoren për hiking (ecje). Kryesisht janë në drejtimet rreth liqeneve akullnajore, majat e Shebenikut, është shpella e akullit, shpella Eremitë e Kosharishtit”, u shpreh Xhek Nezha për Citizens.al.

Sipas Nezhës, parku ka një larmishëmri të madhe të biodiversitetit.

“Rreth 35% e florës së gjithë Shqipërisë ndodhet në Parkun Kombëtar të Shebenikut. Kjo falë edhe disnivelit që ka, nga 270 metra mbi nivelin e detit deri në 2264 metra që është maja e Shebenikut”, nënvizoi Nezha.

Karakteristikë e veçantë e parkut është edhe përfshirja e pjesës jugore të tij në UNESCO.

“Në 2017 janë shpallur rreth 2200 hektarë trashëgimi natyrore botërore, pyjet e vjetra të ahut në zonën e Rrajcës. Kemi rreth 80% të bimëve medicinale që ndodhen në parkun Kombëtar të Shebenikut. Ka edhe pyje të tjera, pyje me halorë, pyje të pishës së zezë”, solli në vëmendje inxhinieri Nezha.

Të rinjtë që morën pjesë në mbjelljen e pishave, përshkuan më pas një pjesë të parkut, për të vizituar shpellën e akullit, një vendndodhje e shënjuar me sinjalistikë dalluese.

Parku Kombëtar i Shebenikut është shpallur i tillë në vitin 2008. Mban në vetvete dy lumenj kryesorë sikurse Bushtrica dhe Rrapuni si dhe 14 liqene akullnajore të vegjël, por me biodiversitet të larmishëm.

Lexo gjithashtu:

• Shi yjesh në Parkun Kombëtar të Shebenikut

The post 50 fidanë pishe në Parkun Kombëtar të Shebenikut; përpjekje për ruajtje të natyrës appeared first on Citizens.al.

Pedagogët e Universitetit të Arteve janë në prag bojkoti, duke denoncuar mosnjohjen e titujve dhe statusit të tyre akademik, pavarësisht një vendimi qeveritar që e parashikon këtë njohje mbi bazën e kontributit profesional. Artistët e shohin këtë jo vetëm si problem formal, por prek drejtpërdrejt karrierën, pagesat dhe funksionimin e vetë universitetit.

Tenori me famë botërore Josif Gjipali, i njohur për interpretimet në skena ndërkombëtare nga La Scala deri në Pekin, nuk gëzon statusin e pedagogut në Universitetin e Arteve në Tiranë.

Arsyeja lidhet pikërisht me moszbatimin e një Vendimi të Këshillit të Ministrave që parashikon njohjen e titujve mbi bazën e meritës dhe kontributit artistik.

Vendimi i miratuar në mars 2021 synonte të përfshinte në mësimdhënie figura me karrierë të spikatur, edhe pa ndjekur domosdoshmërisht rrugën e zakonshme akademike. Ai parashikonte që këta profesionistë të vlerësoheshin nga komisione përkatëse dhe të miratoheshin më pas nga Senati Akademik, duke krijuar një urë mes praktikës artistike dhe sistemit universitar.

Megjithatë, sipas pedagogëve, kjo skemë nuk po zbatohet. Për pasojë, dhjetëra artistë me emër dhe kontribute të çmuara mbeten në pozicione të ulëta akademike, pa njohje të plotë të kontributit të tyre dhe pa përfitime të denja financiare.

“Duke e lënë mënjanë modestinë, por me gjithë atë karrierë që kam unë dhe të jem asistent-lektor, nuk arrij ta kuptoj,” shpreh zhgënjimin e tij Gjipali teksa foli për Citizens.

Problematika prek rreth 50 profesionistë nga fusha të ndryshme të artit dhe ata paralajmërojnë bojkot të mësimit nëse kërkesat nuk adresohen.

Sipas tyre, përveç mungesës së njohjes së titujve, situata është përkeqësuar edhe nga kërkesa kontradiktore për doktoraturë, ndonëse vetë Ministria e Arsimit ka sqaruar se për këtë kategori ajo nuk është e detyrueshme.

“Deri më sot jo vetëm që nuk është bërë asgjë, por na është dërguar edhe një email ku thuhet se doktoratura është e domosdoshme. Ndërkohë, ne i kemi kërkuar Ministrisë sqarim dhe vetë ajo na ka konfirmuar se për ne doktoratura dhe titujt nuk janë të detyrueshëm,” shpjegon Gjipali.

Sipas tij, edhe procedura e miratimit të titujve, e përmbyllur në vitin 2024, është shoqëruar me kufizime të reja. Një prej tyre ndalon përfituesit të aplikojnë për pozicione drejtuese si dekan apo drejtor, çka, sipas grupit të pedagogëve, bie ndesh me vetë logjikën e njohjes së meritës.

“Ti më trajton si të veçantë për karrierën e spikatur dhe nuk qenkam unë i zoti të konkurroj për dekan?” vijoi me pyetje retorike tenori Gjipali, sipas të cilit kjo ngjan me një mënyrë për të mbajtur “status-quo”-në.

Përtej statusit formal, çështja ka edhe ndikim ekonomik. Gjipali thotë se pagesat e tyre janë të krahasueshme me ato të arsimit parauniversitar si Liceu Artistik, ndërsa artistë të institucioneve si Teatri i Operës apo Orkestra e Radio-Televizionit përfitojnë paga dukshëm më të larta, megjithëse formohen në këtë universitet.

Kauza është mbështetur edhe nga pedagogë të tjerë të Universitetit të Arteve, përfshirë ata që aktualisht e gëzojnë statusin akademik. Ata paralajmërojnë se moszbatimi i vendimeve po cenon jo vetëm të drejtat individuale, por edhe funksionimin institucional.

