Parashikimet më të fundit afatgjata për pranverën e vitit 2026 tregojnë se dobësimi i fenomenit La Nina mund të ndikojë në kushtet sezonale të motit në Evropë.
Parashikohet një tendencë për presion më të ulët të ajrit mbi kontinent dhe presion më të lartë mbi veriun e largët, një model i zakonshëm në pranverat e lidhura me La Niñan, i cili konfirmohet edhe nga të dhënat historike.
Pranvera meteorologjike përfshin muajt mars, prill dhe maj. Ajo është një periudhë kalimtare nga dimri në verë, që sjell një gamë të gjerë kushtesh atmosferike, shkruan Severe Weather Europe.
Ngrohja stratosferike
Në stratosferë aktualisht po fillon një ngrohje e shpejtë, e cila mund të ndikojë në motin në fund të shkurtit dhe gjatë marsit, pra në fillim të pranverës meteorologjike.
Ngrohja stratosferike është një rritje e menjëhershme e temperaturës dhe presionit në stratosferë që shqetëson Polin e Veriut dhe, me kalimin e kohës, efektet e saj mund të shtrihen deri në shtresat më të ulëta të atmosferës.
Parashikimet për stratosferën, në lartësi rreth 30 kilometra, tregojnë një valë të fortë ngrohjeje, me temperatura deri në 40 gradë Celsius mbi normalen. Pritet që ky fenomen të favorizojë krijimin e zonave me presion të lartë mbi Grenlandë, duke hapur hapësirë për zona me presion të ulët mbi Evropën Perëndimore dhe Qendrore.
Kjo situatë mund të sjellë mot më të paqëndrueshëm, me temperatura nën mesataren në pjesët perëndimore, qendrore dhe veriore të Evropës, si dhe me reshje më të shumta në Evropën Perëndimore, Qendrore dhe Jugore.
Dobësimi i La Ninës
Afatgjatë, pritet që modelet e motit pranveror të ndikohen nga ndryshimet në Paqësor. La Nina, faza e temperaturave më të ulëta të oqeanit në Paqësorin tropikal, po dobësohet. Analizat më të fundit tregojnë se anomalitë e ftohta po tërhiqen gradualisht, ndërsa në pjesën lindore të rajonit tashmë po shfaqen anomali më të ngrohta.
Parashikimet afatgjata sinjalizojnë përfundimin e La Ninës dhe një kalim të mundshëm të shpejtë drejt fazës së El Niño, që mund të ndodhë që në verë. Një tranzicion i tillë i shpejtë është regjistruar disa herë edhe në të kaluarën. Analiza e atyre viteve tregon një tendencë për presion më të ulët të ajrit mbi Evropë gjatë pranverës, me presion më të lartë në veri.
Të dhënat historike të temperaturave për këto periudha tregojnë një prirje për temperatura nën mesatare, veçanërisht në pjesët veriore, qendrore dhe perëndimore të kontinentit. Kjo lidhet me një rrjedhje më të shpeshtë veri-lindore të ajrit, e cila favorizon depërtimin e masave ajrore më të ftohta drejt Evropës.
Parashikimi i ECMWF-së
Modeli evropian ECMWF për pranverën, pra për muajt mars, prill dhe maj, parashikon krijimin e një zone me presion të lartë mbi Atlantikun Verior dhe Evropën Juglindore.
Megjithatë, mbi pjesët qendrore dhe perëndimore të kontinentit pritet të vazhdojë tendenca e presionit më të ulët, e ngjashme me modelet e viteve kur La Niña po dobësohej.
Si pasojë, parashikimet e temperaturave tregojnë mot më të ngrohtë drejt juglindjes së Evropës, ndërsa në pjesët perëndimore, veriore dhe veri-qendrore pritet një tendencë për temperatura normale deri nën mesatare.
Sa i përket reshjeve, pritet një pranverë më e lagësht në pjesën më të madhe të kontinentit, çka është në përputhje me praninë e zonave me presion të ulët.
A mund të ketë borë?
Si një stinë kalimtare, pranvera mund të sjellë ende reshje bore, veçanërisht në gjysmën e parë të sezonit. Parashikimi i kombinuar i ECMWF dhe UK Met Office për muajin mars tregon sasi bore më të ulëta se mesatarja.
Megjithatë, parashikimi për prillin paraqitet më interesant, pasi sinjalizon sasi bore normale deri mbi mesatare në Evropën veri-qendrore, si edhe drejt veriut dhe lindjes së kontinentit.
Kjo situatë mund të lidhet me një zonë më të theksuar me presion të ulët mbi pjesën qendrore të Evropës gjatë prillit, e cila, në kombinim me presionin më të lartë në veri, favorizon rrjedhje veri-lindore të ajrit dhe krijimin e kushteve më të ftohta, të përshtatshme për reshje bore. /Telegrafi/
Me rastin e Ditës Botërore të Ligatinave, që shënohet çdo 2 shkurt, Citizens.al publikon këtë opinion shkencor të profesor Aleko Mihos, pedagog dhe studiues i ekosistemeve pranë Fakultetit të Shkencave të Natyrës, Universiteti i Tiranës.
Në këtë analizë, Prof. Miho ndalet te roli jetik i ligatinave për biodiversitetin, klimën dhe zhvillimin njerëzor, duke ofruar një pasqyrë historike dhe shkencore mbi gjendjen e tyre në Shqipëri.
Ai sjell të dhëna mbi tkurrjen e këtyre ekosistemeve, shërbimet ekologjike që ofrojnë dhe presionet gjithnjë në rritje nga aktiviteti njerëzor.
Artikulli vjen si një thirrje për reflektim dhe përgjegjësi institucionale, në një kontekst ku mbrojtja dhe menaxhimi i qëndrueshëm i ligatinave mbetet një nga sfidat kryesore mjedisore në vend.
Autor: Prof. Aleko Miho | Fakulteti i Shkencave të Natyrës, Universiteti i Tiranës.
ĂfarŃ janŃ ekosistemet ligatinore dhe sa tŃ pŃrfaqŃsuara janŃ ato nŃ vendin tonŃ?
Dy shkurti është Dita Botërore e Ligatinave (Wetlands), e cila përkon me datën e miratimit të Konventës për Ligatinat në 1971, ose Konventës RAMSAR, si njihet ajo sot rëndom, për faktin se miratimi u bë në qytetin iranian Ramsar në brigjet e Detit Kaspik.
Në kuptimin e ngushtë të fjalës, ligatinat, tokat e lagëta, ose si njihen ato shpesh, kënetat, janë hapësira që përmbyten rregullisht nga uji, qoftë dhe përkohësisht. Përmbytja bën që fundi i këtyre ekosistemeve të dallohet për mungesën e oksigjenit, dhe për proceset anaerobe.
Në këto kushte bimësia është e veçantë, e përshtatur në sasinë e madhe të ujit, por në kushtet e mungesës së oksigjenit. Por në kuptimin e gjerë, me termin ligatina nënkuptohen edhe gjithë hapësirat ujore që ndikojnë drejtpërdrejt në formimin, ushqimin dhe mbajtjen gjallë të zonave kënetore, si hapësirat lumore, liqenore, burimet dhe ujëmbledhësit.
Kuptimi i dytë është ai që lidhet shumë sot me rëndësinë e këtyre ekosistemeve në mbarë botën, por dhe me masat e ruajtjes, ripërtëritjes, dhe shfrytëzimit të qëndrueshëm të tyre.
Para viteve â60, ligatinat mbulonin mĂ« shumĂ« se 2,300 km2, e barabartĂ« me rreth 8% tĂ« territorit shqiptar, kjo falĂ« pasurive tĂ« shumta ujore, reshjeve, klimĂ«s, relievit tĂ« sheshtĂ« etj.
Vlen të kujtojmë këtu hapësirat kënetore të Maliqit (Korçë), përgjatë gjithë Ultësirës Bregdetare deri në Vurg (Sarandë) etj. Mbi gjysma e kësaj hapësire kënetore u thå në vitet 1960-1970 dhe u kthye në tokë bujqësore.
U sistemuan gjithashtu gjithë rrjedhjet e lumenjve që ushqenin këto hapësira; një rrjet i gjerë kanalesh kulluese, dhe shumë stacione pompimi (hidrovorë) mbajnë edhe sot këto toka në gjendje të tharë dhe i mbrojnë ato nga përmbytja.
Megjithatë, hapësirat e lagëta në Shqipëri mbulojnë rreth 970 km2, ose rreth 3% të gjithë territorit të vendit (400 km2 në zonën bregdetare). Pjesën më të madhe të tyre e zënë liqenet, lagunat bregdetare dhe ujëmbledhësit.
Bëhet fjalë për mbi 1300 zona kënetore të shpërndara në të gjithë vendin, ku bëjnë pjesë komplekset lagunore bregdetare dhe deltat lumore; shumë zona kënetore gjenden gjithashtu përgjatë brigjeve lumore, liqenore, ujëmbledhësve, burimeve etj.
ShŃrbimet ekologjike qĂ« ofrojnŃ ligatinat dhe rŃndŃsia pŃr ruajtjen e larmisĂ« biologjike
Kushdo që i njeh nga afër këto lloj mjedisesh, vëren menjëherë se në to jeta gëlon.
Prodhimtaria bimore neto e këtyre ekosistemeve është ndër më të lartat në planet, duke u renditur pas pyllit tropikal të shiut.
Prodhimtaria në zonat kënetore shkon deri në 2 kg/m2/vit (200 kv/ha/vit); kujtoj se prodhmtaria në tokat bujqësore të kujdesura mirë nga njeriu është mesatarisht më pak se 3 herë (rreth 650 g/m2/vit ose 65 kv/ha/vit).
Përveç përvetimit të bollshëm të dyoksidit të karbonit, ato ndihmojnë edhe në qarkullimin e lëndëve të tjera ushqyese (sidomos në reduktimin e azotit); për rrjedhojë këta ekosisteme ndihmojnë dukshëm edhe në zbutjen e klimës dhe të ngrohjes globale.
Ato strehojnë habitate të pasura dhe të mbrojtura për biodiversitetin, duke ruajtur brenda një hapësire shumë të kufizuar lloje të shumta të ujërave të ëmbla, por dhe të ujërave detare dhe të njelmëta.
Si hapĂ«sira shumĂ« prodhuese, mundĂ«sojnĂ« ushqim tĂ« bollshĂ«m dhe mbrojtje pĂ«r popullata tĂ« dendura shpendĂ«sh, me shumĂ« rĂ«ndĂ«si gjatĂ« rrugĂ«ve migratore. Ligatinat janĂ« vendet ku shumohen shumĂ« lloje peshqish dhe molusqesh â tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r peshkimin dhe akuakulturĂ«n.
Ekosistemet kënetore janë të rëndësishme për funksionin normal të biosferës dhe kontrollin e erozionit bregdetar dhe zbutjen nga përmbytjet; janë veçanërisht të dobishme për parandalimin e humbjeve të jetës dhe pronës duke zbutur përmbytjet dhe duke mbrojtur tokën nga stuhitë.
Ligatinat janë gjithmonë zona tranzitore mes rrjedhës ujore të një lumi dhe brigjeve të tij, apo ndërmjet pasqyrës ujore të një liqeni apo deti dhe brigjeve të tyre, me një lidhje të ndërsjelltë mes tyre; si të tilla ndihmojnë në formimin, ruajtjen dhe shëndoshjen e vijës bregore të këtyre ekosistemeve; ato ndihmojnë në mbajtjen e ujit, dhe zbutjen hovit nga përmbytjet.
Ligatinat janë të vetmet mjedise ku lëndët e azotuara reduktohen në azot molekular, i cili rikthehet përsëri në atmosferë, duke ndihmuar kështu në ruajtjen e përbërjes atmosferike gjatë 400-500 milion viteve të fundit.
Ligatinat gjithashtu formojnë ujëmbledhës natyrorë dhe ndihmojnë në ruajtjen e cilësisë së dëshirueshme të ujit. Këto mjedise ndihmojnë në filtrimin e prurjeve me ujëra të ëmbla, duke mbrojtur mjedisin bregdetar dhe jetën detare.
Ndihmojnë shumë edhe në pastrimin e ujit nga lëndët ndotëse, metale të rëndë, lëndë organike etj. Kjo dukuri e njohur si fitopastrim, përdoret sot në botën e zhvilluar në pastrimin e ujërave nëpërmjet ndërtimit të kënetave artificiale.
Qytetërimi është zhvilluar shpesh në afërsi të këtyre mjediseve ujore. Për bollëkun që ato ofrojnë, njeriu gjithmonë ka ndërtuar vendbanimet e veta pranë këtyre zonave, kujtojmë këtu qytetet antike të Butrintit, Orikut, Apollonisë, Lezhës, Shkodrës, etj.
Këto zona mbeten gjithmonë si vende të tërheqëse dhe çlodhëse për shumë vizitorë vendas dhe të huaj, mjedise me rëndësi për turizmin natyror, por edhe për turizmin kulturor, në kërkim të gjurmëve të hershme të zhvillimit njerëzor.
Ndikimi i njeriut në ekosistemet ligationre
Nga ana tjetër, ekosistemet ligatinore janë sot nën ndikimin e turizmit, peshkimit dhe akuakulturës, përftimit të kripës, industrisë, veprimtarisë portuale dhe transportit detar, urbanizimit dhe bujqësisë.
Jo rrallë këto shkaktojnë ndryshime në mjedisin fizik, përfshirë dhe në gjeomorfologji ose kripësi, në vlerat e oksigjenit të tretur, etj.; sëbashku, këto mund të shkaktojnë varfërimin e biodiversitetit dhe të shërbimeve të të ekosistemit, nga shqetësime në vijën bregdetare e deri te pakësimi i prodhimeve të detit.
Kjo është arsyea që zonat kënetore kanë qënë dhe mbeten ekosisteme shumë dobishme për botën e gjallë në përgjithësi, por edhe për vetë mbijetesën e njeriut. Si të tilla ato janë vende ushqimi, riprodhimi dhe strehë për një botë të pasur shtazore, veçanërisht për peshqit dhe shpendët ujorë dimërues ose migrues, disa prej tyre të rrezikuar globalisht.
Kuptimi i shkaqeve dhe pasojave të këtyre presioneve antropogjene ndihmon në përcaktimin e strategjive efektive të menaxhimit që minimizojnë pasojat negative dhe promovojnë përdorimin e qëndrueshëm të burimeve të vlefshme.
Për këtë njohja, dhe më tej shfrytëzimi si duhet, ruajtja dhe mbrojtja e tyre shihet me përparësi nga legjislacioni kombëtar dhe konventat ndërkombëtare, përfshirë këtu dhe Direktivën Kuadër Ujit (WFD, 60/2000), Konventën Ramsar, Konventën e Bernës, Konventën e Barcelonës, IUCN, WWF etj.
Qasja ligjore pŃr mbrojtjen dhe menaxhimin e qĂ«ndrueshĂ«m tŃ ligatinave nŃ vendin tonŃ?
Ligatinat dallohen për larmi habitatesh me vlera natyrore dhe biologjike; por ato janë ekosisteme mjaft të ndërlikuara dhe njëkohësisht të brishta ndaj ndikimit të njeriut.
