❌

Reading view

There are new articles available, click to refresh the page.
↗

Kaosi nĂ« Kuvend, PS “zbutet” dhe tĂ«rhiqet nga kĂ«rkesa pĂ«r pĂ«rjashtimin e 19 deputetĂ«ve opozitarĂ«

✇FaxWeb
By: Fax Web

Partia Socialiste është tërhequr dhe ka kërkuar masë ndëshkimore vetëm për 10 deputetë nga 29 që kërkonte në fillim për kaosin dhe tensionet gjatë seancës së kaluar parlamentare.

Ulsi Manja ka propozuar që për 19 deputetët, për të cilin u kërkua 10 ditë përjashtim nga seanca plenare dhe komisionet parlamentare, të mos merret masë ndëshkimore.

Analiza po bëhet vetëm për 10 ligjvënës, për të cilët është kërkuar 30 apo 60 ditë përjashtim.

Përjashtim për 60 ditë nga seancat plenare dhe komisionet parlamentare:

1-Belind Këlliçi

2-Fidel Kreka

3-Albana Vokshi

4-Ledina Alolli

5-Denisa Vata (për futje dhe përdorim të lëndëve piroteknike në sallën e Kuvendit)

6-Klevis Balliu

7-Flamur Noka (për moszbatim të masave disiplinore, dëmtim të pajisjeve të Kuvendit dhe veprime të dhunshme ndaj Gardës së Republikës)

Përjashtim për 30 ditë nga seancat plenare dhe komisionet parlamentare:

1-Elda Hoti (për dëmtim të pajisjeve dhe mosrespektim të Kodit të Sjelljes)

2-Gazment Bardhi

3 Sali Berisha (për shkelje të përsëritura të rendit të seancës, përdorim të gjuhës joparlamentare dhe pengim të zhvillimit normal të punimeve parlamentare)

↗

“Shkoni te zyra e Gysit, aty bĂ«ni mbledhje”- Debate nĂ« Sekretariatin e EtikĂ«s

✇FaxWeb
By: Fax Web

Sekretariati i Etikës në Kuvend është shoqëruar me debate mes mazhorancës dhe opozitës.

Kryetari i Grupit Parlamentar të PD, Gazment Bardhi dhe deputetët e tjerë opozitarë kanë kërkuar të shohin provat, për të cilat mazhoranca kërkon përjashtimin e 29 deputetëve.

“Ku janĂ« provat dhe çfarĂ« kanĂ« bĂ«rĂ« deputetĂ«t, tĂ« vish nĂ« sallĂ«n e Kuvendit ku ka rezultuar qĂ« nĂ« njĂ« institucion vepronte njĂ« grup i strukturuar kriminal, ju pretendoni qĂ« opozita tĂ« mos vijĂ« pĂ«r ta ngritur

ËshtĂ« tjetĂ«r kush grup i strukturuar kriminal. Pse nuk pĂ«rjashtoni anĂ«tarĂ«t e qeverisĂ« qĂ« sillen si banditĂ«â€, tha Bardhi.

NdĂ«rkohĂ« Ulsi Manja ndĂ«rpreu seancĂ«n dhe tha se do tĂ« tĂ«rhiqen pĂ«r tĂ« marrĂ« vendimin. Deputeti Flamur Noka ironizoi duke thĂ«nĂ« : “Shkoni te zyra e Gysit, aty bĂ«ni mbledhjet”.

Përjashtim për 60 ditë nga seancat plenare dhe komisionet parlamentare:

1-Belind Këlliçi

2-Fidel Kreka

3-Albana Vokshi

4-Ledina Alolli

5-Denisa Vata (për futje dhe përdorim të lëndëve piroteknike në sallën e Kuvendit)

6-Klevis Balliu

7-Flamur Noka (për moszbatim të masave disiplinore, dëmtim të pajisjeve të Kuvendit dhe veprime të dhunshme ndaj Gardës së Republikës)

Përjashtim për 30 ditë nga seancat plenare dhe komisionet parlamentare:

1-Elda Hoti (për dëmtim të pajisjeve dhe mosrespektim të Kodit të Sjelljes)

2-Gazment Bardhi

3 Sali Berisha (për shkelje të përsëritura të rendit të seancës, përdorim të gjuhës joparlamentare dhe pengim të zhvillimit normal të punimeve parlamentare)

Përjashtim për 10 ditë nga seancat plenare dhe komisionet parlamentare:

1-Besart Xhaferri

2-Xhelal Mziu

3-Bledjon Nallbati

4-Luçiano Boçi

5-Saimir Korreshi (për pengim të zhvillimit të seancës dhe akte dhune)

6-Edi Paloka

7-Ina Zhupa

8-Klodiana Çapja

9-Oerd Bylykbashi

10-Enno Bozdo

11-Tomorr Alizoti

12-Ivi Kaso

13-Gent Strazimiri

14-Luan Baçi

15-Bledi Himçi

16-Greta Bardeli

17-Manjola Luku

18-Flamur Hoxha

19-Kliti Hoti

↗

Dhuna nĂ« Kuvend, “Etika” ndĂ«shkon sherrxhinjtĂ« e PD/ PĂ«rjashtohen me 30 ditĂ« Noka, KĂ«lliçi, Vokshi dhe Hoti

✇Abc News
By: Nijazi Mema

TIRAN˖ Sekretariati i Etikës vendosi të përjashtojë me 30 ditë pesë deputetë të PD pas kaosit që krijuan të enjten e javës së kaluar në seancën plenare.

Përjashtim për 30 ditë për deputetët:

1-Belind Këlliçi

2-Fidel Kreka

3-Albana Vokshi

4-Flamur Noka

5-Elda Hoti

Kurse, për 24 të tjerë Etika vendosi tërheqje vëmendjeje.

NĂ« vijim
.

 

 

 

 

↗

Përjashtimi i 29 deputetëve të PD për kaos në seancë, shtyhet mbledhja e Sekretariatit të Etikës

✇Agjencia Telegrafike Shqiptare
By: Marseda Qefalia

TIRANË, 19 dhjetor /ATSH/ Sekretariati pĂ«r Procedurat, Votimet dhe EtikĂ«n shtyu pĂ«r tĂ« martĂ«n mbledhjen pĂ«r tĂ« shqyrtuar kĂ«rkesĂ«n e PartisĂ« Socialiste pĂ«r pĂ«rjashtimin e 29 deputetĂ«ve tĂ« grupit parlamentar tĂ« PartisĂ« Demokratike.

Mbledhja u shty pas kĂ«rkesĂ«s sĂ« kryetarit tĂ« grupit tĂ« PD-sĂ«, Gazment Bardhit, i cili kĂ«rkoi kohĂ« qĂ« deputetĂ«ve t’u lihet kohĂ« qĂ« tĂ« njohĂ«n me provat qĂ« mazhoranca ka paraqitur pĂ«r pĂ«rjashtimin e tyre.

“Secili deputet qĂ« ka firmosur pĂ«r pezullimin e mandatit pĂ«r 60 ditĂ«, 30 ditĂ« apo 10 ditĂ« duhet tĂ« tregohet i pĂ«rgjegjshĂ«m. TĂ« tregohen tĂ« pĂ«rgjegjshĂ«m dhe tĂ« paraqesin fakte. TĂ« mos vijnĂ« kĂ«tu dhe tĂ« akuzojnĂ« me terma tĂ« Sigurimit tĂ« Shtetit”, u shpreh Bardhi.

Sipas tij, në kërkesën për përjashtim janë përfshirë deputetë që nuk kanë bërë asgjë në Kuvend.

“Keni dashur tĂ« fshini opozitĂ«n nga Kuvendi, sepse doni njĂ« Kuvend njĂ«partiak. Thojeni kĂ«tu: qĂ«llim keni pasur pengesĂ«n tonĂ« nĂ« KĂ«shillin e Imuniteteve, prandaj edhe ua caktuat mbledhjen nĂ« orĂ«n 9. KĂ«shtu qĂ« propozoj tĂ« shtyhet mbledhja pĂ«r javĂ«n tjetĂ«r dhe secili deputet tĂ« njihet me provat”, tha Bardhi.

Grupi parlamentar i Partisë Socialiste depozitoi dje në Kuvend kërkesën për marrjen e masave disiplinore ndaj deputetëve të opozitës, pas incidenteve të rënda të ndodhura gjatë seancës plenare në Kuvend.

/m.q/j.p/

The post Përjashtimi i 29 deputetëve të PD për kaos në seancë, shtyhet mbledhja e Sekretariatit të Etikës appeared first on Agjencia Telegrafike Shqiptare.

↗

Etika rrëzon kërkesën e PD, kërkuan përjashtimin e Balles me 30 ditë nga Kuvendi

✇FaxWeb
By: Fax Web

Sekretariati për Procedurat, Votimet dhe Etikën rrëzoi kërkesën e grupit parlamentar të Partisë Demokratike për marrje mase disiplinore ndaj kreut të grupit parlamentar të mazhorancës, Taulant Balla.

Partia Demokratike dorëzoi tre ditë më parë kërkesën për përjashtimin me 30 ditë të Taulant Ballës, me pretendimin se ka përdorur gjuhë joparlamentare ndaj opozitës.

Kërkesa për përjashtim u firmos nga deputetët Belind Këlliçi, Tomorr Alizoti, Ivi Kaso, Enno Bozndo, Elda Hoti, Tomor Alizoti, Bardh Spahia, Jorida Tabaku, Igli Cara, Vangjel Dule, Brunilda Haxhiu, Bujar Leskaj, Luan Baçi, Ina Zhupa, Denisa Vata, Klevis Balliu, Erisa Xhixho, Tedi Blushi dhe të tjerë.

KĂ«rkesa e PD i referohet seancĂ«s sĂ« fundit plenare ku palĂ«t u pĂ«rfshin nĂ« debat ku pĂ«rmendi fjalĂ«n “zagar”

Kreu i grupit parlamentar të PS, Taulant Balla iu drejtua  opozitës duke iu thënë që nëse flisni për lepuj duhet të përmendin edhe zagarë.

“NjĂ«ri i bie patkoit, e tjetri gozhdĂ«s. Asnjeri nuk ka sqaruar se pĂ«rse kjo çështje duhet tĂ« ikĂ« nga rendi i ditĂ«s. DĂ«gjova batuta, tallje, njĂ«ri fliste pĂ«r lepuj, por po hytĂ« te lepujt duhet tĂ« flisni edhe pĂ«r zagarĂ«t. Se lepurin nĂ« pritĂ« e nxjerr zagari. Po i hytĂ« kĂ«tij diskutimi bujrum se do t’ju lexoj unĂ« listĂ«n.”, tha ai.

↗

Sensacioni i ri i atletikës: Adoleshenti tajlandez fillon të shkruaj rekorde

✇Telegrafi
By: Shkumbin Pireva


Një nga talentët më të mëdhenj të atletikes në vitet e fundit, tajlandezi i ri Boonson Puripol, vrapoi sprintin e pestë më të shpejtë midis adoleshentëve në histori.

Puripol (19 vjeç), i cili ka marrë pjesë tashmë në Lojërat Olimpike dhe ka njoftuar një karrierë të shkëlqyer, arriti fitoren në Lojërat e Azisë Juglindore në fushën e tij të lindjes, në Bangkok.

Vrapuesi tajlandez fitoi medaljen e artë në Stadiumin Kombëtar Suphachalasai në Bangkok, duke vrapuar për një kohë prej 9.94.

Kështu, ai u bë adoleshenti i pestë më i shpejtë në historinë e atletikës në garën 100 metra. Ai u bë gjithashtu njeriu i parë nga Azia Juglindore që vrapoi nën 10 sekonda.

Sub 10 in December đŸ˜€

đŸ‡č🇭’s Puripol Boonson flies to a big PB and Asian U20 record or 9.94 in the 100m heats of the Southeast Asian Games 👏

That makes him the 5th fastest U20 athlete in history đŸ”„ pic.twitter.com/JsJb5fNMxh
— World Athletics (@WorldAthletics) December 11, 2025

"Jam shumĂ« i kĂ«naqur me veten qĂ« vrapova nĂ«n 10 sekonda. NĂ« fillim nuk isha i sigurt nĂ«se mund ta bĂ«ja, por tregova se mundem”.

“QĂ«llimi im Ă«shtĂ« tĂ« vazhdoj tĂ« pĂ«rmirĂ«soj rekordin tim. Dua ta thyej pĂ«rsĂ«ri rekordin tim personal", ka thwnw tajlandezi i ri. /Telegrafi/

- YouTube www.youtube.com

↗

Memorandumi energjetik KosovĂ« –  Maqedoni e Veriut skadon pa asnjĂ« rezultat

✇Telegrafi
By: Ismail Jakupi


Memorandum i çuar dëm mund të vlerësohet ai për energjinë ndërmjet Kosovës dhe Maqedonisë së Veriut, që ishte nënshkruar në Nëntor 2024. Kjo pasi vlefshmëria e tij ishte një vit kalendarik, ndërsa qeveritë e të dyja shteteve, përkundër pritjes për disa javë, nuk ishin në gjendje të listojnë asnjë rezultat nga memorandumi. Aty përfshihej edhe mundësia e shkëmbimit të energjisë me thëngjillin, gjë që do të mund të ndikonte në uljen e importit.

Përkundër disa javësh pritjeje, Qeveria në detyrë e Kosovës dhe ajo e Maqedonisë së Veriut nuk qenë në gjendje të tregojnë një të arritur në kuadër të memorandumit në sektorin e energjisë, të nënshkruar më 18 Nëntor 2024.

Duke zgjedhur të përmbushë vetëm kërkesën për qasje në dokumente, Ministria e Ekonomisë e Kosovës ia ofroi televizionit dokumentin e nënshkruar, por nuk u përgjigj në pyetjet për veprimet dhe rezultatet eventuale.

NĂ« anĂ«n tjetĂ«r, pĂ«rkundĂ«r qĂ« mĂ« 18 NĂ«ntor konfirmoi pranimin e pyetjeve dhe tha se do tĂ« pĂ«rgjigjet “sĂ« shpejti”, Ministria e EnergjisĂ« e MaqedonisĂ« sĂ« Veriut nuk iu pĂ«rmbajt zotimit.

Ujdia rezulton e çuar dĂ«m pasi nuk u pĂ«rmend asnjĂ« rezultat dhe vlefshmĂ«ria e saj ishte njĂ« vit kalendarik – pra, tashmĂ« Ă«shtĂ« e skaduar.

PĂ«r mĂ« tepĂ«r, memorandumi i nĂ«nshkruar nga pĂ«rfaqĂ«suesit e qeverive tĂ« dy shteteve, kishte shfuqizuar atĂ« tĂ« vitit 2021 – pĂ«r bashkĂ«punim nĂ« sektorin e energjisĂ«.

“Rritja e sigurisĂ«, pĂ«rballueshmĂ«risĂ« e qĂ«ndrueshmĂ«risĂ« energjetike” ishin theksuar si qĂ«llime tĂ« nĂ«nshkrimit tĂ« dokumenti, sipas njoftimit zyrtar.

Me synimin për të zhvilluar një partneritet strategjik, memorandumi liston pesë masa në të cilat palët ishin pajtuar punojnë.

Në masën e parë ishin përmendur përcaktimi i nismave për bashkëpunim lidhur me burimet e ripërtërishme të energjisë, efiçiencën, thëngjillin, furnizimin si dhe përgatitjen e projekteve e infrastrukturës së energjisë.

Krahas ekspertizës dhe informacioneve, pjesë e dokumentit ishte edhe hulumtimi i potencialit për shkëmbimin e energjisë elektrike ndërmjet dy shteteve ose të energjisë elektrike me thëngjill.

Shkëmbimet direkte të rrymës sikur ato me Shqipërinë, apo pranimi i energjisë në këmbim të thëngjillit, do të mund të ishin faktorë me ndikim në uljen e importit veçmas gjatë dimrit.

Memorandumi tashmë i skaduar, ishte nënshkruar në mbledhjen e përbashkët të qeverive të dy shteteve, që ishte mbajtur në Prishtinë./TV Dukagjini

- YouTube youtu.be

↗

Sekretariati i Etikës rrëzon kërkesën e PD-së, Balla: Debati parlamentar nuk duhet të jetë arenë fyerjesh

✇Agjencia Telegrafike Shqiptare
By: Juliana Prifti

TIRANË, 10 nĂ«ntor/ATSH/ Kryetari i grupit parlamentar tĂ« PartisĂ« Socialiste, Taulant Balla, ka reaguar pas mbledhjes sĂ« Sekretariatit pĂ«r Procedurat, Votimet dhe EtikĂ«n, duke theksuar rĂ«ndĂ«sinĂ« e sjelljes dhe gjuhĂ«s nĂ« jetĂ«n parlamentare.

Sekretariati për Procedurat, Votimet dhe Etikën shqyrtoi sot dhe rrëzoi kërkesën e shtatë deputetëve të opozitës për përjashtimin e Ballës për thyerje të etikës në seancën plenare të së enjtes së kaluar.

Duke iu referuar vendimit, Balla reagoi duke sjellĂ« njĂ« thĂ«nie tĂ« urtĂ«, e cila, sipas tij, e ka  mĂ«suar tĂ« kalisĂ« durimin dhe sjelljen: “Kush di tĂ« ruajĂ« gjuhĂ«n, di tĂ« ruajĂ« nderin”.

“Etika parlamentare Ă«shtĂ« themeli i besimit publik ndaj institucioneve demokratike. Ajo kĂ«rkon qĂ« çdo deputet tĂ« veprojĂ« me ndershmĂ«ri, pĂ«rgjegjĂ«si dhe respekt ndaj KushtetutĂ«s, rregullores dhe kolegĂ«ve”, shkroi Balla nĂ« rrjetet sociale.

Ai nĂ«nvizoi se asnjĂ« deputet nuk duhet tĂ« vendoset mbi rregullat dhe normat e respektit parlamentar. “Debati parlamentar nuk duhet tĂ« jetĂ« arenĂ« fyerjesh, por hapĂ«sirĂ« e dialogut dhe e argumentit”, vuri nĂ« dukje kreu i grupit parlamentar tĂ« PS-sĂ«.

“Respekti pĂ«r fjalĂ«n, pĂ«r tĂ« vĂ«rtetĂ«n dhe pĂ«r qytetarĂ«t qĂ« pĂ«rfaqĂ«sojmĂ« Ă«shtĂ« thelbi i njĂ« Kuvendi dinjitoz dhe europian. PĂ«rpjekja pĂ«r tĂ« patur seanca dhe komisione parlamentare ku asnjĂ« deputet nuk Ă«shtĂ« mbi rregullat dhe normat e respektit reciprok, do t’i ndryshojĂ« faqen Kuvendit dhe do tĂ« rrisĂ« besimin e qytetarĂ«ve”, vijoi ai.

Sekretariati i EtikĂ«s e rrĂ«zoi sot kĂ«rkesĂ«n e e shtatĂ« deputetĂ«ve tĂ« PartisĂ« Demokratike pĂ«r ta pĂ«rjashtuar atĂ« nga punimet e Kuvendit me pretendimin se kishte pĂ«rdorur “gjuhĂ« fyese dhe kĂ«rcĂ«nuese” ndaj deputetĂ«ve tĂ« opozitĂ«s.

Por Sekretariati vendosi se nuk kishte bazë për përjashtim, pasi neni 65/1 i Rregullores së Kuvendit parashikon që një masë e tillë mund të merret vetëm pasi janë zbatuar më parë masa të tjera disiplinore nga kryetari i Kuvendit.

The post Sekretariati i Etikës rrëzon kërkesën e PD-së, Balla: Debati parlamentar nuk duhet të jetë arenë fyerjesh appeared first on Agjencia Telegrafike Shqiptare.

↗

Balluku: Jo vetëm rrugë të sigurta, por edhe estetike

✇Agjencia Telegrafike Shqiptare
By: Ermira Isufaj

TIRANË, 25 tetor /ATSH/ MirĂ«mbajtja estetike e akseve rrugore Ă«shtĂ« projekti mĂ« i ri i ARRSH qĂ« ka nisur tĂ« zbatohet nĂ« terren.

Zëvendëskryeministrja dhe njëherazi ministre e Infrastrukturës dhe Energjisë, Belinda Balluku inspektoi sot nga afër zonën e rrethrrotullimit të Rinasit, ku grupet e punës së ARRSH-së ishin në terren, të angazhuar për pjesën estetike, por edhe kujdesin për bimësinë.

“Duke pasur parasysh qĂ« ne kemi prej kohĂ«sh kontratat e mirĂ«mbajtjes me performancĂ« qĂ« bĂ«hen tĂ« ndara sipas rajoneve pĂ«r tĂ« mirĂ«mbajtur tĂ« gjithĂ« akset rrugore qĂ« mbarojnĂ« kohĂ«n e garancisĂ«, kemi vĂ«nĂ« re qĂ« duke qenĂ« se kilometrat e akseve shtohen, ka ardhur momenti pĂ«r tĂ« pasur njĂ« element shumĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m pĂ«r qytetarĂ«t e vizitorĂ«t. Pasi ShqipĂ«ria Ă«shtĂ« kthyer nĂ« njĂ« pikĂ« tĂ« madhe turistike ku vijnĂ« vizitorĂ« nga e gjithĂ« bota, nuk Ă«shtĂ« e rĂ«ndĂ«sishme qĂ« tĂ« kemi vetĂ«m rrugĂ« tĂ« sigurta, por edhe rrugĂ« qĂ« plotĂ«sojnĂ« kushtet estetike”, tha Balluku.

Balluku tha se në vitin 2023, ARRSH ka shtuar në fushën e saj të përgjegjësisë edhe mirëmbajtjen estetike të akseve kombëtare.

“Ne sot jemi nĂ« rrethrrotullimin e Rinasit ku po bĂ«het njĂ« punĂ« e mirĂ« pĂ«r gjelbĂ«rimin, pasi njĂ« nga pĂ«rgjegjĂ«sitĂ« qĂ« ka pjesa e skuadrĂ«s qĂ« kujdeset pĂ«r mirĂ«mbajtjen estetike, pĂ«rveç pastrimit, lyerjes me bojĂ«n fosforeshente, Ă«shtĂ« edhe gjelbĂ«rimi”, vijoi ajo.

Një prej drejtuesve të skuadrës që kujdeset për pjesën estetike të akseve rrugore, tha se flota e re e mjeteve është në dispozicion të katër rajoneve në vend, ku janë shtuar kamioninçinat dhe autobotët me kapacitete prej 10 mijë litrash ujë.