“Çdo vendim që merr parlamenti i universitetit, senati, duhet të zbatohet. Nëse ky vendim nuk zbatohet, prishet procesi i titujve, i akreditimit dhe i programeve. Është një emergjencë brenda universitetit,” u shpreh pedagogu dhe kuratori Ardian Isufi.

Çështja është marrë në shqyrtim edhe nga Sindikata e Pedagogëve, e cila kërkon ndërhyrje nga Ministria për të zgjidhur ngërçin. Sipas saj, mungesa e një zgjidhjeje rrezikon të thellojë krizën në promovimin akademik dhe të minojë standardet e sistemit universitar në art.

“Kërkojmë zgjidhjen e ngërçit nga instancat përkatëse për çështjen e promovimit akademik të personelit, qoftë brenda dhe jashtë universitetit, me ndërhyrjen e Ministrisë,” deklaron Sandër Kovaçi, kreu i Sindikatës së Pedagogëve.

The post Artistët në Universitetin e Arteve pa status: S’u njihen titujt, paralajmërohet bojkot appeared first on Citizens.al.

Dokumente të siguruara nga Citizens.al tregojnë se projekti i “Parkut të Besimit” në Petrelë, i prezantuar publikisht si një hapësirë publike që do të mishërojë harmoninë fetare në Shqipëri, lidhet drejtpërdrejt me një territor që përfshin një monument kulture të kategorisë së parë: muret e qytetit antik të Persqopit.

Projekti u shpall fitues në tetor 2025 nga konkursi i çuar përpara prej Bashkisë Tiranë, Ministrisë së Turizmit, Korporatës së Investimeve Shqiptare (KISH), Agjencisë Kombëtare të Planifikimit të Territorit (AKPT) dhe Agjencisë së Zhvillimit të Territorit (AZHT). Por procedurat për shqyrtimin e ndërhyrjeve në këtë zonë nuk rezultojnë të kenë nisur ende.

Ky kontrast mes promovimit publik të projektit dhe fazës në të cilën ai ndodhet në koordinimin me institucionet e trashëgimisë kulturore lë vend për diskutim se si është konceptuar dhe planifikuar zhvillimi i këtij projekti.

Çfarë thonë institucionet e kulturës

Projekti i “Parkut të Besimit,” konceptuar nga një grup arkitektësh të kryesuar nga Bjarke Ingels, parashikon kthimin në park publik të rreth 210,000m² troje kodrinore (21% e të cilave private) të Petrelës.

Koncepti nuk përfshinte aspekte teknike si koeficentët e shfrytëzimit të truallit, volumetria e ndërtimeve dhe sipërfaqet e sakta. Por nga propozimi kuptohet se ai do të ketë 10 struktura kryesore (1 muze dhe 9 pavijone fetare), të cilat do të shoqërohen me gjelbërim, shtigje të reja, struktura akomoduese, bare, restorante dhe një hotel. 

Sipas preventivit paraprak, e gjitha do të kërkojë rreth 23.5 milionë euro investim. Nuk është e qartë se çfarë formule do të përdoret për zhvillimin e këtij projekti, por me gjasë do të jetë një tjetër thirrje nga Korporata për partneritet publik-privat.

Megjithatë, vlen të theksohet se projekti zhvillohet në perimetrin e mbrojtur të rrënojave të qytetit antik të Persqopit, një vendbanim i hershëm që ngrihet mbi kodra.

Studiues të ndryshëm e kanë lidhur Persqopin me një vendbanim të rëndësishëm të periudhës ilire dhe helene, ndërsa mbetjet arkeologjike të zonës përfshijnë struktura mbrojtëse dhe një varr monumental. 

Për shkak të vlerës historike, ky sit është vendosur në listat e monumenteve të kulturës së shtetit shqiptar që prej vitit 1948.

Sipas dokumenteve zyrtare, “Muret antike dhe varri i Persqopit” gëzojnë statusin e Monumentit të Kulturës së Kategorisë së Parë, një nga nivelet më të larta të mbrojtjes në legjislacionin shqiptar për trashëgiminë kulturore. 

Për këtë monument, në vitin 2015 është përcaktuar gjithashtu edhe një zonë mbrojtëse, ku ndërhyrjet zhvillimore janë të kufizuara sipas një rregulloreje të posaçme.

Çfarë tregojnë dokumentet

Instituti Kombëtar i Trashëgimisë Kulturore (IKTK) ka konfirmuar për Citizens.al se projekti “Parku i Besimit” është përmendur në komunikimet institucionale në prill të vitit 2025.

Sipas dokumenteve, AKPT i është drejtuar IKTK-së me një kërkesë për informacion lidhur me zonën e mbrojtur të Persqopit në kuadër të këtij projekti: kërkesa për informacion me Nr.662 mban datën 16 prill 2025.

Përmes saj AKPT kërkonte të dhëna mbi aktet ligjore që rregullojnë zonën, kufijtë dhe rregullat që duhen respektuar për ndërhyrje të mundshme zhvillimi pranë monumentit. Por ka një problem.

Kjo kërkesë është bërë rreth 4 javë pasi Korporata kishte hapur thirrjen për zhvillimin e zonës (21 mars 2025) duke lënë të kuptohet se për këtë thirrje nuk janë respektuar të gjitha hapat e nevojshme.

Paralelisht, mos-përfshirja në organizim të Ministrisë së Kulturës (Ministria e Ekonomisë, Kulturës dhe Inovacionit MEKI; ristrukturuar pas shtatorit 2025 në Ministrinë e Turizmit, Kulturës dhe Sportit MTKS) ngre pikëpyetje të tjera.

IKTK sqaroi për Citizens.al se Persqopi nuk klasifikohet si zonë arkeologjike, por si monument kulture i kategorisë së parë me perimetër të mbrojtur të përcaktuar me urdhër të ish-Ministres së Kulturës, Mirela Kumbaro Nr. 44 datë 2 shkurt 2015.

Një tjetër element i rëndësishëm që ITKT dha në përgjigjje ishte se deri më tani – pesë muaj pas konkursit – nuk rezulton të jetë paraqitur ndonjë aplikim formal për projektin pranë sportelit unik të IKTK-së.