Kjo është arsyeja që ato janë në vëmendje të veçantë në Direktivën Kuadër të Ujërave (WFD, 60/2000).
Një pjesë e mirë e tyre në Shqipëri kanë sot një status mbrojtje, si Park Kombëtar (Butrinti, Divjakë-Karavasta, Prespa, Lura, Vjosa, Dajti, Thethi etj.), si Rezervate Natyrore (Kune-Vaini, Patok-Fushëkuqe, etj.), si Peizazh i Ujor/Tokësor (Pogradeci, Rrushkulli, Pishë-Poro, Shkodra-Buna-Velipoja, Orikumi, etj.).
ShqipĂ«ria ka sot 4 zona tĂ« mĂ«dha qĂ« bĂ«jnĂ« pjesĂ« nĂ« listĂ«n e KonventĂ«s Ramsar: Butrinti-Ăuka-Stillo (SarandĂ«), Karavasta-Divjaka (LushnjĂ«) dhe Liqeni i ShkodrĂ«s-Lumi Buna-Velipoja (ShkodĂ«r) dhe Prespa.
Në tërësi, njohja e gjithë përbërësve biologjikë të ekosistemeve ujorë ndihmon më mirë pushtetin vendor dhe qendror në vend në shfrytëzimin e qëndrueshëm të pasurive ujore, në ruajtjen e ekosistemeve me habitate të pasura në lloje, me lloje të rralla dhe endemike, me habitate të brishta etj.
Kjo mund të ndihmojë për të shmangur shfrytëzimin e skajshëm, pa kriter, drejt një shfrytëzimi të qëndrueshëm, në sektorë të tillë si peshkimi dhe akuakultura, gjuetia, në urbanizimin e skajshëm, në vjeljen e bimëve aromatiko-mjekësore dhe produkteve të tjera, në ndërtimin e HEC-eve në lumenj etj.
Por dhe në masa mbrojtëse për të shmangur ndotjen nga urbanizimi dhe turizmi i pakontrolluar, nga përdorimi i keq i tokës dhe shpyllëzimet, nga bujqësia dhe blegtoria e pa kontrolluar, nga industria, nga trafiku dhe portet, etj.
Gjithë këto kërkesa burojnë që nga vetë Kushtetuta jonë, legjislacioni mjedisor vendas, por dhe nga shumë detyrime ndaj konventave ndërkombëtare, si dhe kërkesave të BE të miratuara nga Shqipëria.
Dy foto të Statujës së Lirisë në Nju Jork, të cilat pretendohet se janë bërë me më shumë se 100 vjet diferencë, po qarkullojnë në rrjete sociale me pretendimin se ato janë prova të mjaftueshme për të vërtetuar se nuk ka patur ndonjë rritje të ndjeshme të nivelit të detit, një pasojë e njohur e ngrohjes globale.
Problemi me imazhin e mĂ«sipĂ«rm qĂ«ndron pikĂ«risht nĂ« mungesĂ«n e kontekstit. Pa e ditur nĂ«se fotot janĂ« bĂ«rĂ« nĂ« baticĂ« tĂ« lartĂ« apo tĂ« ulĂ«t, nuk ka asnjĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tâi krahasuar ato.Â
Metodat shkencore të matjes mund të përshkruajnë ndryshimet në nivelin e detit me shumë saktësi dhe ato tregojnë se ai është rritur ndjeshëm në Gjirin e Nju Jorkut gjatë njëqind viteve të fundit.
Administrata KombĂ«tare Oqeanike dhe Atmosferike (NOAA) amerikane thekson se mĂ«nyra e saktĂ« pĂ«r tĂ« matur ndryshimet afatgjata Ă«shtĂ« me anĂ« tĂ« nivelit mesatar tĂ« detit, i llogaritur nga seritĂ« historike qĂ« eliminojnĂ« efektet momentale tĂ« baticave dhe kushteve tĂ« motit.Â
Sipas ShĂ«rbimit KombĂ«tar tĂ« Oqeaneve tĂ« qeverisĂ« amerikane, niveli i detit mund tĂ« rritet me dy mekanizma tĂ« ndryshĂ«m si pasojĂ« e ndryshimeve klimatike. SĂ« pari, ndĂ«rsa oqeanet ngrohen pĂ«r shkak tĂ« njĂ« temperature globale nĂ« rritje, uji i detit bymehet, duke zĂ«nĂ« mĂ« shumĂ« hapĂ«sirĂ« âânĂ« pellgun e oqeanit dhe duke shkaktuar njĂ« rritje tĂ« nivelit tĂ« ujit. Mekanizmi i dytĂ« Ă«shtĂ« shkrirja e akullit mbi tokĂ«, e cila mĂ« pas shton ujĂ« nĂ« oqean.
âBatica nĂ« Nju Jork ndryshon me rreth 1.5 metra. NĂ« varĂ«si tĂ« kohĂ«s sĂ« ditĂ«s kur Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« fotografia, ndryshimi i dukshĂ«m mund tĂ« jetĂ« i madh ose praktikisht i papĂ«rfillshĂ«mâ, shpjegoi pĂ«r Metsul Jacqueline Austermann, njĂ« profesore nĂ« universitetin Columbia e cila hulumton ndryshimet nĂ« nivelet e oqeanit.Â
Më tej, që nga viti 1856, NOAA ka mbajtur matje të vazhdueshme në Battery Park, të vendosur në majën jugore të Manhattanit, vetëm pak kilometra nga Statuja e Lirisë. Këto të dhëna konsiderohen si një pikë referimi për monitorimin e nivelit të detit në rajon.
Sipas NOAA, niveli relativ i detit nĂ« zonĂ« Ă«shtĂ« rritur rreth 30 centimetra nĂ« 100 vitet e fundit, me njĂ« shpejtĂ«si mesatare prej afĂ«rsisht 3 milimetrash nĂ« vit. NĂ« dekadat e fundit, kjo shpejtĂ«si Ă«shtĂ« pĂ«rshpejtuar, duke arritur nĂ« rreth 4.5 milimetra nĂ« vit nĂ« Nju Jork.Â
Në shkallë globale, NOAA dhe NASA vlerësojnë se nivelet e oqeaneve janë rritur midis 20 dhe 25 centimetrave që nga viti 1880. Vetëm që nga viti 1993, rritja mesatare globale ka qenë pothuajse 10 centimetra, duke demonstruar intensifikimin të fenomenit kohët e fundit.
Rritja e nivelit tĂ« detit nuk Ă«shtĂ« njĂ« fenomen teorik. Ndikimet e tij po ndihen.Â
NjĂ« studim i botuar pas Uraganit Sandy nĂ« vitin 2012 arriti nĂ« pĂ«rfundimin se rritja e nivelit tĂ« oqeaneve shtoi afĂ«rsisht 8 miliardĂ« dollarĂ« dĂ«me shtesĂ« nĂ« rajonin e Nju Jorkut. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, parashikimet nga Paneli i Ndryshimeve Klimatike tĂ« qytetit tregojnĂ« se, deri nĂ« vitin 2050, nivelet e detit mund tĂ« rriten me 28 deri nĂ« 53 centimetra shtesĂ«. Kjo do tĂ« rrisĂ« frekuencĂ«n e tĂ« ashtuquajturave âpĂ«rmbytje tĂ« ditĂ«ve me diellâ, kur baticat jashtĂ«zakonisht tĂ« larta shkaktojnĂ« pĂ«rmbytje edhe pa shi ose stuhi.Â
Sipas Kenneth G. Miller, profesor i Shkencave tĂ« TokĂ«s dhe Planetare nĂ« universitetin Rutgers, mohimi i rritjes sĂ« nivelit tĂ« detit bazuar nĂ« imazhe tĂ« izoluara injoron dekada hulumtimi. âRritja globale prej 3.3 mm nĂ« vit dhe rritja lokale nĂ« Nju Jork prej 4.5 mm nĂ« vit Ă«shtĂ« njĂ« fakt i dokumentuar nga satelitĂ«t dhe matĂ«sit e baticĂ«s,â tha ai.
PĂ«rmbytjet prekĂ«n disa qarqe tĂ« ShqipĂ«risĂ« nĂ« jabĂ«n e dytĂ« tĂ« Janarit, duke shkaktuar bllokime rrugĂ«sh, dĂ«me materiale dhe ndĂ«rprerje tĂ« pĂ«rkohshme tĂ« aktiviteteve nĂ« zona urbane dhe rurale, si pasojĂ« e reshjeve tĂ« dendura dhe vĂ«rshimeve tĂ« ujĂ«rave. Sipas autoriteteve, moti i keq ka shkaktuar njĂ« tĂ« vdekur, pĂ«rmbytjen e gati 1600 banesave dhe [âŠ]
Mëngjesi i 9 prillit të vitit 2025 ishte tragjik për Habib Dinën nga Rahoveci. Në një hektar vresht në kodrat lindore të qytetit nuk kishte mbetur asnjë syth i padëmtuar.
Ngrica e orëve të para të mëngjesit, që zbriti nën -5 gradë, shkatërroi gjithçka.
âKur kam dalĂ« nĂ« vnesht, e kam pas krejt shkrumb⊠mâu ka dok si me i pas ra njĂ« mortajĂ«â, thotĂ« ai.
Ky fenomen goditi pjesën më të madhe të vreshtave të Rahovecit e Suharekës. Dëmi ishte i madh për të gjithë, pasi hardhitë e rrushit kishin filluar të lulëzojnë, pasi në mars temperaturat ishin mbi 20 gradë Celsius.
Përkundër përvojës familjare me breza, Habibi thotë se kishin të pamundur të parashikojnë një mot të tillë. Metodat tradicionale nuk pinë më ujë: kur bie shi, bie pafund duke shkaktuar vërshime, e kur fillon vapa, ajo zgjatë me javë pa asnjë rigë shiu.
Shkenca prapa "çmendurisë" së motit
Këto çrregullime janë derivat i drejtpërdrejt i ngrohjes globale, që e shkaktojmë vet ne njerëzit. Aktivitetet njerëzore, si djegia e lëndëve fosile, shpyllëzimi dhe bujqësia intensive kanë rritur emetimet e gazeve serrë si dioksidi i karbonit, metani dhe oksidi i azotit.
Ironikisht, vetĂ« bujqĂ«sia Ă«shtĂ« edhe viktimĂ«, edhe shkaktare nĂ« njĂ« masĂ«. Ădo lĂ«vrim toke liron gazra nĂ« atmosferĂ«, ndĂ«rsa pĂ«rdorimi i plehrave kimike dhe blegtoria rrisin praninĂ« e oksidit tĂ« azotit dhe metanit.
Këto gazra krijojnë një shtresë në atmosferë që bllokon nxehtësinë e diellit, duke rritur temperaturën mesatare të planetit.
Krejt kĂ«to çârregullime kanĂ« burimin tek ndryshimet klimatike, qĂ« dukeshin tĂ« largĂ«ta pĂ«r njerĂ«zit nĂ« KosovĂ« para disa viteve.
Megjithatë, një raport i vitit 2024 nga NATO për Ndikimin e Klimës në Siguri ngriti alarmin në Kosovë. Vendi ynë ishte në pikën e kuqe të rajonit, ku pritet të përballemi me rritje më të shpejtë të temperaturave sesa mesatarja botërore, duke përjetuar valë të nxehta të gjata, përmbytje të përsëritura dhe zjarre pyjore gjithnjë e më të rrezikshme.
Kjo situatë, e kombinuar me rritjen e popullsisë dhe me menaxhimin e dobët të burimeve ujore, rrezikon të çojë vendin drejt mungesës serioze të ujit në dekadat e ardhshme.
Sipas raportit, âparashikimet e temperaturave mĂ« tĂ« larta dhe rritja e rrezikut nga zjarret, ulja e reshjeve dhe shtimi i popullsisĂ« tregojnĂ« se deri nĂ« vitin 2050, katĂ«r nga pesĂ« pellgjet ujore tĂ« KosovĂ«s mund tĂ« pĂ«rballen me stres ose mungesĂ« uji, gjĂ« qĂ« mund tĂ« ndikojĂ« nĂ« furnizimin me ujĂ« si pĂ«r popullsinĂ« lokale, ashtu edhe pĂ«r trupat e KFOR-itâ.
Raporti i NATO-s i vitit 2024 thekson se nĂ« KosovĂ«, numri i ditĂ«ve me temperatura mbi 35°C mund tĂ« rritet nga 4.4 ditĂ« nĂ« vit nĂ« periudhĂ«n 2020â2039 nĂ« mbi 39 ditĂ« deri nĂ« fund tĂ« shekullit, nĂ« skenarin mĂ« tĂ« keq.
Viti 2024 ishte viti mĂ« i nxehtĂ« i regjistruar ndonjĂ«herĂ« nĂ« histori me rreth 1.55 gradĂ« celsius mbi nivelin paraindustrial. Por, ky rekord po âthyhetâ vit pas viti nga 2015-ta, sipas OrganizatĂ«s Meteorologjike BotĂ«rore.
Ato ndodhin për shkak të rritjes së emetimeve të gazeve serrë si dioksidi i karbonit, metani dhe oksidi i azotit, të cilat çlirohen nga djegia e lëndëve djegëse fosile, shpyllëzimi, bujqësia intensive dhe industria.
Këto gazra grumbullohen në atmosferë dhe bllokojnë nxehtësinë e diellit brenda hapësirës tokësore, duke shkaktuar ngrohje globale. Si pasojë, ndryshojnë modelet e reshjeve, rritet frekuenca e thatësirave, përmbytjeve dhe valëve të nxehtësisë, gjë që ndikon drejtpërdrejt tek ne. E kështu vijnë ndryshimet klimatike, që një prej caqeve e kanë bujqësinë.
âBujqĂ«sia sâĂ«shtĂ« mĂ« si dikurâ
Ecnim mes rreshtave të vreshtave në Rahovec bashkë me Habib Dinën. Ai ka një jetë në vreshta. Familjarisht gjithmonë kanë punuar. Duket që më lehtë ec mes hardhive se sa në asfalt.
Dëshira për ta avancuar jehonën e rrushit të qytetit të tij nuk e ka lënë edhe pa aktivitet shoqëror, duke e themeluar dhe udhëhequr Shoqatën e vreshtarëve.
Ai së bashku me vreshtarët e tjerë kërkuan ndihmë edhe për dëmin e shkaktuar nga ngricat e fillimit të vitit 2025.
Me ta u morën fillimisht Ministria e Bujqësisë e tutje Komuna e Rahovecit, por nuk u kompensua për dëmet e ngricave. Vizita në terren, raporte dhe aty përfundoi gjithçka. Në llogaritë e tyre nuk u derdh asnjë cent.
Habib Dina frikĂ«sohet se tĂ« tilla âsulmeâ nga natyra mund tĂ« jenĂ« mĂ« tĂ« shpeshta, marrĂ« parasysh trendin e 15 viteve tĂ« fundit.