Kreu i ARRSH-sës, Gentian Gjyli tha se puna po ecën edhe në rajone të tjera ku janë shpërndarë automjete në zonat që mund të gjelbërohen siç janë rrethrrollutimet apo hyrje- daljet në rrugët kryesore.

“Kjo Ă«shtĂ« njĂ« fazĂ« e parĂ« qĂ« ARRSH ka ndĂ«rmarrĂ«. JanĂ« 25 punonjĂ«s pĂ«r çdo rajon, por qĂ« do ketĂ« reformime tĂ« tjera qĂ« tĂ« kapim numrin 100 punonjĂ«s pĂ«r çdo rajon”, tha ai.

Ministrja Balluku u ndal edhe te një tjetër fenomen i evidentuar gjatë verës, siç është edhe problematika e pastrimit të akseve rrugore.

“KompanitĂ« e mirĂ«mbajtjes kanĂ« ndĂ«rhyrĂ«, po fokusi ka qenĂ« qĂ« tĂ« ruhen shtresat asfaltike, siguria rrugore, kur ka shkĂ«putje tĂ« barrierave ndarĂ«se, apo sinjalistikĂ«s. Por, nuk mund tĂ« kĂ«rkojmĂ« tĂ« mbledhin edhe mbeturinat, pasi ky Ă«shtĂ« njĂ« fenomen qĂ« ndodh sidomos me turistĂ«t. Drejtuesit shqiptarĂ« tĂ« automjeteve sillen mĂ« mirĂ« nga kushdo drejtues tjetĂ«r, pasi kemi edhe makina tĂ« marra me qira. Turizmi Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« katĂ«r stinĂ«sh nĂ« ShqipĂ«ri dhe pjesa e pastrimit Ă«shtĂ« pjesĂ« e mirĂ«mbajtjes estetike”, vijoi ajo.

“Ka ardhur momenti qĂ« tĂ« kemi njĂ« plan pune pĂ«r sa i pĂ«rket gjelbĂ«rimit, pĂ«rzgjedhjes, ndarjes sĂ« rrugĂ«ve kombĂ«tare, pemĂ«ve qĂ« duhet tĂ« qĂ«ndrojnĂ« nĂ« dy anĂ«t e autostradave, pishat janĂ« ato qĂ« rezistojnĂ« mĂ« shumĂ«, apo palmat nĂ« disa vende bregdetare, qĂ« i shkojnĂ« edhe pjesĂ«s estetike”, pohoi Balluku, duke theksuar se aspekti estetik Ă«shtĂ« po aq i rĂ«ndĂ«sishĂ«m, sa siguria rrugore.

/e.i/r.e/

The post Balluku: Jo vetëm rrugë të sigurta, por edhe estetike appeared first on Agjencia Telegrafike Shqiptare.

↗

Arti duhet të veprojë

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Gjatë dekadave të tëra si autor, Harold Rosenberg u bëri thirrje artistëve të kundërshtonin klishetë dhe konformizmin dhe që në vend të tyre të ndërmerrnin veprime.

Nga: Blake Smith, historian dhe përkthyes / aeon.co
PĂ«rkthimi: Agron Shala / Telegrafi.com

Me të drejtë publiku e ka humbur besimin te politikanët, ekspertët dhe mediat. Përparimi duket i pamundur, qoftë në politikë apo në kulturë. Burokracitë masive dhe të shkëputura, mashtrimet e tregut kapitalist dhe ideologjitë e shpërndara nga partitë, intelektualët dhe institucionet, na mbushin me klishe çorientuese dhe identitete të rreme. Nuk jemi më në gjendje të dallojmë të vërtetën, ta komunikojmë atë siç duhet me njëri-tjetrin, apo të gjejmë një rol autentik përmes të cilit të lidhemi me të tjerët dhe shpëtojmë nga forcat që devijojnë potencialin tonë për veprim të vërtetë, në një konformizëm të pamenduar ose vetëmburrjeje të rrejshme.

KĂ«shtu argumentonin - nga kriza e LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore e deri nĂ« vdekjen e tyre nĂ« vitet ’70 tĂ« shekullit XX - dy nga intelektualĂ«t mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m tĂ« Shteteve tĂ« Bashkuara nĂ« mesin e shekullit tĂ« kaluar: Harold Rosenberg dhe Hannah Arendt. Miq tĂ« ngushtĂ« pĂ«r gati tri dekada, marrĂ«dhĂ«nia e tyre frymĂ«zoi teoritĂ« e ndĂ«rthurura pĂ«r veprimin dhe gjykimin, si dhe kthesĂ«n e pĂ«rbashkĂ«t drejt rolit tĂ« kritikut kulturor pĂ«r njĂ« publik tĂ« madh. MegjithatĂ«, ndĂ«rsa Arendt tani shihet si figurĂ« qendrore nĂ« kanonin filozofik modern, Rosenbergu Ă«shtĂ« pothuajse i harruar, ashtu siç Ă«shtĂ« edhe dialogu kritik mes tyre.

Rosenbergu ishte njĂ« nga mendimtarĂ«t kryesorĂ« amerikanĂ« tĂ« artit, nĂ« vitet pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, kur ShBA-ja zĂ«vendĂ«soi EvropĂ«n si qendra e botĂ«s sĂ« artit. FalĂ« pjesĂ«risht eseve tĂ« tij kritike, artistĂ«t si Barnett Newman, Willem de Kooning dhe Jackson Pollock hynĂ« nĂ« historinĂ« e artit dhe bĂ«nĂ« qĂ« arti modern tĂ« duket sinonim i kulturĂ«s amerikane. Ai gjithashtu ndikoi dhe u ndikua nga Arendt, me tĂ« cilĂ«n u bĂ« mik nĂ« fund tĂ« viteve ’40 tĂ« shekullit XX. TĂ« dy zhvilluan njĂ« grup idesh pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si ajo qĂ« ata e quanin "veprim" lidhte estetikĂ«n dhe politikĂ«n. GjatĂ« dy dekadave nĂ« vijim, ata vazhduan tĂ« rishqyrtonin kuptimin e veprimit ndĂ«rsa tĂ« dy jepnin mĂ«sim nĂ« programin Komiteti pĂ«r Mendimin ShoqĂ«ror nĂ« Universitetin e Çikagos.

GjatĂ« katĂ«r dekadave pas vdekjes sĂ« tij, Rosenbergu u fishk nĂ« njĂ« karikaturĂ« qĂ« pak mbahet mend. IdetĂ« e tij tĂ« veçanta pĂ«r veprimin - josistematike, gjithmonĂ« nĂ« zhvillim dhe tĂ« trajtuara nĂ« ese tĂ« pĂ«rmbledhura nĂ« njĂ« botim qĂ« ka qenĂ« jashtĂ« shtypit qĂ« nga vitet ‘80 tĂ« shekullit XX - janĂ« hedhur poshtĂ« nga historianĂ«t e artit si Michael Fried, Rosalind Krauss dhe Hal Foster si "gjysmĂ« romantike, gjysmĂ« mikroborgjeze" dhe si "gjĂ«mĂ« psikologjike", siç e thotĂ« Christa Noel Robbins nĂ« Artisti si autor [Artist as Author, 2021]. NdĂ«rsa kĂ«ta studiues gabojnĂ« kur e pĂ«rjashtojnĂ« Rosenbergun, ata kanĂ« tĂ« drejtĂ« tĂ« shohin tek ai kundĂ«rshtarin e llojit tĂ« kritikĂ«s qĂ« ata ushtrojnĂ«. EsetĂ« e tij janĂ« tĂ« mbushura me kritika provokuese pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si akademikĂ«t, profesionistĂ«t e muzeve, galeristĂ«t dhe kritikĂ«t e artit i reduktojnĂ« veprat artistike nĂ« instrumente tĂ« pedagogjisĂ« ose tĂ« pĂ«rfitimit, duke e larguar vĂ«mendjen nga thelbi i vĂ«rtetĂ« i krijimit artistik.

ArtistĂ«t pĂ«r tĂ« cilĂ«t ka shkruar Rosenbergu ishin njerĂ«z qĂ« ai i kuptonte se po luftonin pĂ«r tĂ« krijuar njĂ« jetĂ« njerĂ«zore pĂ«r vetveten, mes shtypjeve dhe iluzioneve tĂ« kapitalizmit. Duke vepruar kĂ«shtu, ka thĂ«nĂ« ai, ata shkĂ«puteshin nga konventat e historisĂ« sĂ« artit. Prodhimi i objekteve tĂ« bukura, anĂ«tarĂ«sia nĂ« njĂ« avangardĂ« tĂ« vetĂ«dijshme, pĂ«rfaqĂ«simi i temave politikisht tĂ« dobishme dhe madje ndjekja e origjinalitetit binin poshtĂ« ndĂ«rsa nuk pĂ«rpiqeshin mĂ« tĂ« krijonin art, por tĂ« vepronin - qoftĂ« nĂ« kanavacĂ«, nĂ« skulpturĂ«, apo pĂ«rmes reagimeve qĂ« provokonin veprimet e tyre. Kritika e artit, kĂ«mbĂ«ngulte Rosenbergu nĂ« esenĂ« e tij mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme dhe goxha tĂ« keqinterpretuar, PiktorĂ«t amerikanĂ« tĂ« veprimit [The American Action Painters, 1952], ishte pĂ«rgjigja mĂ« e papĂ«rshtatshme nga tĂ« gjitha ato tĂ« mundshmet ndaj njĂ« veprimi tĂ« tillĂ«. "Piktura e re”, deklaroi ai, "ka rrĂ«zuar çdo dallim mes artit dhe jetĂ«s", dhe nuk kishte nevojĂ« pĂ«r kritikĂ« nĂ« kuptimin e kĂ«rkimit vlerĂ«sues tĂ« njĂ« specialisti pĂ«r cilĂ«si, por mĂ« tepĂ«r njĂ« ushtrim ekzistencial gjykimi. NĂ« vend qĂ« tĂ« pĂ«rshkruajĂ« vendin e njĂ« vepre nĂ« shpalosjen e tendencave historike, ose tĂ« zbulojĂ« interesin e saj si njĂ« lente mbi problemet shoqĂ«rore, kritiku duhet tĂ« gjykojĂ« veprimin e artistit sipas mĂ«nyrĂ«s se si ai e zbulon jetĂ«n.

Jeta e vetĂ« Rosenbergut, e cila njihet mĂ« mirĂ« falĂ« biografisĂ« sĂ« vitit 2021 nga Debra Bricker Balken, filloi nĂ« njĂ« familje hebreje tĂ« shtresĂ«s sĂ« ulĂ«t tĂ« mesme nĂ« Nju-Jork, nĂ« vitin 1906. Ambicioz, por pa drejtim tĂ« qartĂ«, Rosenbergu brodhi pas shkollĂ«s sĂ« drejtĂ«sisĂ« (nuk ushtroi kurrĂ« punĂ«n e juristit), mes bohemĂ«ve tĂ« Greniq-Villiqit. PĂ«rmes miqĂ«sive tĂ« tij me artistĂ« dhe intelektualĂ« tĂ« rinj aspirues, ai fitoi njohuri pĂ«r rrymat kryesore tĂ« kohĂ«s: marksizmin, psikanalizĂ«n dhe surrealizmin. Veprimtaria krijuese e Rosenbergut ishte po aq e larmishme sa edhe mjedisi i tij intelektual. PĂ«r pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« viteve ’30 tĂ« shekullit XX, i drejtoi energjitĂ« e tij nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« paqĂ«ndrueshme ndĂ«rmjet pikturĂ«s, poezisĂ«, letĂ«rsisĂ« dhe publicistikĂ«s. TĂ« gjitha kĂ«to pĂ«rpjekje ishin tĂ« ndikuara nga politika e tij majtiste. PĂ«r shembull, poema e tij Fronti [The Front, 1935] paraqet Rosenbergun teksa pĂ«rpiqet tĂ« zotĂ«rojĂ« njĂ« stil modernist, me shumĂ« perspektiva, nĂ« tĂ« cilĂ«n ai lavdĂ«ron dhunĂ«n e kryer nga marinarĂ«t, anĂ«tarĂ«t e sindikatave dhe fermerĂ«t kundĂ«r forcave tĂ« reaksionit tĂ« simbolizuara nga “njĂ« bastard prej biznesmeni”.

Teksa Kriza e Madhe Ekonomike, qĂ« filloi mĂ« 1929, u bĂ« njĂ« katastrofĂ« qĂ« pĂ«rcakton epokĂ«n, Rosenbergu, si shumĂ« mendimtarĂ« tĂ« rinj, te Bashkimi Sovjetik gjeti frymĂ«zimin pĂ«r njĂ« model tĂ« ri shoqĂ«ror. GjatĂ« mesit tĂ« viteve ’30 tĂ« shekullit XX, qeveria sovjetike inkurajoi grupet komuniste, anembanĂ« botĂ«s, qĂ« tĂ« bashkĂ«punonin me tĂ« majtĂ«n demokratike jokomuniste si pjesĂ« e tĂ« ashtuquajturit Front i Popullit. Rosenbergu u bashkua me disa prej kĂ«tyre grupeve, duke punuar si redaktor nĂ« Art Front, njĂ« periodik i frymĂ«zuar nga Fronti i Popullit i krijuar nga dy sindikata artistĂ«sh tĂ« lidhura me PartinĂ« Komuniste. Ai gjithashtu mori pjesĂ« nĂ« njĂ« sĂ«rĂ« projektesh tĂ« epokĂ«s sĂ« MarrĂ«veshje sĂ« Re pĂ«r PunĂ«sim [New Deal] qĂ« synonin tĂ« gjenin punĂ« pĂ«r shkrimtarĂ« dhe artistĂ«. Ai shkroi katalogĂ« dhe tekste tĂ« tjera pĂ«r murale tĂ« financuara nga Administrimi i PĂ«rparimit tĂ« Punimeve [Works Progress Administration - WPA], dhe pĂ«rgatiti njĂ« antologji tĂ« shkrimit tĂ« ri amerikan, GjĂ«ra amerikane [American Stuff], organizuar nga Projekti Federal i ShkrimtarĂ«ve [Federal Writers’ Project]. Dukej se nĂ« ato vite ishte e mundur tĂ« imagjinoheshin partneritetet qĂ« lidhnin artistĂ«t, shkrimtarĂ«t, tĂ« majtĂ«n amerikane, administratĂ«n e Rooseveltit dhe komunizmin ndĂ«rkombĂ«tar.

Deri nĂ« fund tĂ« viteve ’30 tĂ« shekullit XX, Rosenbergu kishte braktisur kĂ«tĂ« sintezĂ«. Si shumĂ« tĂ« tjerĂ« nĂ« tĂ« majtĂ«n, ai ishte thellĂ«sisht i zhgĂ«njyer nga spektaklet gjyqĂ«sore dhe spastrimet e Bashkimit Sovjetik, nga pakti i tij me GjermaninĂ« naziste dhe nga pushtimi i FinlandĂ«s. Ai u zhgĂ«njye gjithashtu nga qĂ«ndrimet e ngushta dhe doktrinare tĂ« aktivistĂ«ve tĂ« frymĂ«zuar nga stalinizmi - nĂ« skenĂ«n artistike amerikane - si edhe nga arti i zbehtĂ« dhe i prapambetur i subvencionuar nga WPA-ja. Muralet me bujq e punĂ«torĂ« heroikĂ« nuk ngjanin me asgjĂ« tjetĂ«r pĂ«rveçse me artin e promovuar nga Stalini dhe Hitleri nĂ« regjimet e tyre pĂ«rkatĂ«se. Fronti i Popullit, si nĂ« politikĂ« ashtu edhe nĂ« estetikĂ«, dukej se kishte arritur nĂ« njĂ« rrugĂ« pa krye.

ArtistĂ«t nĂ« rrethin e Rosenbergut kishin ndjesinĂ« e tij tĂ« zhgĂ«njimit. NjĂ« nga miqtĂ« e tij mĂ« tĂ« ngushtĂ« nĂ« vitet ‘30 tĂ« shekullit XX ishte Barnett Newman (1905-1970), njĂ« mĂ«sues zĂ«vendĂ«sues nĂ« shkolla publike, i cili pikturonte nĂ« kohĂ«n e lirĂ«. Si Rosenbergu, Newmani ishte marksist me prirje gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« lirĂ« nĂ« mendim. Ai kandidoi si i pavarur pĂ«r kryetar bashkie i Nju-Jorkut, nĂ« vitin 1933, duke premtuar se “njerĂ«zit e kulturĂ«s”, si ai vetĂ«, do tĂ« sillnin “veprim”, njĂ« term qĂ« mĂ« vonĂ« do tĂ« bĂ«hej shenjĂ« identifikuese pĂ«r Rosenbergun. Ata qĂ« ishin tĂ« aftĂ« pĂ«r “pĂ«rvojĂ« estetike”, argumentonte Newmani, duhej tĂ« bashkoheshin nĂ« mbrojtje tĂ« njeriut tĂ« zakonshĂ«m kundĂ«r interesave pĂ«r para. Platforma e tij ofronte shkolla arti, falas, “njĂ« studio qytetare jokomerciale tĂ« filmit” dhe programe tĂ« ngjashme. Deri nĂ« fund tĂ« dekadĂ«s, Newmani e humbi besimin nĂ« tĂ« majtĂ«n dhe nĂ« artin politikisht tĂ« angazhuar. NĂ« njĂ« kthesĂ« qĂ« do ta frymĂ«zonte Rosenbergun, Newmani shkatĂ«rroi pikturat e tij dhe filloi tĂ« kĂ«rkonte njĂ« stil tĂ« ri qĂ« do ta çonte drejt veprĂ«s sĂ« tij tĂ« çmuar e tĂ« thjeshtĂ« abstrakte - Onement I, nĂ« vitin 1948.

MegjithatĂ«, siç do tĂ« kujtonte mĂ« vonĂ« Newmani, Rosenbergu e shtynte vazhdimisht gjatĂ« kĂ«saj krize tĂ« “shpjegonte” se çfarĂ« mund tĂ« nĂ«nkuptonte pĂ«r botĂ«n stili i tij i ri, i zbrazur nga çdo figurĂ« apo simbol. PavarĂ«sisht dukjes, piktura abstrakte - si pĂ«rgjigje ndaj ngĂ«rçit politik dhe kolapsit tĂ« dukshĂ«m tĂ« shpresĂ«s pĂ«r njĂ« tĂ« majtĂ« progresiste - ishte ende politike dhe, nĂ« fakt, Newmani i tha Rosenbergut se, nĂ«se interpretohet siç duhet, vepra e tij do tĂ« nĂ«nkuptonte fundin e “gjithĂ« kapitalizmit shtetĂ«ror dhe totalitarizmit”. Sado qĂ« mesazhi i saj kĂ«rkonte dekodim me ndihmĂ«n e njĂ« intelektuali dashamirĂ«s si Rosenbergu, piktura e Newmanit ende mund tĂ« ishte njĂ« akt politik. NdĂ«rsa tĂ« dy miqtĂ« pĂ«rballonin humbjen e ndĂ«rsjellĂ« tĂ« sigurisĂ« ideologjike, Rosenbergu po e ndihmonte Newmanin tĂ« gjente njĂ« metodĂ« tĂ« re artistike - ndĂ«rsa shpikte pĂ«r veten njĂ« personazh tĂ« ri si kritik arti.

GjatĂ« viteve ’40 tĂ« shekullit XX, teksa e inkurajonte Newmanin nĂ« vetĂ«transformimin e tij nĂ« njĂ« artist abstrakt, Rosenbergu dyshonte nĂ«se veprimi i frytshĂ«m politik ishte ende i mundur. Ai shqetĂ«sohej, nĂ« fakt, se pĂ«rparimi politik pengohej pikĂ«risht nga joshja e personazheve nĂ« dukje tĂ« rinj. Duke shkruar kryesisht pĂ«r revistĂ«n trockiste me qarkullim tĂ« vogĂ«l, por shumĂ« me ndikim, Partisan Review, ai pohoi se intelektualĂ«t “ish-komunistĂ«â€, si vetĂ« ai, teksa largoheshin nga e majta ishin aq tĂ« “hutuar pĂ«rballĂ« situatĂ«s aktuale botĂ«rore”, saqĂ« mund tĂ« kapeshin pas çdo “mjeti fetar apo mitologjik” pĂ«r iluzionin e kuptimit se çfarĂ« roli duhet tĂ« luanin dhe kush duhej tĂ« ishin. NjerĂ«z tĂ« hutuar, qĂ« ndienin se diçka ishte tmerrĂ«sisht e gabuar nĂ« shoqĂ«rinĂ« moderne, por nuk ishin nĂ« gjendje tĂ« shpjegonin situatĂ«n e tyre, e aq mĂ« pak tĂ« gjenin rrugĂ«dalje, merrnin identitete fantastike - si arianĂ«, si Njeriu i Ri Sovjetik, si mbrojtĂ«s tĂ« qytetĂ«rimit perĂ«ndimor - nĂ« drama tĂ« vendosura nĂ« tĂ« kaluarĂ«n e largĂ«t apo nĂ« tĂ« ardhmen utopike. Edhe pse tĂ« rreme, kĂ«to identitete dhe drama tĂ« reja ishin tĂ« paktĂ«n tĂ« kuptueshme. Ato ofronin njĂ« skenar qĂ« u tregonte individĂ«ve tĂ« hutuar kush ishin dhe çfarĂ« duhej tĂ« bĂ«nin, duke u dhĂ«nĂ« atyre ndjesinĂ« se ishin nĂ« gjendje tĂ« vepronin.