Një projekt publik pa projekt teknik

Legjislacioni shqiptar për trashëgiminë kulturore parashikon procedura të detajuara për çdo ndërhyrje në zonat e mbrojtura të monumenteve.

Në rastin e monumenteve të kategorisë së parë, çdo projekt që parashikon ndërhyrje në zonën e mbrotjur duhet të paraqitet me dokumentacion të plotë teknik dhe të shqyrtohet nga këshillat përkatës të trashëgimisë kulturore.

Dokumentacioni përfshin, ndër të tjera, projektet arkitekturore, koordinatat gjeografike të ndërhyrjeve, studimet teknike dhe specifikimet edetajuara të punimeve. Në shumë raste kërkohet gjithashtu kryerja e survejimeve arkeologjike paraprake ose monitorimi arkeologjik gjatë punimeve.

Pa ndjekjen e këtyre procedurave, institucionet e trashëgimisë nuk mund të shqyrtojnë dhe miratojnë ndërhyrjet në zona të tilla.

Nga dokumentet e publikuara rezulton se, ndonëse projekti është prezantuar publikisht dhe është zhvilluar një konkurs ndërkombëtar për masterplanin, në institucionet përgjegjëse për trashëgiminë kulturore nuk është depozituar ende një projekt teknik për shqyrtim.

Kjo do të thotë se faza aktuale e projektit mbetet në nivel konceptual dhe nuk ka hyrë ende në procesin formal të autorizimit për ndërhyrje në zonën e mbrojtur të Persqopit.

Kjo krijon një diferencë të dukshme mes mënyrës se si projekti është komunikuar publikisht dhe fazës në të cilën ai ndodhet në procedurat institucionale.

“Parku i Besimit” u përmend si projekt madhor nga kuratorja Vanessa Norwood, në intervistën me Kryeministrin Edi Rama, që përgatiti për gazetën e Institutit Mbretëror të Arkitektëve Britanik (RIBA) me rastin e përfshirjes së tij në listën e nderit për vititn 2026.

Petrela është një nga zonat ku historia e hershme dhe zhvillimi urban i dekadave të fundit po ndërthuren gjithnjë e më shumë. Afërsia me Tiranën dhe potenciali turistik i zonës kanë nxitur interesin për projekte të reja zhvillimi.

Megjithatë, paralelisht këtyre ambicieve qëndron trashëgimia historike e ndjeshme, e cila kërkon studim dhe trajtim të kujdesshëm sipas procedurave që parashikon ligji.

Projekte si “Parku i Besimit” mund të sjellin vizitorë dhe investime në zonë, por mënyra se si ato ndërthuren me trashëgiminë kulturore mbetet çështje që kërkon transparencë, përfshirjen e komunitetit lokal, vlerësim profesional dhe debat të hapur publik.

Lexoni gjithashtu:

• Bjarke Ingels në Petrelë: “Parku i Besimit” mbi zonën antike të Përsqopit
• Mes renderëve dhe realitetit, në kërkim të Parkut të Besimit në Petrelë
• Projekti Korporatës përplas qeverinë me një pronë private të njohur ligjërisht

The post “Parku i Besimit” mbetet letër: Asnjë aplikim në Institutin e Trashëgimisë appeared first on Citizens.al.

Shqipëria vijon të klasifikohet si vend “pjesërisht i lirë,” nga “Freedom House”. Sipas raportit më të fundit për vitin 2025 vendi ka marrë 68 pikë nga 100 të totalit duke ruajtur të njëjtin nivel si një vit më parë.

Në një perspektivë pesëvjeçare, Shqipëria shfaq një stanjiacion të dukshëm mes së njëjtit vlerësim 67-68 pikë (2021-2025), luhatje që tregon mungesë progresi në cilësinë e demokracisë dhe sundimin e ligjit.

“Freedom House” është një organizatë ndërkombëtare me seli në Shtetet e Bashkuara. Ajo monitoron dhe vlerëson gjendjen e demokracisë, lirive politike dhe të drejtave civile në mbi 190 vende të botës.

Raportet e saj vjetore “Freedom in the World” konsiderohen ndër matësit më objektivë sa i takon cilësisë së demokracisë, duke u referuar gjerësisht nga institucione ndërkombëtare, studime dhe media.

Vlerësimet e kësaj organizate ndikojnë në perceptimin ndërkombëtar për vendet, si dhe përdoren shpesh për të analizuar prirjet demokratike, regresin apo progresin e një shteti sa i takon mirë-qeverisjes dhe sundimit të ligjit.

Raporti vlerëson çdo vit disa fusha kyçe të jetës publike, qeverisjen qendrore dhe vendore, procesin zgjedhor, mjedisin ligjor, funksionimin e shoqërisë civile, pavarësinë e medias dhe korrupsionin.

Ndër elementët pozitivë për Shqipërinë gjatëvitit 2025, raporti i “Freedom House” evidenton mbajtjen e zgjedhjeve konkurruese dhe pluralizmin politik, si dhe respektimin në përgjithësi të lirive fetare dhe të tubimit.

“Liria fetare dhe liria e tubimit përgjithësisht respektohen”, thuhet në raport.

Megjithatë, raporti thekson se polarizimi i lartë politik mbetet problem strukturor, ndërsa partitë politike nuk funksionojnë si organizata të hapura, por janë të përqendruara rreth figurave të liderëve të tyre.

“Korrupsioni dhe ryshfeti mbeten probleme të mëdha, megjithëse qeveria ka ndërmarrë hapa për të trajtuar korrupsionin në sistemin gjyqësor”, vlerëson raporti.

Si zhvillime pozitive përmenden puna e Strukturës së Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK/GJKKO) në hetimin dhe gjykimin e zyrtarëve të lartë, si dhe avancimi i reformës në drejtësi, përfshirë procesin e vetingut që ka larguar nga sistemi gjyqtarë dhe prokurorë të dyshuar për korrupsion.