âNga viti 2010 e tutje ka filluar ndryshimi. Ka ra breshĂ«r shumĂ«, gati çdo vit e shkatĂ«rronte njĂ« territor tĂ« vreshtaveâ, thotĂ« ai, teksa kujton se si, nĂ« verat e fundit, reshjet e breshrit janĂ« shndĂ«rruar nĂ« kĂ«rcĂ«nim tĂ« pĂ«rvitshĂ«m, shpesh duke rĂ«nĂ« edhe natĂ«n.
âPara katĂ«r viteve ka ra breshĂ«r nĂ« ora 22:00. NatĂ«n nuk ka ra kurrĂ« bre breshĂ«r, rrallĂ« e rrallĂ« herĂ«. Kjo tregon se moti Ă«shtĂ« çârregulluâ, shton ai, duke tundur kokĂ«n.
MegjithatĂ«, ai tregon pĂ«r parashikimin tradicional qĂ« ju ka ndihmuar dikur, ânĂ«se dita ka qenĂ« e nxehtĂ« e nata e çelne, gjasat pĂ«r brymĂ« janĂ« 100%. Aty mundesh me e mbrojt hardhinĂ« me tym, ose me ujĂ«. NĂ« shtetet e zhvilluara pĂ«rdorin sisteme qĂ« lagin vreshtin gjatĂ« natĂ«s. KĂ«shtu e heqin tĂ« ftohtin. Ne kemi ndezĂ« kashtĂ« edhe goma nĂ«pĂ«r vresht dhe e kemi mujtĂ« tĂ« ftohtitâ, kujton ai, qĂ« nĂ« -6 gradĂ« kĂ«to masa parandaluese nuk kryejnĂ« punĂ«.
Por, breshĂ«ri e ngrica janĂ« vetĂ«m fillimi i tregimit tĂ« tij. âKĂ«to katĂ«r vitet e fundit ka nisĂ« mos me pas borĂ« gjatĂ« dimritâ, shpjegon Habibi. âE bora ndikon nĂ« resurset nĂ«ntokĂ«sore qĂ« nuk ngihet toka me ujĂ«. E kur nuk ngihet toka, nuk ka as pusetĂ« qĂ« me nxjerr ujĂ« pĂ«r me ujit. Sistemet e ujitjes nuk janĂ« tĂ« shpĂ«rndara mĂ« pasâ.
Inxhinieri i bujqësisë, shumë vjet udhëheqës i programit të USAID-it për bujqësi, Fatmir Selimi shpjegon se nga 280 mijë hektarë me potencial për ujitje, vetëm rreth 20 mijë janë realisht nën ujitje.
âSistemi i ujitjes pĂ«rdoret vetĂ«m nĂ« 10â15% tĂ« kapaciteteve ekzistueseâ, thotĂ« Selimi, duke theksuar se mungesa e dijes tek bujqit nĂ« shumĂ« raste dhe mungesa e planifikimit pĂ«r pĂ«rdorimin e ujit e rĂ«ndon problemin.
Ai thotĂ« se sistemet moderne tĂ« ujitjes, si ato pikĂ«âpikĂ« dhe digjitalizimi i tyre, po hyjnĂ« ngadalĂ« nĂ« pĂ«rdorim, por pa njĂ« strategji tĂ« qĂ«ndrueshme pĂ«r menaxhimin e ujit, çdo verĂ« e nxehtĂ« e kthen mungesĂ«n e ujit nĂ« krizĂ«.
Ky çâekuilibĂ«r nuk pĂ«rfundon mĂ« kaq. Vreshtaria Ă«shtĂ« njĂ« nga sektorĂ«t mĂ« tĂ« ndjeshĂ«m ndaj ndryshimeve klimatike. Rrushi kĂ«rkon ekuilibĂ«r midis diellit dhe shiut, nxehtĂ«sisĂ« dhe lagĂ«shtisĂ«.
âThatĂ«sia ndikon nĂ« rendiment, nĂ« pjekje, nĂ« kohĂ«n kur del rrushiâ, shpjegon Habibi, ânĂ«se rrushi ka pas kushte normale me dalĂ« me datĂ«n 1 shtator, nga thatĂ«sia ai sâmundet edhe mbetet i imĂ«t, nuk ka kualitet.â
Vera e vitit 2024, kujton ai, ishte ndĂ«r mĂ« tĂ« nxehtat ndonjĂ«herĂ«, âtemperaturat kanĂ« arrit deri nĂ« 44 gradĂ«. Edhe nata ka qenĂ« e nxehtĂ«, e kĂ«tĂ« vit veç pak mĂ« e flladitshmeâ.
âKur del rrushi pa kualitet, importi tĂ« mund. TregtarĂ«t largohen, e humb klientinâ, tregon ai.
Në mungesë të sistemit të ujitjes dhe pajisjeve mbrojtëse, fermerët përballen të pambrojtur.
âNuk jemi tĂ« pĂ«rgatitur, as nuk ka kushte. Qeveria nuk Ă«shtĂ« interesu. Ne veç çka Ă«shtĂ« prej Zotitâ, thotĂ« Habibi me njĂ« ton dorĂ«heqjeje.
PĂ«r tĂ«, vreshtaria nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m punĂ«, por pasuri kombĂ«tare qĂ« duhet ruajtur. âVreshtaria e KosovĂ«s Ă«shtĂ« pasuri. Duhet me pas ligj pĂ«r me e mbrojtâ, thotĂ« me bindje.
Këtë hall ai thotë se nuk e kishin menduar, pasi dikur ka qenë disi e projektuar të funksionojë si duhet.
âAtĂ«herĂ« ka qenĂ« nĂ« vijĂ«, si e programume, pritshe me ra shi qat javĂ«, edhe bike. BorĂ« ka pas. Ka pas stinĂ«. E tash sâke as pranverĂ«, as vjeshtĂ«â, thotĂ« teksa buzĂ«qesh lehtĂ«, si tĂ« kujtonte njĂ« rend natyror qĂ« sâkthehet mĂ«.
âPranvera po bĂ«het e ftohtĂ«, po kthehet kah dimri, e vjeshta po merr nxehtĂ«. NĂ« vitin 2024 pemĂ«t kanĂ« lulĂ«zu nĂ« vjeshtĂ«. Ajo ia ka prish ciklin. Ădo ndryshim qĂ« ndodh, patjetĂ«r qĂ« e ka efektin e vetâ.
Sipas ekspertit të bujqësisë Fatmir Selimi, bujqësia e Kosovës nuk është përgatitur për një klimë që ka ndryshuar kaq shpejt.
âBujqĂ«sia e KosovĂ«s ka qenĂ« e mĂ«suar me kushtet pĂ«rafĂ«rsisht tĂ« njĂ«jta gjatĂ« viteve dhe pasi ka filluar ndryshimi nĂ« kĂ«to 10 deri 15 vitet e fundit, bujqit po ndryshojnĂ« dhe po tentojnĂ« me ju pĂ«rshtatĂ« kushteve tĂ« rejaâ, thotĂ« ai, duke treguar se pĂ«rshtatja nuk po ndodhĂ« e plotĂ«.
Raportet e ministrisë
Tregimi i Habibit nuk është i vetëm. Ato që ai i ka bartë në shpinën e tij, e tregojnë edhe raportet zyrtare të Ministrisë së Bujqësisë. Pasojat e ndryshimeve klimatike lexohen qartë në Raportet e Gjelbra të viteve të fundit.
Në Raportin e Gjelbër të vitit 2023, sektori i pemëve paraqitet si një nga më të prekurit nga ndryshimet klimatike. Aty thuhet se rendimentet e mollëve, dardhave dhe kumbullave kanë rënë dukshëm për shkak të ngricave të prillit që dëmtuan frutat e hershme, ndërsa temperaturat ekstreme dhe mungesa e reshjeve në verë çuan në tkurrje të prodhimit në kulturat që kërkojnë lagështi të vazhdueshme, si rrushi dhe pjeshka.
Në të njëjtin raport, përmendet se rendimentet e grurit dhe misrit në rajonet e Dukagjinit e Anadrinit ishin më të ulëta për shkak të thatësisë gjatë fazës së pjekjes, çka solli kokrra më të vogla dhe cilësi më të dobët.
E njĂ«jta gjendje pasqyrohet edhe nĂ« Raportin e GjelbĂ«r tĂ« vitit 2022, ku Ministria konstaton se periudhat e zgjatura tĂ« thatĂ«sirĂ«s dhe temperaturat e larta gjatĂ« verĂ«s kishin shkaktuar ulje tĂ« rendimenteve tĂ« drithĂ«rave dhe dĂ«mtime tĂ« kulturave nĂ« perime. Po aty theksohet se breshĂ«ri dhe reshjet e forta nĂ« muajt majâqershor kishin shkatĂ«rruar pjesĂ«risht prodhimin nĂ« Rahovec e SuharekĂ«, duke e lĂ«nĂ« njĂ« pjesĂ« tĂ« fermerĂ«ve pa tĂ« ardhura. NĂ« raport, pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, pĂ«rmendet se ândryshimet klimatike po krijojnĂ« pasiguri tĂ« madhe nĂ« planifikimin bujqĂ«sorâ.
NĂ« Raportin e GjelbĂ«r 2021, kjo pasiguri shihet nĂ« mungesĂ«n tĂ« borĂ«s gjatĂ« dimrit dhe nĂ« mungesĂ«n e reshjeve tĂ« pranverĂ«s qĂ« kanĂ« ndikuar nĂ« uljen e rendimenteve. Ministria konstaton se rendimenti i grurit dhe misrit ishte mĂ« i ulĂ«t se nĂ« vitin 2020, ndĂ«rsa nĂ« sektorin e pemĂ«ve vĂ«rehet se âlulĂ«zimi i vonuar dhe temperaturat e larta gjatĂ« verĂ«s kanĂ« ndikuar nĂ« cilĂ«sinĂ« e frutaveâ. Raporti paralajmĂ«ron pĂ«r ândryshime tĂ« papritura tĂ« temperaturaveâ qĂ« shkaktojnĂ« stres nĂ« bimĂ«, njĂ« dukuri qĂ« bujqit tashmĂ« e pĂ«rjetojnĂ« çdo sezon.
NĂ«se kthehemi edhe mĂ« herĂ«t, Raporti i GjelbĂ«r i vitit 2019 kishte qenĂ« njĂ« ndĂ«r tĂ« parĂ«t qĂ« kishte paralajmĂ«ruar drejtimin qĂ« do tĂ« merrte klima. NĂ« tĂ« dokumentohet se temperaturat mesatare vjetore pĂ«r periudhĂ«n 2002â2018 kishin shĂ«nuar rritje tĂ« ndjeshme, ndĂ«rsa sasia e reshjeve kishte rĂ«nĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« vazhdueshme.
Ky raport lidh drejtpĂ«rdrejt kĂ«to ndryshime me rĂ«nien e rendimenteve nĂ« disa kultura bazĂ«, si gruri dhe patatja, tĂ« cilat u pĂ«rballĂ«n me mungesĂ« uji dhe reshje tĂ« pakontrolluara gjatĂ« sezonit tĂ« mbjelljeve. Ministria kishte paralajmĂ«ruar qĂ« âkushtet klimatike tĂ« paqĂ«ndrueshme po ndikojnĂ« nĂ« ciklet prodhuese dhe nĂ« koston e prodhimit bujqĂ«sorâ, njĂ« vĂ«rejtje qĂ« sot tingĂ«llon si parashikim i pĂ«rmbushur.
Sipas inxhinierit të bujqësisë Fatmir Selimi, shumë bujq kanë filluar të kuptojnë se ndryshimi është i pashmangshëm, dhe po e përballojnë atë me dije. Ai thotë se bujqit po modernizohen, po bëjnë analiza të tokës dhe ujit, po marrin këshilla teknike dhe po i përshtatin kulturat dhe teknologjitë me kërkesat e tregut dhe me klimën e re.
âEfikasiteti nĂ« prodhimtari Ă«shtĂ« rritur pasi qĂ« bujqit kanĂ« rritur njohuritĂ«, kĂ«shillohen me ekspertĂ« privat, marrin kĂ«shilla nga barnatoret bujqĂ«sore dhe pĂ«rdorin inpute dhe teknologji tĂ« reja qĂ« tĂ« rrisin prodhimtarinĂ« dhe kualitetin dhe tĂ« zvogĂ«lojnĂ« koston e prodhimitâ, thotĂ« ai.
Kjo përshtatje e bujqve sipas tij shihet tek gruri ku përdorimi i variteteve të reja ka sjellë rritje të rendimentit, teksa zhvendosja e prodhimtarisë në masë të madhe në sera edhe të digjitalizuara, farave hibride e plehrave cilësorë, po i mban bujqit në lojë.
SidoqoftĂ«, Selimi kujton se ndikimi i klimĂ«s i prek pothuaj tĂ« gjitha kulturat, por goditje mĂ« tĂ« fortĂ« jep te pemĂ«t dhe perimet. Efekti Ă«shtĂ« jo vetĂ«m njĂ« sezonal, por qĂ« humbja e investimit nga dĂ«mi qĂ« mund tâi bĂ«j ngrica, breshĂ«ri apo thatĂ«sia, njĂ« bujk e demoralizon pĂ«r tĂ« vazhduar tutje dhe ju shton frikĂ« bujqve tĂ« rinj.
Ai tregon se ânĂ« vitet e fundit kemi pas reshje tĂ« tepĂ«rta nĂ« muajin maj dhe qershor qĂ« ka ndikuar nĂ« mospunim tĂ« tokĂ«s dhe zvogĂ«lim tĂ« rendimentitâ, duke shtuar se reshjet e tepĂ«rta çojnĂ« nĂ« situatĂ«n kur kulturat bujqĂ«sore sulmohen nga sĂ«mundje qĂ« shkatĂ«rrojnĂ« gjithĂ« rendimentin.
Bashkim Kastrati nga Instituti Hidrometeorologjik i Kosovës, hidrolog që përcjell ndryshimet klimatike, në analizat e tij ka treguar se nëse krahasojmë vitet 1991-2015 me vitet 2016-2024 rënia në sasinë mesatare të reshjeve është afër 14 milimetra. Gjithashtu, një krahasim në sasinë mesatare të reshjeve në nivel vendi nga 2015-2024 ka një rënie 4.4%. Megjithatë, nëpër vite edhe sikur sasia e reshjeve mos të ketë ndryshuar shumë, problemi që sjell ndryshimi klimatik është tek shpërndarja e reshjeve nëpër muaj.
âPranvera po karakterizohet gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« me reshje intensive dhe tĂ« pĂ«rqendruara nĂ« periudha tĂ« shkurtra. KĂ«to shira tĂ« rrĂ«mbyeshĂ«m nuk arrijnĂ« tĂ« pĂ«rthithen nga toka, duke shkaktuar erozion, largim tĂ« lĂ«ndĂ«ve ushqyese dhe vĂ«shtirĂ«si nĂ« mbjelljet e hershme. NdĂ«rkohĂ«, numri i ditĂ«ve me reshje tĂ« moderuara po zvogĂ«lohet, çka e bĂ«n furnizimin natyror tĂ« tokĂ«s me ujĂ« shumĂ« tĂ« paqĂ«ndrueshĂ«mâ, tregon Kastrati.