Kjo analizĂ« - tĂ« cilĂ«n Rosenbergu do ta shprehte nĂ« njĂ« seri esesh qĂ« rishqyrtonin Brumarin e tetĂ«mbĂ«dhjetĂ« tĂ« Lui Bonapartit [Der 18te Brumaire des Louis Napoleon, 1852] tĂ« Karl Marxit - pasqyronte idetĂ« qĂ« Arendt po i zhvillonte nĂ« Origjinat e totalitarizmit [The Origins of Totalitarianism, 1951]. TĂ« dy mendimtarĂ«t argumentonin se ideologjitĂ« ekstremiste tĂ« sĂ« djathtĂ«s dhe tĂ« sĂ« majtĂ«s iu pĂ«rgjigjeshin problemeve reale tĂ« shoqĂ«risĂ« moderne duke ofruar identitete dhe narrativa tĂ« pĂ«rhanta kolektive, qĂ« zĂ«vendĂ«sonin veprimin e vĂ«rtetĂ« dhe veten autentike. LiberalĂ«t qĂ« i kundĂ«rshtonin kĂ«to ideologji, paralajmĂ«ronin ata, nuk ishin mĂ« pak tĂ« prekshĂ«m nga kĂ«to iluzione. NĂ« fakt, Rosenbergu filloi tĂ« dyshonte se “revistat e vogla”, si Partisan Review dhe skena intelektuale e Nju-Jorkut pas stalinizmit, ishin nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« shpĂ«rndarĂ«se tĂ« kĂ«tij lloji tĂ« gabuar mendimi dhe se intelektualĂ«t, qĂ« e shihnin veten si mendimtarĂ« tĂ« lirĂ«, ishin po aq tĂ« mashtruar sa masat e hipnotizuara nga propaganda e Stalinit dhe Hitlerit.

Në esenë e tij Tufa e mendjeve të pavarura [The Herd of Independent Minds, 1948], Rosenbergu sulmoi Partisan Review-in, ndër të tjera, për pretendimin e tyre se përbënin një botë kulturore dhe intelektuale të ndarë nga kultura e degraduar masive e kapitalizmit amerikan. Autorë të Partisan Review, si Clement Greenberg dhe Dwight Macdonald, u ankuan për ngritjen e një industrie konsumeriste dhe hedoniste të zbavitjes, të mbushur me banalitet, si për uljen e standardeve intelektuale ashtu edhe për fuqinë e saj për të larguar klasën punëtore nga politika kuptimplotë. Edhe pse ai i kishte të njëjtat shqetësime si ata, Rosenbergu ngulte këmbë se botimet e tilla ushqenin ndjesinë e rreme të të qenit të jashtëm dhe superiorë ndaj prodhimit të standardizuar të opinionit publik nëpërmjet mediave. Në të vërtetë, ato ishin vetëm një segment i veçantë demografik brenda atij procesi të gjerë manipulimi - ndoshta edhe më të prekshëm ndaj mashtrimit, pasi e imagjinonin veten si të pavarur në aspektin intelektual. Duke promovuar një konformizëm të vetëkënaqur e të maskuar si mendim i lirë, revistat e vogla, paralajmëronte ai, po zhvendoseshin drejt një liberalizmi të paqartë që zëvendësonte mundësitë e vërteta për veprim intelektual dhe politik me një identitet të rehatshëm brenda grupit.

NjĂ« zhgĂ«njim i tillĂ« ishte temĂ« dominuese e esesĂ« qĂ« nisi karrierĂ«n e Rosenbergut si kritik arti, PiktorĂ«t amerikanĂ« tĂ« veprimit. Botuar nĂ« vitin 1952 nĂ« ArtNews, njĂ« botim qĂ« po bĂ«hej vendi kryesor pĂ«r tĂ« shkruar mbi grupin nĂ« zhvillim tĂ« piktorĂ«ve abstraktĂ« me bazĂ« nĂ« Nju-Jork, si Newman, de Kooning dhe Pollock, eseja pohonte se kĂ«ta artistĂ« ishin pĂ«rfaqĂ«sues tĂ« vĂ«shtirĂ«sive me tĂ« cilat pĂ«rballeshin tĂ« gjithĂ« ata qĂ« jetonin pas asaj qĂ« Rosenbergu e quante “kriza e madhe” e viteve 1930-’40. Ishte bĂ«rĂ« i paqĂ«ndrueshĂ«m besimi nĂ« pĂ«rparim tĂ« çdo lloji, qoftĂ« pĂ«rmes revolucionit politik tĂ« udhĂ«hequr nga e majta e organizuar, apo nga njĂ« avangardĂ« artistĂ«sh modernistĂ« qĂ« ndĂ«rtonin mbi inovacionet e gjysmĂ«shekullit tĂ« kaluar. Nuk ishte mĂ« e qartĂ« se pĂ«r çfarĂ« shĂ«rbente arti. MbĂ«shtetĂ«sit e “pikturĂ«s sĂ« re” iu pĂ«rgjigjĂ«n kĂ«saj situate duke braktisur si politikĂ«n ashtu edhe estetikĂ«n - qĂ«llimin pĂ«r tĂ« ndryshuar shoqĂ«rinĂ« apo pĂ«r tĂ« krijuar objekte tĂ« bukura, interesante apo ndryshe tĂ« rĂ«ndĂ«sishme. NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, ata kĂ«rkuan, me njĂ« “njohje tĂ« dĂ«shpĂ«ruar pĂ«r lodhjen morale dhe intelektuale”, tĂ« “vepronin” pĂ«rmes krijimit tĂ« veprave artistike “nĂ« formĂ«n e revoltave personale”.

NĂ« fushĂ«n e arteve pamore, ata ishin tĂ« ngjashĂ«m me ekzistencialistĂ«t e letĂ«rsisĂ« dhe filozofisĂ« franceze, me tĂ« cilĂ«t Rosenbergu ishte nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« ngushtĂ« i njohur si bashkĂ«punĂ«tor i rregullt i revistĂ«s Les Temps modernes tĂ« Jean-Paul Sartreit dhe Simone de Beauvoirit (pĂ«r tĂ« cilĂ«n kishte shkruar njĂ« version tĂ« mĂ«parshĂ«m tĂ« PiktorĂ«t amerikanĂ« tĂ« veprimit). Ajo qĂ« ishte thelbĂ«sore, Rosenbergu dallohej nga bashkĂ«biseduesit e tij ekzistencialistĂ« francezĂ« pĂ«rmes theksimit se pĂ«rpjekjet e tilla nuk duhen gjykuar nĂ« termat e autenticitetit; ato nuk kanĂ« tĂ« bĂ«jnĂ« me “tĂ« qenit i vĂ«rtetĂ« me veten” apo me qĂ«ndrimin “e pĂ«rkushtuar” ndaj zgjedhjeve arbitrare. Duke i quajtur veprim, ai theksonte se kĂ«to eksperimente do tĂ« duhej tĂ« gjykoheshin pĂ«r efektivitetin e tyre nĂ« ndryshimin e situatĂ«s dhe karakterit tĂ« atyre qĂ« i kryejnĂ« ato.

Rosenbergu nuk po i lavdëronte artistët amerikanë të cilët i ka përshkruar. Në mënyrë të dukshme, ai nuk përmendte asnjërin prej tyre me emër dhe as nuk përshkroi ndonjë vepër të veçantë arti. Bashkëkohësit, megjithatë, e kuptonin se ai po i referohej piktorëve kryesorë abstraktë të Nju-Jorkut - Rosenbergu, në fund të fundit, dihej se ishte mik me Newmanin dhe de Kooningun. Ai gjithashtu nuk ishte i vetmi që i konsideronte ata si artistë me rëndësi, apo që i kushtonte vëmendje intelektuale ngritjes së abstraksionit amerikan pas realizmit shoqëror të epokës së Marrëveshje së Re për Punësim. Këta piktorë po lavdëroheshin nga kolegët dhe rivalët e Rosenbergut në revistat e vogla, më së shumti nga Greenbergu, i cili i shihte ata si përfaqësues të një hapi të mëtejshëm në historinë e artit, duke avancuar në evolucionin e gjatë larg kanavacave të përqendruara në imazhe, drejt çlirimit të formës dhe ngjyrës së pastër. Së shpejti, piktorët abstraktë, veçanërisht Pollocku, do të bëheshin figura të njohura, të ngritur në piedestal si rebelë interesantë, qëndrimet mashkullore të të cilëve përputheshin me goditjet agresive të furçës dhe teknikat e spërkatjes. Armiqësia e ashpër e kritikëve konservatorë në The New York Times vetëm sa e shtoi aurën e tyre si rebelë.

Rosenbergu mbajti njĂ« qĂ«ndrim ndaj abstraksionit amerikan, ndryshe nga vlerĂ«simi formalist i Greenbergut, mitologjia e medias apo moskuptimi i konservatorĂ«ve. KundĂ«r Greenbergut - dhe duke tingĂ«lluar thuajse si njĂ« nostalgjik reaksionar pĂ«r ditĂ«t e arta tĂ« akademisĂ« sĂ« Arteve tĂ« Bukura [Beaux Arts] - ai argumentonte se vepra e artistĂ«ve abstraktĂ« nuk mund tĂ« kuptohej si art nĂ« kuptimin tradicional. Ajo nuk ishte faza mĂ« e fundit e historisĂ« sĂ« artit; vetĂ« ekzistenca e saj tregonte se historia e artit ishte po aq e vdekur sa edhe ideologjitĂ« e marksizmit, nacionalizmit dhe liberalizmit. Disa njerĂ«z mund tĂ« ishin ende tĂ« magjepsur nga besimet dhe identitetet qĂ« i pĂ«rkisnin shekullit XIX, por ato nuk zbulonin mĂ« rrugĂ« pĂ«rpara pĂ«r veprim individual apo kolektiv. “Arti Modern”, ka thĂ«nĂ« ai, ishte thjesht “njĂ« komedi e njĂ« revolucioni”. Ai e lidhte kĂ«shtu me pseudo-revolucionet pĂ«rmes tĂ« cilave klasat punĂ«tore tĂ« EvropĂ«s ishin mashtruar nga e majta dhe e djathta ekstreme, ose me farsĂ«n e Napoleonit III qĂ« pĂ«rpiqej tĂ« pĂ«rsĂ«riste karrierĂ«n e xhaxhait tĂ« tij.

NĂ«se ai nuk mund tĂ« besonte mĂ« nĂ« premtimin e Frontit tĂ« Popullit se arti dhe e majta mund tĂ« bashkoheshin kundĂ«r shtypjes, Rosenbergu nuk do tĂ« kthehej prapa nĂ« iluzionin para-marksist se arti kishte njĂ« histori tĂ« ndarĂ« nga ajo e politikĂ«s. Ai gjithashtu vinte nĂ« pikĂ«pyetje mistikĂ«n e artistit si individ i guximshĂ«m, i veçantĂ«, ende i aftĂ« pĂ«r shprehur veten nĂ« njĂ« botĂ« gjithnjĂ« e mĂ« shtypĂ«se dhe tĂ« errĂ«t. Ky vizion pĂ«rmbante ende shpresĂ«n se, nĂ« mes tĂ« kolapsit tĂ« perspektivave politike pĂ«r njĂ« tĂ« ardhme mĂ« tĂ« drejtĂ«, mund tĂ« ekzistonte njĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tĂ« mbajtur gjallĂ« teknikat e krijimit pĂ«rmes tĂ« cilave individĂ«t mund tĂ« shpĂ«tonin nga rutina, klisheja dhe iluzioni, dhe me tĂ« cilat njĂ« ditĂ« mund tĂ« ringjallnin jetĂ«n politike. Duke krijuar njĂ« “identitet” tĂ« ri pĂ«rmes “veprimit”, artistĂ«t shembullorĂ« mund tĂ« tĂ«rhiqnin vĂ«mendjen ndaj kapaciteteve tona tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta pĂ«r “revolta personale” dhe tĂ« mblidhnin rreth vetes njĂ« “audiencĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«â€ tĂ« vĂ«mendshme ndaj “parimit tĂ« ri krijues”. Kishte njĂ« rrezik tĂ« tmerrshĂ«m, paralajmĂ«ronte Rosenbergu, qĂ« ky theksim i bazuar nĂ« akte tĂ« vogla tĂ« kundĂ«rshtimit simbolik, tĂ« degjeneronte nĂ« njĂ« “lĂ«vizje fetare”, nĂ« njĂ« kult nĂ« tĂ« cilin personalitetet dhe objektet e famshme do tĂ« nderoheshin nga njĂ« “kastĂ«â€ e priftĂ«rinjve ekspertĂ« - duke formuar njĂ« grup tĂ« ri tĂ« brendshĂ«m po aq tĂ« mashtruar sa lexuesit dhe autorĂ«t e revistave tĂ« vogla ish-socialiste. ShqetĂ«simi mĂ« urgjent i tij ishte, nĂ« fakt, tĂ« paralajmĂ«ronte pĂ«r rrezikun qĂ« njĂ« treg arti nĂ« rritje dhe “burokracitĂ« e shijes” institucionale do ta pĂ«rfshinin artin abstrakt. Ai ishte skeptik nĂ«se “miti i personalitetit” tĂ« “artistit tĂ« vetmuar” ishte burim i vĂ«rtetĂ« pĂ«r rezistencĂ« apo njĂ« grackĂ« pĂ«rmes sĂ« cilĂ«s artistĂ«t do tĂ« lejonin veten tĂ« pĂ«rfshiheshin.

GjatĂ« dekadave nĂ« vijim, deri nĂ« vdekjen e tij mĂ« 1978, Rosenbergu u pĂ«rpoq tĂ« mbronte atĂ« qĂ« ai e shihte si potencial tĂ« brishtĂ« tĂ« abstraksionit amerikan pĂ«r rezistencĂ« autentike personale dhe politike - nga kundĂ«rshtarĂ«t e tij, nga entuziastĂ«t e gabuar, si edhe nga mediat dhe njĂ« botĂ« arti gjithnjĂ« e mĂ« e institucionalizuar. Disa nga shkrimet e tij mĂ« tĂ« qĂ«lluara trajtojnĂ« trashĂ«giminĂ« e mikut tĂ« vjetĂ«r, Barnett Newman. NdĂ«rsa vala e parĂ« e artistĂ«ve abstraktĂ« amerikanĂ« tĂ« pasluftĂ«s - qĂ« arritĂ«n sukses kritik dhe komercial, si Pollock dhe de Kooning - u dalluan pĂ«r goditje dramatike furçe qĂ« dukeshin se shprehnin personalitete tĂ« forta, tĂ« çuditshme, pikturat e Newmanit ishin pothuajse tĂ« papĂ«rcaktuara nĂ« pĂ«rmbajtje. E vetmja referencĂ« ndaj pikturĂ«s sĂ« bashkĂ«kohĂ«sve tĂ« tij ishte njĂ« vijĂ« e vetme vertikale nĂ« qendĂ«r, tĂ« cilĂ«n ai me humor e quajti “zip” [patent]. Newman vdiq nĂ« vitin 1970, pak para se puna e tij tĂ« bĂ«hej e njohur mes njĂ« brezi tĂ« ri tĂ« artistĂ«ve dhe kritikĂ«ve tĂ« lidhur me minimalizmin dhe pikturĂ«n e fushĂ«s sĂ« ngjyrĂ«s - si Kenneth Noland. VetĂ« tĂ« lodhur nga qĂ«ndrimet heroike dhe pikturat “shprehĂ«se” tĂ« Pollockut dhe de Kooningut, ata e nderuan atĂ« si pararendĂ«s tĂ« stilit tĂ« tyre.

NĂ« ese dhe nĂ« njĂ« monografi tĂ« botuar pas vdekjes sĂ« tij, Rosenbergu luftoi pĂ«r tĂ« vendosur pavarĂ«sinĂ« e Newmanit, si nga bashkĂ«kohĂ«sit e tij mĂ« tĂ« famshĂ«m, ashtu edhe nga ata qĂ« e quanin pararendĂ«s. MbĂ«shtetĂ«sit e grupit tĂ« parĂ«, ankohej ai, kishin injoruar “origjinalitetin” e Newmanit, ndĂ«rsa ata tĂ« grupit tĂ« dytĂ« injoronin “filozofinĂ«â€ e tij e cila synonte tĂ« krijonte pĂ«rvoja “sublime” pĂ«r njĂ« epokĂ« nĂ« tĂ« cilĂ«n feja tradicionale ishte zhdukur. ShumĂ« nga titujt qĂ« Newmani ua kishte vĂ«nĂ« veprave tĂ« tij, si Stacionet e kryqit (1958-66), i referoheshin fesĂ«, ndĂ«rsa vetĂ« veprat ishin tĂ« zbrazĂ«ta nga çdo pĂ«rmbajtje e dukshme fetare.

Qasja e Newmanit, argumentonte Rosenbergu, ishte njĂ« “naivitet” i qĂ«llimshĂ«m. Newmani ka qenĂ« i pĂ«rkushtuar ndaj “kuptimit tĂ« vet pĂ«r gjĂ«rat, pavarĂ«sisht nga mendimi mbizotĂ«rues”, duke vĂ«nĂ« nĂ« lojĂ« kuptimin e veprĂ«s sĂ« tij - dhe gjatĂ« gjithĂ« jetĂ«s sĂ« tij - mbi mundĂ«sinĂ« nĂ« dukje absurde qĂ« “imazhi i pĂ«rsĂ«ritur i njĂ« drejtkĂ«ndĂ«shi me vija” mund tĂ« zgjonte te shikuesit “temat e larta” qĂ« kishin frymĂ«zuar artin e shenjtĂ« tĂ« sĂ« kaluarĂ«s. E vetmja mĂ«nyrĂ« pĂ«r t’u rilidhur me pĂ«rvojĂ«n e fundit, sipas Newmanit, ishte pĂ«rdorimi i teknikave tĂ« abstraksionit si njĂ« lloj pastrimi asketik qĂ« anashkalonte historinĂ« e artit, duke e zhvendosur spektatorin “pĂ«rtej estetikĂ«s nĂ« njĂ« akt besimi” nĂ« sublimen pa teologji, ideologji, ritual apo dogmĂ«. Rosenbergu ka pranuar se kjo ishte njĂ« çështje e ndĂ«rlikuar. Ajo i bĂ«nte kritikĂ«t e artit tĂ« ndiheshin tĂ« parehatshĂ«m, sepse nĂ«nkuptonte se kritika e artit - madje vetĂ« kategoria e “artit” - ishte e parĂ«ndĂ«sishme pĂ«r synimet e Newmanit tĂ« cilat ngjanin mĂ« shumĂ« me ato tĂ« profetĂ«ve biblikĂ« sesa me Picasson, Pollockun apo Nolandin. Por, ky ishte pikĂ«risht pĂ«rkufizimi i veprimit - tĂ« ndahesh nga konvencionet, ta kthesh artin kundĂ«r vetvetes, tĂ« refuzosh tĂ« mbĂ«shtetĂ«sh qoftĂ« traditat e vjetra, qoftĂ« etiketat e modĂ«s, dhe tĂ« marrĂ«sh rrezikun qĂ« veprimet e tua, madje e gjithĂ« jeta jote, tĂ« kenĂ« qenĂ« tĂ« kota.

NĂ« shkrimet e Rosenbergut, Newmani shfaqet si i shenjt laik, ndĂ«rsa Andy Warhol shfaqet si njĂ« JudĂ« apo djall. NĂ« vitet ’60 tĂ« shekullit, ndĂ«rsa skena artistike e Nju-Jorkut u kthye drejt Pop-Artit, Rosenbergu sulmoi atĂ« qĂ« ai e konsideronte bashkĂ«punim grotesk dhe nĂ« rritje tĂ« artistĂ«ve me elitat, kulturĂ«n e famĂ«s dhe kapitalizmin. Warholi, sipas tij, kishte pĂ«rmbushur parashikimet ogurzeza tĂ« PiktorĂ«ve amerikanĂ« tĂ« veprimit, duke treguar “se vlerĂ«simi nga bota e artit, pĂ«r objektet qĂ« i paraqiteshin, mund tĂ« programohej duke tĂ«rhequr vĂ«mendjen rreth artistit”. NĂ« vend qĂ« ndĂ«rtimi i njĂ« personaliteti tĂ« ishte punĂ« e vĂ«shtirĂ« dhe heroike pĂ«rmes sĂ« cilĂ«s artisti arrinte tĂ« ruante njĂ« shkallĂ« lirie nga njĂ« shoqĂ«ri shtypĂ«se dhe ekonomi çnjerĂ«zore, ai ishte kthyer vetĂ«m nĂ« njĂ« tjetĂ«r teknikĂ« tĂ« mjeshtĂ«risĂ« mediatike dhe nĂ« “grumbullim kapitali”. ArmiqĂ«sia e Rosenbergut ndaj Warholit nuk i solli favore nga brezat pasues tĂ« kritikĂ«ve dhe historianĂ«ve tĂ« artit, pĂ«r tĂ« cilĂ«t portretet e Warholit tĂ« Jacqueline Kennedyt apo shenjat e dollarit shiheshin si zhytje interesante nĂ« kulturĂ«n kapitaliste apo madje edhe si nĂ«nvlerĂ«sime tĂ« saj. Por, ashtu si Rosenbergu, nuk ishte adhurues i pakushtĂ«zuar i ekspresionizmit abstrakt dhe nuk ishte as armik i pĂ«rkushtuar i artit qĂ« parashikonte postmodernizmin apo qĂ« luante me kulturĂ«n popullore.

PĂ«r shembull, nĂ« mesin e viteve ’70 tĂ« shekullit XX, ai lavdĂ«roi Saul Steinbergun, njĂ« artist qĂ« shpesh kontribuonte me vizatime nĂ« The New Yorker (si Pamja e botĂ«s nga Avenyja e 9-tĂ«). Suksesi i Steinbergut nĂ« njĂ« botim kryesor dhe nĂ« mediumin e “karikaturĂ«s”, argumentonte Rosenbergu, i kishte verbuar bashkĂ«kohĂ«sit e tij ndaj faktit se ai kĂ«rkonte, me kushtet e veta, rrugĂ« tĂ« reja pĂ«r atĂ« qĂ« Rosenbergu e quante veprim. “LĂ«nda pĂ«rfundimtare” e tij, pretendonte Rosenbergu, nuk ishin shakatĂ«, por vetĂ« “stili” dhe mĂ«nyrat se si stile tĂ« ndryshme mund tĂ« pĂ«rthitheshin nĂ« njĂ« “autobiografi pamore” qĂ« njĂ«kohĂ«sisht zbulon dhe fsheh veten e artistit. Duke punuar brenda institucioneve kryesore kulturore, duke u zhytur nĂ« referenca historike dhe tendenca kulturore, Steinbergu pĂ«rpiqej t’i rinovonte ato nga brenda pĂ«r tĂ« hapur rrugĂ« pĂ«r eksperimentim. Kjo ishte pothuajse e kundĂ«rta e strategjisĂ« sĂ« ndjekur nga “artisti i vetmuar” qĂ« Rosenbergu analizoi nĂ« PiktorĂ«t amerikanĂ« tĂ« veprimit, dhe nĂ« shumĂ« mĂ«nyra e ngjashme me atĂ« qĂ« ndiqte Warholi. NĂ«se poza e krijuesit tĂ« izoluar e margjinal qĂ« sfidon konventat shoqĂ«rore, dhe ajo e intelektualit mendimtar tĂ« lirĂ« qĂ« hedh poshtĂ« shoqĂ«rinĂ« masive ishin bĂ«rĂ« maska mashtruese tĂ« njĂ« rendi liberal nĂ« rĂ«nie, atĂ«herĂ« ndoshta zgjidhja, nĂ« fund tĂ« fundit, ishte tĂ« krijoheshin rrugĂ« pĂ«r veprim nga brenda, jo jashtĂ« strukturave qĂ« dukeshin se e pengonin atĂ«.