Nga ana tjetër, Shqipëria duket se vijon të marrë pikë të ulëta në fusha kritike si liria dhe pavarësia e medias, liria akademike dhe të drejtat e punëtorëve për organizim sindikal. Problem mbeten edhe çështjet e të drejtave të njeriut, përfshirë dhunën në familje.

Në krahasim me rajonin, Shqipëria pozicionohet disi më mirë, por me të njëjtat problematika dhe vlerësim të përgjithshëm si vende “pjesërisht të lira”: Serbia është vlerësuar me 53 pikë, Bosnjë dhe Hercegovina me 54 pikë, Kosova 60 pikë, Maqedonia e Veriut 67 pikë dhe Mali i Zi 68 pikë.

Lexoni gjithashtu:

• Freedom House: Shqipëria vend me demokraci të brishtë
• Freedom House: Demokracia në Shqipëri asnjë përmirësim

The post Freedom House: Shqipëria mbetet “pjesërisht e lirë” appeared first on Citizens.al.

Patronazhi politik është shndërruar në mekanizmin kryesor që po ushqen korrupsionin dhe po deformon qeverisjen në Ballkanin Perëndimor. Ky është përfundimi qendror i një raporti rajonal, i cili argumenton se skema e dikurshme “një votë për vend pune”, është shndërruar në një sistem kompleks varësie dhe kontrollesh politike që ka kapur shtetet.

Raporti, i titulluar “Patronazhi politik, një katalizator për korrupsionin dhe keqqeverisjen në Ballkanin Perëndimor,” vjen në një moment kur vendet e rajonit, përfshirë Shqipërinë, janë angazhuar në reforma anti-korrupsion në kuadër të proceseve të integrimit europian, por që po kanë rezultate të kufizuara.

Analiza vjen nga “Southeast European Leadership for Development and Integrity” (SELDI) dhe sugjeron se arsyeja e këtij stanjacioni lidhet pikërisht me rolin e patronazhit politik, i cili vazhdon të funksionojë si një infrastrukturë paralele pushteti.

SELDI është një rrjet me mbi 30 organizata të shoqërisë civile në Evropën Juglindore, i cili prej më shumë se dy dekadash monitoron korrupsionin dhe politikat e qeverisjes në rajon. 

Përmes instrumenteve të standardizuara, si “Corruption Monitoring System” dhe “State Capture Diagnostics,” ky rrjet ka ndërtuar një bazë të dhënash mbi mënyrën si funksionojnë institucionet dhe marrëdhëniet mes politikës dhe ekonomisë. 

Raporti i fundit përfaqëson një vazhdimësi të këtyre analizave, por me fokus të drejtpërdrejtë te patronazhi politik si faktor kyç.

Në këtë kontekst, patronazhi nuk trajtohet si një fenomen periferik, i kufizuar në nepotizëm apo punësime partiake. Ai përkufizohet si një sistem marrëdhëniesh ku burimet publike – nga vendet e punës te shërbimet, lejet e ndërtimit, licencat, tenderët, koncesionet dhe kontratat – shpërndahen jo mbi bazën e garës dhe meritokracisë por “bindjes dhe besnikërisë politike.”

Kjo krijon një rrjet varësie, ku qytetarët dhe punonjësit e administratës lidhen me pushtetin jo përmes marrëdhënieve ligjore, por përmes marrëdhënieve informale. Raporti argumenton se pikërisht ky sistem po e kthen korrupsionin në një praktikë të organizuar dhe të qëndrueshme. 

Kështu, në vend që të jetë një devijim nga rregullat, korrupsioni po bëhet pjesë e funksionimit të përditshëm të institucioneve. Në këtë kuptim, “patronazhi politik” po shfaqet si “katalizator” që lidh mes tyre abuzimin me burimet publike, kapjen e institucioneve dhe manipulimin e proceseve demokratike.

Në nivel rajonal, gjetjet e raportit tregojnë një model të përsëritur në të gjitha vendet e Ballkanit Perëndimor. Administrata publike rezulton e politizuar, me ndryshime të shpeshta në varësi të proceseve zgjedhore, ndërsa burimet shtetërore përdoren për të siguruar avantazh elektoral.

Institucionet e kontrollit, si auditimet, Kontrolli i Lartë i Shtetit, apo drejtësia, thuhet se mbeten të ekspozuara ndaj ndikimit politik, duke kufizuar efektivitetin e tyre. Por, një element thelbësor që vë në pah raporti është normalizimi i këtyre praktikave në perceptimin publik, çka e bën sistemin më të qëndrueshëm dhe më të vështirë për t’u goditur.

Brenda kësaj panorame, Shqipëria paraqitet si një rast tipik i këtij modeli. Raporti evidenton se administrata publike në vend mbetet e lidhur ngushtë me partitë politike – partinë në pushtet, – ndërsa rotacionet shoqërohen me zëvendësime të gjera të stafit apo bordet drejtuese të kompanive shtetërore.

Kjo ka krijuar një strukturë ku karriera në sektorin publik varet më shumë nga lidhjet politike sesa nga meritokracia.

“[…] skenar praktik është manipulimi i proceseve të prokurimit: vendosja e kritereve të ngushta, përjashtimi i operatorëve konkurrues ose përdorimi i negociatave të drejtpërdrejta në favor të subjekteve të preferuara,” thuhet në raport.

“Këto praktika zbatohen përmes dokumentacionit teknik dhe procedurave që duken të ligjshme, por që në thelb synojnë të zvogëlojnë konkurrencën dhe të favorizojnë fituesit e lidhur politikisht,” vijon raporti.

Por, një nga aspektet më të ndjeshme lidhet me proceset zgjedhore. Përdorimi i burimeve shtetërore për mobilizim elektoral dhe presioni, shpesh indirekt, mbi punonjësit publikë për të mbështetur forca të caktuara politike, identifikohen si praktika që deformojnë edhe sistemin demokratik.