Duke u kthyer në Kosovë, Kastrati tregon që kur shihen modelet dhe diagramet e reshjeve, vërehet qartazi se vera është e thatë, e temperatura mbi 35 gradë me ditë të tëra.
âTĂ« dhĂ«nat e paraqitura tregojnĂ« se muajt verorĂ« po shĂ«nojnĂ« njĂ« rĂ«nie tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« reshjeve, e cila nĂ« disa skenarĂ« mund tĂ« arrijĂ« deri nĂ« â50%. Ky deficit shoqĂ«rohet me temperatura mĂ« tĂ« larta, avullim mĂ« tĂ« madh dhe mungesĂ« tĂ« ditĂ«ve me shi tĂ« njĂ«pasnjĂ«shme, duke krijuar kushte pĂ«r thatĂ«sira agrometeorologjikeâ, tregon ai.
Regional Rural Development Standing Working Group kanë bërë një analizë për Ballkanin Perëndimor ku trajtojnë rrezikun e ndryshimeve klimatike. Ajo që parashikohet deri në vitin 2050 duke u bazuar në Shërbimin për Indikatorët e Ujit në Adaptimin ndaj Ndryshimeve Klimatike (SWICCA) për të ardhmen në aspektin e reshjeve është shqetësuese.
âSipas kĂ«saj parashikimi, shihet se gjatĂ« periudhĂ«s qershorâtetor do tĂ« ketĂ« mĂ« pak reshje, duke filluar nga 4.8% nĂ« qershor deri nĂ« 11.9% nĂ« korrik, ndĂ«rsa temperaturat do tĂ« rriten nga 1.5 nĂ« 3°C nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n periudhĂ«. NĂ« pjesĂ«n tjetĂ«r tĂ« vitit, nĂ«ntorâmaj, reshjet do tĂ« rriten nga 7.6% nĂ« dhjetor deri nĂ« 17.6% nĂ« shkurt, gjĂ« qĂ« mund tĂ« shkaktojĂ« pĂ«rmbytjeâ, thuhet aty. Ashtu sikur edhe nisi nĂ« 18 dhe 19 nĂ«ntor tĂ« viti 2025, kur brenda dy ditĂ«ve pati reshje dhe pĂ«rmbytje nĂ« disa zona tĂ« KosovĂ«s.
Këtë rrezik e konfirmon edhe Ministria e Bujqësisë, duke thënë se nëse trendet klimatike vazhdojnë, do të ketë rrezik serioz në ulje të rendimenteve, stres ujor e erozion, bujqësia do të përballet me rreziqe serioze (ulje të rendimenteve, ulje në të ardhura, stres ujor e erozion.
âBujqit presin shtetin qĂ« sâpo u vjenâ
Fakti i konfirmuar nëpër raportet e Gjelbra të ministrisë nuk përcillet me veprime që vërehen. Përveç subvencionimit dhe granteve, bujqit kanë nevojë për dorën e shtetit edhe në rastet kur kulturat e tyre bujqësore dëmtohen nga kushtet ekstreme natyrore.
Ngrica e prillit në vreshta bëri dëme shumë të mëdha. Në dokumentin e vlerësimit të dëmeve në terren nga komisioni i ministrisë, kemi parë që është mbi 7 milionë euro, duke prekur prej 20 deri 70% të varieteteve të vreshtave.
Duke ditur që bujqësia është një prej sektorëve kryesorë në Kosovë, për Fatmir Selimin fatkeqësisht deri tash ka pasur improvizime dhe jo një strategji serioze.
âKosova ka nevojĂ« urgjente pĂ«r StrategjinĂ« e pĂ«rballimit me ndryshime klimatike nĂ« bujqĂ«si, pĂ«r diversifikim tĂ« kulturave bujqĂ«sore dhe njĂ« politikĂ« tĂ« qartĂ« pĂ«r pĂ«rdorimin e ujit, tokĂ«s dhe pyjeve si burime natyroreâ, thotĂ« ai qĂ« pĂ«r shumĂ« vjet ka ndihmuar nĂ« kĂ«to aspekte pĂ«rmes organizatave ndĂ«rkombĂ«tare.
Këto politika, sipas Selimit, nuk mund të mbesin vetëm në letër, dhe jo vetëm në nivel qendror, por edhe në atë lokal.
NĂ« nivel kombĂ«tar ai sheh nevojĂ«n pĂ«r ligje, rregullore dhe kritere tĂ« qarta qĂ« adresojnĂ« ndryshimet klimatike, ndĂ«rsa niveli lokal duhet tâi zbresĂ« kĂ«to nĂ« praktikĂ«, pĂ«rmes kushteve konkrete dhe kĂ«shillimit tĂ« bujqve.
Në anën tjetër ministria thotë se ata parashikojnë të gjitha këto në strategji dhe në planin e veprimit të tyre, në të cilin janë paraparë investime prej planeve të menaxhimit e deri te sigurimi e kompensimi.
Por, në këtë peizazh bujqësor, ngecjet më të mëdha ai i sheh pikërisht aty ku duhej të ishin zgjidhjet. Sipas tij, sektori bujqësor ka bërë përpjekje të modernizohet dhe të përdorë teknologji të reja për të zvogëluar dëmet nga klima, por institucionet kanë mbetur prapa.
âNgecjet mĂ« tĂ« mĂ«dha janĂ« nĂ« zhvillimin e politikave pĂ«rkrahĂ«se qĂ« mund tĂ« zbatohen nĂ« praktikĂ« dhe zhvillimi i informative tĂ« sakta dhe dijenisĂ« se si duhet tĂ« ballafaqohet me kĂ«to ndryshime dhe zhvillimin e qĂ«ndrueshĂ«m tĂ« bujqĂ«sisĂ« nĂ« KosovĂ«â, thotĂ« Selimi.
Një prej boshllëqeve më të mëdha është mungesa e një sistemi funksional të sigurimeve bujqësore, pikërisht në një kohë kur dëmet nga thatësirat, përmbytjet, breshëri dhe ngricat po rriten nga viti në vit.
Selimi kujton se âprocesi i zhvillimit tĂ« sigurimeve bujqĂ«sore ka filluar nga viti 2014 nĂ«pĂ«rmjet njĂ« studimi qĂ« ka zhvilluar programi pĂ«r bujqĂ«si i USAID-it NOA (New Opportunities for Agriculture) me kĂ«rkesĂ« tĂ« MinistrisĂ« sĂ« BujqĂ«sisĂ«â. MĂ« pas, me mbĂ«shtetjen e IFC/BankĂ«s BotĂ«rore, Ă«shtĂ« ndĂ«rtuar njĂ« model sigurimesh qĂ« Ă«shtĂ« testuar dhe ka funksionuar deri nĂ« vitin 2023.
Por, ndryshimet ligjore e kanë lënë këtë sistem në ajër.
âMinistria e BujqĂ«sisĂ« ka vendosĂ« me Ligjin pĂ«r BujqĂ«si dhe Zhvillim Rural tĂ« zhvendosĂ« sigurimet bujqĂ«sore nga pĂ«rkrahja direkte/subvencionet nĂ« pĂ«rkrahje me grante dhe deri mĂ« tani nuk ka arrit ta zbatojĂ« kĂ«tĂ« sistem tĂ« riâ, shpjegon ai.
Ministria nuk e zë në gojë këtë zhvillim, por ata qasen duke treguar rreth kompanive private të sigurimeve që prej 2023 e tutje nuk kanë ofruar më polica të sigurimit.
âDisa kompani tĂ« sigurimeve kanĂ« ofruar polica tĂ« sigurimit bujqĂ«sor deri nĂ« vitin 2023. MegjithĂ«se ekziston Masa pĂ«r Sigurime BujqĂ«sore, gjatĂ« vitit 2024 kĂ«to kompani nuk kanĂ« ofruar polica tĂ« sigurimit bujqĂ«sorâ, thuhet nĂ« pĂ«rgjigjen e tyre.
PĂ«r Selimin, sigurimet janĂ« njĂ« prej mjeteve tĂ« pakta qĂ« mund ta bĂ«jnĂ« bujqĂ«sinĂ« mĂ« pak tĂ« rrezikshme nĂ« kohĂ« krize klimatike. âSigurimet bujqĂ«sore duhet tĂ« pĂ«rkrahin bujqit qĂ« tĂ« zvogĂ«lojnĂ« rrezikun nga dĂ«met qĂ« nuk i kemi planifikuar dhe tĂ« mbulojĂ« shpenzimet tĂ« cilat bujku nuk ka mundĂ«si tĂ« i rekuperojĂ«â, thotĂ« ai.
Efekti ekonomik
Ndryshimet klimatike në një ambient sikur ky i Kosovës ku parandalimi dhe përballja me të është në nivel të ulët, aq sa Ministria e Bujqësisë nuk ka asnjë vlerësim të detajuar, të nivelit të humbjeve të fermerëve të shpërndara sipas thatësirës apo përmbytjeve, ngricave apo faktorë të tjerë, bëhen edhe më të dukshme.
E pasojat në ekonomi nga ndryshimet klimatike janë të shumta.
Së pari, nëse një kulturë bujqësore nuk ka rendiment në Kosovë, menjëherë hapet rruga nga tregtarët për ta importuar atë. Importi i një kulture bujqësore do të thotë rritje e çmimit për atë dhe ndikim negativ në rritjen ekonomike.
Raportet e çmimeve të prodhimeve dhe çmimet në bujqësi nga Agjencia e Statistikave të Kosovës, e paraqesin këtë gjendje qartazi.
Tremujori i dytë i vitit 2025 tregon një rritje të çmimeve të prodhimeve bujqësore për 8% krahasuar me periudhën e njëjtë të vitit 2024. Njëjtë edhe në tremujorin e tretë i vitit 2025, që e tregon se rritja vazhdon të jetë në nivel të njëjtë me vitin paraprak, duke shënuar 8.2% rritje.
Nëse analizojmë pemët dhe perimet si baza e shportës së konsumatorit, rritja në tremujorin e tretë, si muaj që mbushin tregun me pemë dhe perime, shihet qartazi rritja e cila është eksponenciale prej vitit 2020.
Vetëm importin e rrushit të tryezës për vitin 2025 në Kosovë për periudhën janar-nëntor, del se kemi importuar diku pak më shumë se 3 tonë rrush, me vlerë të mallit 3.34 milionë euro, që me taksë të doganës dhe TVSH, shkon në total diku 4 milionë euro.
Rasti me ngrica në prill na e nxjerr qartë efektin. Në vitin 2025 kemi importuar më shumë rrush se sa vitin 2024. Afër 1 ton rrush i freskët i tryezës është importuar më shumë se sa në vitin 2024.
Kurse për 2025 në periudhën janar-nëntor, vetëm speca të freskët, sipas Doganës së Kosovës, janë importuar afër 11.5 tonë speca të freskët, në vlerë të mallit afër 10.3 milionë euro, që i shtohen afër 130,000 euro taksë doganore, 1.8 milion euro TVSH dhe një pjesa tjetër e kostove të transportit.
Kështu ndikon mungesa e produktit vendor, duke u zëvendësuar me produkt të importit.
Sipas Fatmir Selimit, ndikimi ekonomik i ndryshimeve klimatike në bujqësinë e Kosovës është tashmë i dukshëm dhe po reflektohet drejtpërdrejt në të ardhurat e fermerëve dhe në stabilitetin e tregut ushqimor. Ai vlerëson se humbjet nga thatësirat, përmbytjet dhe valët ekstreme të nxehtësisë po rrisin koston e prodhimit, duke e bërë bujqësinë gjithnjë e më pak të parashikueshme financiarisht. Rendimentet e paqëndrueshme, sipas tij, po ndikojnë edhe në çmimet e produkteve bujqësore, duke rritur varësinë nga importi dhe duke dobësuar konkurrueshmërinë e prodhuesve vendorë.
Në shumë raste, dëmet klimatike nuk kompensohen, çka i shtyn fermerët drejt borxheve ose heqjes dorë nga prodhimi.
Bujqve kosovarë nuk u janë ulur të hyrat vetëm nga dështimi i zhvillimit të kulturave për shkak të ndodhive natyrore që shkaktohen nga ndryshimet klimatike. Atyre u janë shtrenjtuar edhe inputet që i përdorin për të punuar.
Agjencia e Statistikave tĂ« KosovĂ«s nĂ« raportin e tyre pĂ«r Indeksin e Ămimeve tĂ« Inputeve dhe Ămimet nĂ« BujqĂ«si 2020â2024, konstaton se ka njĂ« rritje tĂ« ndjeshme tĂ« kostove pĂ«r inputet bujqĂ«sore, veçanĂ«risht krahasuar me vitin bazĂ« 2020. Sipas tĂ« dhĂ«nave, indeksi i pĂ«rgjithshĂ«m i inputeve bujqĂ«sore nĂ« vitin 2024 Ă«shtĂ« rritur me 39.6% krahasuar me vitin 2020. Inputet qĂ« lidhen me investimet bujqĂ«sore, si makineritĂ«, pajisjet dhe ndĂ«rtesat e fermave, kanĂ« shĂ«nuar rritjen mĂ« tĂ« madhe. Indeksi i kĂ«tij grupi Ă«shtĂ« rritur me 55.8% nĂ« vitin 2024 krahasuar me vitin 2020.
PĂ«r bujqit tashmĂ« Ă«shtĂ« e nevojshme njĂ« linjĂ« e qartĂ« pĂ«r investime vetĂ«m nĂ« pĂ«rballje me ndryshime klimatike, sikur janĂ« sistemet e mbrojtjes nga breshĂ«ri, drenazhimet pĂ«r tâi shpĂ«tuar pĂ«rmbytjeve, kanalet e ujitjes pĂ«r luftĂ« kundĂ«r thatĂ«sisĂ« e forma tĂ« shpĂ«rndarjes sĂ« ujit apo ngrohĂ«sve pĂ«r tâi shpĂ«tuar ngricave.
Me shpresë të vogël, herë më mirë e herë më keq, bujqit vazhdojnë luftën e tyre ndaj ndryshimeve klimatike dhe luftën e mbijetesës me këtë veprimtari.
Fenomeni La Niña po humbet fuqinë, sinjal për ndryshime të mëdha klimatike në 2026.
Fenomeni La Niña, që ka ndikuar dukshëm në kushtet klimatike globale gjatë muajve të fundit, po dobësohet shpejt mbi pjesën tropikale të Oqeanit Paqësor.
Të dhënat më të fundit nga oqeani dhe atmosfera tregojnë se anomalitë e ftohta në Paqësor po zbehen, sidomos në pjesën perëndimore, çka tregon se gjatë vitit 2026 mund të ndodhin ndryshime të rëndësishme në sistemin global të motit, shkruan Severe Weather.
Edhe pse ndikimi i La Niñës mbi atmosferën do të vazhdojë gjatë pjesës së parë të dimrit dhe në fillim të pranverës, modelet afatgjata tregojnë gjithnjë e më qartë një kalim drejt fenomenit El Niño, i cili mund të fillojë që gjatë verës dhe të konsolidohet plotësisht deri në vjeshtë.
Ky ndryshim ka pasoja të rëndësishme për Evropën, përfshirë edhe Kroacinë, veçanërisht në kontekstin e dimrit 2026/2027.