Lufta e Vietnamit dhe skandali i Uotergejt [Watergate] i dhanĂ« shtytje tĂ« re kĂ«rkimit afatgjatĂ« tĂ« Rosenbergut pĂ«r njĂ« personazh qĂ« mund tĂ« lejonte rezistencĂ«n ndaj asaj qĂ« ai e shihte si mashtrim sistematik tĂ« politikĂ«s dhe kulturĂ«s amerikane. Administratat Johnson dhe Nixon kishin gĂ«njyer publikun pĂ«r vite me radhĂ« rreth natyrĂ«s dhe pĂ«rmasave tĂ« asaj qĂ« ai e konsideronte si njĂ« luftĂ« monstruoze dhe tĂ« dĂ«nuar nĂ« AzinĂ« Juglindore. Ata e kishin bĂ«rĂ« kĂ«tĂ« me bashkĂ«punimin e mediave dhe tĂ« ekspertĂ«ve akademikĂ« qĂ« mbushnin Departamentin e Mbrojtjes dhe institucionet studimore. Rosenbergu nuk ngushĂ«llohej aspak nga fakti qĂ« gazetarĂ«t profesionistĂ« kishin zbuluar incidentin e fabrikuar tĂ« Gjirit tĂ« Tonkinit apo mbulimet e Nixonit. Ai argumentonte se gĂ«njeshtrat ishin aq tĂ« pĂ«rhapura, dhe shpesh tĂ« pĂ«rziera me informacione tĂ« vĂ«rteta ose tĂ« besueshme, saqĂ« po bĂ«hej e pamundur pĂ«r anĂ«tarĂ«t e publikut amerikan tĂ« formonin “ndonjĂ« pĂ«rfytyrim objektiv tĂ« asaj qĂ« po ndodh”.

Publiku, sugjeronte ai, kishte tĂ« drejtĂ« ta humbiste besimin jo vetĂ«m te politikanĂ«t, gazetarĂ«t dhe akademikĂ«t e caktuar, por te tĂ« gjithĂ« ata qĂ« mbanin kĂ«to role. Por, ishte gabim tĂ« tĂ«rhiqej drejt asaj qĂ« po bĂ«hej “pĂ«rgjigjja e tij tipike”: “plogĂ«shtia” dhe “mospĂ«rfillja”. PĂ«rderisa njĂ« brez mĂ« parĂ« Rosenbergu shqetĂ«sohej se si publiku, ashtu edhe intelektualĂ«t, ishin pre e lehtĂ« e mashtrimeve tĂ« stalinizmit, fashizmit, nacionalizmit, konservatorizmit tĂ« krishterĂ« apo liberalizmit, tani ai frikĂ«sohej se amerikanĂ«t, qĂ« me tĂ« drejtĂ« ishin bĂ«rĂ« cinikĂ«, mund tĂ« pushonin sĂ« besuari nĂ« çdo lloj identiteti apo veprimi politik. NĂ« njĂ« atmosferĂ« tĂ« tillĂ«, kĂ«mbĂ«ngulte ai, bĂ«hej edhe mĂ« e rĂ«ndĂ«sishme qĂ« shkrimtarĂ«t, si artistĂ«t, tĂ« tregonin se “nĂ« veprim gjithmonĂ« ekziston mundĂ«sia qĂ« diçka e paparashikuar tĂ« shfaqet”. NjĂ« nga tĂ« paktat forma veprimi, sipas tij, ishte qĂ« intelektualĂ«t, duke lĂ«nĂ« mĂ«njanĂ« çdo pretendim pĂ«r dijeni ekspertĂ«sh, tĂ« shpreheshin me njĂ« “stil” bindĂ«s dhe personal pĂ«r reagimet e tyre ndaj asaj qĂ« po shihnin - me neveri dhe indinjatĂ« tĂ« sinqertĂ«, jo me analizĂ« tĂ« ftohtĂ« dhe tĂ« paanshme. NĂ« vend qĂ« tĂ« vinin maskĂ«n e “ekspertit” qĂ« paraqitet si zotĂ«rues i fakteve tĂ« paanshme (njĂ« rol pĂ«r tĂ« cilin publiku kishte vetĂ«m pĂ«rçmim tĂ« merituar), intelektuali qĂ« dĂ«shiron tĂ« arrijĂ« te publiku duhet tĂ« bĂ«het “pjesĂ«marrĂ«s nĂ« bisedat familjare nĂ« tryezĂ«â€, duke folur nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« (edhe pse nĂ« mĂ«nyrĂ« “jashtĂ«zakonisht brilante”) pĂ«r gjĂ«rat qĂ« tĂ« gjithĂ« i shohim dhe i ndiejmĂ«. NĂ« njĂ« epokĂ« qĂ« nuk beson mĂ« nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«n, paralajmĂ«ronte Rosenbergu gjysmĂ« shekulli mĂ« parĂ«, intelektuali duhet tĂ« bĂ«het njĂ« lloj populisti, ashtu siç artisti mund tĂ« bĂ«het komedian.

NĂ«se Rosenbergu kishte “tĂ« drejtĂ«â€ pĂ«r Steinbergun, Warholin apo Newmanin dhe artistĂ«t abstraktĂ« tĂ« viteve tĂ« pasluftĂ«s - pra, nĂ«se ajo qĂ« tha pĂ«r ta na ndihmon tĂ« vlerĂ«sojmĂ« mĂ« mirĂ« tiparet reale tĂ« veprĂ«s sĂ« tyre dhe rĂ«ndĂ«sinĂ« e saj - kjo Ă«shtĂ« diçka qĂ« duhet ta gjykojĂ« lexuesi nĂ« raport me dĂ«shminĂ« vizuale. Ajo qĂ« Ă«shtĂ« mĂ« e rĂ«ndĂ«sishme nĂ« kritikĂ«n e Rosenbergut Ă«shtĂ« se, ndĂ«rsa zhvendoste vĂ«mendjen nga njĂ« artist te tjetri, ai kĂ«rkonte nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme tĂ« vlerĂ«sonte se çfarĂ« tregonte vepra e njĂ« artisti tĂ« caktuar rreth mĂ«nyrĂ«s se si njĂ« individ nĂ« shoqĂ«rinĂ« tonĂ« mund tĂ« pĂ«rdorte burimet kulturore dhe institucionale, qĂ« ka nĂ« dispozicion, pĂ«r t’u shkĂ«putur nga personalitetet e vjetra dhe pĂ«r tĂ« formuar njĂ« identitet tĂ« ri, mĂ« tĂ« shtrirĂ« dhe fuqizues. GjatĂ« dekadave tĂ« tĂ«ra duke shkruar pĂ«r artin, ai gjithmonĂ« besonte se artistĂ«t duhet tĂ« gjykoheshin pĂ«r suksesin apo dĂ«shtimin e tyre nĂ« veprim - pra, nĂ« gjetjen e mĂ«nyrave pĂ«r tĂ« rezistuar ndaj rutinĂ«s, klisheve dhe konformizmit nga njĂ«ra anĂ«, dhe ndaj iluzioneve vetĂ«mashtruese dhe fantazive nga ana tjetĂ«r. KĂ«to dy tĂ« kĂ«qija binjake, nuk reshti sĂ« debatuari, lindin nga vetĂ« natyra e shoqĂ«risĂ« sonĂ« kapitaliste.

Pak kritikĂ« arti apo studiues tĂ« historisĂ« sĂ« artit e vlerĂ«suan theksin e Rosenbergut mbi veprimin, apo e kuptuan lidhjen e tij me njĂ« kritikĂ« tĂ« thellĂ« tĂ« botĂ«s bashkĂ«kohore. Por, mikja e tij, Hannah Arendt, pĂ«rvetĂ«soi shumĂ« nga idetĂ« e tij nĂ« veprĂ«n e saj madhore Gjendja njerĂ«zore [The Human Condition, 1958], e cila argumenton se jeta politike, si estetika, karakterizohet nga njĂ« nevojĂ« e lindur njerĂ«zore - megjithĂ«se tani gjerĂ«sisht e shpĂ«rfillur - pĂ«r vetĂ«shfaqje pĂ«rmes performancave qĂ« nuk janĂ« punĂ«, rutinĂ« apo ritual, por janĂ« ajo qĂ«, duke mbĂ«shtetur Rosenbergun, ajo e quajti “veprim”. Si miku i saj, Arendt shqetĂ«sohej se mundĂ«sitĂ« pĂ«r veprim nĂ« shoqĂ«rinĂ« tonĂ« po gĂ«rryheshin nga mekanizimi dhe burokratizimi nga njĂ«ra anĂ«, dhe nga format iluzore tĂ« pseudo-veprimit nga ana tjetĂ«r - duke filluar nga kĂ«naqĂ«sitĂ« mpirĂ«se tĂ« industrisĂ« sĂ« argĂ«timit, deri te kimerat e politikĂ«s masive. NĂ« njĂ« ese qĂ« shĂ«noi pikĂ« kthese nĂ« mendimin e saj, Kriza nĂ« kulturĂ« [The Crisis in Culture, 1960], ajo pĂ«rmendi Rosenbergun ndĂ«rsa fillonte tĂ« argumentonte se detyra e intelektualĂ«ve sot nuk Ă«shtĂ« tĂ« kritikojnĂ« kulturĂ«n masive, tĂ« izoluar prej saj, por tĂ« ushtrojnĂ« atĂ« qĂ« ajo e quante “shije” dhe “gjykim” brenda saj. Me fjalĂ« tĂ« tjera, tĂ« bĂ«hen intelektualĂ« publikĂ« duke ndjekur shembullin e Rosenbergut.

NĂ« vitin 1979, njĂ« vit pas vdekjes sĂ« Rosenbergut, pĂ«rfaqĂ«suesi letrar i tij, Michael Denneny, dha njĂ« intervistĂ« pĂ«r gazetĂ«n studentore tĂ« Universitetit tĂ« Çikagos - duke reflektuar mbi kohĂ«n e kaluar me Rosenbergun dhe Arendtin nĂ« fund tĂ« viteve ‘60 dhe nĂ« fillim tĂ« viteve ’70 tĂ« shekullit. NĂ« atĂ« intervistĂ«, dhe nĂ« njĂ« ese tĂ« botuar po atĂ« vit, ai ka pohuar se Arendti dhe Rosenbergu ishin “mendimtarĂ«t mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m bashkĂ«kohorĂ« pĂ«r natyrĂ«n e veprimit”. Ata kishin arritur, gjatĂ« miqĂ«sisĂ« sĂ« tyre, nĂ« njĂ« “bashkim unik” idesh. Ndoshta Ă«shtĂ« nĂ« natyrĂ«n e veprimit dhe gjykimit qĂ« ato nuk mund tĂ« shpjegohen teorikisht, por vetĂ«m tĂ« praktikohen nĂ« raste konkrete. NĂ« atĂ« rast, kontributet mĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« Rosenbergut dhe Arendtit janĂ« shembujt qĂ« dhanĂ«, nĂ« shkrimet e tyre publike dhe nĂ« marrĂ«dhĂ«niet me studentĂ« e miq, nĂ« luftĂ«n e tyre tĂ« qĂ«ndrueshme pĂ«r tĂ« gjykuar me mendje dhe sinqeritet - edhe kur kriteret pĂ«r gjykim, tĂ« gjitha standardet e vjetra tĂ« traditĂ«s dhe siguritĂ« e besimit politik, dukeshin tĂ« lĂ«kundura. /Telegrafi/

↗

Atletika me “yje dhe viza”/ AmerikanĂ«t dominojnĂ« nĂ« pistat e vrapimit nĂ« BotĂ«rorin e Tokyo

✇Abc News
By: xhir jeta

Shtetet e Bashkuara të Amerikës vijojnë domimimin në pistat e vrapimit në Botërorin e Atletikës që po zhvillohet në Tokyo.

Cordell Tinch i shtoi një tjetë medalje ari delegacionit me yje dhe viza, pasi triumfoi në finalen e 110 metrave me pengesa.

Atleti amerikan ndali kohën në kronometër 12 sekonda e 99 të qindat, duke lënë pas dy rivalët e mëdhenj nga Xhamjaka, Orlando Bennett dhe Tyler Mason.

Të dy këta nuk arritën të zbrisnin poshtë 13 sekondave në garën e tyre.

Ajo e fituar nga Tinch ishte e arta e gjashtë për SHBA, që kryeson e shkëputur tabelën e medaljeve në këtë Botëror.

Nuk kishte supriza në garën e 1500 metrave për femra. Keniania, Faith Pipyegon vijoi mbretërimin e saj, duke shtuar një tjetër medalje të artë në karrierën spektakolare.

Kampionia olimpike vendosi kohën 3 minuta 52 sekonda e 15 të qindat, duke lënë pas me diferencë rivalet e saj.

Në vendin e dytë për medaljen e argjendit u rendit atletia tjetër nga Kenia, Dorcus Euoi, ndërsa ajo e bronzit u fitua nga australiania Jessica Hull.

Një tjetër medalje ari, të dytën në këtë Botëror të Atletikës fitoi Zelanda e Re, falë Hamish Kerr në kërcimin së larti.

Finalja e kësaj disipline ishte me të vërtetë emocionuese dhe e vendosur vetëm në provën e fundit.

Me lartësinë 2 metra e 36 centimetra, Kerr i mori të artën nga dora koreano jugorit Sengijok Vu, që u rendit u dyti me vetëm 2 centimetra më pak.

I treti për medaljen e bronzit u rendit ceku, Jan Stefela.

↗

Atleti japonez u largua nga stadiumi me një karrocë pas lagështirës ekstreme në Kampionatin Botëror

✇Telegrafi
By: Shkumbin Pireva


Pjesëmarrësit në ecjen e shpejtë prej 35 km në Kampionatin Botëror të Atletikës, që po mbahet këto ditë në Tokio, u përballën me probleme të mëdha me temperaturën.

Temperatura aktuale në kryeqytetin e Japonisë është 25 gradë Celsius, por problemi ishte lagështia e madhe prej madje 93 për qind, e cila ishte në fillim të garës.

Prandaj, shumë vrapues vuajtën pasojat e këtyre kushteve të vështira dhe katastrofike dhe u përpoqën të gjenin shpëtim duke u freskuar disa herë gjatë garës.

Braziliani Caio Bonfim, i cili pĂ«rfundoi i dyti nĂ« fund, ishte dukshĂ«m i rraskapitur kur hyri nĂ« vijĂ«n e ‘finishit’, prandaj u shtri nĂ« pistĂ« dhe priti ndihmĂ«.

Më së keqi e pësoi garuesi vendas Masatora Kawano, i cili e përfundoi garën në vendin e 18-të me rezultatin e tij më të mirë të sezonit.

Ai u ndihmua dhe, me të arritur në vijën e finishit, ishte më shumë se i rraskapitur, siç dëshmohet nga fotot nga stadiumi, të cilin iu desh ta linte me karrocë me rrota.

Ndryshe, medaljen e artë e fitoi Evan Dunfee nga Kanadaja, medaljen e argjendtë Caio Bonfim nga Brazili dhe medaljen e bronztë Hayato Katsuki nga Japonia. /Telegrafi/

↗

Etika e paplotësisë

✇Telegrafi
By: Agron Shala

Shumëkush shpreson se inteligjenca artificiale (IA) do të zbulojë të vërtetat etike. Por, siç tregon Gödel, përcaktimi i asaj që është e drejtë do të mbetet gjithmonë barra jonë.

Nga: Elad Uzan, filozof në Universitetin e Oksfordit / AEON.co
PĂ«rktheu: Agron Shala / Telegrafi.com

Paramendojeni botën ku inteligjencës artificiale i besohet përgjegjësia më e lartë morale: dënimi i kriminelëve, shpërndarja e burimeve mjekësore, madje edhe ndërmjetësimi i konflikteve midis kombeve. Mund të duket si kulmi i përparimit njerëzor: një entitet i pandikuar nga emocionet, paragjykimet apo paqëndrueshmëria, merr vendime etike me një saktësi të përsosur. Ndryshe nga gjyqtarët apo politikanët njerëzorë, makina nuk ndikohet nga interesat personale apo gabimet në arsyetim. Ajo nuk gënjen. Nuk pranon ryshfete apo lutje. Nuk vajton për vendime të vështira.

Por, nĂ«n kĂ«tĂ« vizion tĂ« njĂ« arbitri tĂ« idealizuar moral, qĂ«ndron njĂ« pyetje themelore: a mund tĂ« kuptojĂ« makina moralin ashtu siç e kuptojnĂ« njerĂ«zit, apo Ă«shtĂ« e kufizuar nĂ« silmulakrĂ«n e arsyetimit etik? Inteligjenca artificiale mund tĂ« pĂ«rsĂ«risĂ« vendimet njerĂ«zore pa i pĂ«rmirĂ«suar ato, duke bartur tĂ« njĂ«jtat paragjykime, tĂ« meta dhe shtrembĂ«rime kulturore qĂ« gjenden nĂ« gjykimin moral njerĂ«zor. NĂ« pĂ«rpjekjen pĂ«r tĂ« na imituar, ajo mund tĂ« riprodhojĂ« vetĂ«m kufizimet tona, pa i kapĂ«rcyer ato. Por, ekziston njĂ« shqetĂ«sim edhe mĂ« i thellĂ«. Gjykimi moral mbĂ«shtetet nĂ« intuitĂ«, ndĂ«rgjegjĂ«sim historik dhe kontekst – cilĂ«si qĂ« i rezistojnĂ« formalizmit. Etika mund tĂ« jetĂ« aq e rrĂ«njosur nĂ« pĂ«rvojĂ«n e jetuar, saqĂ« çdo pĂ«rpjekje pĂ«r ta koduar atĂ« nĂ« struktura formale rrezikon tĂ« zhveshĂ« tiparet e saj mĂ« thelbĂ«sore. NĂ«se Ă«shtĂ« kĂ«shtu, atĂ«herĂ« inteligjenca artificiale jo vetĂ«m qĂ« do tĂ« pasqyronte mangĂ«sitĂ« njerĂ«zore; ajo do ta zhveshte moralin pikĂ«risht nga thellĂ«sia qĂ« nĂ« radhĂ« tĂ« parĂ« e bĂ«n tĂ« mundur reflektimin etik.

MegjithatĂ«, shumĂ«kush ka tentuar tĂ« formalizojĂ« etikĂ«n, duke trajtuar disa pohime morale – jo si pĂ«rfundime, por si pikĂ«nisje. NjĂ« shembull klasik vjen nga utilitarizmi, i cili shpesh e merr si aksiomĂ« themelore parimin se duhet vepruar pĂ«r tĂ« maksimizuar mirĂ«qenien e pĂ«rgjithshme. Nga ky parim, mund tĂ« nxirren parime mĂ« tĂ« veçanta, pĂ«r shembull se Ă«shtĂ« e drejtĂ« tĂ« pĂ«rfitojĂ« numri mĂ« i madh i njerĂ«zve, ose se veprimet duhet tĂ« gjykohen nĂ« bazĂ« tĂ« pasojave qĂ« kanĂ« pĂ«r lumturinĂ« e pĂ«rgjithshme. Me rritjen e kapaciteteve kompjuterike, inteligjenca artificiale po bĂ«het gjithnjĂ« e mĂ« e pĂ«rshtatshme pĂ«r detyrĂ«n pĂ«r tĂ« filluar nga supozimi i fiksuar etik dhe te analizimi i pasojave tĂ« tyre nĂ« situata tĂ« ndĂ«rlikuara.

Por, çfarĂ« do tĂ« thotĂ«, saktĂ«sisht, tĂ« formalizosh diçka si etika? Kjo pyetje kuptohet mĂ« lehtĂ« duke analizuar fushat ku sistemet formale prej kohĂ«sh kanĂ« luajtur njĂ« rol qendror. Fizika, pĂ«r shembull, Ă«shtĂ« mbĂ«shtetur pĂ«r shekuj tĂ« tĂ«rĂ« nĂ« formalizĂ«m. Nuk ekziston njĂ« teori e vetme fizike qĂ« shpjegon gjithçka. NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, kemi shumĂ« teori fizike, secila e projektuar pĂ«r tĂ« pĂ«rshkruar aspekte tĂ« veçanta tĂ« universit: nga sjellja e kuarkeve dhe elektroneve e deri te lĂ«vizja e galaktikave. KĂ«to teori shpesh ndryshojnĂ« nga njĂ«ra-tjetra. Fizika aristoteliane, pĂ«r shembull, shpjegonte rĂ«nien e trupave nĂ« termat e lĂ«vizjes natyrore drejt qendrĂ«s sĂ« TokĂ«s; mekanika njutoniane e zĂ«vendĂ«soi kĂ«tĂ« me forcĂ«n universale tĂ« gravitetit. KĂ«to shpjegime nuk janĂ« thjesht tĂ« ndryshme; ato janĂ« tĂ« papajtueshme. MegjithatĂ«, tĂ« dyja kanĂ« njĂ« strukturĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t: ato fillojnĂ« me postulatet bazike – supozime pĂ«r lĂ«vizjen, forcĂ«n ose masĂ«n – dhe prej tyre nxjerrin pasoja gjithnjĂ« e mĂ« komplekse. Ligjet e lĂ«vizjes tĂ« Isaac Newtonit dhe ekuacionet e James Clerk Maxwellit janĂ« shembuj klasikĂ«: formulime tĂ« pĂ«rmbledhura dhe elegante, prej tĂ« cilave mund tĂ« deduktohen parashikimet e gjera mbi botĂ«n fizike.

