Artikulli i BBC për kuzhinën shqiptare dhe për gjyshet tona, është rikthyer në vëmendje të mediave sërish. Në fokus janë gatimet tradicionale shqiptare që janë trashëguar brez pas brezi nga gjyshet dhe amvisat e vendit tonë.
Gazetari i BBC, Tristan Rutherforf shkruan se pasi vendi ynë u izolua nga bota e jashtme për dekada dhe përjetoi një eksod masiv pas komunizmit, Shqipëria po shkon në rrënjët e saj të kuzhinës me ndihmën e gjysheve kuzhiniere.
Shkrimi i BBC:
Pasi qëndroi e izoluar nga bota e jashtme për dekada të tëra dhe përjetoi një eksod masiv, Shqipëria po mbështetet në rrënjët e saj kulinare me ndihmën e shefave të kuzhinës.
Tefta Pajenga, 76 vjeç, është një nga shumë shefat në moshë pensioni në Shqipëri. Në emisionin e saj të gatimit që transmetohet në televizionin kombëtar, mësuesja në pension i mëson një amvise të re se si të gatuajë japrakë, një pjatë tradicionale me gjethe hardhie të mbushura me oriz dhe erëza.
Japraka zĂ« njĂ« vend tĂ« veçantĂ« nĂ« zemrat e shqiptarĂ«ve. Zakonisht pĂ«rgatitet sĂ« bashku nga familjet dhe mĂ« pas ndahet nĂ« ditĂ«t e festave tĂ« krishtera dhe myslimane nĂ« kĂ«tĂ« komb me larmi fetare . Ashtu si shumĂ« gatime nĂ« kĂ«tĂ« udhĂ«kryq kulinarĂ«sh, receta vjen nga diku tjetĂ«r (emri rrjedh nga fjala turke pĂ«r âgjetheâ, falĂ« mĂ« shumĂ« se 500 viteve tĂ« sundimit osman tĂ« ShqipĂ«risĂ«). MegjithatĂ«, pĂ«rbĂ«rĂ«sit janĂ« tĂ« gjithĂ« vendas: kopĂ«r, speca dhe nenexhik nga ShqipĂ«ria veriore.
Sot, gjyshet shqiptare si Pajenga po u mësojnë brezave të shumtë në një nga vendet me moshën më të re në Evropë se si të gatuajnë pjata të lashta. Kjo sepse kombi ballkanik ka vuajtur jo një, por dy periudha amnezie kulinare gjatë 80 viteve të fundit.
SĂ« pari, nga viti 1946 deri nĂ« vitin 1991, ShqipĂ«ria u sundua nga komunistĂ« tĂ« vijĂ«s sĂ« ashpĂ«r, tĂ« cilĂ«t nĂ« fakt e izoluan kombin e vogĂ«l malor nga bota e jashtme, duke e shtyrĂ« Edi RamĂ«n, kryeministrin aktual tĂ« vendit, tĂ« thoshte se dikur ishte âKoreja e Veriut e EvropĂ«sâ. GjatĂ« kĂ«saj periudhe, librat e gatimit u dogjĂ«n, importet u ndaluan, udhĂ«timet jashtĂ« vendit u ndaluan, ushqimi u kolektivizua dhe mungesat ishin tĂ« pĂ«rhapura. Ishte njĂ« recetĂ« pĂ«r katastrofĂ«.
SĂ« dyti, gjatĂ« periudhĂ«s sĂ« dhunshme dhe pasojave tĂ« rĂ«nies sĂ« komunizmit nĂ« vitet 1990, 710,000 qytetarĂ« â 20% e popullsisĂ« â ikĂ«n nga ShqipĂ«ria nga viti 1989 deri nĂ« vitin 2001 nĂ« kĂ«rkim tĂ« punĂ«s nĂ« vende tĂ« tjera. Me kalimin e kohĂ«s, Pajenga tha se shumĂ« prej kĂ«tyre emigrantĂ«ve harruan recetat e gjysheve tĂ« tyre ndĂ«rsa pĂ«rshtateshin me vendet dhe kulturat e reja. Midis mungesave tĂ« pĂ«rhapura tĂ« ushqimit gjatĂ« komunizmit dhe emigrimit pas tij, nĂ« fillim tĂ« shekullit tĂ« 21-tĂ«, shumĂ« shqiptarĂ« brenda dhe jashtĂ« vendit kishin harruar se si tĂ« pĂ«rgatisnin kuzhinĂ«n tradicionale shqiptare â pĂ«rveç grave tĂ« njĂ« moshe tĂ« caktuar.
