SOFJE, 6 gusht /ATSH-BTA/ – I fshehur në rrëzë të maleve Rodopi, fshati Mandricë, në komunën e Ivajllovgradit, është i vetmi fshat shqiptar në Bullgari.
I ndodhur rreth 20 kilometra në jug të Ivajllovgradit, pranë kufirit me Greqinë, ai shtrihet mes luginave të lumenjve Bjala Reka dhe Luda Reka.
Mandrica është pjesë e një konstelacioni historik vendbanimesh në Thrakinë e Edrenesë, të themeluara shekuj më parë nga kolonë shqiptarë.
Sot, të gjitha fshatrat e tjera të këtij grupi ndodhen brenda kufijve të Greqisë dhe Turqisë.
Sipas librit historik vendas ”A Reader on Mandritsa”, këto vendbanime përfshinin Zalafin (më vonë të ndarë në fshatrat Abalar dhe Karakasim), Sultankojin dhe Ibriktepen.
Agjencia bullgare e lajmeve, BTA bisedoi, në bullgarisht dhe shqip, me banorët vendas Katerina Ilieva, banoren më të moshuar të fshatit, Sulltana Aleksandrova 95 vjeçe, e njohur me përkëdheli si gjyshja Sulltana, si dhe me Kostadin Bejçev.
Historia e Mandricës
Sipas legjendës lokale, Mandrica u themelua në vitin 1636 nga tre vëllezër të krishterë ortodoksë nga fshati Vithkuq, në juglindje të Shqipërisë së sotme.
Ata merreshin me blegtori dhe prodhimin e bulmetit dhe kishin rënë dakord të furnizonin ushtrinë osmane me mish dhe produkte qumështi gjatë rrugës së saj drejt Adrianopojës (Edirnesë së sotme).
Emri i fshatit rrjedh nga fjala mandra, për shkak të profesionit tradicional të themeluesve.
I mahnitur nga puna e tyre, beu vendas osman u urdhëroi të drejtonin tufat e bagëtive nga lindja deri në perëndim të diellit dhe të vendoseshin aty ku do t’i zinte nata.
Pikërisht aty ata ngritën fshatin e tyre, të cilin beu më pas e përjashtoi nga taksat.
Disa banorë besojnë se vendbanimi është edhe më i vjetër se shekulli XVII.
Versione të tjera të rrëfimit thonë se kampi i parë ishte ngritur në bregun përballë të lumit Bjala Reka, përpara se fshati të zhvendosej në vendin ku ndodhet sot.
Me kalimin e kohës, themeluesit u martuan me gra nga fshatrat përreth, të cilat mësuan gjuhën shqipe.
Kështu Mandrica u zgjerua gradualisht dhe u shndërrua në një qendër të begatë zejtarie dhe tregtie.
Rreth një shekull më parë, aty jetonin afro 3 500 banorë.
Fshati kishte dy shkolla, një punishte për derdhjen e kambanave, punishte për susam dhe tahini, mullinj, farkëtarë, kasapë, kinema dhe shumë biznese të tjera, disa prej ndërtesave të të cilave ruhen ende sot.
Gjurmët e këtij begatimi shihen ende në shtëpitë e mëdha prej qerpiçi, arkitektura karakteristike e të cilave i dallon menjëherë nga shtëpitë e fshatrave fqinjë.
Një nga ndërtesat më mbresëlënëse është shtëpia me tulla e doktor Atanas Pejkidis, i cili studioi mjekësi në Stamboll, u specializua për gjinekologji në Paris dhe më pas u kthye për të ushtruar profesionin në Mandricë.
Prodhimi i mëndafshit ishte dikur burimi kryesor i jetesës së fshatit.
Katerina Ilieva thotë se vetë shtëpitë e dëshmojnë këtë histori.
Duke u treguar vizitorëve banesën e saj, ajo tregon katin e sipërm të gjerë, të projektuar posaçërisht për rritjen e krimbave të mëndafshit.
Sot, të njëjtat dhoma përdoren për tharjen e bimëve mjekësore dhe varjen e vargjeve të duhanit, një tjetër kulturë tradicionale e zonës.