TeoritĂ« etike kanĂ« njĂ« strukturĂ« tĂ« ngjashme. Ashtu si teoritĂ« fizike, ato pĂ«rpiqen tĂ« pĂ«rshkruajnĂ« njĂ« fushĂ« – nĂ« kĂ«tĂ« rast, peizazhin moral. Ato synojnĂ« tĂ« japin pĂ«rgjigje ndaj pyetjeve se cilat veprime janĂ« tĂ« drejta apo tĂ« gabuara dhe pse. Edhe kĂ«to teori ndryshojnĂ« ndĂ«rmjet vete dhe, edhe kur rekomandojnĂ« veprime tĂ« ngjashme – si pĂ«r shembull dhuratat pĂ«r bamirĂ«si – ato i justifikojnĂ« ato nĂ« mĂ«nyra tĂ« ndryshme. TeoritĂ« etike gjithashtu shpeshherĂ« nisin nga njĂ« grup i vogĂ«l parimesh apo pohimesh themelore nga tĂ« cilat ndĂ«rtojnĂ« arsyetime pĂ«r problemet mĂ« tĂ« ndĂ«rlikuara morale. NjĂ« konsekuencialist fillon nga ideja se veprimet duhet tĂ« maksimizojnĂ« mirĂ«qenien; njĂ« deontolog nis nga ideja se veprimet duhet tĂ« respektojnĂ« detyrimet apo tĂ« drejtat. KĂ«to angazhime themelore funksionojnĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« ngjashme me postulatet nĂ« fizikĂ«: ato pĂ«rcaktojnĂ« strukturĂ«n e arsyetimit moral brenda çdo teorie etike.

Ashtu siç pĂ«rdoret IA-ja nĂ« fizikĂ« pĂ«r tĂ« funksionuar brenda teorive ekzistuese – pĂ«r shembull, pĂ«r tĂ« optimizuar dizajnin e eksperimenteve apo pĂ«r tĂ« parashikuar sjelljen e sistemeve tĂ« ndĂ«rlikuara – ajo mund tĂ« pĂ«rdoret edhe nĂ« etikĂ« pĂ«r tĂ« zgjeruar arsyetimin moral brenda njĂ« kornize tĂ« caktuar. NĂ« fizikĂ«, IA-ja zakonisht operon brenda modeleve tĂ« pranuara dhe jo duke propozuar ligje tĂ« reja fizike apo njĂ« kuadĂ«r tĂ« ri konceptual. Ajo mund tĂ« llogarisĂ« se si bashkĂ«veprojnĂ« disa forca dhe t; parashikojĂ« efektin e tyre tĂ« pĂ«rbashkĂ«t mbi njĂ« sistem fizik. Po ashtu, nĂ« etikĂ«, IA-ja nuk gjeneron parime tĂ« reja morale, por zbaton ato ekzistueset nĂ« situata tĂ« reja dhe shpeshherĂ« tĂ« ndĂ«rlikuara. Mund t’i peshojĂ« vlera konkurruese – drejtĂ«sia, minimizimi i dĂ«mit, barazia – dhe tĂ« vlerĂ«sojĂ« pasojat e tyre tĂ« kombinuara pĂ«r tĂ« pĂ«rcaktuar se cili veprim Ă«shtĂ« moralisht mĂ« i drejtĂ«. Rezultati nuk Ă«shtĂ« njĂ« sistem i ri moral, por njĂ« zbatim mĂ« i thellĂ« i njĂ« sistemi ekzistues i formĂ«suar nga i njĂ«jti lloj arsyetimi formal qĂ« qĂ«ndron nĂ« themel tĂ« modelimit shkencor. Por, a ka njĂ« kufi tĂ« brendshĂ«m pĂ«r atĂ« qĂ« IA-ja mund tĂ« dijĂ« mbi moralin? A mund tĂ« ketĂ« propozime tĂ« vĂ«rteta etike tĂ« cilat asnjĂ« makinĂ«, sado e avancuar, nuk do tĂ« mund t’i vĂ«rtetojĂ« ndonjĂ«herĂ«?

KĂ«to pyetje pasqyrojnĂ« njĂ« zbulim themelor nĂ« logjikĂ«n matematikore – ndoshta depĂ«rtimin mĂ« themelor tĂ« vĂ«rtetuar ndonjĂ«herĂ«: teoremat e paplotĂ«sisĂ« sĂ« Kurt Gödelit. Ato tregojnĂ« se çdo sistem logjik – qĂ« Ă«shtĂ« mjaftueshĂ«m i fuqishĂ«m pĂ«r tĂ« pĂ«rshkruar aritmetikĂ«n – Ă«shtĂ« ose i pasaktĂ« ose i paplotĂ«. NĂ« kĂ«tĂ« ese, unĂ« argumentoj se ky kufizim, megjithĂ«se me origjinĂ« matematikore, ka pasoja tĂ« thella pĂ«r etikĂ«n dhe pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si ne i projektojmĂ« sistemet IA-sĂ« qĂ« arsyetojnĂ« nĂ« aspektin moral.

Supozoni se po projektojmĂ« njĂ« sistem tĂ« IA-sĂ« pĂ«r tĂ« modeluar marrjen e vendimeve morale. Ashtu si sistemet e tjera tĂ« IA-sĂ« – qofshin ato qĂ« parashikojnĂ« çmimet e aksioneve, tĂ« orientojnĂ« nĂ« rrugĂ« apo pĂ«rzgjedhin pĂ«rmbajtje – do tĂ« programohej pĂ«r tĂ« maksimizuar disa objektiva tĂ« pĂ«rcaktuara mĂ« parĂ«. PĂ«r ta bĂ«rĂ« kĂ«tĂ«, duhet tĂ« mbĂ«shtetet nĂ« logjikĂ« formale, kompjuterike: ose nĂ« arsyetim deduktiv, i cili i nxjerr pĂ«rfundimet nga rregullat dhe aksiomat fikse, ose nĂ« arsyetim probabilistik qĂ« vlerĂ«son gjasat bazuar nĂ« modelet e nxjerra nga tĂ« dhĂ«nat. NĂ« tĂ« dy rastet, IA-ja duhet tĂ« adoptojĂ« njĂ« strukturĂ« matematikore pĂ«r vlerĂ«simin moral. Por, teoremat e paplotĂ«sisĂ« tĂ« Gödelit zbulojnĂ« njĂ« kufizim themelor. Gödeli tregoi se çdo sistem formal qĂ« Ă«shtĂ« mjaftueshĂ«m i fuqishĂ«m pĂ«r tĂ« shprehur aritmetikĂ«n – si numrat natyrorĂ« dhe veprimet mbi ta – nuk mund tĂ« jetĂ« njĂ«kohĂ«sisht i plotĂ« dhe i qĂ«ndrueshĂ«m. NĂ«se njĂ« sistem i tillĂ« Ă«shtĂ« i qĂ«ndrueshĂ«m, gjithmonĂ« do tĂ« ketĂ« pohime tĂ« vĂ«rteta tĂ« cilat ai nuk mund t’i vĂ«rtetojĂ«. NĂ« veçanti, kur kjo aplikohet nĂ« IA, sugjeron se çdo sistem qĂ« Ă«shtĂ« nĂ« gjendje tĂ« kryejĂ« njĂ« arsyetim tĂ« pasur moral, nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pashmangshme do tĂ« ketĂ« “tĂ« meta morale”: tĂ« vĂ«rteta etike tĂ« cilat nuk do tĂ« mund t’i nxjerrĂ« logjikisht. KĂ«tu, “e vĂ«rteta” i referohet sĂ« vĂ«rtetĂ«s nĂ« kuptimin standard tĂ« aritmetikĂ«s – pĂ«r shembull, pohimit se “2 + 2 = 4” qĂ« Ă«shtĂ« i vĂ«rtetĂ« sipas rregullave tĂ« zakonshme matematikore. NĂ«se sistemi Ă«shtĂ« i paqĂ«ndrueshĂ«m, atĂ«herĂ« ai do tĂ« mund tĂ« vĂ«rtetojĂ« gjithçka, pĂ«rfshirĂ« edhe kundĂ«rshtitĂ«, çka do ta bĂ«nte tĂ« pavlefshĂ«m si udhĂ«rrĂ«fyes pĂ«r vendime etike.

 

Teoremat e paplotĂ«sisĂ« tĂ« Gödelit nuk zbatohen vetĂ«m pĂ«r IA-nĂ«, por pĂ«r çdo lloj arsyetimi etik tĂ« strukturuar brenda njĂ« sistemi formal. Dallimi kyç qĂ«ndron nĂ« faktin se njerĂ«zit, tĂ« paktĂ«n nĂ« parim, mund t’i rishikojnĂ« supozimet e veta, tĂ« adoptojnĂ« parime tĂ« reja dhe tĂ« rimendojnĂ« vetĂ« kuadrin teorik. IA-ja, pĂ«r dallim, mbetet e kufizuar brenda strukturave formale qĂ« i janĂ« dhĂ«nĂ«, ose operon brenda atyre qĂ« mund t’i ndryshojĂ« vetĂ«m sipas kufizimeve tĂ« paracaktuara. NĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ«, teoremat e Gödelit vendosin njĂ« kufi logjik pĂ«r atĂ« qĂ« IA-ja, nĂ«se ndĂ«rtohet mbi sisteme formale, mund tĂ« vĂ«rtetojĂ« ose tĂ« konfirmojĂ« plotĂ«sisht pĂ«r moralin brenda atyre sistemeve.

Shumica prej nesh është njohur për herë të parë me aksiomat në shkollë, zakonisht përmes gjeometrisë. Një shembull i famshëm është postulati i paraleleve, i cili thotë se nëse zgjedh një pikë jashtë një vije, mund të vizatosh saktësisht një vijë tjetër përmes asaj pike që është paralele me vijën origjinale. Për më shumë se 2000 vjet, kjo është konsideruar si një e vërtetë e vetëkuptueshme. Por, në shekullin XIX, matematikanët si Carl Friedrich Gauss, Nikolai Lobachevsky dhe Jånos Bolyai treguan se është e mundur të ndërtosh gjeometri të brendshme të qëndrueshme në të cilat postulati i paraleleve nuk vlen. Në disa nga këto gjeometri, nuk ekzistojnë fare vijat paralele; në disa të tjera ekzistojnë pafundësisht shumë. Këto gjeometri joeuklidiane e tronditën besimin se aksiomat e Euklidit përshkruanin në mënyrë unike hapësirën.

Ky zbulim ngjalli njĂ« shqetĂ«sim mĂ« tĂ« thellĂ«: NĂ«se mund tĂ« hidhej poshtĂ« postulati i paraleleve qĂ« pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ« u konsiderua i nĂ«nkuptueshĂ«m, çfarĂ« ndodh me aksiomat e aritmetikĂ«s tĂ« cilat pĂ«rcaktojnĂ« numrat natyrorĂ« dhe veprimet e mbledhjes dhe tĂ« shumĂ«zimit? Me çfarĂ« baze mund tĂ« besojmĂ« se ato janĂ« tĂ« lira nga kundĂ«rthĂ«niet e fshehura? MegjithatĂ«, bashkĂ« me kĂ«tĂ« sfidĂ« erdhi edhe njĂ« premtim. NĂ«se do tĂ« mund tĂ« vĂ«rtetohej qĂ« aksiomat e aritmetikĂ«s janĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme, atĂ«herĂ« mund tĂ« zgjerohej sistemi pĂ«r tĂ« zhvilluar njĂ« grup aksiomash mĂ« tĂ« pasura qĂ« pĂ«rcaktojnĂ« numrat e plotĂ«, racionalĂ«, realĂ«, kompleksĂ« dhe mĂ« tej. Siç e shprehu matematikani i shekullit XIX, Leopold Kronecker: “Zoti krijoi numrat natyrorĂ«; gjithçka tjetĂ«r Ă«shtĂ« vepĂ«r e njeriut”. VĂ«rtetimi i qĂ«ndrueshmĂ«risĂ« sĂ« aritmetikĂ«s do tĂ« thoshte vĂ«rtetim i qĂ«ndrueshmĂ«risĂ« sĂ« shumĂ« fushave tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« matematikĂ«s.

MetodĂ«n pĂ«r vĂ«rtetimin e qĂ«ndrueshmĂ«risĂ« sĂ« aritmetikĂ«s e propozoi matematikani David Hilbert. Qasja e tij pĂ«rfshinte dy hapa. SĂ« pari, Hilberti argumentoi se pĂ«r tĂ« vĂ«rtetuar qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ« e njĂ« sistemi formal, duhet tĂ« jetĂ« e mundur tĂ« formulohet, brenda gjuhĂ«s simbolike tĂ« vetĂ« sistemit, njĂ« pohim ekuivalent me “Ky sistem Ă«shtĂ« i qĂ«ndrueshĂ«m” dhe pastaj tĂ« vĂ«rtetohet ky pohim duke pĂ«rdorur vetĂ«m rregullat e arsyetimit tĂ« vetĂ« sistemit. Prova nuk duhet tĂ« mbĂ«shtetet nĂ« asgjĂ« jashtĂ« sistemit – madje as nĂ« “nĂ«nkuptimin” e supozuar tĂ« aksiomave tĂ« tij. SĂ« dyti, Hilberti mbĂ«shteti argumentimin e aritmetikĂ«s nĂ« diçka edhe mĂ« bazike. KĂ«tĂ« detyrĂ« e ndĂ«rmorĂ«n Bertrand Russell dhe Alfred North Whitehead nĂ« veprĂ«n e tyre monumentale Principia Mathematica (1910-1913). Duke punuar nĂ« fushĂ«n e logjikĂ«s simbolike – njĂ« fushĂ« qĂ« nuk merret me numra, por me propozime abstrakte si “nĂ«se x, atĂ«herĂ« y” – ata treguan se aksiomat e aritmetikĂ«s mund tĂ« nxirreshin si teorema nga njĂ« grup mĂ« i vogĂ«l aksiomash logjike. Kjo la vetĂ«m njĂ« sfidĂ« pĂ«rfundimtare: a mundet qĂ« grupi i aksiomave tĂ« logjikĂ«s simbolike, mbi tĂ« cilin ndĂ«rtohet aritmetika, tĂ« vĂ«rtetojĂ« qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ« e vet? NĂ«se do tĂ« ishte e mundur, Ă«ndrra e Hilbertit do tĂ« pĂ«rmbushej. Ky ishte aspirimi kryesor i matematikĂ«s nĂ« fillim tĂ« shekullit XX.

PikĂ«risht nĂ« kĂ«tĂ« klimĂ« optimizmi, Kurt Gödel, njĂ« logjicien i ri austriak, solli njĂ« rezultat qĂ« do ta shkatĂ«rronte vizionin e Hilbertit. NĂ« vitin 1931, Gödeli publikoi teoremat e tij tĂ« paplotĂ«sisĂ«, duke treguar se Ă«shtĂ« e pamundur vetĂ« ideja e njĂ« sistemi matematikor plotĂ«sisht tĂ« vetĂ«mjaftueshĂ«m. MĂ« saktĂ«sisht, Gödeli tregoi se nĂ«se njĂ« sistem formal pĂ«rmbush disa kushte, ai do tĂ« pĂ«rmbajĂ« pohime tĂ« vĂ«rteta tĂ« cilat nuk mund t’i vĂ«rtetojĂ«. Ai duhet tĂ« jetĂ« mjaftueshĂ«m kompleks pĂ«r tĂ« shprehur aritmetikĂ«n, tĂ« pĂ«rfshijĂ« parimin e induksionit (i cili lejon qĂ« tĂ« provohen pohime tĂ« pĂ«rgjithshme duke treguar se vlejnĂ« pĂ«r njĂ« rast bazik dhe nĂ« çdo hap pasues), tĂ« jetĂ« i qĂ«ndrueshĂ«m dhe tĂ« ketĂ« njĂ« grup aksiomash tĂ« pĂ«rcaktuara (qĂ« do tĂ« thotĂ« se Ă«shtĂ« e mundur tĂ« pĂ«rcaktohet pĂ«r çdo pohim nĂ«se Ă«shtĂ« aksiomĂ« apo jo). Çdo sistem qĂ« pĂ«rmbush kĂ«to kushte, si grupi i aksiomave logjike tĂ« zhvilluara nga Russell dhe Whitehead nĂ« Principia Mathematica, do tĂ« jetĂ« domosdo i paplotĂ«: gjithmonĂ« do tĂ« ketĂ« pohime qĂ« janĂ« tĂ« shprehshme brenda sistemit, por tĂ« paverifikueshme prej aksiomave tĂ« tij. Akoma mĂ« interesant, Gödeli tregoi se njĂ« sistem i tillĂ« mund tĂ« shprehĂ«, por nuk mund tĂ« vĂ«rtetojĂ« pohimin se vetĂ« ai Ă«shtĂ« i qĂ«ndrueshĂ«m.

Prova e Gödelit, tĂ« cilĂ«n e thjeshtoj kĂ«tu, mbĂ«shtetet nĂ« dy ide kryesore qĂ« burojnĂ« nga aritmetizimi i sintaksĂ«s – njĂ« ide tepĂ«r e fuqishme qĂ« lidhet me shoqĂ«rimin e çdo fjalie tĂ« njĂ« sistemi formal me njĂ« numĂ«r tĂ« caktuar natyror tĂ« njohur si numri i Gödelit. SĂ« pari, çdo sistem mjaftueshĂ«m i ndĂ«rlikuar pĂ«r tĂ« shprehur aritmetikĂ«n dhe induksionin, duhet tĂ« lejojĂ« formula me variabla tĂ« lira, pra formula si S(x): “x = 10”, vlera e sĂ« cilĂ«s varet nga vlera qĂ« merr x. S(x) Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ« kur x Ă«shtĂ« realisht 10, dhe e pavĂ«rtetĂ« nĂ« çdo rast tjetĂ«r. MeqĂ« çdo pohim nĂ« sistem ka njĂ« numĂ«r unik tĂ« Gödelit, G(S), njĂ« formulĂ« mund t’i referohet numrit tĂ« vet tĂ« Gödelit. MĂ« saktĂ«sisht, sistemi mund tĂ« formulojĂ« pohime tĂ« tilla si S(G(S)): “G(S) = 10”, vĂ«rtetĂ«sia e tĂ« cilit varet nga fakti nĂ«se numri i Gödelit i S(x)-it Ă«shtĂ« ose nuk Ă«shtĂ« i barabartĂ« me 10. SĂ« dyti, nĂ« çdo sistem logjik, njĂ« provĂ« e njĂ« formule S ka njĂ« strukturĂ« tĂ« caktuar: ajo fillon me aksioma, aplikon rregulla pĂ«r tĂ« nxjerrĂ« formula tĂ« reja nga ato aksioma, dhe nĂ« fund nxjerr vetĂ« formulĂ«n S. Ashtu siç çdo formulĂ« S ka njĂ« numĂ«r tĂ« Gödelit, G(S), edhe çdo prove S i caktohet njĂ« numĂ«r i Gödelit duke trajtuar gjithĂ« sekuencĂ«n e formulave nĂ« provĂ« si njĂ« formulĂ« tĂ« vetme tĂ« gjatĂ«. KĂ«shtu mund tĂ« pĂ«rkufizohet njĂ« marrĂ«dhĂ«nie prove, P(x, y), ku P(x, y) vlen vetĂ«m nĂ«se x Ă«shtĂ« numri i Gödelit i njĂ« prove tĂ« S-sĂ«, dhe y Ă«shtĂ« numri i Gödelit i vetĂ« S-sĂ«. Pohimi se – s-ja kodon njĂ« provĂ« tĂ« S-sĂ« bĂ«het kĂ«shtu njĂ« deklaratĂ« brenda sistemit, pra P(x, y).

SĂ« treti, duke u mbĂ«shtetur mbi kĂ«to ide, Gödeli tregoi se çdo sistem formal qĂ« mund tĂ« shprehĂ« aritmetikĂ«n dhe parimin e induksionit, Ă«shtĂ« nĂ« gjendje tĂ« formulojĂ« pohime pĂ«r vetĂ« provat e veta. PĂ«r shembull, sistemi mund tĂ« shprehĂ« pohime tĂ« tilla si: “nuk ka asnjĂ« n qĂ« tĂ« jetĂ« numri i Gödelit i njĂ« prove tĂ« formulĂ«s S”. Me fjalĂ« tĂ« tjera, sistemi mund tĂ« deklarojĂ« se njĂ« formulĂ« e caktuar S Ă«shtĂ« e paprovuar brenda sistemit. SĂ« katĂ«rti, Gödeli ndĂ«rtoi nĂ« mĂ«nyrĂ« brilante njĂ« formulĂ« vetĂ«referuese, P, e cila pohon: “Nuk ekziston ndonjĂ« numĂ«r n qĂ« tĂ« jetĂ« numĂ«r i Gödelit i njĂ« prove tĂ« formulĂ«s P”. Pra, P pohon pĂ«r vetveten: “P nuk Ă«shtĂ« i provueshĂ«m”. NĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ«, P Ă«shtĂ« njĂ« deklaratĂ« formale qĂ« shpreh vetĂ« paprovueshmĂ«rinĂ« e vet brenda sistemit.

Pasojat janë të menjëhershme: nëse formula P do të ishte e provueshme brenda sistemit, atëherë ajo do të ishte e pavërtetë sepse ajo pohon se nuk ka provë për të. Kjo do të nënkuptonte që sistemi vërteton një të pavërtetë, gjë që e bën atë të paqëndrueshëm. Prandaj, nëse sistemi është i qëndrueshëm, atëherë P nuk mund të provohet, që do të thotë se P është me të vërtetë i paprovueshëm.

Nga kjo rrjedh menjĂ«herĂ« se nĂ«se formula P do tĂ« ishte e provueshme brenda sistemit, atĂ«herĂ« ajo do tĂ« ishte e pavĂ«rtetĂ«, sepse ajo pohon se nuk ka provĂ«. Kjo do tĂ« nĂ«nkuptonte qĂ« sistemi vĂ«rteton njĂ« tĂ« pavĂ«rtetĂ« dhe, si rrjedhojĂ«, Ă«shtĂ« i paqĂ«ndrueshĂ«m. Prandaj, nĂ«se sistemi Ă«shtĂ« i qĂ«ndrueshĂ«m, atĂ«herĂ« P nuk mund tĂ« provohet dhe, pĂ«r pasojĂ«, P Ă«shtĂ« vĂ«rtet i paprovueshĂ«m. Kjo na çon nĂ« pĂ«rfundimin se nĂ« çdo sistem tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m formal, qĂ« Ă«shtĂ« mjaftueshĂ«m i pasur pĂ«r tĂ« shprehur aritmetikĂ«n dhe induksionin, do tĂ« ekzistojnĂ« gjithmonĂ« pohime tĂ« vĂ«rteta, por tĂ« paprovueshme – mĂ« e rĂ«ndĂ«sishmja nga tĂ« cilat Ă«shtĂ« vetĂ« pohimi i sistemit pĂ«r qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ«.