Ironikisht, Pajenga thotĂ« se tranzicioni i ShqipĂ«risĂ« nĂ« demokraci e pĂ«rkeqĂ«soi problemin. âGjatĂ« komunizmit, njerĂ«zit kishin njĂ« punĂ« tĂ« caktuar nga ora 07:00 deri nĂ« 15:00â, kujton ajo. âKur erdhi demokracia, nevojitej mĂ« shumĂ« se njĂ« punĂ« pĂ«r tĂ« ushqyer familjenâ. Prandaj, shumĂ« nga ata qĂ« kujtonin se si pĂ«rgatiteshin gatimet tradicionale shqiptare, tani nuk kishin mĂ« kohĂ« tâi gatuanin ato.
Pra, kur Pajenga filloi shfaqjen e saj televiziv nĂ« vitin 2004, âaudienca ime nuk ishte pĂ«r shefat e kuzhinĂ«s, por pĂ«r amvisatâ dhe gjithashtu pĂ«r tĂ« rinjtĂ«, âtĂ« cilĂ«ve u mungonin njohuritĂ« ose kishin harruar se si tĂ« gatuanin kuzhinĂ«n tradicionaleâ.
Kultura kulinare e ShqipĂ«risĂ« ka reflektuar prej kohĂ«sh statusin e saj si njĂ« trampolinĂ« midis Lindjes dhe PerĂ«ndimit. RomakĂ«t prezantuan rrushin, ullinjtĂ« dhe ushqime tĂ« tjera bazĂ« moderne shqiptare kur pushtuan zonĂ«n nĂ« shekullin e 2-tĂ« p.e.s. Duke filluar nga shekulli i 16-tĂ«, gatime si Arnavut ciÄeri (mĂ«lçia shqiptare) u pĂ«rhapĂ«n nĂ« lindje nga ShqipĂ«ria nĂ« tĂ« gjithĂ« PerandorinĂ« Osmane, ndĂ«rsa sutlijaĆĄ (pudingu i orizit) ka tĂ« ngjarĂ« tĂ« ketĂ« mbĂ«rritur nĂ« ShqipĂ«ri falĂ« osmanĂ«ve. Dhe pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, gatime tĂ« importuara si ajvari (njĂ« salcĂ« e bĂ«rĂ« nga speca tĂ« kuq tĂ« pjekur, patĂ«llxhan dhe erĂ«za) migruan nĂ« jug nga Ballkani verior.
Disa ushqime vendase, si mishavina (një lloj djathi i bardhë kokërr), nuk mund të gjenden askund tjetër. Metoda e përgatitjes së saj, në të cilën gjiza paketohet fort për tre muaj brenda yndyrës shtazore derisa të fermentohet në një djathë pikant, është trashëguar nga breza të tërë barinjsh transhumantë në Alpet Shqiptare. Pjata të tjera të lashta shqiptare përfshijnë flinë , një petullë me shtresa si krep të lyer me krem, dhe byrek me mish , një byrek në stilin turk i lyer me piper të kuq.
Gjyste Bici, 67 vjeç, mĂ«soi receta shekullore nĂ« gjunjĂ«t e gjyshes sĂ« saj nĂ« Alpet veriore tĂ« ShqipĂ«risĂ« , ku dimrat me dĂ«borĂ« ende mund tâi ndajnĂ« banorĂ«t pĂ«r muaj tĂ« tĂ«rĂ«. âEdhe para komunizmit kishte pak material tĂ« botuar, kĂ«shtu qĂ« recetat gjithmonĂ« u kaloheshin nga gjyshet brezave tĂ« rinjâ, thotĂ« ajo.
Shumë receta shqiptare kanë një rrënjë fetare. Kjo nuk u prit mirë nën komunizëm, veçanërisht pas vitit 1967, kur sundimtari autoritar Enver Hoxha ndaloi të gjitha praktikat fetare.
âDiktatura u pĂ«rpoq tĂ« shkatĂ«rronte tĂ« gjitha fetĂ«â, kujton Dallendyshe Xhahysa, njĂ« kuzhiniere amatore 91-vjeçare qĂ« mĂ«soi pĂ«rmendĂ«sh recetat shqiptare nga paraardhĂ«sit e saj dhe i arriti ato gjatĂ« sundimit komunist prej gati gjysmĂ« shekulli nĂ« vend. Sipas XhahysĂ«s, ârecetat e pĂ«rdorura nĂ« festimet myslimane dhe tĂ« krishtera nuk do tĂ« kishin mbijetuar kurrĂ« nĂ«se nuk do tĂ« ishin pĂ«rpjekjet e gjysheve si unĂ«â.
