Të menduarit pozitiv mund t’i ndihmojë njerëzit që ndihen të dëshpëruar. Edhe politikanët e kuptojnë se pritshmëritë pesimiste mund të vetëpërmbushen.
Në fund të viteve 1970, teksa Amerika përballej me një krizë energjie dhe stanjacion, presidenti Jimmy Carter paralajmëroi se rreziku më i madh ishte një “krizë besimi” që po gërryente institucionet publike dhe sipërmarrjen private. Dekada më vonë, Abe Shinzo, lideri me mandatin më të gjatë në Japoni, argumentoi se stanjimi po mbahej gjallë nga një “mentalitet deflacionist” dhe u përpoq t’i trondiste familjet dhe bizneset për t’i nxjerrë prej tij. Xi Jinping, udhëheqësi kryesor i Kinës, e ka bërë promovimin e “energjisë pozitive” një prioritet kombëtar. Sot, energjia pozitive është e pakët. Pesimizmi është bërë i përhapur dhe i qëndrueshëm.
Në Amerikë, besimi i konsumatorëve është pranë një niveli rekord të ulët. Në mbarë Europën, besimi ekonomik ka qenë nën mesataren afatgjatë për më shumë se tre vjet. Një sondazh i ri nga FGS Global, një kompani konsulence, me 20.000 votues dhe drejtues biznesesh në SHBA, Britani, Kanada, BE dhe Japoni, nxjerr në pah një konsensus të zymtë: në të 27 vendet, shumica besojnë se jeta do të jetë më e vështirë për brezin e ardhshëm dhe se sistemi është i manipuluar në favor të të pasurve. Në të gjitha vendet përveç Danimarkës, shumica i konsiderojnë institucionet publike joefektive dhe shpërdoruese. Sondazhe të tjera tregojnë të njëjtën tablo. Në një anketë të Gallup International me gati 60.000 të rritur, pesimistët e ekonomisë ë janë rreth dy herë më të shumtë se optimistët në Britani dhe Japoni. Në Gjermani ata janë gati 12 herë më të shumtë.
Pesimizmi i vazhdueshëm është bërë një nga kufizimet më të mëdha të ekonomisë globale. Kur pritshmëritë përkeqësohen, ekonomitë mund të sillen në mënyra që zbehin efektet e politikave të arsyeshme dhe i shtrembërojnë ato. John Maynard Keynes e përmblodhi këtë me idenë e “instinkteve shtazore”, duke vendosur besimin dhe pritshmëritë në qendër të rezultateve ekonomike. Robert Shiller, ekonomist fitues i Çmimit Nobel, ka përshkruar më pas se si narrativat e zymta mund të përhapen, duke formësuar sjelljen në mënyra që nuk parashikohen nga modelet ekonomike. Ndërsa zymtësia rrënjoset në ekonomitë e pasura, ajo rrezikon të shndërrohet në një frenë vetëpërforcuese të rritjes. Pasojat janë më pak investime në të ardhmen, një prirje drejt një politike që e bën disiplinën fiskale më të vështirë për t’u mbajtur.
Pesimizmi fillimisht vepron si një goditje pasigurie. Kur e ardhmja duket më e errët, rritet vlera e pritjes. Familjet dhe bizneset shtyjnë vendime që janë të kushtueshme për t’u kthyer pas. Efektet afatshkurtra tashmë janë të dukshme. Në Amerikë, punësimi është më i ulët se gjatë pandeisë, pavarësisht rritjes solide të PBB-së. Ky qarkullim i ngadaltë në tregun e punës dëmton efikasitetin. Norma e kursimit të familjeve në zonën e euros, prej 15% në vitin 2025, është goxha më e lartë se në periudhën e para pandemisë. Besimi i ulët mund të kontribuojë gjithashtu në ndryshime të tjera shoqërore, nga normat e ulëta të lindshmërisë te rënia e regjistrimeve në universitete.