ĂfarĂ« janĂ« La Nina dhe El Nino?
La Niña dhe El Niño janë pjesë e sistemit klimatik të njohur si ENSO, i cili përshkruan alternimin e fazave të ftohta dhe të ngrohta në Paqësorin ekuatorial.
Edhe pse këto procese ndodhin larg Evropës, ato ndikojnë fuqishëm në shpërndarjen e zonave me presion të lartë dhe të ulët në atmosferë, si dhe në drejtimet e rrjedhave të mëdha ajrore që formojnë motin në hemisferën veriore.
Gjatë La Niñës, forcohen erërat e përhershme lindore pranë ekuatorit, të cilat shtyjnë ujin e ngrohtë sipërfaqësor drejt perëndimit të Paqësorit, ndërsa uji më i ftohtë nga thellësia del në sipërfaqe. Por javët e fundit, ky model ka filluar të ndryshojë.
Në pjesën perëndimore dhe qendrore të Paqësorit po zhvillohet një erë e fortë perëndimore, që nxit ngrohjen e sipërfaqes së oqeanit dhe shkatërron shtresën e ftohtë të ujit tipike për La Niñan.
Shenjat e ndryshimit
Analizat e temperaturës së detit tregojnë se anomalitë e ftohta po zhvendosen nga perëndimi drejt lindjes, dhe kjo po ndodh më herët se zakonisht për ngjarje të tilla.
NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, nĂ«n sipĂ«rfaqen e oqeanit, nĂ« thellĂ«si rreth 100â250 metra, po pĂ«rhapet njĂ« âpishinĂ«â e madhe uji tĂ« ngrohtĂ«. Ky ngrohje nĂ«ntokĂ«sore Ă«shtĂ« njĂ« nga shenjat e para dhe mĂ« tĂ« besueshme tĂ« ardhjes sĂ« fenomenit El Niño.
Megjithatë, efektet atmosferike të La Niñës nuk zhduken menjëherë.
Atmosfera reagon më ngadalë se oqeani, prandaj ndikimi i saj mund të ndihet edhe disa muaj pas ngrohjes së sipërfaqes së detit. Për këtë arsye, pritet që La Niña të ndikojë të paktën gjatë pjesës së hershme të pranverës 2026.
Ndikimi mbi Evropën dhe Ballkanin
Gjatë kësaj periudhe, sipas mesatareve afatgjata, në Evropë vërehet një trend më i ngrohtë në pjesët perëndimore dhe perëndim-qendrore të kontinentit.
Ky fenomen lidhet me presionin më të ulët mbi Atlantikun e Veriut, i cili forcon rrjedhjen perëndimore drejt Evropës.
Një qarkullim i tillë zakonisht sjell ajër më të butë, temperatura të moderuara dhe më pak depërtim të ajrit të ftohtë kontinentale nga lindja, duke ndikuar kështu edhe në dimrin e ardhshëm në Ballkan.
ĂfarĂ« sjell gjysma e dytĂ« e vitit 2026?
Ndryshimi kryesor pritet në gjysmën e dytë të vitit. Të gjitha modelet sezonale relevante bien dakord se La Niña do të përfundojë relativisht shpejt, dhe se fenomeni El Niño mund të fillojë që gjatë verës 2026.
Deri në fillim të vjeshtës, pritet që të formohet plotësisht faza e ngrohtë e ENSO-s, e cila mund të arrijë kulmin gjatë dimrit 2026/2027, me mundësi që ndikimi i saj të zgjasë edhe më gjatë.
Për Evropën, El Niño zakonisht sjell ndryshime më të theksuara në qarkullimin mbi Atlantikun e Veriut. Të dhënat historike tregojnë se dimrat e tillë shpesh karakterizohen nga kushte të paqëndrueshme të motit, ciklone më të forta dhe kontraste më të mëdha temperaturash.
NjĂ« element veçanĂ«risht i rĂ«ndĂ«sishĂ«m Ă«shtĂ« se gjatĂ« dimrit me El Niño shpesh formohet njĂ« âkorridor i ajrit tĂ« ftohtĂ«â, qĂ« mund tĂ« shtrihet nga pjesa jugore e MbretĂ«risĂ« sĂ« Bashkuar, pĂ«rmes EvropĂ«s Qendrore, deri nĂ« juglindje tĂ« kontinentit.
Përgjatë këtij korridori të ajrit të ftohtë, rritet potenciali për reshje bore, duke përfshirë edhe pjesët qendrore të Evropës. Ky model mund të prekë herë pas here edhe Evropën Juglindore, duke rritur mundësinë për borë dhe depërtime të theksuara të ajrit të ftohtë drejt Ballkanit.
Dimër dinamik 2026/2027
Për Ballkanin, një zhvillim i tillë do të nënkuptonte një dimër më dinamik, me mundësi më të mëdha për borë në brendësi të vendit, ndryshime më të shpeshta midis periudhave më të ngrohta dhe më të ftohta, si dhe situata ciklonale më të shprehura mbi detin Adriatik. Në vend të stabilitetit të gjatë, ka më shumë gjasa për ndryshime të papritura të motit.
Edhe pse është ende herët për parashikime të detajuara, drejtimi i zhvillimit është i qartë: La Niña po dobësohet më shpejt se pritej, oqeani po ngrohet, dhe atmosfera do të ndjekë gradualisht këtë sinjal gjatë vitit 2026.
Pranvera do të ruajë ende shenjat e La Niñës, por vera dhe vjeshta hapin rrugën për El Ninon, i cili mund të ndikojë fort në dimrin 2026/2027 në Evropë, përfshirë edhe Ballkanin. /Telegrafi/
Pas reshjeve tĂ« fundit tĂ« shiut, nivelet e dy liqeneve atij tĂ« BatllavĂ«s dhe Badocit, janĂ« stabilizuar dhe aktualisht gjendja po paraqitet e mirĂ«. KĂ«shtu kanĂ« bĂ«rĂ« tĂ« ditur zyrtarĂ« nga Kompania Rajonale e UjĂ«sjellĂ«sit âPrishtinaâ.
MegjithĂ«se gjendja Ă«shtĂ« stabile, UjĂ«sjellĂ«si âPrishtinaâ u bĂ«n thirrje qytetarĂ«ve qĂ« tĂ« pĂ«rdorin ujin me kujdes, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« tĂ« mos ketĂ« mungesa tĂ« furnizimit me ujĂ« tĂ« pijshĂ«m.
Sipas KompanisĂ« Rajonale tĂ« UjĂ«sjellĂ«sit âPrishtinaâ, niveli nĂ« kĂ«tĂ« liqen gjatĂ« kĂ«saj javĂ«s ka arritur nĂ« -4 metra nĂ«n nivelin maksimal tĂ« mbushjes, ndĂ«rsa nĂ« Liqenin e Badocit niveli Ă«shtĂ« -6.45 metra.
Zyrtarët e kompanisë theksuan se gjendja aktualisht në të dy liqenet është stabile. Por pavarësisht këtyre niveleve, kërkohet që qytetarët ta kursejnë ujin.
Sipas tyre, një nga hapat më të rëndësishëm për ruajtjen e ujit është që të mos shpenzohet pa nevojë sikurse keqpërdorimi i tij për larje veturash, trotuaresh apo punime të panevojshme. Por theksohet përdorimi ujit vetëm për nevojat bazike, si për pije, higjienë dhe përgatitje.
Edhe njohës të mjedisit theksojnë rëndësinë e ruajtjes së ujit, edhe atëherë kur nivelet e liqeneve paraqiten stabile, pasi sipas tyre, tashmë edhe reshjet janë më të pakta.
âBurimet e ujit nĂ« KosovĂ« nuk mjaftojnĂ« pĂ«r tâi shĂ«rbyer ekonomisĂ« qĂ« po zhvillohet dhe tĂ« gjitha kĂ«rkesave tĂ« tjera, qoftĂ« tĂ« industrisĂ« apo tĂ« shĂ«rbimeve publike, pasi reshjet kanĂ« devijuar dhe nuk janĂ« mĂ« nĂ« renditjen e mĂ«hershme, qĂ« do tĂ« thotĂ« se ka edhe reshje mĂ« tĂ« paktaâ, tha Ilir Morina, njohĂ«s i mjedisit.
Një nga faktorët sipas tij, janë ndryshimet klimatike që po ndodhin tashmë në gjithë botën. Prandaj ai thekson nevojën e ndërmarrjes së masave të duhura nga institucionet e Kosovës./RTK
UBT është renditur ndër institucionet më të mira në botë nga UI GreenMetric World University Ranking, një ndër vlerësimet globale më prestigjioze për qëndrueshmërinë universitare dhe kampuset e gjelbra. UBT është institucioni i parë në rajon që pozicionohet me sukses në këtë renditje të rëndësishme ndërkombëtare.
Nga mbi 1,800 institucione pjesëmarrëse nga e gjithë bota, UBT është renditur në 50% e institucioneve më të mira, duke konfirmuar angazhimin e tij për krijimin e kampuseve të gjelbra, të qëndrueshme dhe inovative.
Në veçanti, në kategorinë e kampuseve inovative, në mesin e mbi 500 institucione të përfshira globalisht, UBT u rendit në vendin e 169, duke treguar përkushtimin e vazhdueshëm të institucionit ndaj standardeve ndërkombëtare dhe inovacionit në mjedis.
UI GreenMetric përdor një metodologji që vlerëson 39 indikatorë në gjashtë fusha kyçe: mjedisin dhe infrastrukturën, energjinë dhe ndryshimet klimatike, menaxhimin e mbetjeve, ujin, transportin, si dhe edukimin dhe kërkimin.
Rezultatet e këtij viti e pozicionojnë UBT-në si një nga institucionet më të përparuara në rajon për qëndrueshmërinë e kampusit dhe politikat inovative të menaxhimit. Kjo arritje e vendos UBT-në në një pozitë të veçantë në hartën akademike ndërkombëtare dhe përfaqëson një sukses të jashtëzakonshëm për institucionin dhe arsimin e lartë në Kosovë.
Ajo dëshmon se institucionet në Kosovë mund të konkurrojnë me sukses në skenën globale, duke tejkaluar standardet ndërkombëtare në qëndrueshmëri, inovacion dhe zhvillim të përgjegjshëm. UBT ka qenë pjesë e kësaj renditjeje prestigjioze edhe në vitet 2023 dhe 2024, duke treguar një angazhim të vazhdueshëm për qëndrueshmërinë mjedisore dhe ndryshimet klimatike.
TIRANĂ, 4 dhjetor /ATSH/ NĂ« Kuvend u prezantua sot nga ministri i Mjedisit, Sofjan Jaupaj, projektligji âPĂ«r pĂ«rgjegjĂ«sitĂ« e zgjeruara tĂ« subjekteve prodhuese tĂ« produkteve qĂ« gjenerojnĂ« mbetjeâ.
Jaupaj tha se ky projektligj vjen nĂ« njĂ« moment tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m pĂ«r procesin e integrimit evropian pas hapjes sĂ« negociatave tĂ« grup-kapitullit 4, pjesĂ« e tĂ« cilit Ă«shtĂ« edhe Kapitulli 27 âMjedisi dhe ndryshimet klimatikeâ.
âMiratimi dhe zbatimi i kĂ«tij ligji do tĂ« thotĂ« se ShqipĂ«ria nuk po pĂ«rmbush vetĂ«m formalisht kĂ«rkesat e BE-sĂ«, por po ndĂ«rton njĂ« model tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m qĂ« sjell pĂ«rfitime konkrete pĂ«r shĂ«ndetin publik, mjedisin dhe ekonominĂ«â, tha ai.
Ministri i Mjedisit, u shpreh se Qeveria shqiptare ka marrë përsipër angazhime të qarta lidhur me ekonominë qarkulluese dhe plani kombëtar për menaxhimin e mbetjeve e identifikon përgjegjësinë e zgjeruar të prodhuesit si një shtyllë kryesore për arritjen e objektivave kombëtare.
âPa zbatimin e kĂ«tij sistemi, objektivat pĂ«r ripĂ«rdorim dhe riciklim tĂ« mbetjeve mbeten thjesht nĂ« letĂ«r. ShqipĂ«ria ka nĂ«nshkruar MarrĂ«veshjen e Parisit dhe ka marrĂ« angazhime nĂ« forume ndĂ«rkombĂ«tare pĂ«r zvogĂ«limin e emetimeve tĂ« gazeve serrĂ«. Menaxhimi i integruar i mbetjeve kontribuon drejtpĂ«rdrejtĂ« duke ulur emetimet e gazeve nga landfillet duke promovuar ricikliminâ, tha Jaupaj.
Sipas Jaupajt, ligji është në përputhje me Agjendën 2030 për Zhvillim të Qëndrueshëm.
âPĂ«rgjegjĂ«sia e zgjeruar e prodhuesit Ă«shtĂ« njĂ« qasje mjedisore e cila parashikon se prodhuesi dhe importuesi duhet tĂ« mbajnĂ« pĂ«rgjegjĂ«si financuare dhe organizative pĂ«r menaxhimin e mbetjeve qĂ« gjenerohen nga produktet e tyre nga mbledhja, riciklimi dhe trajtimi fundor i tyre. Subjektet prodhuese qĂ« vendosin produkte nĂ« tregun shqiptar do tĂ« jenĂ« financiarisht pĂ«rgjegjĂ«se pĂ«r trajtimin e mbetjeve qĂ« krijohen nga kĂ«to produkteâ, pohoi ai.
Jaupaj theksoi se projektligji do të zbatohet për të paktën pesë rryma të mbetjeve, si ambalazhet, bateritë, automjetet në fund të jetës, mbetjet e pajisjeve elektrike dhe elektronike dhe vajrat e përdorur.
Ministri Jaupaj pohoi se ky projektligj fuqizon parimin ândotĂ«si paguanâ, si njĂ« element kyç nĂ« menaxhimin e mbetjeve dhe pĂ«rfaqĂ«son njĂ« reformĂ«, e cila transferon barrĂ«n e transferimit tĂ« mbetjeve nga tatimpaguesi te prodhuesit dhe ndotĂ«sit.
Sipas Jaupajt, projektligji plotëson një kërkesë të BE-së, ndërsa krijon mekanizma financiarë për ekonominë qarkulluese, si edhe rrit përgjegjësinë e biznesit ndaj mjedisit dhe shoqërisë.
âPĂ«r dekada tĂ« tĂ«ra, ekonomia ka ndjekur modelin linear prodho-konsumo-hidh. Ky model tejkalon kapacitetin tonĂ« pĂ«r tâi menaxhuar mbetjet, ndĂ«rsa mjedisi po dĂ«mtohet. Ky ligj pĂ«rfaqĂ«son hyrjen e ShqipĂ«risĂ« nĂ« epokĂ«n e ekonomisĂ« qarkulluese ku burimet ruhen, produktet ripĂ«rdoren dhe mbetjet transferohen nĂ« mundĂ«siâ, tha ai.