Pasojat e teoremave tĂ« Gödelit ishin njĂ«herĂ«sh tĂ« thella dhe shqetĂ«suese. Ato shkatĂ«rruan shpresĂ«n e Hilbertit se matematika mund tĂ« reduktohej nĂ« njĂ« sistem tĂ« plotĂ«, mekanik, tĂ« nxjerrjes sĂ« pĂ«rfundimeve, dhe tĂ« ekspozojĂ« kufijtĂ« e brendshĂ«m tĂ« arsyetimit formal. Fillimisht, gjetjet e Gödelit u pĂ«rballĂ«n me rezistencĂ«, me disa matematikanĂ« qĂ« argumentuan se rezultatet e tij ishin mĂ« pak tĂ« pĂ«rgjithshme nga sa dukeshin. MegjithatĂ«, pĂ«rderisa matematikanĂ«t dhe logjicienĂ«t e tjerĂ« – mĂ« sĂ« shumti John von Neumann – konfirmuan saktĂ«sinĂ« dhe zbatueshmĂ«rinĂ« e gjerĂ« tĂ« tyre, teoremat e Gödelit u pranuan gjerĂ«sisht si njĂ« nga zbulimet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme nĂ« themelet e matematikĂ«s moderne.

Rezultatet e Gödelit gjithashtu kanĂ« nxitur debate filozofike. PĂ«r shembull, matematikani dhe fizikani Roger Penrose ka argumentuar se ato bĂ«jnĂ« me dije pĂ«r njĂ« dallim themelor midis njohjes njerĂ«zore dhe arsyetimit formal algoritmik. Ai pretendon se ndĂ«rgjegjja njerĂ«zore na lejon tĂ« perceptojmĂ« disa tĂ« vĂ«rteta – tĂ« tilla si ato qĂ« Gödeli tregoi se janĂ« tĂ« paprovueshme brenda sistemeve formale – nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« asnjĂ« proces algoritmik nuk mund ta replikojĂ«. Kjo sugjeron, sipas Penroseit, se disa aspekte tĂ« ndĂ«rgjegjes ndoshta qĂ«ndrojnĂ« pĂ«rtej fushĂ«s sĂ« pĂ«rllogaritjes. PĂ«rfundimi i tij paralelizohet me argumentin e John Searleit tĂ« DhomĂ«s kineze qĂ« pohon se kjo ndodh sepse algoritmet vetĂ«m manipulojnĂ« simbolet nĂ« mĂ«nyrĂ« sintaksore, pa e kuptuar aspak pĂ«rmbajtjen e tyre semantike. MegjithatĂ«, duhet theksuar se pĂ«rfundimet e Penroseit dhe Searleit nuk rrjedhin drejtpĂ«rdrejt nga teoremat e Gödelit. Rezultatet e Gödelit vlejnĂ« ekskluzivisht pĂ«r sistemet formale matematikore dhe nuk kanĂ« asnjĂ« pretendim pĂ«r ndĂ«rgjegjen apo njohjen njerĂ«zore. NĂ«se mendja njerĂ«zore mund tĂ« njohĂ« tĂ« vĂ«rteta tĂ« paprovueshme si tĂ« vĂ«rteta, apo nĂ«se makinat ndonjĂ«herĂ« do tĂ« mund tĂ« kenĂ« mendje qĂ« janĂ« nĂ« gjendje tĂ« bĂ«jnĂ« njĂ« gjĂ« tĂ« tillĂ«, kjo mbetet njĂ« pyetje e hapur filozofike.

MegjithatĂ«, teoremat e paplotĂ«sisĂ« tĂ« Gödelit zbulojnĂ« njĂ« kufizim tĂ« thellĂ« tĂ« arsyetimit algoritmik, nĂ« veçanti tĂ« IA-sĂ« – njĂ« kufizim qĂ« ka tĂ« bĂ«jĂ« jo vetĂ«m me llogaritjen, por me vetĂ« arsyetimin moral. Pa teoremat e tij, ishte tĂ« paktĂ«n e mundshme tĂ« imagjinohej qĂ« njĂ« IA mund tĂ« formalizonte tĂ« gjitha tĂ« vĂ«rtetat morale dhe, pĂ«rveç kĂ«saj, t’i provonte ato nga njĂ« grup aksiomash tĂ« qĂ«ndrueshme. Por, puna e Gödelit tregon se kjo Ă«shtĂ« e pamundur. AsnjĂ« IA, sado e sofistikuar, nuk mund tĂ« provojĂ« tĂ« gjitha tĂ« vĂ«rtetat morale qĂ« mund tĂ« shprehĂ«. Hendeku midis pretendimeve pĂ«r tĂ« vĂ«rtetĂ«n dhe provueshmĂ«risĂ« vendos njĂ« kufi themelor mbi atĂ« se sa larg mund tĂ« shkojĂ« arsyetimi formal moral, madje edhe pĂ«r makinat mĂ« tĂ« fuqishme.

Kjo ngre dy probleme të dallueshme për etikën. I pari është një problem i lashtë. Siç sugjeron Platoni në Eutifro, moraliteti nuk ka të bëjë vetëm me të bërit e asaj që është e drejtë, por me të kuptuarit pse është e drejtë. Veprimi etik kërkon justifikim, një llogaridhënie të mbështetur në arsyetim. Ky ideal i justifikimit moral racional ka gjallëruar pjesën më të madhe të mendimit tonë etik, por teoremat e Gödelit sugjerojnë se, nëse arsyetimi moral formalizohet, atëherë do të ketë të vërteta morale që nuk mund të provohen brenda atyre sistemeve. Në këtë mënyrë, Gödeli nuk minoi vetëm vizionin e Hilbertit për të provuar qëndrueshmërinë e matematikës; ai mund të ketë lëkundur gjithashtu shpresën e Platonit për ta mbështetur etikën krejtësisht në arsyetim.

Problemi i dytĂ« Ă«shtĂ« mĂ« praktik. Edhe njĂ« IA me performancĂ« tĂ« lartĂ« mund tĂ« hasĂ« situatat ku nuk mund tĂ« justifikojĂ« ose tĂ« shpjegojĂ« rekomandimet e saj duke pĂ«rdorur vetĂ«m kornizĂ«n etike qĂ« i Ă«shtĂ« dhĂ«nĂ«. ShqetĂ«simi nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m se IA-ja mund tĂ« veprojĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« joetike, por edhe se nuk mund tĂ« tregojĂ« se veprimet e saj janĂ« etike. Kjo bĂ«het veçanĂ«risht urgjente kur IA-ja pĂ«rdoret pĂ«r tĂ« udhĂ«zuar ose justifikuar vendimet qĂ« merren nga njerĂ«zit. Edhe njĂ« IA me performancĂ« tĂ« lartĂ« do tĂ« pĂ«rballet me njĂ« kufi pĂ«rtej tĂ« cilit nuk mund tĂ« justifikojĂ« ose shpjegojĂ« vendimet e saj duke pĂ«rdorur vetĂ«m burimet e kornizĂ«s sĂ« saj. PavarĂ«sisht se sa e avancuar bĂ«het, do tĂ« ketĂ« tĂ« vĂ«rteta etike qĂ« ajo mund t’i shprehĂ«, por kurrĂ« nuk mund t’i provojĂ«.

Zhvillimi i AI-së moderne përgjithësisht është ndarë në dy qasje: IA-ja e bazuar në logjikë, e cila nxjerr njohuri përmes deduksionit të rreptë, dhe modelet e mëdha të gjuhës (LLM) të cilat parashikojnë kuptimin nga modelet statistikore. Të dyja qasjet mbështeten në struktura matematikore. Logjika formale bazohet në manipulimin simbolik dhe teorinë e bashkësive. LLM-të nuk bazohen rreptësisht në logjikën deduktive, por përdorin një kombinim të inferencës statistikore, të njohjes së modeleve dhe teknikave kompjuterike për të gjeneruar përgjigje.

Ashtu siç aksiomat ofrojnĂ« njĂ« themel pĂ«r arsyetimin matematikor, LLM-tĂ« mbĂ«shteten nĂ« marrĂ«dhĂ«nie statistikore nĂ« tĂ« dhĂ«na pĂ«r tĂ« afruar njĂ« arsyetim logjik. Ato angazhohen me etikĂ«n jo duke deduktuar tĂ« vĂ«rtetat morale, por duke riprodhuar mĂ«nyrĂ«n se si zhvillohen kĂ«to debate nĂ« gjuhĂ«. Kjo arrihet pĂ«rmes rĂ«nies sĂ« pjerrĂ«t [gradient descent], njĂ« algoritĂ«m qĂ« minimizon njĂ« funksion humbjeje duke pĂ«rditĂ«suar peshat nĂ« drejtimin qĂ« redukton gabimin, duke afruar funksione komplekse qĂ« lidhin hyrjet [input] me daljet [output], duke u mundĂ«suar atyre tĂ« pĂ«rgjithĂ«sojnĂ« modelet nga sasi tĂ« mĂ«dha tĂ« dhĂ«nash. Ato nuk deduktojnĂ« pĂ«rgjigje, por gjenerojnĂ« pĂ«rgjigje tĂ« besueshme me “arsyetimin” qĂ« lind nga miliarda parametra tĂ« rrjetit nervor [tĂ« makinerisĂ«] dhe jo nga rregullat e shprehura qartĂ«. NdĂ«rsa ato funksionojnĂ« kryesisht si modele probabilistike qĂ« parashikojnĂ« tekstin bazuar nĂ« modelet statistikore, logjika kompjuterike luan njĂ« rol nĂ« optimizim, nĂ« njĂ« arsyetim tĂ« bazuar nĂ« rregulla dhe nĂ« disa procese vendimmarrjeje brenda rrjeteve nervore.

Por, vetĂ« probabiliteti dhe statistika janĂ« sisteme formale, tĂ« bazuara jo vetĂ«m nĂ« aritmetikĂ«, por edhe nĂ« aksioma probabilistike – si ato tĂ« prezantuara nga matematikani sovjetik Andrey Kolmogorov, tĂ« cilat rregullojnĂ« se si nxirret, pĂ«rditĂ«sohet me tĂ« dhĂ«na tĂ« reja dhe pĂ«rmblidhet nĂ«pĂ«r skenarĂ« mundĂ«sia e ngjarjeve komplekse. Çdo gjuhĂ« formale, mjaftueshĂ«m komplekse pĂ«r tĂ« shprehur pohime probabilistike ose statistike, mund tĂ« shprehĂ« gjithashtu aritmetikĂ« dhe pĂ«r rrjedhojĂ« i nĂ«nshtrohet teoremave tĂ« paplotĂ«sisĂ« sĂ« Gödelit. Kjo do tĂ« thotĂ« se LLM-tĂ« i trashĂ«gojnĂ« kufizimet godeliane. Edhe sistemet hibride, si IBM Watson, OpenAI Codex ose AlphaGo i DeepMind, tĂ« cilat kombinojnĂ« arsyetimin logjik me modelimin probabilistik, mbeten tĂ« lidhura nga kufizimet godeliane. TĂ« gjithĂ« pĂ«rbĂ«rĂ«sit e bazuar nĂ« rregulla janĂ« tĂ« kufizuar nga teoremat e Gödelit, tĂ« cilat tregojnĂ« se disa propozime tĂ« vĂ«rteta tĂ« shprehshme, nĂ« njĂ« sistem, nuk mund tĂ« provohen brenda tij. PĂ«rbĂ«rĂ«sit probabilistikĂ«, nga ana e vet, udhĂ«hiqen nga aksiomat formale qĂ« pĂ«rcaktojnĂ« se si pĂ«rditĂ«sohen shpĂ«rndarjet e probabilitetit, si pĂ«rmblidhen pasiguritĂ« dhe se si nxirren pĂ«rfundimet. Ata mund tĂ« japin pĂ«rgjigje tĂ« besueshme, por nuk mund t’i justifikojnĂ« ato pĂ«rtej modeleve statistikore mbi tĂ« cilat janĂ« trajnuar.

NĂ« pamje tĂ« parĂ«, kufizimet godeliane, mbi inteligjencĂ«n artificiale nĂ« pĂ«rgjithĂ«si dhe LLM-tĂ« nĂ« veçanti, mund tĂ« duken tĂ« parĂ«ndĂ«sishme. Fundja, shumica e sistemeve etike nuk janĂ« krijuar pĂ«r tĂ« zgjidhur çdo problem tĂ« imagjinueshĂ«m moral. Ato janĂ« krijuar pĂ«r tĂ« udhĂ«hequr fusha tĂ« caktuara, si lufta, ligji ose biznesi, dhe shpesh mbĂ«shteten nĂ« parime qĂ« janĂ« vetĂ«m pjesĂ«risht tĂ« formalizuara. NĂ«se mund tĂ« zhvillohen modelet formale pĂ«r raste specifike, dikush mund tĂ« argumentojĂ« se paaftĂ«sia pĂ«r tĂ« formalizuar plotĂ«sisht etikĂ«n nuk Ă«shtĂ« veçanĂ«risht shqetĂ«suese. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, teoremat e paplotĂ«sisĂ« sĂ« Gödelit nuk ndaluan punĂ«n e pĂ«rditshme tĂ« matematikanĂ«ve. MatematikanĂ«t vazhdojnĂ« tĂ« kĂ«rkojnĂ« prova, edhe duke ditur se disa pohime tĂ« vĂ«rteta mund tĂ« jenĂ« tĂ« paprovueshme. NĂ« tĂ« njĂ«jtin frymĂ«zim, fakti qĂ« disa tĂ« vĂ«rteta etike mund tĂ« jenĂ« pĂ«rtej provĂ«s formale, kjo nuk duhet tĂ« dekurajojĂ« njerĂ«zit, apo IA-tĂ«, nga kĂ«rkimi i tyre, artikulimi i tyre dhe pĂ«rpjekja pĂ«r t’i justifikuar ose pĂ«r t’i provuar ato.

Por, zbulimet e Gödelit nuk ishin thjesht teorike. Ato kanë pasur pasoja praktike në vetë matematikën. Një rast i spikatur është hipoteza e vazhdueshmërisë, e cila pyet nëse ekziston një bashkësi, kardinaliteti i së cilës ndodhet krejtësisht midis numrave natyrorë dhe numrave realë. Kjo pyetje doli nga teoria e bashkësive, fusha matematikore që merret me koleksione entitetesh matematikore, si numra, funksione apo edhe bashkësi të tjera. Aksiomatizimi i pranuar më gjerësisht i saj, aksiomat e Zermelo-Fraenkelit të teorisë së bashkësive me Aksiomën e Zgjedhjes, qëndron në themel të pothuajse gjithë matematikës moderne. Në vitin 1938, vetë Gödeli tregoi se hipoteza e vazhdueshmërisë nuk mund të hidhet poshtë nga këto aksioma, me kusht që ato të jenë konsistente. Në vitin 1963, Paul Cohen vërtetoi të kundërtën: hipoteza e vazhdueshmërisë gjithashtu nuk mund të provohet nga të njëjtat aksioma. Ky rezultat historik konfirmoi se disa pyetje themelore matematikore ndodhen përtej zgjidhjes formale.

E njĂ«jta gjĂ«, them unĂ«, vlen pĂ«r etikĂ«n. KufijtĂ« qĂ« Gödeli zbuloi nĂ« matematikĂ« nuk janĂ« vetĂ«m teorikisht tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m pĂ«r etikĂ«n e AI-sĂ«; ata kanĂ« rĂ«ndĂ«si praktike. SĂ« pari, ashtu siç matematika pĂ«rmban pohime tĂ« vĂ«rteta qĂ« nuk mund tĂ« provohen brenda aksiomave tĂ« saj, mund tĂ« ketĂ« gjithashtu tĂ« vĂ«rteta etike qĂ« janĂ« formalisht tĂ« paprovueshme, por etikisht tĂ« rĂ«ndĂ«sishme – ekuivalentet morale tĂ« hipotezĂ«s sĂ« vazhdueshmĂ«risĂ«. KĂ«to mund tĂ« shfaqen nĂ« sisteme tĂ« krijuara pĂ«r tĂ« trajtuar kompromise tĂ« vĂ«shtira, si pesha ndĂ«rmjet drejtĂ«sisĂ« dhe dĂ«mit. Ne nuk mund tĂ« parashikojmĂ« kur, apo madje nĂ«se, njĂ« IA qĂ« funksionon brenda njĂ« kuadri etik formal do tĂ« pĂ«rballet me kufizime tĂ« tilla. Ashtu siç u deshĂ«n mĂ« shumĂ« se 30 vjet pas teoremave tĂ« paplotĂ«sisĂ« sĂ« Gödelit qĂ« Cohen tĂ« provonte pavarĂ«sinĂ« e hipotezĂ«s sĂ« vazhdueshmĂ«risĂ«, nuk mund tĂ« parashikojmĂ« se kur, nĂ«se ndonjĂ«herĂ«, do tĂ« ndeshim parimet etike qĂ« janĂ« tĂ« shprehshme brenda sistemit etik tĂ« njĂ« IA-je, por qĂ« ende mbeten tĂ« paprovueshme.

Së dyti, Gödeli gjithashtu tregoi se asnjë sistem formal, mjaftueshëm kompleks, nuk mund të provojë konsistencën e vetvetes. Kjo është veçanërisht shqetësuese në etikë, ku është larg të qenit qartë që kuadrot tona etike janë të qëndrueshme. Ky nuk është një kufizim i veçantë për IA-në; edhe njerëzit nuk mund të provojnë konsistencën e sistemeve formale që ndërtojnë. Por, kjo ka rëndësi të veçantë për IA-në, sepse një nga premtimet e saj më ambicioze ka qenë të shkojë përtej gjykimit njerëzor: të arsyetojë më qartë, në mënyrë më të paanshme dhe në shkallë më të madhe.

Rezultatet e Gödelit vendosin njĂ« kufi tĂ« fortĂ« mbi kĂ«tĂ« aspiratĂ«. Kufizimi Ă«shtĂ« strukturor, jo thjesht teknik. Ashtu siç teoria e relativitetit e Albert Einsteinit vendos njĂ« kufi tĂ« sipĂ«rm shpejtĂ«sie nĂ« univers – pa marrĂ« parasysh sa tĂ« avancuara janĂ« anijet tona kozmike, ne nuk mund tĂ« tejkalojmĂ« shpejtĂ«sinĂ« e dritĂ«s – teoremat e Gödelit vendosin njĂ« kufi mbi arsyetimin formal: pa marrĂ« parasysh sa e avancuar bĂ«het IA-ja, ajo nuk mund tĂ« shpĂ«tojĂ« nga paplotĂ«sia e sistemit formal brenda tĂ« cilit funksionon. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, teoremat e Gödelit mund tĂ« kufizojnĂ« arsyetimin etik praktik nĂ« mĂ«nyra tĂ« paparashikuara, ashtu siç disa hipoteza tĂ« rĂ«ndĂ«sishme matematikore janĂ« treguar tĂ« paprovueshme nga aksiomat standarde tĂ« teorisĂ« sĂ« bashkĂ«sive, ose, ashtu si shpejtĂ«sia e dritĂ«s, megjithĂ«se e paarritshme, pĂ«rsĂ«ri vendos kufizime reale mbi inxhinierinĂ« dhe astrofizikĂ«n. PĂ«r shembull, ndĂ«rsa po e shkruaj kĂ«tĂ«, Parker Solar Probe e NASA-s Ă«shtĂ« objekti mĂ« i shpejtĂ« i krijuar ndonjĂ«herĂ« nga njeriu, duke udhĂ«tuar me rreth 430 000 milje (rreth 700 000 kilometra) nĂ« orĂ« – vetĂ«m 0.064 pĂ«r qind e shpejtĂ«sisĂ« sĂ« dritĂ«s. MegjithatĂ«, ky kufi i sipĂ«rm mbetet thelbĂ«sor: shpejtĂ«sia e kufizuar e dritĂ«s ka ndikuar, pĂ«r shembull, nĂ« projektimin e sondave hapĂ«sinore, zbarkuesve dhe robotĂ«ve lĂ«vizĂ«s – tĂ« gjithĂ« kĂ«ta qĂ« kĂ«rkojnĂ« tĂ« paktĂ«n funksionim gjysmĂ«-autonom, sepse sinjalet radio nga Toka marrin minuta ose madje orĂ« tĂ« tĂ«ra pĂ«r tĂ« mbĂ«rritur. Teoremat e Gödelit mund tĂ« kufizojnĂ« pĂ«rllogaritjen etike nĂ« mĂ«nyra tĂ« ngjashme dhe tĂ« papritura.

Ekziston edhe një arsye tjetër pse rezultatet e Gödelit janë veçanërisht të rëndësishme për etikën e IA-së. Ndryshe nga sistemet statike të bazuara në rregulla, IA-ja e avancuar, veçanërisht modelet e mëdha gjuhësore dhe sistemet mësimore adaptive, munden jo vetëm të zbatojnë një kornizë etike të përcaktuar më parë, por edhe rishikojnë elementet e saj me kalimin e kohës. Një nga premtimet qendrore të arsyetimit moral të udhëhequr nga IA-ja është aftësia e saj për të rafinuar modelet etike përmes mësimit, duke adresuar paqartësitë dhe gabimet në gjykimin moral njerëzor. Ndërsa sistemet e AI-së evoluojnë, ato mund të përpiqen të modifikojnë vetë aksiomat ose parametrat e tyre si përgjigje ndaj të dhënave të reja ose reagimeve. Kjo është veçanërisht e vërtetë për sistemet e mësimit të makinave të trajnuara me grupe të mëdha dhe të ndryshueshme të dhënash, si dhe për modelet hibride që integrojnë arsyetimin logjik me konkluzione statistikore. Megjithatë, rezultatet e Gödelit zbulojnë një kufi strukturor: nëse një kornizë etike formalizohet brenda një sistemi të mjaftueshëm formal shprehës, atëherë asnjë grup i qëndrueshëm aksiomash nuk mund të provojë të gjitha pohimet e vërteta të shprehshme brenda tij.