Një tjetër shprehje e pesimizmit është besimi se ekonomia është e manipuluar, gjë që nxit të menduarit me logjikë dikush duhet të fitojë e dikush të humbasë njohur si “zero-sum”. Kur njerëzit supozojnë se fitimet për një grup vijnë vetëm në kurriz të një tjetri, ata mbështesin politika që zhvendosin fokusin nga rritja drejt rishpërndarjes dhe mbrojtjes. Pepper Culpepper nga Universiteti i Oksfordit dhe bashkautorët e tij zbulojnë se, në disa vende të pasura, ata që besojnë se sistemi favorizon të pasurit kanë më shumë gjasa të mbështesin rishpërndarjen zero-sum. Instinkte të ngjashme formësojnë qëndrimet ndaj migracionit dhe tregtisë. Stefanie Stantcheva nga Universiteti i Harvardit tregon se mendimtarët zero-sum favorizojnë proteksionizmin dhe kufijtë më të rreptë, ndjenja që tani janë të zakonshme në botën e pasur.
E njëjta logjikë vlen edhe për ndryshimin teknologjik. Në sondazhin më të fundit të Harvardit mbi të rinjtë, të rinjtë amerikanë mendonin se inteligjenca artificiale do të shkatërrojë mundësitë sesa do t’i krijojë ato. Në sondazhin e FGS Global, shtatë nga dhjetë të anketuar mbështetën rregullim të rreptë dhe taksim të lartë të kompanive të inteligjencës artificiale. Rezultati i mundshëm është një kthesë drejt një ekonomie-fortese që premton mbrojtje, por zbeh rritjen.
Pa dhimbje, s’ka fitim
Një rrezik i fundit i pesimizmit është se ai minon disiplinën fiskale. Kur votuesit mendojnë se e ardhmja është e zymtë, toleranca e tyre për dhimbje afatshkurtra bie. Shtrëngimi i rripit në Suedi në mesin e viteve 1990 funksionoi sepse suedezët besonin se sakrifica do të shpërblehej. Aty ku një besim i tillë mungon, rripat zgjidhen. Në Europën Jugore pas vitit 2010, konsolidimi i imponuar mes stanjimit hasi në rezistencë të ashpër. Kur elektoratet ndihen të dëshpëruara, ato shpërblejnë politikanët për lehtësim dhe jo për përmbajtje. Kjo i mban deficitët të larta dhe e bën inflacionin më të vështirë për t’u frenuar.
Kjo tashmë po ndodh. Vitin e kaluar, deficiti mesatar buxhetor në vendet e pasura kaloi 4% të PBB-së; në Amerikë ishte afër 6%. Megjithatë, përmbajtja fiskale mbetet e paarritshme. Presidenti Donald Trump ka miratuar ulje të reja taksash, ndërsa ka lënë të kuptohet për më shumë dhurata për të qetësuar votuesit e pakënaqur. Përpjekjet e Francës për të shkurtuar shpenzimet shpesh shkaktojnë kriza politike. Në Japoni, qeveria zbuloi në fund të vitit të kaluar paketën më të madhe stimuluese që nga pandemia, pavarësisht se borxhi publik është ndër më të lartët në botë. Edhe Kanadaja iu drejtua pushimeve të përkohshme tatimore për të rritur besimin, duke shtuar kosto dhe kompleksitet për bizneset.
Gjendja e sotme është terren pjellor për populistët që premtojnë mbrojtje dhe shpenzime në vend të reformave. Kjo ushqen një rreth vicioz ku errësira nxit mbështetje për liderë populistë, qeverisja e të cilëve dobëson institucionet dhe dëmton rritjen. Kërkimet tregojnë se vendet e qeverisura nga populistët pësojnë dëme ekonomike afatgjata, me të ardhura më të ulëta dhe paqëndrueshmëri më të madhe shumë kohë pasi ata marrin pushtetin. Kërcënimi më i madh për ekonominë botërore sot është një politikë e formësuar nga vetë pesimizmi.
Burimi: The Economist, përshtati gazetasi.al
The post Pesimizmi është problemi kryesor i ekonomisë! appeared first on Gazeta Si.
Login