Kishat dhe “shenjtorja e gjallë”
Mandrica ka dy kisha, kishën e vjetër të Shën Nedelës pranë varrezave dhe kishën e Shën Dhimitrit në qendër të fshatit.
Në këtë të fundit ruhet një ikonë e shën Nedelës, të cilën gjyshja Sulltana e përshkruan si një “shenjtore të gjallë”.
Ajo kujton se pas procesionit tradicional të Pashkëve rreth fshatit, ritual që synonte të mbronte të mbjellat nga breshëri, ajo dhe shumë gra të tjera shihnin shenjtoren të shfaqej në formën e një gjarpri të mbledhur në rreth përpara kishës së vjetër, aty ku përfundonte procesioni.
Sipas saj, kjo shfaqje e shkurtër ishte një shenjë se shenjtorja ishte e kënaqur, megjithëse askush nuk mund ta shihte për më shumë se disa çaste.
Gjarpri është nderuar prej kohësh si figurë mbrojtëse si në besimet popullore shqiptare, ashtu edhe në ato bullgare.
Banorët theksojnë gjithashtu se kisha e shën Nedelës ngjan shumë me kishën e Vithkuqit, fshatit shqiptar nga ku mendohet se erdhën themeluesit.
Shqipja e ruajtur në Mandricë
Shqipja që flitet në Mandricë ndryshon ndjeshëm nga shqipja standarde e sotme dhe është ruajtur vetëm përmes traditës gojore.
Banorët i thanë BTA-së se gjatë një vizite të fundit në Vithkuq arritën të kuptonin rreth 80 për qind të gjuhës vendase të të folurës.
Ky dialekt është studiuar gjerësisht nga albanologu Ludmil Stankov (1949–2020) në librin “The Albanian Variety Spoken in the Village of Mandritsa” (2017) dhe është dokumentuar edhe në Fjalorin Bisedor Bullgarisht-Shqip, të hartuar nga Maria Hristova Georgieva-Peeva në vitin 2015.
Edhe sot banorët vazhdojnë ta flasin këtë formë arkaike të shqipes krahas bullgarishtes duke ua përcjellë brez pas brezi.
Gjuha jeton edhe në emrin e kompleksit ekologjik të fshatit, Bukor Shtepi, që në dialektin vendas do të thotë “shtëpi e bukur”.
Gjyshja Sulltana i përshëndet vizitorët në shqip dhe më pas kujton një udhëtim të paharrueshëm në Shqipëri me ansamblin e grave këngëtare të fshatit, i cili përbëhej nga 25 anëtare.
Sot ajo është e vetmja e mbijetuar e grupit.
Një fotografi nga ai udhëtim ruhet ende në narteksin e kishës së shën Dhimitrit.
Ajo kujton se ansamblet shqiptare i ftuan këngëtaret nga Mandrica të performonin të parat dhe repertori i tyre autentik folklorik u vlerësua me çmim.
Edhe veshja tradicionale e Mandricës pasqyron trashëgiminë shqiptare.
Veshja më karakteristike është një përparëse-fustan prej leshi të zi, e zbukuruar me shirita të kuq.
”Dy hapje të posaçme në pjesën e përparme”, shpjegon Katerina Ilieva, ”u mundësonin nënave të ushqenin foshnjat me gji pa e hequr veshjen”.
Të gjitha gratë në fotografinë e realizuar në Shqipëri mbajnë këtë kostum tradicional.
Shpopullimi dhe lidhjet që vazhdojnë
Sipas Institutit Kombëtar të Statistikave të Bullgarisë, popullsia e Mandricës ra nga 52 banorë në vitin 2011 në vetëm 34 sipas regjistrimit të vitit 2021.
Fshati nisi të humbte popullsinë gjatë lëvizjeve të refugjatëve në periudhën e Luftërave Ballkanike dhe Luftës së Parë Botërore, ndërsa në dekadat e fundit shumë banorë janë larguar për arsye ekonomike.