PĂ«r ta ilustruar kĂ«tĂ«, imagjino njĂ« IA tĂ« ngarkuar me ruajtjen e drejtĂ«sisĂ«. Ajo mund tĂ« programohet me parime etike, gjerĂ«sisht tĂ« pranuara – pĂ«r shembull, drejtĂ«sia dhe minimizimi i dĂ«mit. NdĂ«rsa modelet e krijuara nga njerĂ«zit pĂ«r drejtĂ«sinĂ«, tĂ« bazuara nĂ« kĂ«to parime, janĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pashmangshme tepĂ«r tĂ« thjeshtĂ«zuara, tĂ« kufizuara nga kapaciteti pĂ«rllogaritĂ«s dhe paragjykimet njohĂ«se, njĂ« IA, nĂ« teori, nuk ka kufizime tĂ« tilla. Ajo mund tĂ« mĂ«sojĂ« vazhdimisht nga sjellja reale njerĂ«zore, duke rafinuar kuptimin e saj dhe duke ndĂ«rtuar njĂ« koncept gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« nuancuar tĂ« drejtĂ«sisĂ«, njĂ« tĂ« tillĂ« qĂ« ndĂ«rthur gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« dimensione tĂ« pĂ«rvojĂ«s njerĂ«zore. Ajo madje mundet, siç u pĂ«rmend, tĂ« ndryshojĂ« vetĂ« aksiomat e veta. Por, pa marrĂ« parasysh sa shumĂ« mĂ«son njĂ« IA, apo si e modifikon veten, gjithmonĂ« do tĂ« ketĂ« pohime pĂ«r drejtĂ«sinĂ« tĂ« cilat, ndonĂ«se mund t’i modelojĂ«, nuk do tĂ« jetĂ« kurrĂ« nĂ« gjendje t’i provojĂ« brenda sistemit tĂ« saj. MĂ« shqetĂ«suese akoma, IA-ja nuk do tĂ« jetĂ« nĂ« gjendje tĂ« provojĂ« qĂ« sistemi etik qĂ« ajo ndĂ«rton Ă«shtĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« brendshme tĂ« qĂ«ndrueshme – qĂ« nuk e kundĂ«rshton veten diku nĂ« rrjetin e gjerĂ« tĂ« arsyetimit tĂ« saj etik – pĂ«rveç nĂ«se Ă«shtĂ« jokonsistent, nĂ« tĂ« cilin rast mund tĂ« provojĂ« çdo gjĂ«, pĂ«rfshirĂ« tĂ« pavĂ«rteta, siç Ă«shtĂ« konsistenca e vet.

NĂ« fund tĂ« fundit, teoremat e paplotĂ«sisĂ« tĂ« Gödelit shĂ«rbejnĂ« si njĂ« paralajmĂ«rim kundĂ«r idesĂ« se IA-ja mund tĂ« arrijĂ« njĂ« arsyetim tĂ« pĂ«rsosur etik. Ashtu siç matematika do tĂ« pĂ«rmbajĂ« gjithmonĂ« tĂ« vĂ«rteta qĂ« janĂ« pĂ«rtej provĂ«s formale, morali do tĂ« pĂ«rmbajĂ« gjithmonĂ« kompleksitete qĂ« sfidojnĂ« zgjidhjen algoritmike. Pyetja nuk Ă«shtĂ« thjesht nĂ«se IA-ja mund tĂ« marrĂ« vendime morale, por nĂ«se ajo mund tĂ« kapĂ«rcejĂ« kufizimet e çdo sistemi tĂ« bazuar nĂ« logjikĂ« tĂ« paracaktuar – kufizime qĂ«, siç tregoi Gödeli, mund tĂ« pengojnĂ« qĂ« disa tĂ« vĂ«rteta tĂ« jenĂ« ndonjĂ«herĂ« tĂ« provueshme brenda sistemit, edhe nĂ«se ato janĂ« tĂ« njohshme si tĂ« vĂ«rteta. NdĂ«rsa etika e IA-sĂ« Ă«shtĂ« pĂ«rballur me çështje si paragjykimi, drejtĂ«sia dhe interpretimi, sfida mĂ« e thellĂ« mbetet: a mundet IA-ja tĂ« njohĂ« kufijtĂ« e arsyetimit tĂ« saj etik? Kjo sfidĂ« mund tĂ« vendosĂ« njĂ« kufi tĂ« pakapĂ«rcyeshĂ«m midis etikĂ«s artificiale dhe asaj njerĂ«zore.

MarrĂ«dhĂ«nia midis teoremave tĂ« paplotĂ«sisĂ« tĂ« Gödelit dhe etikĂ«s sĂ« makinerive nxjerr nĂ« pah njĂ« paralelizĂ«m strukturor: ashtu siç asnjĂ« sistem formal nuk mund tĂ« jetĂ« njĂ«kohĂ«sisht i plotĂ« dhe i vetĂ«mjaftueshĂ«m, asnjĂ« IA nuk mund tĂ« arrijĂ« arsyetimin moral qĂ« Ă«shtĂ« njĂ«kohĂ«sisht pĂ«rfshirĂ«s dhe plotĂ«sisht i provueshĂ«m. NĂ« njĂ« aspekt, zbulimet e Gödelit e zgjerojnĂ« dhe e ndĂ«rlikojnĂ« traditĂ«n kantiane. Kanti argumentoi se njohuria varet nga tĂ« vĂ«rteta a priori, nga supozimet themelore qĂ« strukturojnĂ« pĂ«rvojĂ«n tonĂ« tĂ« realitetit. Teoremat e Gödelit sugjerojnĂ« se, edhe brenda sistemeve formale tĂ« ndĂ«rtuara mbi aksioma tĂ« pĂ«rcaktuara mirĂ«, ekzistojnĂ« ende tĂ« vĂ«rtetat qĂ« tejkalojnĂ« aftĂ«sitĂ« e sistemit pĂ«r t’i vĂ«rtetuar ato. NĂ«se Kanti synonte tĂ« pĂ«rkufizonte kufijtĂ« e arsyes pĂ«rmes kushteve tĂ« domosdoshme pĂ«r njohuri, Gödeli zbuloi njĂ« paplotĂ«si tĂ« brendshme nĂ« vetĂ« arsyetimin formal, njĂ« tĂ« tillĂ« qĂ« asnjĂ« grup aksiomash nuk mund ta zgjidhĂ« nga brenda. GjithmonĂ« do tĂ« ekzistojnĂ« tĂ« vĂ«rtetat morale, pĂ«rtej mbĂ«rthimit pĂ«rllogaritĂ«s – probleme etike qĂ« i rezistojnĂ« zgjidhjes algoritmike.

Pra, problemi mĂ« i thellĂ« qĂ«ndron nĂ« paaftĂ«sinĂ« e AI-sĂ« pĂ«r tĂ« njohur kufijtĂ« e vetĂ« kornizĂ«s sĂ« saj tĂ« arsyetimit – paaftĂ«sinĂ« e saj pĂ«r tĂ« ditur kur pĂ«rfundimet e saj morale mbĂ«shteten mbi premisa tĂ« paplota, ose kur njĂ« problem ndodhet pĂ«rtej asaj qĂ« sistemi i saj etik mund tĂ« zgjidhĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« formale. NdĂ«rsa edhe njerĂ«zit pĂ«rballen me kufizime njohĂ«se dhe epistemike, ne nuk jemi tĂ« kufizuar nga njĂ« strukturĂ« e dhĂ«nĂ« formale. Ne mund tĂ« shpikim aksioma tĂ« reja, tĂ« vĂ«mĂ« nĂ« pikĂ«pyetje ato tĂ« vjetrat, ose tĂ« rishikojmĂ« tĂ« gjithĂ« kornizĂ«n tonĂ« nĂ« dritĂ«n e njohurive filozofike ose shqyrtimit etik. Sistemet e IA-sĂ«, pĂ«r dallim, mund tĂ« gjenerojnĂ« ose tĂ« adoptojnĂ« aksioma tĂ« reja vetĂ«m nĂ«se arkitektura e tyre e lejon kĂ«tĂ« dhe, edhe atĂ«herĂ«, ndryshimet e tilla ndodhin brenda meta-rregullave tĂ« paracaktuara ose objektivave tĂ« optimizimit. Ato nuk kanĂ« kapacitetin pĂ«r reflektim konceptual qĂ« udhĂ«heq zhvendosjet njerĂ«zore nĂ« supozimet themelore. Edhe nĂ«se njĂ« gjuhĂ« formale, mĂ« e pasur, ose njĂ« grup mĂ« i pasur aksiomash mund tĂ« provojĂ« disa tĂ« vĂ«rteta mĂ« parĂ« tĂ« paprovueshme, asnjĂ« grup i fundĂ«m aksiomash, qĂ« pĂ«rmbush kĂ«rkesat e Gödelit pĂ«r vendosmĂ«rinĂ« dhe konsistencĂ«n, nuk mund tĂ« provojĂ« tĂ« gjitha tĂ« vĂ«rtetat qĂ« mund tĂ« shprehen nĂ« ndonjĂ« sistem formal mjaftueshĂ«m tĂ« fuqishĂ«m. NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, Gödeli vendos njĂ« kufi – jo vetĂ«m mbi atĂ« qĂ« makineritĂ« mund tĂ« provojnĂ«, por mbi atĂ« qĂ« ato mund tĂ« justifikojnĂ« ndonjĂ«herĂ« brenda njĂ« arkitekture tĂ« dhĂ«nĂ« etike ose logjike.

NjĂ« nga shpresat, ose njĂ« frikĂ« e madhe pĂ«r IA-nĂ« Ă«shtĂ« se ajo mund tĂ« evoluojĂ« njĂ« ditĂ« pĂ«rtej parimeve etike qĂ« i janĂ« programuar fillimisht dhe tĂ« simulojĂ« njĂ« vetĂ«vlerĂ«sim tĂ« tillĂ«. PĂ«rmes mĂ«simit tĂ« makinerisĂ«, IA-ja mund tĂ« modifikojĂ« vetĂ« kornizĂ«n etike, duke gjeneruar njohuri tĂ« reja morale dhe duke zbuluar modele dhe zgjidhje tĂ« cilat mendimtarĂ«t njerĂ«zorĂ«, tĂ« kufizuar nga paragjykimet njohĂ«se dhe kufizimet pĂ«rllogaritĂ«se, mund t’i anashkalojnĂ«. MegjithatĂ«, kjo pĂ«rshtatshmĂ«ri sjell njĂ« rrezik tĂ« thellĂ«: morali nĂ« zhvillim i njĂ« IA-je mund tĂ« devijojĂ« aq rrĂ«njĂ«sisht nga etika njerĂ«zore saqĂ« vendimet e saj tĂ« bĂ«hen tĂ« pakuptueshme ose madje moralisht tĂ« neveritshme pĂ«r ne. Kjo pasqyron disa koncepte fetare tĂ« etikĂ«s. NĂ« disa tradita teologjike, morali hyjnor konsiderohet pĂ«rtej kuptimit njerĂ«zor, saqĂ« mund tĂ« duket arbitrar apo edhe mizor – njĂ« temĂ« qendrore nĂ« debatet mbi problemin e sĂ« keqes dhe teorinĂ« e urdhrit hyjnor. NjĂ« sfidĂ« e ngjashme lind me etikĂ«n e IA-sĂ«: ndĂ«rsa sistemet e IA-sĂ« bĂ«hen gjithnjĂ« e mĂ« autonome dhe vetĂ«modifikuese, vendimet e tyre morale mund tĂ« bĂ«hen aq tĂ« errĂ«ta dhe tĂ« shkĂ«putura nga arsyetimi njerĂ«zor, saqĂ« rrezikojnĂ« tĂ« perceptohen si tĂ« paparashikueshme, tĂ« pashpjegueshme ose edhe tĂ« padrejta.

MegjithatĂ«, ndonĂ«se IA-ja mund tĂ« mos e zotĂ«rojĂ« kurrĂ« plotĂ«sisht arsyetimin moral, ajo mund tĂ« bĂ«het njĂ« mjet i fuqishĂ«m pĂ«r rafinimin e mendimit etik njerĂ«zor. Ndryshe nga vendimmarrja njerĂ«zore, e cila shpesh formĂ«sohet nga paragjykimi, intuita ose supozimet e paekzaminuara, IA-ja ka potencialin tĂ« zbulojĂ« mospĂ«rputhje nĂ« arsyetimin tonĂ« etik duke trajtuar rastet e ngjashme me paanshmĂ«ri formale. Ky potencial, megjithatĂ«, varet nga aftĂ«sia e IA-sĂ« pĂ«r tĂ« ditur se kur rastet janĂ« moralisht tĂ« njĂ«jta – njĂ« detyrĂ« e ndĂ«rlikuar nga fakti se sistemet e IA-sĂ«, veçanĂ«risht LLM-tĂ«, mund tĂ« internalizojnĂ« dhe riprodhojnĂ« vetĂ« paragjykimet njerĂ«zore qĂ« synojnĂ« t’i zbusin. Kur IA-ja jep njĂ« vendim qĂ« duket moralisht i gabuar, kjo mund tĂ« na nxisĂ« tĂ« rishqyrtojmĂ« parimet qĂ« qĂ«ndrojnĂ« pas gjykimeve tona. A po bĂ«jmĂ« dallime ndĂ«rmjet rasteve pĂ«r arsye tĂ« mira morale, apo po zbatojmĂ« standarde tĂ« dyfishta pa e kuptuar? IA-ja mund tĂ« ndihmojĂ« nĂ« sfidimin dhe rafinimin e arsyetimit tonĂ« etik – jo duke ofruar pĂ«rgjigje pĂ«rfundimtare, por duke zbuluar boshllĂ«qe, kontradikta dhe supozime tĂ« anashkaluara nĂ« kornizĂ«n tonĂ« morale.

IA-ja mund tĂ« largohet nga intuitat morale njerĂ«zore nĂ« tĂ« paktĂ«n dy mĂ«nyra: duke trajtuar raste qĂ« ne i shohim si tĂ« ngjashme nĂ« mĂ«nyra tĂ« ndryshme, ose duke trajtuar raste qĂ« ne i shohim si tĂ« ndryshme nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n mĂ«nyrĂ«. NĂ« tĂ« dyja rastet, pyetja themelore Ă«shtĂ« nĂ«se IA-ja po identifikon saktĂ« njĂ« dallim ose ngjashmĂ«ri moralisht tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m, apo nĂ«se thjesht po pasqyron modele tĂ« parĂ«ndĂ«sishme nga tĂ« dhĂ«nat e saj trajnuese. NĂ« disa raste, kjo mospĂ«rputhje mund tĂ« rrjedhĂ« nga paragjykimet njerĂ«zore, si modelet diskriminuese tĂ« bazuara nĂ« racĂ«, gjini apo status socio-ekonomik. Por, nĂ« raste tĂ« tjera, IA-ja mund tĂ« zbulojĂ« veçori etikisht tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« cilat gjykimi njerĂ«zor i ka anashkaluar historikisht. Ajo mundet, pĂ«r shembull, tĂ« zbulojĂ« variante tĂ« reja tĂ« problemit tĂ« trolejbusit [trolley problem], duke sugjeruar qĂ« dy dĂ«me nĂ« dukje tĂ« barabarta ndryshojnĂ« nĂ« mĂ«nyra tĂ« rĂ«ndĂ«sishme morale. NĂ« raste tĂ« tilla, IA-ja mund tĂ« zbulojĂ« modele tĂ« reja etike pĂ«rpara se ta bĂ«jnĂ« kĂ«tĂ« filozofĂ«t njerĂ«zorĂ«. Sfida qĂ«ndron nĂ« faktin se ne nuk mund ta dimĂ« paraprakisht se çfarĂ« lloj devijimi kemi pĂ«rballĂ«. Çdo gjykim moral befasues nga IA duhet tĂ« vlerĂ«sohet nĂ« kushtet e veta – as tĂ« pranohet pa kritikĂ«, as tĂ« hidhet poshtĂ« pa menduar. MegjithatĂ«, edhe kjo hapje ndaj njohurive tĂ« reja nuk e çliron IA-nĂ« nga kufijtĂ« strukturorĂ« tĂ« arsyetimit formal.

Ky Ă«shtĂ« mĂ«simi mĂ« i thellĂ«. Teoremat e Gödelit nuk tregojnĂ« thjesht qĂ« ekzistojnĂ« tĂ« vĂ«rteta tĂ« cilat makineritĂ« nuk mund t’i provojnĂ«. Ato tregojnĂ« qĂ« arsyetimi moral, ashtu si matematika, Ă«shtĂ« gjithmonĂ« i hapur, gjithmonĂ« duke u shtrirĂ« pĂ«rtej asaj qĂ« mund tĂ« nxirret nĂ« mĂ«nyrĂ« formale. Sfida, pra, nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m si tĂ« kodifikohet arsyetimi etik nĂ« IA, por edhe si tĂ« sigurohet qĂ« korniza e saj morale, qĂ« Ă«shtĂ« nĂ« zhvillim, tĂ« mbetet nĂ« pĂ«rputhje me vlerat njerĂ«zore dhe normat shoqĂ«rore. PĂ«rkundĂ«r gjithĂ« shpejtĂ«sisĂ«, saktĂ«sisĂ« dhe fuqisĂ« pĂ«rllogaritĂ«se tĂ« saj, IA-ja mbetet e paaftĂ« pĂ«r njĂ« gjĂ« qĂ« e bĂ«n arsyetimin moral vĂ«rtet tĂ« mundur: aftĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« vĂ«nĂ« nĂ« pikĂ«pyetje jo vetĂ«m atĂ« qĂ« Ă«shtĂ« e drejtĂ«, por pse. Etika, pĂ«r rrjedhojĂ«, duhet tĂ« mbetet njĂ« pĂ«rpjekje njerĂ«zore – njĂ« pĂ«rpjekje e vazhdueshme dhe e papĂ«rsosur tĂ« cilĂ«n asnjĂ« makinĂ« nuk do ta zotĂ«rojĂ« ndonjĂ«herĂ« plotĂ«sisht. /Telegrafi/

The post Etika e paplotësisë appeared first on Telegrafi.

↗

BE-ja jep 7.5 milionë euro shtesë për qëndrueshmërinë energjetike të Kosovës

✇Telegrafi
By: Ismail Jakupi

Bashkimi Evropian ka ndarë 7.5 milionë euro shtesë për Kosovën në kuadër të Pakos së Mbështetjes Energjetike (IPA 2023), duke e rikonfirmuar mbështetjen e tij për tranzicionin e gjelbër dhe energjinë e pastër në vend.

Sipas njoftimit të Zyrës së BE-së në Kosovë, fondet u disbursuan më 19 gusht 2025 dhe janë pjesë e ndihmës së përgjithshme prej 75 milionë eurosh që ka ofruar BE-ja deri tani për sektorin energjetik.

Falë kësaj mbështetjeje: Mbi 200,000 familje kanë marrë ndihmë për pagesën e faturave të energjisë, janë rinovuar mbi 3,600 shtëpi për efiçiencë energjetike, 28 objekte banesore të familjeve të cenueshme janë në proces rinovimi, mbi 40,000 familje dhe 154 biznese janë pajisur me panele solare dhe teknologji të kursimit të energjisë.

“BE-ja qĂ«ndron pranĂ« KosovĂ«s dhe popullatĂ«s sĂ« saj nĂ« rrugĂ«n drejt energjisĂ« sĂ« qĂ«ndrueshme, dekarbonizimit dhe sigurisĂ« energjetike”, thuhet nĂ« njoftim.

The post BE-ja jep 7.5 milionë euro shtesë për qëndrueshmërinë energjetike të Kosovës appeared first on Telegrafi.

↗

Mbi 1,400 biznese të shkyçura nga energjia, institucionet qendrore në heshtje

✇Telegrafi
By: Ismail Jakupi

Po bëhet gati një javë që kur KEDS-i nisi shkyçje masive të energjisë elektrike ndaj bizneset që mbetën pa kontratë për furnizim një furnizues i licencuar në tregun e lirë. Por, asnjë deklaratë nuk u dha institucionet qendrore, ani pse përfaqësuesit e bizneseve ka kohë që kanë parashtruar kërkesat e tyre. Ato thonë se qeveria në detyrë ka dalë në anën e furnizuesve, gjersa theksojnë se e njëjta injoroi kërkesat e tyre për subvencionim.

Kanë kaluar disa ditë qëkur në fuqi hyri vendimi i Zyrës së Rregullatorit të Energjisë për shkyçjen e bizneseve që nuk arritën të lidhin kontratë me një furnizues të licencuar për tregun e lirë.

Zhurmë nga bizneset u bë, e edhe paralajmërime u dhanë nga përfaqësuesit e odave të bizneseve për pasojat e formës në të cilën hyri në fuqi vendimi.

Por as edhe një deklarim e veprim nuk u ndërmor nga institucionet qendrore, as nga Presidenca e as nga qeveria në detyrë.

Kjo për përfaqësuesit e bizneseve mbetet zhgënjyese.

“FatkeqĂ«sisht institucionet nuk kanĂ« mbĂ«shtetur fare bizneset ani se rreth 60% e buxhetit tĂ« shtetit mbushet po nga kĂ«to biznese qĂ« dolĂ«n dhunshĂ«m nĂ« tregun e lirĂ«. PĂ«rkundĂ«r kĂ«rkesave publike, letrave dhe disa takimeve, institucionet nĂ« heshtje kanĂ« mbĂ«shtetur veprimin e ZRRE-sĂ«. PĂ«r mĂ« tepĂ«r pĂ«rkundĂ«r qĂ« BE shprehu gatishmĂ«rinĂ« qĂ« tĂ« mbĂ«shteste KosovĂ«n tĂ« kalonte kĂ«tĂ« proces hap pas hapi dhe pĂ«r tĂ« cilin ofroi mbi 22 milionĂ« euro, institucionet sĂ«rish heshtĂ«n. Kjo Ă«shtĂ« njĂ« porosi shumĂ« negative si pĂ«r bizneset vendĂ«se ashtu edhe pĂ«r ato tĂ« jashtme qĂ« kanĂ« investuar dhe qĂ« nĂ« njĂ« nga kushtet e favorshme u Ă«shtĂ« thĂ«nĂ« se Ă«shtĂ« energjia”, ka thĂ«nĂ«  Kushtrim Ahmeti, kryetar i DhomĂ«s sĂ« TregtisĂ« dhe IndustrisĂ« nĂ« KosovĂ«.

Njëzëri shprehen edhe nga Oda Ekonomike gjersa thonë se qeveria ka marrë një anë tjetër.