âMe miratimin e kĂ«tij ligji, ne po vendosim themelet e njĂ« transformimi tĂ« domosdoshĂ«m. Ky ligj Ă«shtĂ« njĂ« provĂ« konkrete se ShqipĂ«ria po ecĂ«n me vendosmĂ«ri drejt standardeve evropiane, nga bindja se ky Ă«shtĂ« modeli i zhvillimit qĂ« meriton vendi ynĂ«, njĂ« ekonomi moderne qĂ« e pozicionon ShqipĂ«rinĂ« si njĂ« vend qĂ« mbron interesin publik, orienton bizneset drejt pĂ«rgjegjĂ«sisĂ« dhe inovacionit dhe qĂ« zgjedh tĂ« ndĂ«rtojĂ« njĂ« ekonomi tĂ« gjelbĂ«r pĂ«r brezat e sotĂ«m dhe tĂ« ardhshĂ«mâ, pĂ«rfundoi Jaupaj.
Franca thotĂ« se Ă«shtĂ« âe vendosurâ tĂ« shpĂ«tojĂ« industrinĂ« e verĂ«s nga njĂ« krizĂ«, por a mund tĂ« kthehet ky plan kundĂ«r saj?
Franca është drejtuar për ndihmë tek Bashkimi Evropian, pas ndarjes së fondeve shtesë për të shpëtuar industrinë e verës, e cila po përkeqësohet, raporton euronews.
Fillimisht kĂ«tĂ« javĂ«, Ministria franceze e BujqĂ«sisĂ« konfirmoi se ka alokuar 130 milionĂ« euro pĂ«r tĂ« financuar njĂ« plan tĂ« ri, tĂ« pĂ«rhershĂ«m pĂ«r prerjen e hardhieve tĂ« rrushit, me qĂ«llim ârialokimin e ofertĂ«sâ dhe ârikthimin e qĂ«ndrueshmĂ«risĂ«â sĂ« fermave qĂ« po pĂ«rballen me vĂ«shtirĂ«si nĂ« rajonet mĂ« tĂ« cenueshme.
Ky proces përfshin prishjen dhe nxjerrjen e rrushit me rrënjë nga toka, zakonisht duke përdorur pajisje të specializuara - si pllugët e thellë dhe mund të kushtojë rreth 1000 euro për hektar, transmeton Telegrafi.
Ministrja Annie Genevard gjithashtu i ka kërkuar Komisionerit Evropian për Bujqësi dhe Ushqim, Christophe Hansen, të financojë distilimin e stokut të tepërt që nuk mund të shitet. Ky është procesi ku furnizimi i tepërt shndërrohet në alkool për qëllime industriale, në vend se për konsum.
ĂfarĂ« fshihet pas krizĂ«s sĂ« vreshtave nĂ« FrancĂ«?
Genevard thotĂ« se vendi, i cili Ă«shtĂ« njĂ« nga prodhuesit mĂ« tĂ« mĂ«dhenj tĂ« verĂ«s nĂ« botĂ« dhe ka 11 pĂ«r qind tĂ« vreshtave globale, ka pĂ«rballuar âvazhdimishtâ njĂ« krizĂ« pĂ«r disa vite. NĂ« njĂ« deklaratĂ« tĂ« 24 nĂ«ntorit, ajo fajĂ«soi njĂ« treshe problemesh, pĂ«rfshirĂ« edhe âtensionet e mĂ«dha gjeopolitikeâ.
Kjo vjen pas kërcënimit të presidentit amerikan, Donald Trump për të vendosur një tarifë prej 200 për qind mbi pijet alkoolike evropiane më herët këtë vit, një masë që u tërhoq shpejt. Megjithatë, disa muaj më vonë u njoftua një tarifë prej 15 për qind për eksportet drejt SHBA-së, një treg kyç për industrinë franceze të verës.
Rënia e vazhdueshme e konsumit të verës, veçanërisht e verave të kuqe, ka kontribuar gjithashtu në krizën e vreshtave në Francë.
Vitin e kaluar, konsumimi global i verës ra në nivelin më të ulët në më shumë se 60 vjet, ndërsa disa anketime treguan se gjenerata Z (ata që kanë lindur midis 1997 dhe 2021) po e shmang krejtësisht alkoolin.
PĂ«r mĂ« tepĂ«r, Genevard argumentoi se vuajtjet e sektorit janĂ« pĂ«rkeqĂ«suar nga ndryshimet klimatike, tĂ« cilat âkanĂ« ndikuar pĂ«rsĂ«ritĂ«sisht nĂ« tĂ« korratâ pĂ«r disa vite.
âKjo pĂ«rpjekje e re financiare e konsiderueshme, pĂ«rkundĂ«r njĂ« konteksti buxhetor veçanĂ«risht tĂ« vĂ«shtirĂ« dhe nĂ« pritje tĂ« miratimit tĂ« ligjit tĂ« financave, tregon vendosmĂ«rinĂ« e qeverisĂ« pĂ«r tĂ« shpĂ«tuar industrinĂ« tonĂ« tĂ« verĂ«s nĂ« afat tĂ« gjatĂ« dhe pĂ«r ta lejuar atĂ« tĂ« rimĂ«kĂ«mbetâ, thotĂ« ministrja.
âKy nuk Ă«shtĂ« njĂ« tjetĂ«r plan emergjence pĂ«r tĂ« korrigjuar njĂ« pabarazi strukturore, Ă«shtĂ« njĂ« investim nĂ« sektorin tonĂ« tĂ« verĂ«s dhe tek fermerĂ«t nĂ« kĂ«to zona prodhimiâ, shtoi ajo.
Ekspertët frikësohen se tarifat, së bashku me kursin e këmbimit të valutave, mund të reduktojnë të ardhurat vjetore nga shitjet e verës dhe pijeve alkoolike franceze me rreth 1 miliard euro.
Ăka Ă«shtĂ« prerja e rrushit me rrĂ«njĂ«?
Ideja e heqjes së vreshtave nuk është e re. Mendohet se ka origjinën në shekullin e I-rë, kur Perandori Roman, Domitian, urdhëroi prerjen e 50 për qind të rrushit në Gal (një rajon i lashtë i Evropës Perëndimore që përkon përafërsisht me Francën e sotme) nga frika se ato përbënin konkurrencë për verërat romake. Që atëherë, subvencione për prerjen e vreshtave janë futur disa herë dhe tani kjo konsiderohet një masë më ekonomike krahasuar me distilimin ose ruajtjen e tepricës.
âĂĂ«shtjet e sotme janĂ« prodhimi i tepĂ«rt i verĂ«s dhe njĂ« rĂ«nie e madhe e konsumit, veçanĂ«risht e verave tĂ« kuqe, kryesisht nĂ« sektorin fillestarâ, thotĂ« Pierre Metz, partner nĂ« vreshtin Domaine Alain Chabanon nĂ« Terrasse du Larzac, nĂ« jug tĂ« FrancĂ«s, pĂ«r Euronews Green.
âKonsumatorĂ«t e rinj zakonisht pinĂ« mĂ« pak verĂ«, gjĂ« qĂ« shtyn shitĂ«sit tĂ« ulin çmimet, gjĂ« qĂ« mĂ« pas ul çmimet edhe nĂ« nivelin e prodhuesveâ, shtoi ai.
Metz shpjegon se prodhuesit tani do tĂ« marrin vetĂ«m rreth 0.80 euro pĂ«r njĂ« litĂ«r verĂ« âgjenerikeâ Bordeaux.
âZgjidhja qĂ« propozojnĂ« grupet e lobit tĂ« prodhuesve Ă«shtĂ« ulja e prodhimit. NjĂ« vresht jo produktiv gjithsesi kushton para pĂ«r tâu mirĂ«mbajtur dhe pĂ«r tĂ« shmangur pĂ«rhapjen e sĂ«mundjeve, pasi nĂ« fakt ka gjoba pĂ«r tâu paguar nĂ«se nuk e mirĂ«mban vreshtin tĂ«ndâ, deklaroi ai.
Ka dy mënyra të ndryshme për të hequr rrushin: përkohësisht ose përgjithmonë. Mënyra e përkohshme ka përfitimin që lejon pronarët e vreshtave të riprodhojnë varietete të rezistueshme ndaj nxehtësisë, duke u përshtatur me rritjen e temperaturave, por kjo ende redukton prodhimin për disa vite.
Rreziku i zjarreve të egra
Prerja e përhershme e vreshtave ka rreziqet e veta, përfshirë shqetësimin e jetës së egër dhe pengimin e parandalimit të zjarreve.
Evropa përballet me më shumë zjarre se kurrë, pasi thatësirat dhe temperaturat në rritje të nxitura nga ndryshimet klimatike e bëjnë shumë rajone të kontinentit më të ndjeshme. Sipas Komisionit Evropian, zonat e rrezikuara nga zjarret vetëm në Francë pritet të rritet me 17 për qind deri në vitin 2040.
MegjithatĂ«, vreshtat e mirĂ«mbajtura mund tĂ« jenĂ« pjesĂ« e zgjidhjes, pasi kĂ«rkimet tregojnĂ« se parcelat e rrushit mund tĂ« veprojnĂ« si âpengesa ndaj zjarritâ duke krijuar hapĂ«sira nĂ« karburant dhe duke ngadalĂ«suar pĂ«rhapjen e flakĂ«ve.
âStudimet nĂ« zonat e rrezikuara nga zjarret tregojnĂ« se, shpesh, zjarret e egra ndalen nĂ« skaj tĂ« vreshtave tĂ« mirĂ«mbajtura â pĂ«r sa kohĂ« qĂ« hapĂ«sira midis rreshtave nuk mbulohet nga bimĂ«si e ndezshmeâ, shton Departamenti i BE-sĂ« pĂ«r BujqĂ«si dhe Zhvillim.
Metz shpjegon se rreziku i zjarreve mund të zvogëlohet duke mbjellë gjemba, duke kullotur bimësinë e egër dhe duke kryer mirëmbajtje të përgjithshme. Megjithatë, kjo do të kishte kosto të larta, të cilat vreshtat që zgjedhin të prerë rrushin mund të mos i përballojnë.
Vrreshtat e prerë gjithashtu mund të zëvendësohen nga kultivimi i perimeve dhe drithërave, por shumica zgjedhin ta lënë tokën të zbrazët, pasi kjo gjithashtu kërkon shpenzime paraprake.
Si po ndikon ndryshimi i klimës në industrinë e verës?
âNdryshimi i klimĂ«s Ă«shtĂ« njĂ« temĂ« ditore pĂ«r pronarĂ«t e vreshtaveâ, thotĂ« Metz, duke treguar pĂ«r âshumĂ«fishiminâ e periudhave tĂ« nxehta qĂ« po nxiten nga ngrohja globale.
Këtë verë, shumë pjesë të Francës u vendosën në alarm të lartë për nxehtësi, pasi temperaturat arritën deri në 43 gradë Celsius në disa zona të Charente dhe Aude. Temperaturat e larta u identifikuan si një nga shkaqet kryesore të një zjarri të madh që shkrumboi 160 kilometra/katrorë në Aude.
âKjo seri e valĂ«ve tĂ« nxehtĂ«sisĂ« krijon gjithashtu njĂ« problem me ujin, pasi bie mĂ« pak shi dhe rezervat e ujit nĂ«ntokĂ«sor janĂ« mĂ« tĂ« ulĂ«ta çdo vit. Disa nga zonat e mĂ«dha tĂ« prodhimit mund tĂ« mbijetojnĂ« vetĂ«m me ujitje, e cila bĂ«het gjithnjĂ« e mĂ« e shtrenjtĂ« pĂ«r shkak tĂ« mungesĂ«s sĂ« ujitâ, shtoi ai.
Në muajin qershor, Agjencia Evropiane e Thatësirës klasifikoi një të tretën e Europës si të prekura nga thatësira, ndërsa 10 për qind e Europës ishte në një gjendje krize. Në Francë, më shumë se 30 mijë banorë të komunave patën ndërprerje në furnizimin me ujë.
Ndryshe nga prodhuesit masivĂ«, Metz zgjedh tĂ« mos ujisĂ« vreshtat dhe tĂ« mos pĂ«rdorĂ« pleh, gjĂ« qĂ«, sipas tij, e detyron bimĂ«n tĂ« âaktivizojĂ« instinktin e mbijetesĂ«sâ dhe âtĂ« shtyjĂ« rrĂ«njĂ«t thellĂ« nĂ« tokĂ« pĂ«r tĂ« kĂ«rkuar ujĂ«â.
Ai argumenton se vreshëtarët e mirë nuk kanë nevojë për mbrojtje dhe duhet të jenë të aftë të përshtaten me mjedisin që ndryshon.
âNdihma e vĂ«rtetĂ« do tĂ« ishte tĂ« inkurajohej njĂ« rritje e cilĂ«sisĂ« duke ulur rendimentin pĂ«r hektar,â shton Hetz, duke argumentuar se prerja e vreshtave do tĂ« jetĂ« si ânjĂ« pikĂ« uji mbi njĂ« gur tĂ« nxehtĂ« pĂ«r shumicĂ«n e prodhuesveâ. /Telegrafi/
Aty, gati 200 vende po përpiqen të bien dakord se si të bëjnë përparim në trajtimin e ndryshimeve klimatike.
Një anëtar i delegacionit të Mbretërisë së Bashkuar tha se po ktheheshin në banesën e tyre dhe se zjarri kishte ndërprerë negociatat. /Telegrafi/
Pasojat e ndryshimeve klimatike kanë detyruar tashmë miliona njerëz në mbarë botën të braktisin shtëpitë e tyre, sipas të dhënave të publikuara nga Agjencia e Kombeve të Bashkuara për Refugjatët (UNHCR), në prag të Konferencës së 30-të vjetore të OKB-së për Ndryshimet Klimatike, që nisi dje në Brazil.
âSipas tĂ« dhĂ«nave tĂ« dekadĂ«s sĂ« fundit, fatkeqĂ«sitĂ« e lidhura me motin kanĂ« shkaktuar rreth 250 milionĂ« zhvendosje tĂ« brendshme qĂ« do tĂ« thotĂ« mbi 67 mijĂ« zhvendosje çdo ditĂ«â, thuhet nĂ« raportin e UNHCR-sĂ« tĂ« publikuar sot.
Organizata flet pĂ«r njĂ« ârreth viciozâ midis konflikteve dhe krizave klimatike. Tre tĂ« katĂ«rtat e njerĂ«zve tĂ« zhvendosur pĂ«r shkak tĂ« konflikteve jetojnĂ« nĂ« vende veçanĂ«risht tĂ« cenueshme nga pasojat e ndryshimeve klimatike.
NĂ« raport pĂ«rmenden, ndĂ«r tĂ« tjera, pĂ«rmbytjet nĂ« Sudanin e Jugut dhe Brazil, valĂ«t rekord tĂ« tĂ« nxehtit nĂ« Kenia dhe Pakistan, si dhe mungesa e ujit nĂ« Ăad dhe Etiopi.
âNdryshimet klimatike po pĂ«rkeqĂ«sojnĂ« dhe shumĂ«fishojnĂ« sfidat me tĂ« cilat pĂ«rballen njerĂ«zit tashmĂ« tĂ« zhvendosur dhe komunitetet pritĂ«se, veçanĂ«risht nĂ« zonat e brishta dhe tĂ« prekura nga konfliktetâ, thekson raporti.