âNa duhej tĂ« gatuanim pjata tĂ« veçanta fshehurazi gjatĂ« PashkĂ«ve ose Ramazanitâ, vazhdon Xhahysa. NjĂ« pjatĂ« e tillĂ« ishte hallva , njĂ« Ă«mbĂ«lsirĂ« e trashĂ«, si karamel, qĂ« tradicionalisht ndahej nĂ« ditĂ«n mĂ« tĂ« shenjtĂ« tĂ« Ramazanit, Lailat al Qadr .
âNĂ«se gatuanit hallvĂ« gjatĂ« Ramazanit, fqinjĂ«t do tâju spiunonin pĂ«r tĂ« marrĂ« njĂ« bonus nga shtetiâ, kujton Xhahysa. PĂ«r tĂ« mos tĂ«rhequr vĂ«mendjen, pĂ«rbĂ«rĂ«sit bliheshin javĂ« mĂ« parĂ«. âNe e gatuanim hallvĂ«n me dritaret e mbyllura ose perdet e hapuraâ pĂ«r tĂ« pakĂ«suar aromĂ«n e sheqerit, arrave dhe ujit tĂ« trĂ«ndafilit.
NdĂ«shkimi nĂ«se kapeshim duke pĂ«rgatitur njĂ« festĂ« fetare ishte i ashpĂ«r. âMund tĂ« na çonin nĂ« njĂ« kamp riedukimi pĂ«r shumĂ« muaj pĂ«r tĂ« na dhĂ«nĂ« njĂ« punĂ« tĂ« keqe, si pastrimi i njĂ« burgu nĂ« njĂ« zonĂ« tĂ« largĂ«tâ, kujton Xhahysa duke u dridhur.
Mungesat ekstreme tĂ« ushqimit çuan nĂ« humbjen e recetave tĂ« tjera. âShumĂ« pak njerĂ«z lejoheshin tĂ« mbanin kafshĂ« ose tĂ« punonin tokĂ« bujqĂ«soreâ, shpjegon Bici. VetĂ«m ata nĂ« zonat rurale lejoheshin tĂ« punonin njĂ« truall prej 50 metrash katrorĂ« dhe tĂ« mbanin disa pula. âIshte e ndaluar tĂ« mbaje njĂ« derr ose dele.â
Ădo gjĂ« ishte e racionuar, vazhdon Bici. âĂdo muaj lejoheshin 10 kg patate dhe 2 kg djathĂ« pĂ«r familje.â
Pa qasje të lehtë në përbërës ose libra gatimi, receta shekullore si tavë krapi (një tavë me karp të pjekur) u harruan kryesisht për shkak të ndalimit të peshkimit privat.
Kur kufijtë e Shqipërisë u hapën më në fund në vitet 1990 dhe rrjetet e saj televizive kombëtare nuk kontrolloheshin më nga shteti, shumë gjyshe filluan të përdorin televizionin për të ringjallur trashëgiminë kulinare të humbur prej kohësh të vendit.
Bici filloi tĂ« gatuante nĂ« emisionin The Albanian Sunday nĂ« vitin 2007, duke shfaqur receta qĂ« ajo thotĂ« se janĂ« gatuar âpĂ«r mijĂ«ra vjetâ, si lakror me arra (njĂ« byrek shqiptar qĂ« shpesh bĂ«het me rikota tĂ« shtresuara, hithra, presh, mish qengji dhe arra).
Por, ndĂ«rsa emisionet e gatimit tĂ« Bicit dhe PajengĂ«s po ndihmonin nĂ« ringjalljen e recetave tradicionale, ata po luftonin kundĂ«r njĂ« rryme tjetĂ«r: fermerĂ«t nĂ« zonat rurale tĂ« ShqipĂ«risĂ« po migronin nĂ« TiranĂ« nĂ« kĂ«rkim tĂ« punĂ«s dhe shumĂ« fshatra rurale u shndĂ«rruan nĂ« qytete fantazmĂ«. âBujqĂ«sia ende nuk Ă«shtĂ« rikuperuar plotĂ«sisht nga ajo qĂ« ndodhi [nĂ« dekadat pas komunizmit]â, thotĂ« Pajenga.
Bici e ka bërë mision të saj të sigurojë që recetat tradicionale të Shqipërisë të mos harrohen për herë të tretë. Gjyshja ka mbledhur metoda të lashta gatimi në një libër, Kuzhina Unike e Malësive Shqiptare. Ajo gjithashtu gatuan receta malore në emisionin televiziv Histori Shqiptare.
âKam shumĂ« kĂ«rkesa nga Instagram pĂ«r receta tĂ« vjetraâ, thotĂ« Bici. âNĂ«se tĂ« rinjtĂ« ndjekin recetĂ«n time pĂ«r lakror nĂ« TikTok, edhe kjo Ă«shtĂ« nĂ« rregull.â
Xhahysa, tani një stërgjyshe, gjithashtu vazhdon të ndajë njohuritë e saj. Ajo filloi të gatuante me gjyshen e saj në vitet 1930 dhe kontribuoi me receta në restorantin e parë të fermës në Shqipëri, Uka Farm , një bar vere me qendër në Tiranë dhe agroturizëm që ka frymëzuar 100 qëndrime në ferma rurale në të gjithë Shqipërinë.