“Tek ne Ă«shtĂ« kriju precepsioni se ma shumĂ« Qeveria ka qenĂ« nĂ« anĂ«n e furnizuesve sesa bizneseve edhe si nuk e kanĂ« marrĂ« mundim asnjĂ« reagim tĂ« ketĂ«. Ju kujtohet nĂ« fillim tĂ« qershorit se si ministrja ka qenĂ« kategorike qĂ« bizneset tĂ« lidhin kontratĂ« me furnizuesit dhe aty e kemi kuptuar se s’ështĂ« nĂ« rregull.  Kemi kĂ«rku nga kryeministri me subvencionu ashtu siç ka kĂ«rkuar ZRrE pĂ«r njĂ« subvencionim 50 milionĂ«sh po s’kemi pas pĂ«rgjigje”, ka thĂ«nĂ« Lulzim Rafuna, kryetar i OdĂ«s Ekonomike.

Rafuna thotë se qeveria ka injoruar thirrjet e tyre ndonëse.

Mes të tjerash, kritika i drejtohen edhe Presidentes, Vjosa Osmani.

“Ju kemi drejtu edhe PresidencĂ«s, s’kemi pas asgjĂ« zyrtare por do ishte shumĂ« e mirĂ«seardhur dhe jo tĂ« qĂ«ndrojĂ« nĂ« heshtje gjersa shkatĂ«rrohet ekonomia. RrugĂ«s do ishte qĂ« qeveria tĂ« subvenciononte shumĂ«n. Tash Ă«shtĂ« edhe mĂ« e vogĂ«l se po flasim pĂ«r 7-8 muaj, tĂ« ketĂ« njĂ« paketĂ« mbĂ«shtetĂ«se dhe njĂ« kĂ«rkesĂ« tek ZRRE ta pĂ«rgatisĂ« terrenin mĂ« mirĂ«â€, ka thĂ«nĂ« Lulzim Rafuna, Kryetar i OdĂ«s Ekonomike.

Televizioni ka pyetur Presidencën që nga java e kaluar për një koment por e njëjta, sikurse edhe qeveria në detyrë, nuk janë deklaruar për Dukagjinin.

Nga vendimi i ZRrE-së preken 1400 biznese, ndërsa shkyçja e tyre ka nisur që nga dita e shtunë dhe po vazhdon ende./Tv Dukagjini

The post Mbi 1,400 biznese të shkyçura nga energjia, institucionet qendrore në heshtje appeared first on Telegrafi.

↗

ZRRE u bën thirrje konsumatorëve industrialë: Lidhni kontrata me furnizues të licencuar për të siguruar energjinë

✇Telegrafi
By: Mirjeta Hajzeraj

Zyra e Rregullatorit për Energji (ZRRE) përmes një komunikate drejtuar mediave sqaron opinionin publik se procesi i liberalizimit të tregut të energjisë elektrike është një detyrim ligjor, i përcaktuar me ligjet e miratuara nga Kuvendi i Republikës së Kosovës në vitin 2016.

Në sqarim thuhet se në atë kohë, Kuvendi i Republikës së Kosovës në ligjet e sektorit të energjisë ka transpozuar direktivat Evropiane për energjinë, duke përcaktuar se duhet të bëhet liberalizimi i tregut të energjisë elektrike. Pra, procesi i derregullimit dhe liberalizimit të tregut të energjisë elektrike në ligjet e sektorit të energjisë derivon nga obligimet kontraktuale që ka Republika e Kosovës si palë nënshkruese e Traktatit të Komunitetit të Energjisë.

“Duhet theksuar se nga viti 2017, ZRRE ka ndĂ«rmarrĂ« tĂ« gjitha veprime ligjore dhe rregullative pĂ«r krijimin e kushteve pĂ«r liberalizimin e tregut tĂ« energjisĂ« elektrike, dhe nĂ« funksion tĂ« saj nĂ« vitin 2017 ka filluar procesin e derregullimit dhe liberalizimit tĂ« tregut tĂ« energjisĂ«, me daljen nĂ« treg tĂ« konsumatorĂ«ve industrial”, thuhet nĂ« njoftimin e tyre.

Tutje, thuhet se  zbatimi i mëtutjeshëm i procesit të liberalizimit të tregut të energjisë për shkak të rrethanave të jashtëzakonshme ka pasur vonesa, si pasojë e pandemisë COVID-19 dhe krizës energjetike ndërkombëtare.

“Pas kĂ«saj, ZRRE ka vendosur qĂ« nga data 1 Qershor 2025 tĂ« vazhdoj zbatimin e liberalizimit tĂ« tregut tĂ« energjisĂ« elektrike, si detyrim ligjor dhe nĂ« tĂ« mirĂ« tĂ« konsumatorĂ«ve fundor. Duhet theksuar se liberalizimi i tregut tĂ« energjisĂ« elektrike Ă«shtĂ« i rĂ«ndĂ«sishĂ«m jo vetĂ«m pĂ«r pĂ«rafrimin me Direktivat Evropiane, por edhe sepse krijon konkurrencĂ« nĂ« njĂ« treg qĂ« deri mĂ« tani ka funksionuar si monopol”, theksohet mĂ« tej nĂ« komunikatĂ«.

Po ashtu, bëhet e ditur se ZRRE ka të licencuar 23 kompani për aktivitetin e furnizimit me energji elektrike.

“Aktualisht, nĂ« tregun e hapur tĂ« energjisĂ« elektrike janĂ« 23 kompani tĂ« licencuara pĂ«r furnizim me energji elektrik, prej tĂ« cilave 7 furnizues janĂ« aktivĂ«, tĂ« cilĂ«t kanĂ« nĂ«nshkruar kontrata me konsumatorĂ«t”, vijon njoftimi.

Më tej, ZRRE ka sqaruar opinionin publik se 9,963 pika matëse të ndërmarrjeve ekonomike i plotësojnë kriteret ligjore për të dalur në tregun e hapur të energjisë elektrike, ku prej tyre:

· 9,212 pika matëse (92%) janë duke u furnizuar me kontrata komerciale;

· 751 pika matëse (8%) ende janë pa furnizues.

“Duhet theksuar se edhe kĂ«to pika matĂ«se tĂ« cilĂ«t kanĂ« mbetur pa furnizues, kanĂ« qenĂ« duke u furnizuar me energji elektrike qĂ« nga data 1 Qershor 2025, dhe se nga ajo periudhĂ« kanĂ« pasur mundĂ«si tĂ« zgjedhin furnizuesin me energji elektrike dhe tĂ« nĂ«nshkruajnĂ« kontratĂ«â€, sqaron ZRRE.

NĂ« komunikatĂ« thuhet se “PĂ«r tĂ« lehtĂ«suar kalimin e konsumatorĂ«ve qĂ« i plotĂ«sojnĂ« kriteret pĂ«r tĂ« dal nĂ« treg tĂ« hapur, ZRRE sipas dispozitave ligjore tĂ« Ligjit pĂ«r Energji Elektrike, ka pĂ«rcaktuar KorporatĂ«n Energjetike tĂ« KosovĂ«s (KEK) si Furnizues i MundĂ«sisĂ« Fundit (FMF), dhe kĂ«ta konsumator qĂ« deri mĂ« 1 Qershor 2025 nuk kishin lidhur ende kontrata komerciale, janĂ« furnizuar pĂ«rmes FMF pĂ«r njĂ« periudhĂ« gjashtĂ«dhjetĂ« (60) ditore”.

Gjithashtu, duhet njoftuar se sipas dispozitave ligjore të Ligjit për Energjinë Elektrike, konsumatorët të cilët dështojnë të hyjnë në marrëveshje me një nga furnizuesit e licencuar, operatori i sistemit është i obliguar të ndërpresë furnizimin me energji elektrike për ta.

“ZRRE do tĂ« vazhdojĂ« mbikĂ«qyrjen e procesit dhe inkurajon tĂ« gjithĂ« konsumatorĂ«t qĂ« i plotĂ«sojnĂ« kriteret pĂ«r tĂ« dal nĂ« treg tĂ« hapur, e tĂ« cilĂ«t ende nuk kanĂ« nĂ«nshkruar kontrata komerciale, sa mĂ« shpejt tĂ« lidhin kontratĂ« me njĂ«rin nga furnizuesit e licencuar, pĂ«r tĂ« garantuar furnizim tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m”, thekson ZRRE.

Në sqarim thuhet se ZRRE mbetet e përkushtuar të zbatojë këtë reformë në mënyrë transparente, të drejtë dhe në përputhje me legjislacionin në fuqi dhe standardet evropiane. /Telegrafi/

The post ZRRE u bën thirrje konsumatorëve industrialë: Lidhni kontrata me furnizues të licencuar për të siguruar energjinë appeared first on Telegrafi.

↗

“Miliona euro humbje pĂ«r buxhetin e shtetit”, sipĂ«rmarrĂ«si Malushaj flet pĂ«r daljen e biznesve nĂ« tregun e lirĂ« energjetik

✇Telegrafi
By: Mirjeta Hajzeraj

NĂ« episodin mĂ« tĂ« ri tĂ« “PĂ«rballje Podcast”, mysafir ishte Hamdi Malushaj, themelues dhe drejtor i “evroTarget” dhe “KiKxxl”, dy kompani qĂ« operojnĂ« nĂ« sektorin energjetik dhe teknologjik nĂ« KosovĂ«.

Malushaj foli për sfidat me të cilat përballen bizneset vendore, përfshirë vështirësitë në hyrjen në tregun e lirë të energjisë elektrike, si dhe ndau përvojën e tij si sipërmarrës në vend.

Ai theksoi se shkyçja nga rrjeti i energjisë ka sjellë pasoja të rënda për funksionimin e kompanive dhe mirëqenien e punonjësve.

Malushaj deklaroi se nga liberalizimi i tregut të energjisë elektrike, buxheti i Kosovës do të humb miliona euro.

“TrembĂ«dhjetĂ« milionĂ« euro do t’i humb buxheti i KosovĂ«s nga tatim nĂ« fitim. UnĂ« tash fitimet i kam ma tĂ« vogla, dhjetĂ« pĂ«r qind Ă«shtĂ« tatimfitimi. NĂ«se njĂ«qind e tridhjetĂ« milionĂ« euro i kemi fitimet mĂ« tĂ« vogla si biznese, duhet me i heq faturat, me thanĂ« lirona, prejt tatimit. Pasi, tash fitim, nuk mundemi me tĂ« dhĂ«nĂ«, sikur tĂ« kem dhĂ«nĂ« pĂ«rpara”, potencoi ai.

Drejtori i evroTarget dhe KiKxxl, Hamdi Malushaj gjatĂ« “PĂ«rballje Podcast” Foto: Ridvan Slivova

GjatĂ« bisedĂ«s, ai u shpreh se brenda dy-tre muajsh, askush nuk do tĂ« mundet t’i bĂ«jĂ« konkurrencĂ« KESCO, duke shtuar se “PĂ«rveçse ajo mundet t’i bĂ«jĂ« edhe disa kompani me emra tĂ« ndryshme edhe ajo me lut me oferta, pĂ«rndryshe kĂ«ta qĂ« s’e kanĂ« lidhje le ta harrojnĂ« qĂ« munden me shit”.

Malushaj deklaroi se në secilin shtet bizneset e kanë energjinë elektrike, duke përmendur kështu edhe disa vende të rajonit.

Ai nënvizoi se në Kosovë nuk është bërë liberalizimi i tregut të lirë energjetik, por monopolizim me ligj.

“Nuk Ă«shtĂ« liberalizim, por Ă«shtĂ« monopolizim me ligj. DomethĂ«nĂ«, ligji e mbĂ«shtet monopolin edhe i dhunon bizneset nĂ« drejtim tĂ« s’ka konkurrencĂ« treg”, pohoi mes tjerash ai.
Në podcast, ai tha se liberalizimi i energjisë elektrike përfshinë 60 përqind të ekonomisë kosovare.

“ËshtĂ« bĂ«rĂ« jo profesionalisht, Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« qysh nuk ka ndodhĂ« kurrkund nĂ« botĂ«, me njĂ«farĂ« vendimi arbitrar, domethĂ«nĂ« vendim pa e pĂ«rgatitĂ«, me zero pĂ«rgatitje. JanĂ« katĂ«r, pesĂ« vetĂ« qĂ« e kanĂ« bĂ«rĂ« kĂ«tĂ« punĂ« edhe nuk e kanĂ« bĂ«rĂ« duke mbrojtur konsumatorin”, deklaroi ai. /Telegrafi/

The post “Miliona euro humbje pĂ«r buxhetin e shtetit”, sipĂ«rmarrĂ«si Malushaj flet pĂ«r daljen e biznesve nĂ« tregun e lirĂ« energjetik appeared first on Telegrafi.

↗

“Ky patrioti i rremĂ«â€ – Haradinaj kritikon Kurtin, thotĂ« se miliona euro pĂ«r energjinĂ« po pĂ«rfundojnĂ« nĂ« Beograd

✇Telegrafi
By: Jehona Hulaj

Deputeti i AAK-së, Daut Haradinaj, ka reaguar ashpër ndaj Kurtiit, duke e akuzuar për shkatërrim të planifikuar të sektorit të energjisë në Kosovë.

Haradinaj tha se që në javën e parë të qeverisjes, Kurti anuloi projektin më vital për energji, termocentralin e ri që pritej të përfundonte në vitet 2023-2024.

“Sot operatorĂ«ve u kushton nga 198 deri nĂ« 220 euro pĂ«r megavat, ndĂ«rsa plani i mĂ«hershĂ«m parashihte njĂ« kosto prej vetĂ«m 82 euro. Kjo rritje astronomike i kushton qytetarĂ«ve rreth 360 milionĂ« euro nĂ« vit. Nuk ka qytetar qĂ« nuk do ta ndiejĂ« kĂ«tĂ« barrĂ«â€, shkroi Haradinaj.

Ai theksoi se energjia është sektor i sigurisë globale dhe se blerja e saj po bëhet përmes lidhjeve të shkurtra të kryeministrit Kurti.

“Kush e cenon sigurinĂ« kombĂ«tare ndĂ«shkohet herĂ«t a vonĂ«. Mos i mbyllni sytĂ«, po reagoni, sepse e nesĂ«rmja mund tĂ« jetĂ« vonĂ«. Ky ‘patrioti’ nuk e ka nĂ« vendim shkyçjen e elektro serverit serb”, u shpreh Haradinaj.

Sipas tij, populli po paguan njĂ« “krim tĂ« organizuar shqiptaro-serb”, pasi miliona euro pĂ«r energjinĂ« po pĂ«rfundojnĂ« nĂ« Beograd nga xhepi i varfĂ«r i KosovĂ«s. /Telegrafi/

The post “Ky patrioti i rremĂ«â€ – Haradinaj kritikon Kurtin, thotĂ« se miliona euro pĂ«r energjinĂ« po pĂ«rfundojnĂ« nĂ« Beograd appeared first on Telegrafi.

↗

AKB paralajmëron krizë të rëndë energjetike, mbi 200 kompanive iu ndërpre rryma

✇Telegrafi
By: Jehona Hulaj

Aleanca Kosovare e Bizneseve (AKB) ka ngritur alarmin për krizën e thellë të energjisë që po godet bizneset në Kosovë, duke njoftuar se ndërprerja e papritur dhe e dhunshme e furnizimit me energji elektrike ka lënë jashtë funksionit mbi 200 kompani me më shumë se 10 mijë punëtorë.

Kryetari i AKB-sĂ«, Agim Shahini nĂ« njĂ« konferencĂ« pĂ«r media kritikoi ashpĂ«r veprimet e KEDS-it dhe PolicisĂ« sĂ« KosovĂ«s, duke i cilĂ«suar si “shkelje tĂ« rĂ«ndĂ« ligjore” dhe “abuzim me autoritetin”.

“Sot po pĂ«rballemi me njĂ« krizĂ« tĂ« paprecedentĂ«. KEDS, me asistimin e PolicisĂ«, ka ndĂ«rprerĂ« energjinĂ« pĂ«r mbi 1,200 njehsorĂ« elektrikĂ« qĂ« pĂ«rfshijnĂ« mĂ« shumĂ« se 200 kompani dhe mbi 10 mijĂ« punĂ«torĂ«, duke shkaktuar dĂ«me tĂ« mĂ«dha nĂ« ekonomi dhe imazhin e vendit,” tha Shahini.

Ai kërkoi ndërprerjen e menjëhershme të kësaj fushate kundër bizneseve dhe hapjen e një dialogu të hapur mes bizneseve, KEDS-it, ZRRE-së dhe Qeverisë.

“NĂ«se nuk merren parasysh kĂ«rkesat tona, AKB do tĂ« pĂ«rdorĂ« tĂ« gjitha mjetet ligjore nĂ« mbrojtje tĂ« bizneseve”, u shpreh Shahini.

Nga ana tjetĂ«r, pĂ«rfaqĂ«sues tĂ« kompanive tĂ« prekura kanĂ« shprehur shqetĂ«simet e tyre. Ahmeti Kuçi nga kompania “Solid” nĂ« SuharekĂ«, qĂ« merret me prodhimin e kĂ«pucĂ«ve dhe ka mbi 300 punĂ«torĂ«, tha se veprimet e KEDS-it i kanĂ« lĂ«nĂ« pa zgjidhje.

“Kemi paditur KEDS-in dhe jemi tĂ« shqetĂ«suar pĂ«r faturat dhe kĂ«rkesĂ«n pĂ«r garanci prej 15 mijĂ« eurosh, pa arsye tĂ« qartĂ«â€, tha Kuçi.

Lumnije Hajdini, anëtare e AKB-së, shtoi se investitorët e huaj janë të shqetësuar dhe disa kompani pritet të humbasin punëtorë për shkak të krizës së energjisë./Telegrafi/

The post AKB paralajmëron krizë të rëndë energjetike, mbi 200 kompanive iu ndërpre rryma appeared first on Telegrafi.

↗

Ethem Çeku kritikon mĂ«nyrĂ«n si u liberalizua tregu i energjisĂ«: Vendimet janĂ« tĂ«rĂ«sisht tĂ« politizuara

✇Telegrafi
By: Jehona Hulaj

Ish-ministri i EnergjisĂ«, Ethem Çeku ka ngritur shqetĂ«sime serioze rreth mĂ«nyrĂ«s se si Ă«shtĂ« realizuar procesi i liberalizimit tĂ« tregut tĂ« energjisĂ« nĂ« KosovĂ«, duke e cilĂ«suar atĂ« si njĂ« vendim tĂ« nxituar dhe tĂ« politizuar, qĂ« ka dĂ«mtuar sigurinĂ« energjetike dhe sektorin privat.

NĂ« njĂ« reagim nĂ« Facebook, Çeku vlerĂ«son se procesi i liberalizimit tĂ« tregut tĂ« energjisĂ« Ă«shtĂ« njĂ« zhvillim qĂ« shumica e vendeve evropiane e kanĂ« ndĂ«rmarrĂ« gjatĂ« tri dekadave tĂ« fundit, por qĂ« nĂ« rastin e KosovĂ«s Ă«shtĂ« zbatuar nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« gabuar dhe pa njĂ« strategji tĂ« qartĂ«.

“Kosova, nĂ« vend qĂ« tĂ« mĂ«sonte nga kĂ«to pĂ«rvoja, ndĂ«rmori hapin e liberalizimit pĂ«r kompanitĂ« e mĂ«dha pa siguruar mĂ« parĂ« kapacitete tĂ« reja prodhuese”, shkruan Çeku, duke shtuar se kjo ka detyruar sektorin privat tĂ« lidhet me furnizues tĂ« jashtĂ«m, duke rritur varĂ«sinĂ« nga importi dhe ekspozuar bizneset ndaj luhatjeve tĂ« tregjeve ndĂ«rkombĂ«tare.

PĂ«r mĂ« tepĂ«r, Çeku kritikon mungesĂ«n e njĂ« politike afatgjate nĂ« kĂ«tĂ« sektor.

“Ajo qĂ« e veçon KosovĂ«n nga shumica e vendeve tĂ« tjera Ă«shtĂ« politizimi ekstrem i sektorit energjetik. NĂ« Gjermani, Britani apo Poloni, energjia Ă«shtĂ« trajtuar si politikĂ« kombĂ«tare afatgjatĂ«, e lidhur ngushtĂ« me sigurinĂ« energjetike dhe zhvillimin ekonomik. NĂ« KosovĂ«, pĂ«rkundrazi, energjia Ă«shtĂ« shndĂ«rruar nĂ« njĂ« instrument politik tĂ« qeverive tĂ« radhĂ«s. Vendimmarrjet nuk janĂ« mbĂ«shtetur gjithmonĂ« mbi analiza ekonomike dhe strategjike, por shpesh mbi llogaritje tĂ« ngushta partiake”, ka shkruar ish-ministri.

Sipas tij, kjo qasje ka pasur pasoja të rënda.

“Shumica e qeverive tĂ« KosovĂ«s, nĂ« vend qĂ« ta shohin energjinĂ« si themelin e zhvillimit ekonomik dhe tĂ« pavarĂ«sisĂ« kombĂ«tare, ia kanĂ« ‘vrarĂ« shpirtin zhvillues’ vendit duke e kthyer atĂ« nĂ« njĂ« fushĂ« pĂ«rplasjesh politike”, u shpreh Çeku.

Ai pĂ«rmend bllokimin e projekteve madhore si “Kosova C” dhe e sheh liberalizimin si njĂ« hap qĂ« nuk ka qenĂ« drejt zhvillimit, por hap drejt dobĂ«simit tĂ« mĂ«tejshĂ«m ekonomik dhe rritjes sĂ« pasigurisĂ« energjetike.

“VetĂ«m pĂ«rmes njĂ« strategjie qĂ« kombinon ndĂ«rtimin e kapaciteteve tĂ« reja prodhuese, zhvillimin e burimeve tĂ« ripĂ«rtĂ«ritshme dhe, mbi tĂ« gjitha, depolitizimin e sektorit, Kosova mund ta shndĂ«rrojĂ« energjinĂ« nga fushĂ« krize nĂ« motor tĂ« zhvillimit tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m”, ka shkruar Çeku. /Telegrafi/

The post Ethem Çeku kritikon mĂ«nyrĂ«n si u liberalizua tregu i energjisĂ«: Vendimet janĂ« tĂ«rĂ«sisht tĂ« politizuara appeared first on Telegrafi.

❌