Në këtë mënyrë, patronazhi nuk shërben vetëm për shpërndarje përfitimesh, por edhe për mbajtjen dhe riprodhimin e pushtetit politik.

Po ashtu, raporti sugjeron se institucionet e pavarura në Shqipëri mbeten të brishta përballë ndikimit politik. Edhe pse në letër ekzistojnë mekanizma kontrolli, në praktikë autonomia e tyre kufizohet nga ndërhyrjet dhe presionet politike. Kjo situatë krijon një hendek të dukshëm mes kuadrit ligjor dhe zbatimit real.

Një nga gjetjet më të forta të raportit është dimensioni social i fenomenit. Në Shqipëri, si në pjesën tjetër të rajonit, patronazhi shpesh perceptohet si një mënyrë e zakonshme për të siguruar akses në shërbime apo mundësi punësimi. Kjo e bën sistemin vetë-riprodhues, pasi qytetarët, përballë mungesës së besimit te institucionet, i drejtohen rrjeteve informale si zgjidhje praktike.

Në krahasim me vendet e tjera të rajonit, raporti sugjeron se Shqipëria ndan të njëjtat karakteristika strukturore, por me një theks të veçantë te lidhja e patronazhit me ciklet elektorale.

Kjo e bën sistemin më dinamik, por jo më pak të rrënjosur. Në vende si Serbia apo Mali i Zi, patronazhi paraqitet më i konsoliduar dhe i centralizuar, ndërsa në Shqipëri ai thuhet se “mbetet më fleksibël, por njësoj efektiv në ruajtjen e kontrollit politik”.

Në këtë kuadër, raporti ofron edhe një shpjegim për “dështimin relativ” të reformave anti-korrupsion.

Sipas analizës, shumica e reformave janë fokusuar te ndërtimi i institucioneve dhe përmirësimi i kuadrit ligjor, ndërsa kanë anashkaluar rrjetet informale të patronazhit që në fakt përcaktojnë mënyrën si funksionon pushteti.

Për këtë arsye, edhe ndërhyrjet e mbështetura nga Bashkimi Europian kanë prodhuar shpesh rezultate të kufizuara.

Në këtë kontekst raporti i SELDI-t sugjeron se korrupsioni në Ballkanin Perëndimor nuk është thjesht një problem i zbatimit të ligjit, por një model qeverisjeje i ndërtuar “mbi marrëdhënie patronazhi” dhe për Shqipërinë, kjo nënkupton se sfida nuk qëndron vetëm te forcimi i institucioneve formale, por te çmontimi i rrjeteve informale që vazhdojnë të përcaktojnë funksionimin real të shtetit.

Precedenti shqiptar me patronazhistët

Rasti më konkret që ilustron praktikën e patronazhit politik në Shqipëri doli në dritë në prag të zgjedhjeve parlamentare të vitit 2021, kur në media qarkulloi një databazë e madhe në format Microsoft Access me të dhëna të detajuara për qindra mijëra qytetarë.

Publikimet raportuan se databaza përmbante rreth 910 mijë votues në Tiranë dhe zona të tjera, një shifër që përfshinte praktikisht pjesën dërrmuese të elektoratit aktiv në kryeqytet.

Dokumenti përmbante jo vetëm të dhëna bazë identifikimi – si emri, numri personal, adresa, vendi i punës dhe kontaktet – por edhe informacione politike të strukturuara si preferenca partiake, kategorizimin si votues “i sigurt”, apo “jo”, si dhe shënime të tjera që në disa raste përfshinin problematika personale apo në marrëdhënie me institucionet shtetërore.

Një element kyç i databazës ishte kolona që identifikonte për secilin qytetar një person përgjegjës – të ashtuquajturin “patronazhist”. Ky individ, zakonisht i lidhur me strukturat partiake në terren, kishte për detyrë të ndiqte, përditësonte dhe ndikonte sjelljen elektorale të votuesve të caktuar. 

Kjo e bënte databazën jo thjesht një listë, por një instrument operativ për mobilizim politik.

Rasti u bë publikisht i njohur si “lista e patronazhistëve” dhe ngriti shqetësime të forta për përdorimin e të dhënave personale, përfshirë dyshimet se një pjesë e tyre mund të ishin marrë nga sisteme shtetërore, si tatimet, regjistrat e gjendjes civile apo dhe vetë kompanitë.

Institucionet e mbrojtjes së të dhënave dhe organet e drejtësisë nisën hetime, ndërsa çështja u shoqërua me debat të gjerë publik dhe politik, pasi fillimisht u ndoqën gazetarët dhe media që e botoi e para si skandal: Lapsi.al

Nga ana tjetër, reagimi i Kryeministrit Edi Rama ishte si “patronazhist” ndaj praktikës. Ai e relativizoi fenomenin duke e paraqitur si një metodë organizimi politik të përdorur edhe nga partitë dhe vendet e tjera, duke mohuar shkeljet sistemike. Sipas tij të dhënat ishin gjeneruar nga vetë anëtarët e partisë.

Megjithatë, përtej debatit politik, rasti i vitit 2021 mbetet ilustrimi më konkret i funksionimit të patronazhit politik në Shqipëri në formë të strukturuar dhe të dokumentuar. 

Ai dëshmoi se marrëdhënia mes partive dhe votuesve nuk ndërtohet vetëm mbi programe apo bindje ideologjike, por edhe mbi një sistem monitorimi dhe ndikimi të drejtpërdrejtë, i cili ndërthuret me aksesin në burime dhe informacione.

Në këtë kuptim, “skandali i patronazhistëve” përbën një precedent kyç për të kuptuar se si koncepti i patronazhit, i trajtuar në raportin e SELDI-t në nivel teorik dhe rajonal, ka marrë në Shqipëri një formë konkrete, të integruar në praktikën elektorale, por jo vetëm.