Sipas UNHCR-së, vetëm një e katërta e fondeve të destinuara për përshtatjen ndaj pasojave të ndryshimeve klimatike arrijnë në vendet e rrezikuara nga konfliktet,  vende që shpesh strehojnë edhe numër të madh refugjatësh.
Samiti vjetor i klimĂ«s sĂ« OKB-sĂ«, i njohur si âCOP30â, shĂ«rben shpesh si platformĂ« pĂ«r vendet e varfra qĂ« tĂ« kĂ«rkojnĂ« mĂ« shumĂ« fonde nga vendet e pasura pĂ«r tâu pĂ«rshtatur me kushtet klimatike gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« ashpra.
âNĂ«se duam stabilitet, duhet tĂ« investojmĂ« aty ku njerĂ«zit janĂ« mĂ« tĂ« rrezikuarâ, deklaroi shefi i UNHCR-sĂ«, Filippo Grandi.
Në Francë, në vitin 2015, kombet u zotuan ta mbanin ngrohjen globale shumë poshtë dy gradëve Celsius deri në fund të shekullit, dhe idealisht në 1.5 gradë.
Për ta arritur këtë, ato paraqitën plane veprimi për klimën çdo pesë vjet, të cilat ndryshonin vazhdimisht.
Konkluzioni i OKB: Kemi marrë drejtimin e duhur, por nevojitet shumë më tepër shpejtësi. Përndryshe kërcënon rritje dramatike e ngrohjes globale. Pa masa të mëtejshme mbrojtëse, objektivi prej 1.5 gradësh ka të ngjarë të tejkalohet së shpejti, njoftoi së fundmi Programi i OKB-së për Mjedisin (UNEP), me seli në Nairobi.
Sfida dhe një rreze shprese
Vendimet e Parisit vërtet e kanë ngadalësuar rritjen e emetimeve, por jo në masën e nevojshme.
Sipas Kombeve të Bashkuara, pa bashkëpunim ndërkombëtar mbi politikën klimatike, bota do të shkonte drejt njëngrohjeje globale prej pesë gradësh Celsius. Aktualisht, pritet një ngrohje prej rreth tre gradësh Celsius.
Objektivat klimatikë të vendeve në veçanti ende nuk janë ambicioze sa duhet për të luftuar në mënyrë adekuate ngrohjen globale. Ato duhet të eliminojnë më shpejt e hap pas hapi përdorimin e lëndëve djegëse fosile dhe të zgjerojnë energjitë e rinovueshme.
Sipas OKB-së ka edhe një rreze shprese: të dhënat e fundit tregojnë se energjia diellore, e erës dhe hidroenergjia kanë tejkaluar qymyrin si burimi më i madh i energjisë në botë.
Por progresi pengohet nga ndryshimi gjeopolitik në botë që nga koha e Marrëveshjes së Parisit.
Pandemia e Coronavirusit dhe lufta e agresionit e Rusisë kundër Ukrainës e kanë lënë në plan të dytë çështjen e mbrojtjes së klimës.
Bashkëpunimi midis dy ndotësve më të mëdhenj të klimës, SHBA-së dhe Kinës, të cilët e bënë të mundur Marrëveshjen e Parisit në fillim, tani është vështirë të imagjinohet.
Në vend të kësaj, SHBA-të, nën Presidentin Donald Trump tërhiqen sërish nga kjo marrëveshje.
Bashkimi Evropian që dëshiron ta portretizojë veten si një pionier i politikave klimatike, nuk po udhëheq më si dikur.
BE duhet ta kishte paraqitur premtimin e tij të përditësuar në OKB që në shkurt.
Kontributi evropian për mbrojtjen ndërkombëtare të klimës deri në vitin 2035 rrjedh nga objektivi i brendshëm i BE-së për vitin 2040. Franca dhe Polonia, ndër të tjera, bllokuan një marrëveshje për këtë.
Ndryshe nga BE-ja hezituese, Pekini paraqiti një objektiv klimatik në fund të shtatorit, duke demonstruar kështu pretendimin e tij për lidership, edhe pse ekspertët janë kritikë ndaj përmbajtjes së premtimit kinez.
Organizata Meteorologjike Botërore (WMO) ka njoftuar se viti 2025 pritet të jetë viti i dytë ose i treti më i nxehtë në historikun e regjistrimeve.
Ky paralajmërim thekson vazhdimin e tendencave jashtëzakonisht të larta të ngrohjes globale, duke shënuar një tjetër vit me temperatura rekord.
Sipas raportit tĂ« WMO-sĂ«, periudha 2015â2025 pĂ«rfshin secilin prej 11 viteve mĂ« tĂ« nxehta qĂ« nga fillimi i regjistrimeve mbi 176 vjet mĂ« parĂ«.
Temperatura mesatare globale pranë sipërfaqes për periudhën janar - gusht 2025 ishte 1.42 gradë Celsius ± 0.12 gradë celsius mbi nivelin para-industrial, transmeton Telegrafi.
Ekspertët e WMO-së shpjegojnë se kjo ngrohje rekord shkaktohet kryesisht nga përqendrimet rekord të gazeve serrë dhe nga akumulimi i ngrohjes në oqeane.
Akulli në dete dhe akullnajat po shkrihen me shpejtësi alarmante, ndërsa ngjarjet ekstreme të motit po shkaktojnë tronditje të thella shoqërore dhe ekonomike
Që nga viti 2015, zgjerimi i sistemit global për paralajmërim për shumë rreziqe (MHEWS) është mbi dyfishuar, por rreth 40 për qind e vendeve ende nuk kanë një sistem të tillë.
Raporti i fundit i WMO-së synon të informojë konferencën COP30 dhe të mbështesë vendet në përpjekjet e tyre për të përforcuar rezistencën ndaj ndryshimeve klimatike.
Sipas organizatës, shërbimet klimatike janë vendimtare për të ruajtur jetë dhe për të mbrojtur ekonomitë nga efektet e rritjes së temperaturave globale.
WMO paralajmëron se pa masa efektive për të ulur emetimet e gazeve serrë dhe për të përforcuar rezistencën ndaj ndryshimeve klimatike, tendenca e ngrohjes ekstreme globale mund të vazhdojë, duke bërë vitet e ardhshme edhe më të nxehta. /Telegrafi/
NĂ« njĂ« largim tĂ« papritur dhe tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nga komuniteti i aktivistĂ«ve tĂ« klimĂ«s qĂ« paralajmĂ«rojnĂ« pĂ«r âfundin e botĂ«sâ, Bill Gates, njĂ« nga mbĂ«shtetĂ«sit kryesorĂ« tĂ« reduktimit tĂ« emetimeve tĂ« karbonit, publikoi njĂ« ese nĂ« tĂ« cilin pretendon se fondet duhet tĂ« ridrejtohen nga lufta kundĂ«r ndryshimeve klimatike.
Në vend të kësaj, sipas Gates, filantropët globalë duhet të rrisin investimet në përpjekje të tjera të fokusuar në parandalimin e sëmundjeve dhe urisë.
Ndryshimet klimatike nuk do të shkatërrojnë njerëzimin, shkroi ai, dhe përpjekjet e deritanishme për të arritur zero-emetime kanë sjellë përparim të prekshëm. Por, Gates mendon se shumë nga investimet e deritanishme në luftën kundër ndryshimeve klimatike kanë qenë të gabuar dhe se është harxhuar shumë para në projekte të shtrenjta dhe të diskutueshme.
âPĂ«rmirĂ«simi i jetĂ«s Ă«shtĂ« mĂ« i rĂ«ndĂ«sishĂ«m se emetimet e karbonit dhe ndryshimi i temperaturĂ«sâ, tha ai.
Megjithëse theksoi se investimet në luftën kundër ndryshimeve klimatike duhet të vazhdojnë, ai paralajmëroi se prerjet në financimin e USAID nga presidenti amerikan, Donald Trump krijojnë probleme të reja dhe kërcënojnë me dëm të qëndrueshëm global në luftën kundër urisë dhe sëmundjeve të parandalueshme.
âNdryshimet klimatike, sĂ«mundjet dhe varfĂ«ria janĂ« tĂ« gjitha probleme tĂ« mĂ«dha. Duhet tâi trajtojmĂ« ato proporcionalisht me vuajtjet qĂ« shkaktojnĂ«â, shkroi Gates. Sipas mendimit tĂ« tij, prerjet e financimit nga administrata Trump kĂ«rkojnĂ« ridrejtim urgjent tĂ« investimeve dhe burimeve pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur kĂ«to fusha tĂ« neglizhuara, transmeton Telegrafi.
âEdhe pse ndryshimet klimatike do tĂ« kenĂ« pasoja serioze, veçanĂ«risht pĂ«r njerĂ«zit nĂ« vendet mĂ« tĂ« varfra, ato nuk do tĂ« çojnĂ« nĂ« zhdukjen e njerĂ«zimit. Kjo Ă«shtĂ« njĂ« mundĂ«si pĂ«r tâu rikthyer nĂ« fokus tek njĂ« tregues qĂ« duhet tĂ« jetĂ« mĂ« i rĂ«ndĂ«sishĂ«m se emetimet dhe ndryshimi i temperaturĂ«s: pĂ«rmirĂ«simi i jetĂ«sâ, shtoi ai.
âQĂ«llimi ynĂ« kryesor duhet tĂ« jetĂ« parandalimi i vuajtjeve, veçanĂ«risht atyre tĂ« njerĂ«zve qĂ« jetojnĂ« nĂ« kushtet mĂ« tĂ« rĂ«nda nĂ« vendet mĂ« tĂ« varfra tĂ« botĂ«sâ, Ă«shtĂ« i bindur miliarderi amerikan. Eseja e Gates, qĂ« shumĂ« e panĂ« si befasuese, u publikua para COP30, samitit global tĂ« dedikuar luftĂ«s kundĂ«r ndryshimeve klimatike qĂ« do tĂ« mbahet muajin e ardhshĂ«m.
Administrata Trump ka shfuqizuar USAID, organizatën ndërkombëtare të ndihmës që çdo vit ofronte rreth 8 miliardë dollarë ndihmë në ushqim dhe ilaçe për vendet ku banorët nuk kanë qaje në këto nevoja bazë.
Gates hodhi poshtë pretendimet se qëndrimi i tij i ri përfaqëson një ndryshim mendimi në krahasim me vitet e mëparshme. Në ese ai theksoi se bota duhet të vazhdojë të mbështesë përpjekjet drejt arritjes së zero-emetimeve të karbonit.
Megjithatë, në një intervistë të njëjtën ditë për Andrew Ross Sorkin në CNBC, Gates pranoi se tërheqja e investimeve nga lufta kundër ndryshimeve klimatike është një hap i nevojshëm. Ky ndryshim përfaqëson një largim të qartë nga fokusimet dhe aktivitetet e tij të mëparshme filantropike, të cilat përfshinin investime në kompani të energjisë së pastër dhe iniciativa lobuese.
PĂ«r shembull, nĂ« njĂ« ese tĂ« publikuar nĂ« 2023 nĂ« faqen e Breakthrough Energy, e cila mĂ« pas u hoq, Gates shkroi se shumica e njerĂ«zve nĂ« botĂ« po luftojnĂ« me pasojat e ndryshimeve klimatike, njĂ« ndjesi qĂ« mund tĂ« jetĂ« âshkatĂ«rrueseâ dhe kĂ«rkon njĂ« pĂ«rgjigje âpa precedentâ nĂ« shkallĂ« dhe shpejtĂ«si. /Telegrafi/
Njerëzimi nuk ka arritur ta kufizojë ngrohjen globale në 1.5 gradë Celsius dhe duhet ta ndryshojë kursin menjëherë, ka paralajmëruar sekretari i përgjithshëm i OKB-së.
NĂ« njĂ« intervistĂ« para samitit tĂ« klimĂ«s Cop30 muajin e ardhshĂ«m, AntĂłnio Guterres pranoi se tani Ă«shtĂ« âe pashmangshmeâ qĂ« njerĂ«zimi ta tejkalojĂ« objektivin nĂ« marrĂ«veshjen e klimĂ«s sĂ« Parisit, me âpasoja shkatĂ«rrueseâ pĂ«r botĂ«n.
âLe ta pranojmĂ« dĂ«shtimin tonĂ«â, i tha ai Guardian dhe organizatĂ«s sĂ« lajmeve SumaĂșma me bazĂ« nĂ« Amazon, pĂ«rcjell Telegrafi.
âE vĂ«rteta Ă«shtĂ« se nuk kemi arritur tĂ« shmangim njĂ« tejkalim mbi 1.5°C nĂ« vitet e ardhshme. Dhe ky kalim mbi 1.5°C ka pasoja shkatĂ«rruese. Disa nga kĂ«to pasoja shkatĂ«rruese janĂ« pika kthese, qoftĂ« nĂ« AmazonĂ«, qoftĂ« nĂ« GrenlandĂ«, apo nĂ« AntarktidĂ«n perĂ«ndimore apo nĂ« shkĂ«mbinjtĂ« koralorĂ«â.
Sipas tij, âĂ«shtĂ« absolutisht e domosdoshme tĂ« ndryshohet kursi nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« tĂ« sigurohemi qĂ« tejkalimi tĂ« jetĂ« sa mĂ« i shkurtĂ«r dhe me intensitet sa mĂ« tĂ« ulĂ«t tĂ« jetĂ« e mundur pĂ«r tĂ« shmangur pikat kthese si Amazona. Ne nuk duam ta shohim AmazonĂ«n si njĂ« savanĂ«. Por ky Ă«shtĂ« njĂ« rrezik real nĂ«se nuk ndryshojmĂ« kursin dhe nĂ«se nuk bĂ«jmĂ« njĂ« ulje dramatike tĂ« emetimeve sa mĂ« shpejt tĂ« jetĂ« e mundurâ.
Siç kujtojnë mediat, dhjetë vitet e fundit të planetit kanë qenë më të nxehtat në historinë e regjistruar.
Dhe pavarësisht alarmit shkencor në rritje për shpejtësinë e rritjes së temperaturës globale të shkaktuar nga djegia e lëndëve djegëse fosile - naftës, qymyrit dhe gazit - sekretari i përgjithshëm tha se angazhimet e qeverisë nuk janë përmbushur.
Më pak se një e treta e kombeve të botës (62 nga 197) kanë dërguar planet e tyre të veprimit për klimën, të njohura si kontribute të përcaktuara në nivel kombëtar (NDC) sipas marrëveshjes së Parisit. SHBA-të nën Donald Trump e kanë braktisur procesin. Evropa ka premtuar, por deri më tani nuk ka arritur ta përmbushë. Kina, emetuesi më i madh në botë, është akuzuar për mosangazhim.
Guterres tha se mungesa e ambicies së NDC do të thotë që qëllimi i Parisit prej 1.5C do të shkelet, të paktën përkohësisht. /Telegrafi/
Kur Matthias Huss vizitoi për herë të parë akullnajën RhÎne në Zvicër 35 vjet më parë, akulli ishte vetëm një shëtitje e shkurtër nga vendi ku prindërit e tij do të parkonin makinën.