Në fillim të shekullit XX, banorë të Mandricës themeluan fshatin Mandres pranë Kilkisit, në Greqinë e sotme, duke ia vënë emrin sipas vendlindjes së tyre.
Familje të tjera u shpërngulën në pjesë të ndryshme të Maqedonisë së Egjeut dhe Thrakisë Perëndimore.
Sot, ish-banorët jetojnë në Ivajllovgrad dhe në qytete të mëdha bullgare si Plovdivi dhe Sofja.
Mes tyre është edhe shkrimtari Nikolaj Tabakov, themelues i shtëpisë botuese “Anubis”.
Banorët dhe pasardhësit e tyre kthehen rregullisht në fshat për festa dhe takime familjare.
Një prej tyre, me titull “Sërish bashkë”, organizohet prej disa vitesh nga Shoqata për Ringjalljen e Mandricës, e krijuar rreth një dekadë më parë.
Shoqata ka ndërmarrë nisma të shumta për ruajtjen e trashëgimisë së fshatit, duke mirëmbajtur faqen mandritsa.com, botuar libra dhe promovuar Mandricën si destinacion kulturor.
Mandrica sot
Megjithëse kanë mbetur vetëm pak banorë të përhershëm, Mandrica nuk është aspak një fshat i braktisur.
Një dyqan lëvizës e viziton dy herë në javë, të hënën dhe të premten, duke furnizuar banorët me produktet bazë.
Teknologjia ka mbërritur edhe te një prej simboleve më të vjetra të fshatit.
Kulla e kambanës është pajisur me një sistem automatik me dy butona, një për raste gëzimi dhe një për raste zie.
Para meshës së së dielës në kishën e shën Dhimitrit, kambana bie me tinguj festivë për të ftuar besimtarët.
Fshati nuk ka prift të përhershëm.
Banorët kujdesen vetë për kishën, temjanin, ikonat, shesin dhe ndezin qirinj.
Vizitorët shpesh lënë monedha përpara ikonës së Virgjëreshës Mari.
Sipas banorëve, ikona i “pranon” në mënyrë të mistershme ofertat dhe, kur vjen koha e duhur, i lë ato të bien në enën e dhurimeve të vendosur poshtë saj.
Disa familje britanike janë vendosur gjithashtu në Mandricë dhe marrin pjesë në meshën e së dielës.
Aleksandri, me origjinë nga Londra, e quan Mandricën vendin e tij të preferuar në botë.
Ai mbërriti rastësisht në fshat, por sot jeta dhe puna e tij janë të lidhura ngushtë me të.
Me profesion ndërtues, ai organizon seminare për restaurimin e shtëpive tradicionale prej qerpiçi.
Dy vajzat e tij kanë blerë gjithashtu shtëpi në fshat.
Pas meshës, banorët mblidhen në kafenenë e kompleksit ekologjik ”Bukor Shtepi”.
Fëmijët, që kalojnë verën në Mandricë, shkojnë në pishinën e hotelit, ndërsa vizitorët mund të qëndrojnë në një nga bujtinat e zonës.
Fshati organizon gjithashtu punëtori artizanale të përqendruara në ndërtimin tradicional me qerpiç.
Një aktivitet i zhvilluar së fundmi në muajin qershor nga shoqata ”Mjeshtra për Dijet dhe Zejet Tradicionale” ishte një kurs praktik mbi teknikat e ndërtimit me baltë.
Banorët flasin me entuziazëm për këto nisma dhe mbeten optimistë se jeta në Mandricë jo vetëm që nuk do të shuhet, por do të vazhdojë të lulëzojë, duke mirëpritur vizitorë të rinj me mikpritjen legjendare shqiptare dhe duke ruajtur frymën e këtij fshati të jashtëzakonshëm, ku shekuj historie të përbashkët mbeten ende gjallë./
/Ad.Ab./ a.jor.
The post REPORTAZH – Mandrica, fshati shqiptar në Bullgari që ruan gjuhën dhe traditat prej katër shekujsh appeared first on Agjencia Telegrafike Shqiptare.