Rrjeti SELDI beson se kapërcimi i sfidave të paraqitura nga patronazhistët kërkon një qasje komplekse dhe shumëdimensionale.

“Kjo qasje duhet të përqendrohet kryesisht në profesionalizimin e mëtejshëm të sektorit publik, masa më të forta për të luftuar kapjen e shtetit dhe transparencë të përmirësuar në qeverisje,” thuhet në raport,

Objektivi është që, krahas krijimit dhe promovimit të një shërbimi publik të bazuar në meritokraci dhe llogaridhënie në prokurimet publike të garantohet gara, transparenca duke rritur kështu besimin e qytetarëve në institucionet publike.

Lexoni gjithashtu:

• Rrëzohet vendimi i SPAK për sekuestrimin e Lapsi.al, për “patronazhistët”
• “Një fermë klikimesh”, aplikacioni që shpërblen me pikë postimet e PS-së
• Amnesty International dënon “patronazhistët” dhe shkeljet e të drejtave të njeriut

The post Patronazhi politik motor korrupsioni, thotë raporti appeared first on Citizens.al.

Gjykata Administrative e Apelit refuzoi kërkesën e organizatës “Drejtësi Sociale” për pezullimin e menjëhershëm të udhëzimit që ndalon mësuesit e punësuar pas vitit 2011 të japin provimin e kualifikimit pa kryer më parë provimin e licencimit.

Gjykata do të vijojë shqyrtimin e padisë në themel, pa vendosur një masë paraprake pezullimi.

Dy ditë më parë, organizata “Drejtësi Sociale” dorëzoi një padi, duke kërkuar shfuqizimin e udhëzimit nr. 12, datë 24 shkurt 2025, i cili detyron një kategori mësuesish të japin provimin e licencimit; në të kundërt, ata nuk mund të hyjnë në procesin e kualifikimit.

Gentian Sejrani, avokat dhe drejtues i organizatës “Drejtësi Sociale”, u shpreh se padia erdhi si pasojë e shqetësimeve të dhjetëra mësuesve, të cilët janë punësuar pas vitit 2011 dhe nuk kanë kaluar provimin e shtetit.

Sipas tij, një pjesë e mësuesve kanë kaluar fazën e parë të kualifikimit, ndërsa pengesa është shfaqur në fazën e dytë, që zhvillohet pas 10 vitesh pune në profesion.

Aktualisht, sistemi i kualifikimit të mësuesve parashikon tre nivele: pas 5 vitesh titullin “mësues i kualifikuar”, pas 10 vitesh “mësues specialist” dhe pas 20 vitesh “mësues mjeshtër”.

Këto nivele shoqërohen me rritje page përkatësisht 5%, 10% dhe 20%.

Sipas Sejranit, ky udhëzim krijon pabarazi të drejtpërdrejtë në paga dhe trajtim profesional, në krahasim me kolegët e tyre.

Lexo gjithashtu:

• Udhëzimi që s’njeh mësuesit para 2011-ës përfundon në gjykatë
• Mësuesit në protestë: Diferencimi në rroga dhe mungesa e pagës së 13-të cenojnë dinjitetin
• Shkolla nisi, ku janë nxënësit?

The post Gjykata do të shqyrtojë udhëzimin për mësuesit pa e pezulluar atë appeared first on Citizens.al.

Kur ishte 28 vjeç, Luçiana Kokaj së bashku me bashkëshortin, u zhvendosën në Milano të Italisë. Si pjesa më e madhe e atyre që emigrojnë nga Shqipëria edhe ata “nuk po shihnin më dritë jeshile”.

Por, pas pesë vitesh, ajo është kthyer nga Italia për të mbrojtur tokën e familjes, siç e përshkruan, “për të mos e lënë që ta plaçisin”. Prej 45 ditësh Luçiana është shndërruar në një nga protestueset më mediatike dhe më të zëshme të “Rezistencës së Rrjollit”.

Kjo është një betejë që ajo e shikon si amanet të vjehrrit të saj dhe njëkohësisht si borxh ndaj familjes dhe djalit. Në një intervistë për Citizens.al ajo tregon sesi familja e saj ka luftuar për të nxjerrë dokumentet e pronave në Rrjoll, dhe pikërisht për atë kalvar mundimi ajo thekson se familja e saj nuk ka ndërmend ta braktisë atë, por të vazhdojë deri në fund për të nxjerrë në dritë të drejtën.

Rikthim si aktiviste

Kur e pyes Luçianën se çfarë mban mend nga dita e parë e protestës, ajo shpjegon se ditën e parë që ka protestuar ka qenë jashtë Prokurorisë së Shkodrës dhe më pas i është bashkuar protestave në kantierin e ndërtimit të kompanisë “Gener 2” në Rrjoll.

Luçiana udhëton çdo ditë me makinë rreth 15 minuta nga Velipoja drejt kantierit më të raportuar javëve të fundit.

“Në ’79 ka rënë një tërmet i fuqishëm dhe të gjitha familjet që humbën shtëpinë në Rrjoll, shteti i zhvendosi në Velipojë,” shpjegon Kokaj.

Ndër protestat në të shkuarën ajo ka qenë aktiviste dhe mbështetëse edhe në protestën e armëve kimike, por gjatë emigrimit thotë se u shkëput nga rruga e aktivizmit, duke i dedikuar më shumë kohë dhe energji djalit të saj.

“Në këtë periudhë kohe unë humbas të gjithë ditën nga fëmija im, pasi edhe kur shkoj në shtëpi më duhet të punoj,” tregon programuesja e webeve, që tashmë është aktiviste me kohë të plotë dhe për këtë ndjen faj që nuk ka shumë kohë për familjen.

Momentalisht bashkëshorti, Tur Shullani, për shkak të një urdhri nga Gjykata e Shkodrës nuk mund t’i bashkohet më protestës. Ai rrëfen për Citizens.al se ka Luçianën si “përfaqësi dinjitoze.”