"Kur shkela për herë të parë mbi akull... kishte një ndjesi të veçantë përjetësie", thotë Matthias.
Sot, akulli është gjysmë ore larg nga i njëjti vend parkimi dhe pamja është shumë e ndryshme.
"Sa herë që kthehem, kujtoj se si ishte dikur", kujton Matthias, tani drejtor i Monitorimit të Akullnajave në Zvicër (GLAMOS), "si dukej akullnaja kur isha fëmijë".
Por ka histori të ngjashme për shumë akullnaja në të gjithë planetin, sepse këta lumenj të ngrirë akulli po tërhiqen - me shpejtësi, thuhet në një shkrim të BBC, përcjell Telegrafi.
Në vitin 2024, akullnajat jashtë shtresave gjigante të akullit të Grenlandës dhe Antarktidës humbën 450 miliardë ton akull, sipas një raporti të kohëve të fundit të Organizatës Botërore Meteorologjike.
Kjo është ekuivalente me një bllok akulli 7 km (4.3 milje) të lartë, 7 km të gjerë dhe 7 km të thellë - ujë i mjaftueshëm për të mbushur 180 milionë pishina olimpike.
"Akullnajat po shkrihen kudo në botë", thotë Prof. Ben Marzeion i Institutit të Gjeografisë në Universitetin e Bremenit. "Ato ndodhen në një klimë që është shumë armiqësore ndaj tyre tani për shkak të ngrohjes globale".
Akullnajat e Zvicrës janë goditur veçanërisht keq, duke humbur një të katërtën e akullit të tyre në 10 vitet e fundit, zbuluan matjet nga GLAMOS këtë javë.
"ĂshtĂ« vĂ«rtet e vĂ«shtirĂ« tĂ« kuptohet shkalla e kĂ«saj shkrirjeje", shpjegon Dr. Huss.
Dhe fotot - nga hapësira dhe toka - tregojnë historinë e tyre.
Imazhet satelitore tregojnë se si ka ndryshuar Akullnaja e RhÎne që nga viti 1990, kur Dr. Huss e vizitoi për herë të parë. Në pjesën e përparme të akullnajës është një liqen ku dikur kishte akull.
Deri vonë, glaciologët në Alpe e konsideronin humbjen e 2% të akullit në një vit të vetëm si "ekstreme".
Pastaj viti 2022 e hodhi poshtë këtë ide, me gati 6% të akullit të mbetur të Zvicrës të humbur në një vit të vetëm.
Kjo është pasuar nga humbje të konsiderueshme në 2023, 2024 dhe tani edhe në 2025.
Regine Hock, profesoreshë në Universitetin e Oslos, ka vizituar Alpet që nga vitet 1970.
Ndryshimet gjatë jetës së saj janë "vërtet mahnitëse", thotë ajo, por "ajo që shohim tani janë ndryshime vërtet masive brenda pak vitesh".
Akullnaja Clariden, në Zvicrën verilindore, ishte afërsisht në ekuilibër deri në fund të shekullit të 20-të - duke fituar afërsisht aq akull përmes reshjeve të borës sa humbi nga shkrirja.
Por këtë shekull, është shkrirë me shpejtësi.
Për shumë akullnaja më të vogla, si Akullnaja Pizol në Alpet Zvicerane verilindore, kjo ka qenë shumë.
"Kjo është një nga akullnajat që kam vëzhguar dhe tani është zhdukur plotësisht", thotë Dr. Huss. "Më trishton shumë".
Dhe fotografitë na lejojnë të shohim edhe më tej në kohë.
Akullnaja Gries, në Zvicrën jugore pranë kufirit italian, është tërhequr me rreth 2.2 km (1.4 milje) gjatë shekullit të kaluar. Aty ku dikur ndodhej fundi i akullnajës, tani është një liqen i madh akullnajor.
NĂ« ZvicrĂ«n juglindore, Akullnaja Pers dikur âushqenteâ akullnajĂ«n mĂ« tĂ« madhe Morteratsch, e cila rrjedh poshtĂ« drejt luginĂ«s. Tani tĂ« dyja nuk takohen mĂ«.
Dhe akullnaja më e madhe në Alpe, Aletsch i Madh, është tërhequr me rreth 2.3 km (1.4 milje) gjatë 75 viteve të fundit. Atje ku kishte akull, tani ka pemë.
Akullnajat janë rritur dhe janë tkurrur natyrshëm për miliona vjet, sigurisht.
Në valët e ftohta të shekujve 17, 18 dhe 19 - pjesë e Epokës së Vogël të Akullnajave - akullnajat përparonin rregullisht.
Gjatë kësaj kohe, shumë prej tyre konsideroheshin të mallkuara nga djalli në folklorin alpin dhe përparimet e tyre lidheshin me forca shpirtërore pasi kërcënonin fshatra dhe toka bujqësore.
Madje ka edhe rrëfime për fshatarë që u bënin thirrje priftërinjve të flisnin me shpirtrat e akullnajave dhe t'i bënin ata të ngjiteshin në mal.
Akullnajat filluan tërheqjen e tyre të gjerë nëpër Alpe rreth vitit 1850, megjithëse koha ndryshonte nga një vend në tjetrin.
Kjo përkoi me industrializimin në rritje, kur djegia e lëndëve djegëse fosile, veçanërisht qymyrit, filloi të ngrohte atmosferën tonë, por është e vështirë të dallohen shkaqet natyrore dhe njerëzore kaq larg në kohë.
Aty ku nuk ka dyshim të vërtetë është se humbjet veçanërisht të shpejta të 40 viteve të fundit nuk janë të natyrshme.
Pa njerëzit që ngrohin planetin - duke djegur lëndë djegëse fosile dhe duke lëshuar sasi të mëdha dioksidi karboni (CO2) - akullnajat do të pritej të ishin afërsisht të qëndrueshme.
"Mund ta shpjegojmë vetëm nëse marrim parasysh emetimet e CO2", konfirmon Prof. Marzeion.
Ajo që është edhe më shqetësuese është se këtyre trupave të mëdhenj akulli që rrjedhin mund t'u duhen dekada për t'u përshtatur plotësisht me klimën që po ngrohet me shpejtësi. Kjo do të thotë që, edhe nëse temperaturat globale stabilizohen nesër, akullnajat do të vazhdojnë të tërhiqen.
"Një pjesë e madhe e shkrirjes së ardhshme të akullnajave është tashmë e bllokuar", shpjegon Prof. Marzeion. "Ato po vonojnë ndryshimin e klimës".
Por jo gjithçka është humbur.
Gjysma e akullit të mbetur në akullnajat malore të botës mund të ruhet nëse ngrohja globale kufizohet në 1.5 gradë Celsius mbi nivelet "para-industriale" të fundit të viteve 1800, sipas një studimi të botuar këtë vit në revistën Science.
Trajektorja jonë aktuale po na çon drejt ngrohjes prej rreth 2.7 gradë Celsius mbi nivelet para-industriale deri në fund të këtij shekulli - gjë që do të shihte humbjen e tre të katërtave të akullit përfundimisht.
Ky ujë shtesë që shkon në lumenj dhe përfundimisht në oqeane do të thotë nivele më të larta të detit për popullatat bregdetare në të gjithë botën.
Por humbja e akullit do të ndihet veçanërisht ashpër nga komunitetet malore që varen nga akullnajat për ujë të freskët.
Akullnajat janë pak si rezervuarë gjigantë. Ato mbledhin ujë në formën e reshjeve të borës - të cilat shndërrohen në akull - gjatë periudhave të ftohta dhe të lagështa, dhe e lëshojnë atë si ujë të shkrirë gjatë periudhave të ngrohta.
Ky ujë i shkrirë ndihmon në stabilizimin e rrjedhave të lumenjve gjatë verave të nxehta dhe të thata - derisa akullnaja të zhduket.
Humbja e atij burimi ujor ka efekte anësore për të gjithë ata që mbështeten në akullnaja - për ujitje, pirje, energji hidroelektrike dhe madje edhe trafik detar.
Siç theksohet në pjesën e fundit të shkrimit, përcjell Telegrafi, Zvicra nuk është imune ndaj këtyre sfidave, por implikimet janë shumë më të thella për malet e larta të Azisë, të referuara nga disa si Poli i Tretë për shkak të vëllimit të akullit.
Rreth 800 milionë njerëz mbështeten të paktën pjesërisht në shkrirjen e akullnajave atje, veçanërisht për bujqësinë.
Kjo përfshin pellgun e sipërm të lumit Indus, i cili u shërben pjesëve të Kinës, Indisë, Pakistanit dhe Afganistanit.
Në rajonet me verë më të thata, shkrirja e akullit dhe borës mund të jetë burimi i vetëm i rëndësishëm i ujit për muaj të tërë.
"Këtu shohim cenueshmërinë më të madhe", thotë Prof. Hock.
Pra, si ndihen shkencëtarët kur përballen me perspektivat e ardhshme të akullnajave në një botë që po ngrohet?
"ĂshtĂ« e trishtueshme", thotĂ« Prof. Hock. "Por nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, Ă«shtĂ« edhe fuqizuese. NĂ«se dekarbonizoni dhe zvogĂ«loni gjurmĂ«n [e karbonit], mund t'i ruani akullnajatâ.
Organizata âEc Ma Ndrysheâ ka ngritur shqetĂ«simin pĂ«r gjendjen alarmante tĂ« Drinit tĂ« BardhĂ«, njĂ« nga pasuritĂ« ujore mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« KosovĂ«s, duke paralajmĂ«ruar se ndotja, shfrytĂ«zimi i pakontrolluar dhe ndryshimet klimatike po e vĂ«nĂ« nĂ« rrezik tĂ« ardhmen e tij.
Në një reagim publik, organizata thekson se Drini i Bardhë furnizon me ujë të pijshëm pjesën më të madhe të vendit, siguron vaditje për bujqësinë, është burim energjie dhe habitat i larmishëm për florën e faunën. Përveç vlerave natyrore, lumi ka rëndësi të veçantë kulturore e historike për komunitetet përgjatë rrjedhës së tij, përcjell Telegrafi.
MegjithatĂ«, sipas âEc Ma Ndrysheâ, ky burim jetik pĂ«rballet me njĂ« sĂ«rĂ« sfidash serioze. Mungesa e impianteve tĂ« trajtimit tĂ« ujĂ«rave tĂ« zeza ka bĂ«rĂ« qĂ« shumica e vendbanimeve tâi shkarkojnĂ« mbetjet drejtpĂ«rdrejt nĂ« lum, ndĂ«rsa industrisĂ« i mungojnĂ« filtrat dhe mekanizmat kontrollues. Po ashtu, shfrytĂ«zimi i pakontrolluar i ujit nga bujqĂ«sia, industria dhe ujĂ«sjellĂ«sit rrezikon balancĂ«n ekologjike dhe shkakton konflikte mes komuniteteve.
Në listën e sfidave renditen edhe prerjet ilegale të pyjeve, nxjerrja e zhavorrit nga shtrati i lumit dhe ndërtimet pa leje, të cilat po e ndryshojnë strukturën natyrore të pellgut dhe po rrisin rrezikun e përmbytjeve. Ndryshimet klimatike, përmes rritjes së temperaturave dhe ndryshimit të ciklit të reshjeve, e përkeqësojnë edhe më shumë situatën.
BanorĂ«t pĂ«rgjatĂ« Drinit tĂ« BardhĂ« janĂ« tĂ« parĂ«t qĂ« ndiejnĂ« pasojat â nga ndotja e ujit tĂ« pijshĂ«m, mungesa e ujit pĂ«r vaditje, dĂ«met nga pĂ«rmbytjet, e deri te ndikimet nĂ« shĂ«ndetin publik, bujqĂ«si dhe turizĂ«m.
âEc Ma Ndrysheâ thekson se Plani i Menaxhimit tĂ« Pellgut Lumor tĂ« Drinit tĂ« BardhĂ« parashikon njĂ« sĂ«rĂ« masash qĂ« duhen zbatuar urgjentisht. NdĂ«r to pĂ«rfshihet ndĂ«rtimi i impianteve moderne tĂ« trajtimit tĂ« ujĂ«rave tĂ« zeza, forcimi i monitorimit tĂ« licencave pĂ«r shfrytĂ«zimin e ujit, pyllĂ«zimi i zonave tĂ« degraduara, ndalimi i prerjeve ilegale dhe vendosja e sistemeve tĂ« hershme paralajmĂ«ruese pĂ«r pĂ«rmbytjet.
Organizata nënvizon se, për shkak se Drini i Bardhë kalon përmes Kosovës, Shqipërisë dhe Malit të Zi, menaxhimi i tij kërkon bashkëpunim rajonal dhe një qasje të integruar afatgjatë.
âDrini i BardhĂ« Ă«shtĂ« pasuri kombĂ«tare dhe rajonale, dhe mbrojtja e tij Ă«shtĂ« domosdoshmĂ«ri pĂ«r tĂ« siguruar ujĂ« tĂ« pastĂ«r, zhvillim tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m ekonomik dhe njĂ« tĂ« ardhme tĂ« shĂ«ndetshme pĂ«r gjeneratat qĂ« vijnĂ«â, thuhet nĂ« reagimin e âEc Ma Ndrysheâ. /Telegrafi/
Spanjën dhe Portugalinë dje i përfshiu një valë e re e të nxehtit me temperatura që arritën deri në 40 gradë Celsius, gjë që është e pazakontë për fundin e verës, njoftoi Severe Weather Europe, duke iu referuar matjeve të Meteociel.
Sipas një studimi të publikuar në fillim të shtatorit nga theguardian, ndryshimet klimatike e kanë bërë këtë lloj ekstremeje deri në 40 herë më të mundshme sesa në të kaluarën.
Shkencëtarët theksojnë se bëhet fjalë për një tregues të qartë të anomalive gjithnjë e më të shpeshta dhe më të forta të motit të shkaktuara nga ngrohja globale.
Vali i të nxehtit vjen pas një vere kur në Spanjë dhe Portugali janë regjistruar zjarre më intensive sesa në vitet e kaluara.
Sipas të njëjtit studim, intensiteti i tyre është rritur rreth 30 për qind, dhe ekspertët paralajmërojnë se ngrohja globale po kontribuon gjithnjë e më shumë në përhapjen e zjarreve, duke rrëzuar argumentet se ato janë vetëm pasojë e braktisjes së zonave rurale.
Ndërkohë, një studim i Universitetit të Mannheim-it, i transmetuar nga Luxembourg Times, vlerëson se Bashkimi Evropian deri në fund të vitit 2025 do të pësojë humbje ekonomike deri në 43 miliardë euro për shkak të ngjarjeve ekstreme të motit. /Telegrafi/
Ky manual është ndërtuar për të ndihmuar studentët e gazetarisë që dëshirojnë të thellojnë njohuritë dhe aftësitë e tyre për të raportuar mbi çështjet mjedisore me saktësi, etikë dhe ndikim publik. Në një kohë ku krizat klimatike, humbja e biodiversitetit, ndotja dhe keqinformimi janë përditshmëri, roli i gazetarit bëhet më i rëndësishëm se kurrë.
Login