Receta e Xhahysës për fërgesë (një pjatë me perime të pjekura dhe djathë) është një meze e njohur në fermën Uka. Specat e skuqur në gjalpë të fermës, të servirur me një porcion të madh gjize (djathë në stilin e rikotës), janë një shije e së kaluarës së harruar të Shqipërisë.
E frymĂ«zuar nga Pajenga, Bici dhe gjyshe tĂ« tjera tĂ« gatimit nĂ« televizion, njĂ« aktivitet i vitit 2018 nĂ« TiranĂ« qĂ« bashkoi 12 gjyshe me 12 shefa kuzhine tĂ« nivelit tĂ« lartĂ« u bĂ« menjĂ«herĂ« njĂ« sensacion shqiptar, duke sjellĂ« disa shfaqje televizive ku gjyshet takohen me mijĂ«vjeçarĂ«t si âGjyshet Milionereâ (âGjyshet Milionereâ).
Eventi u drejtua nga njĂ« nga shefat mĂ« tĂ« famshĂ«m tĂ« kuzhinĂ«s nĂ« ShqipĂ«ri, Bledar Kola , i cili ia ka kushtuar pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« karrierĂ«s sĂ« tij pĂ«rkrahjes sĂ« kuzhinĂ«s tradicionale shqiptare. âNuk dua tĂ« jem shumĂ« mendjemadh,â thotĂ« Kola, âpor ky shfaqje ndezi njĂ« shkĂ«ndijĂ« tĂ« vogĂ«l nĂ« njĂ« zjarr tĂ« madh.â
Pas një karriere pune në restorantet më të mira të Evropës, duke përfshirë skenat në Le Gavroche në Londër dhe n oma në Kopenhagen, Kola u kthye në Tiranë një dekadë më parë për të prezantuar receta të lashta shqiptare në një mënyrë më moderne në restorantin më të mirë të kryeqytetit, Mullixhiu . Në mungesë të librave të gatimit, ai gjithashtu mësoi aftësi nga një gjyshe shqiptare.
Tani Kola po shkon njĂ« hap mĂ« tej duke hapur njĂ« restorant tradicional nĂ« GjirokastĂ«r , njĂ« qytet i mbrojtur nga UNESCO nĂ« jug tĂ« ShqipĂ«risĂ«. NĂ« restorantin rural Mullixhino qĂ« do tĂ« hapet sĂ« shpejti (i cili pritet tĂ« hapet nĂ« fund tĂ« vitit 2025), fokusi Ă«shtĂ« drejtpĂ«rdrejt te gatimet e lashta tĂ« ShqipĂ«risĂ«. âKuzhina do tĂ« jetĂ« e frymĂ«zuar nga kopshti, gjithçka do tĂ« gatuhet nĂ« njĂ« zjarr tĂ« hapur, nĂ« njĂ« kuzhinĂ« tĂ« hapurâ, thotĂ« Kola.
Recetat e restorantit janĂ« njĂ« homazh pĂ«r gjyshet shqiptare. âKemi takuar gjyshe pĂ«r kafe pĂ«r tĂ« dalĂ« me njĂ« koncept tĂ« shkĂ«lqyerâ, thotĂ« Kola. âDo tĂ« shĂ«rbejmĂ« ushqim tradicional nga jugu i ShqipĂ«risĂ«, i ndikuar nga gjyshet nĂ« rajon.â
NjĂ« almanak i ri ushqimor qĂ« pĂ«rmban 7,000 pĂ«rbĂ«rĂ«s, gatime dhe metoda gatimi shqiptarĂ« â shumĂ« prej tĂ« cilave tĂ« marra nga gjyshet â Ă«shtĂ« gjithashtu nĂ« proces dhe po bashkshkruhet nga vĂ«llai i KolĂ«s, Nikolini, sĂ« bashku me nĂ«ntĂ« akademikĂ«.
Nikolini beson se libri âdo tĂ« rrisĂ« ndĂ«rgjegjĂ«simin pĂ«r ushqimin shqiptar, ashtu siç bĂ«ri RenĂ© [ Rexhepi ] pĂ«r gatimin danezâ.
Falë gjysheve, kuzhina shqiptare më në fund po rilind.
The post BBC i kushton artikull gjysheve shqiptare: Shpëtuan kuzhinën shqiptare appeared first on Albeu.com.
Login