Përveç tij, edhe 14 persona të tjerë kanë urdhër ndalimi për t’iu bashkuar rezistencës në vijim. Por Luçiana thekson se nuk e tremb pjesëmarrja e ulët në protestë, por mosreagimi i institucioneve të drejtësisë.

Ndër momentet e frikës, ajo veçon afrimin disa personave të dyshimtë pranë shtëpisë, që edhe i ka denoncuar, si dhe natën pas përfundimit të emisionit “Opinion” në Tv Klan ku familjet e Rrjollit u përballën me Fatmir Shpellzën, të cilin e akuzojnë se ka tjetërsuar pronat dhe më pas ia ka kaluar kompanisë “Gener 2”.

“Familja e Fatmir Shpellzës na bëri pritë në dalje të Klanit dhe të nesërmen doli dhe tha më sulmuan djalin, ndërkohë ka pamje filmike që djali i tij ka qenë në gjendje shumë të mirë,” tregon ajo versionin e saj për ngjarjen.

Drejtësia, si kauza e duhur

Luçiana më tregon rastin kur një fqinji të saj në një vend evropian iu desh një vit e gjysmë që t’i rishikohej kërkesa për ndërhyrje në çati për shkak se ndalohej ndryshimi i siluetës arkitekturore të fshatit.

“Këtu po bëhet një resort në 1,500 dynym tokë, po kundërshtohet çdo ditë nga banorët dhe institucionet nuk reagojnë,” vijon Luçiana.

Në 45 ditë protesta, ajo është shoqëruar tre herë në komisariat, ku ka qëndruar disa orë. Ndërkohë nga dhuna në protestë është lënduar disa herë, por nuk e ka raportuar.

Kur e pyes Luçianën nëse do rikthehet në Itali pas përfundimit të kësaj çështjeje, apo e gjitha kjo eksperiencë i ka ndryshuar pikëpamjen, ajo thekson se fatkeqësisht ndihet edhe më e zhgënjyer nga vendi i saj dhe të ardhmen e sheh jashtë.

Por ajo përmbledh se kjo eksperiencë ka përforcuar lidhjet e saj me banorët, pasi prej kohësh ata ishin shkëputur nga njëri-tjetri, duke u fokusuar secili te jeta individuale.

“Për të luftuar për drejtësi ia vlen në çdo vend të botës, sidomos në vendin tonë që ka humbur komplet besimi te drejtësia. Duhet të luftojmë shumë fort, sepse në qoftë se sistemohet drejtësia në Shqipëri, do të sistemohen shumë hallka të këtij shteti,” përmbyll Luçiana.

Teksa ikim e pyes nëse pas një viti e sheh resortin “Blu Borgo” drejt përfundimit apo jo, ajo thekson se “duam që prona të zhvillohet, por jo të përjashtohemi ne”.

Lexoni gjithashtu:

• Protesta në Rrjoll zbehet në numër, por jo në qëndresë
• Rrjolli për herë të tretë para SPAK-ut
• 10 pika pa përgjigje për projektin “Blue Borgo”

The post Beteja e Luçiana Kokajt për Rrjollin appeared first on Citizens.al.

Pas 45 ditësh protestë, situata në Rrjoll ka ndryshuar. Rezistenca vijon, por me një numër më të kufizuar protestuesish. Më 17 mars, Citizens ishte në terren, ku një pjesë e banorëve prisnin informacione nga “Kafe-Bar, Rrjolli” – rreth 3-4 minuta me makinë larg kantierit – mbi zhvillimet e projektit “Blue Borgo”.

“Çdo të hënë të fundit të muajit duhet të paraqitem në polici dhe nuk më lejohet të afrohem pranë resortit në ndërtim,” thotë Prek Molla, një zërat më aktivë të protestës.

Kjo vjen pas vendimeve të Prokurorisë dhe Gjykatës së Shkallës së Parë të Juridiksionit të Përgjithshëm Shkodër, e cila në disa procese ka vendosur masa ndaj 15 protestuesve, 10 prej tyre kanë detyrim paraqitje pranë organeve të rendit dhe u ndalohet t’i afrohen kantierit, ndërsa 5 të tjerë janë në kërkim.

Grupi përbëhet kryesisht nga: Prekë Molla, Sandër Shullani, David Shullani, Alban Malaj, Altin Pjeshka, Pllumb Keçanaj, Sokol Keqanaj, Savjo Keqanaj.

Luçiana Kokaj shpjegon procesin e ndjekur ndaj bashkëshortit të saj, Tur Shullani dhe fqinjit tjetër Nard Malajt, ndaj të cilëve është vendosur ndalimi i afrimit dhe qëndrimit në kantier.

Sipas vendimeve të gjykatës, personat akuzohen për “shkatërrim prone”, “kundërshtim të punonjësve të policisë” dhe “plagosje të rëndë me dashje”. Banorët i kundërshtojnë këto akuza, duke i cilësuar si përpjekje për të dobësuar protestën. Ata thonë se gjatë përballjeve me policinë nuk kanë ushtruar dhunë ndaj personave specifikë, përkundrazi kanë qenë vetë ata që janë keqtrajtuar prej tyre.

Gëzim Pjeshka tregon plagët në këmbë, të marra gjatë përleshjeve me forcat e rendit.

“Atë ditë kur më ndaluan policët, të gjithë me kapuça të zinj, më tërhoqën zvarrë, sikur të kisha bërë ndonjë masakër, vetëm se po mbroja tokën time,” rrëfen Sandër Shullani.

Edhe pse ata nuk mund t’i bashkohen protestave për shkak të masave të sigurisë, banorët thonë se qëndresa dhe mbështetja e tyre për kauzën do të vazhdojë. Prek Molla tha për Citizens.al se ata e kanë apeluar vendimin e gjykatës dhe presin që masat të rrëzohen dhe pas kësaj t’iu bashkohen sërish protestave.

“Kanë kaluar mbi 45 ditë. Njerëzit janë lodhur. Shumë kanë lënë pas angazhimet e përditshme dhe nuk është e lehtë të qëndrosh çdo ditë në protestë me të njëjtin intensitet,” tregon Luçiana.

Paralelisht, banorët po ndjekin rrugët institucionale. Ata janë grumbulluar tre herë në shenjë proteste para Prokurorisë së Posaçme, megjithëse kjo ka deklaruar se prej marsit 2025 çështja, për pretendimet e tyre për tjetërsim të pronave, i është deleguar Prokurorisë së Shkodrës.

Nga ana e saj, kompania “Gener 2,” e cila po zhvillon projektin, mohon të ketë shkelur të drejtat e banorëve apo ligjet në tërësi. Por një prej përfaqësuesve ligjor të banorëve ka treguar se sipërmarrësi Bashkim Ulaj ka qenë në dijeni të kontestimeve që ka pasur zona sa i takon pronave. Prandaj ai “nuk mund të justifikohet me idenë që ka lidhur marrëveshje me atë që ka certifikatë pronësie”.

Lexoni gjithashtu:

• Rrjolli për herë të tretë para SPAK-ut
• Resorti “Blue Borgo”: Banorët përplasen me policinë, punimet vijojnë
• 10 pika pa përgjigje për projektin “Blue Borgo”

The post Protesta në Rrjoll zbehet në numër, por jo në qëndresë appeared first on Citizens.al.

Paraditen e së martës, aktivistë dhe përfaqësues të organizatave “Drejtësi Sociale” dhe “Qëndresa Qytetare” dorëzuan një padi në Gjykatën Administrative të Apelit. Ata kërkojnë shfuqizimin e një udhëzimi të Ministrisë së Arsimit që detyron një kategori mësuesish të japin provimin e licencës.

Udhëzimi prek mësuesit që kanë përfunduar studimet sipas sistemit 4-vjeçar, para vitit 2011, pra jashtë sistemit të Bolonjës – që parashikon tre vite Bachelor dhe dy vite Master. Shumë prej tyre kanë mbi 15 vite përvojë në arsim.

“Ne kemi diploma të katërvjeçarit, që na njohin si mësues. Titullin e kemi në diplomë ku thuhet ‘mësues i anglishtes,’ ose ‘italishtes.’ Për vite me radhë na është thënë se kjo diplomë është më e vlefshme [se të tjerat] dhe nuk kemi nevojë për licencim”, u shpreh një mësuese që kërkoi të mbetej anonime.

Sipas saj, problematika është shfaqur gjatë procesit të dytë të kualifikimit 10-vjeçar.

“Kaluam fazën e parë dhe çdo gjë mirë, u regjistruam, morëm pikët, 30 në dosje. Të nesërmen na u tha se jemi s’kualifikuar, sepse duhet licensimi. Kam 13 vite pune dhe më kërkohet të provoj sërish profesionin”, tregoi ajo për Citizens.al.

Avokati Gentian Sejrani, përfaqësues i “Drejtësi Sociale”, e konsideron udhëzimin të paligjshëm dhe diskriminues. Sipas tij ligji për arsimin parauniversitar nuk i jep ministrisë të drejtë të vendosë kritere për përjashtimin nga kualifikimi.

“Krijon trajtim të pabarabartë mes mësuesve që kanë përfunduar në të njëjtën periudhë, por trajtohen ndryshe”, argumentoi ai, “kolegëve të tyre nuk u kërkohet licenca apo provimi i shtetit për të dhënë provimin e kualifikimit, ndërsa këtyre po.”

Sipas Sejranit, një numër i madh mësuesish njihen në sistem si të tillë, por përjashtohen nga kualifikimi për shkak të këtij udhëzimi që organizatat e dërguan sot në Gjykatë Administrative.

“Disa prej tyre kanë kaluar edhe faza të mëparshme të kualifikimit. Tani u kërkohet provimi i shtetit për të marrë një titull që e kanë fituar më herët”, shtoi ai.

“Nuk e kuptoj çfarë lloj logjike ka nga ana e Ministrisë së Arsimit, për sa i përket titullit, sepse ata e kanë marrë titullin nëpërmjet kualifikimit që ka bërë ministria e arsimit.”

Rigels Xhemollari nga “Qëndresa Qytetare” theksoi se vendimi vjen në një moment kur sistemi arsimor përballet me mungesë mësuesish. Ai kujtoi se në qarqe si Dibra dhe Kukësi mungojnë mësues të matematikës dhe fizikës. Ndërkohë, 94% e mësuesve kanë mangësi në aftësitë digjitale.

Sipas Xhemollarit, udhëzimi vë në pikëpyetje edhe rolin e universiteteve.

“Ministria i thotë universitetit që kjo diplomë që ti u jep [mësuesve dhe], që i quan mësues, unë nuk e njoh, unë duhet t’i bëj edhe testin tim dhe pastaj t’i kualifikoj si mësues,” tha Xhemollari, sipas së cilit ministria ka marrë kompetencat e universitetit në kundërshtim me ligjin.

Aktualisht, sistemi i kualifikimit të mësuesve parashikon tre nivele: pas 5 vitesh titulli “mësues i kualifikuar”, pas 10 vitesh “mësues specialist” dhe pas 20 vitesh “mësues mjeshtër”.

Këto nivele shoqërohen me rritje page: 5%, 10% dhe 20%.

Në praktikë, për shkak të udhëzimit të vitit 2025, mësuesit që nuk kanë marrë provimin e licencimit mbeten jashtë procesit të kualifikimit. Kjo krijon pabarazi të drejtpërdrejtë në paga dhe trajtim profesional, krahasuar me kolegët e tyre.

Lexo gjithashtu:

• “Diferencimi në rroga dhe mungesa e pagës së 13-të po cenojnë dinjitetin”
• Shkolla nisi, ku janë nxënësit?

The post Udhëzimi që s’njeh mësuesit para 2011-ës përfundon në gjykatë appeared first on Citizens.al.