Një zjarr masiv shkrumboi pasditen e së enjtes dy magazinat kryesore në tregun e ish-Uzinës Dinamo në Tiranë. Situata u vu nën kontroll vetëm sot duke kthyer në vëmendje pasigurinë e ndërtesave tregtare.
Në magazinat A dhe B ruheshin rroba dhe materiale stoku për dhjetëra biznese të vogla.
Forcat e policisë dhe zjarrfikëses rrethuan zonën dhe ndaluan qytetarët mëngjesin e së premtes që të afroheshin. Paralelisht, tregtarë të dëmtuar tentuan të shpëtonin mallrat që nuk ishin prekur nga flakët dhe tymi.
Disa fajësuan autoritetet për neglizhencë dhe mangësi logjistike, teksa një tregtar u konfliktua edhe me përgjegjësin e tregut duke sjellë ndërhyrjen e policisë.
Struktura e magazinave u shkatërrua thuajse tërësisht, duke mbetur vetëm hi dhe skelete metalike. Autoritetet nuk raportuan persona të lënduar.
Prefekti i Tiranës, Afrim Qëndro, deklaroi se materialet e djegura ishin kryesisht rroba dhe sende plastike. Sipas tij, ato favorizuan përhapjen e shpejtë të flakëve.
Ai sqaroi se nuk ishte konstatuar prani e lëndëve të rrezikshme në zonë. Megjithatë, policia largoi bizneset dhe banorët përreth për arsye sigurie.
Sipas tregtarëve të prekur ambientet nuk ishin të siguruara dhe nuk kishin mbrojtje nga zjarri.
Dhoma e Tregtisë dhe Industrisë e Tiranës e cilësoi rastin goditje të rëndë për sipërmarrjen e vogël dhe dhjetëra familje që siguronin jetesën nga këto biznese.
Sipas saj, shkatërrimi i rreth 50 njësive tregtare nxjerr në pah mungesën e sigurimit dhe nevojën për menaxhim më të mirë të riskut, në përputhje me standardet e Bashkimit Europian ku Shqipëria synon integrimin.
Deri tani, autoritetet dyshojnë se zjarri ka nisur nga një shkëndijë elektrike brenda një prej magazinave, por do të jenë hetimet konkrete ato që do ta përcaktojnë shkakun e saktë pas shuarjes së plotë të flakëve.
Presioni i ndërtimeve dhe dyshimet për projekte të reja
NĂ« dhjetĂ« vitet e fundit, zona e ish-UzinĂ«s Dinamo dhe rruga â5 Majiâ janĂ« vĂ«nĂ« nĂ«n presion tĂ« vazhdueshĂ«m nga ndĂ«rtimet.
Të paktën dy komplekse rezidenciale janë ndërtuar në afërsi të territorit të tregut. Zjarri në dy kapanonet kryesore ka nxitur dyshimet mes tregtarëve dhe banorëve se zona mund të shfrytëzohet për një projekt tjetër ndërtimi.
Autoritetet nuk kanë reaguar publikisht ndaj këtyre pretendimeve.
Uzina mekanike âDinamoâ u ndĂ«rtua nĂ« vitin 1962. Fillimisht prodhonte pjesĂ« ndĂ«rrimi tĂ« ndryshme, por mĂ« pas u kthye nĂ« uzinĂ« tĂ« specializuar pĂ«r makineri pĂ«r industrinĂ« ushqimore, energjitike, minierare dhe tĂ« dururit.
Por pas ndĂ«rtimit tĂ« UzinĂ«s sĂ« Re âDinamoâ nĂ« zonĂ«n pranĂ« âLumit tĂ« TiranĂ«sâ, njĂ« pjesĂ« e punonjĂ«sve u transferuan atje dhe uzina u degradua. GjatĂ« tranzicionit ajo u kthye nĂ« treg ushqimor dhe mĂ« pas treg rrobash dhe elektroshtĂ«piakesh.
Qeveria dhe Bashkia TiranĂ« synojnĂ« tĂ« ârehabilitojnĂ«â pishinat te diga e Liqenit Artificial, njohur si Akuadromi (Aquadrome) apo dhe Akuaparku (Aquapark).
Konkursi i projektimit, i hapur për herë të dytë, po kalon pa informacione nëse ka ngjallur interes. Ndërkohë zona është e rrethuar nga projekte kullash, të cilat kushtëzojnë tejmase zhvillimin e së vetmes hapësirë publike të mbetur aty.
Konkursi për Akuadromin favorizon kullat
MĂ« 15 shtator 2025, qeveria dhe Bashkia e TiranĂ«s hapĂ«n konkurs arkitekture pĂ«r riprojektimin e zonĂ«s sĂ« Akuadromit â njĂ« prej hapĂ«sirave mĂ« tĂ« lakmuara pĂ«r ndĂ«rtim pranĂ« digĂ«s sĂ« Liqenit Artificial. NjĂ« konkurs i mĂ«parshĂ«m â hapur nĂ« mars 2025 â dĂ«shtoi.
Sipas njoftimeve zyrtare, gara â e cila sipas kalendarit, mĂ« 6 janar pĂ«rmbylli fazĂ«n e dytĂ« tĂ« dorĂ«zimit tĂ« propozimeve â synon ârehabilitimin e Akuaparkut tĂ« TiranĂ«sâ dhe integrimin e tij me mjedisin pĂ«rreth, pĂ«rmes ânjĂ« qasjeje bashkĂ«kohore tĂ« peizazhit, sportit dhe rekreacionitâ.
Në letër kërkohen zhvillime me parametra të larta për 6 pishinat, kompleksin sportiv dhe mjediset përreth, të cilave u shtohen edhe sauna.
Por pas kĂ«saj nismeâkulturore dhe ekologjikeâ fshihet njĂ« tjetĂ«r betejĂ« urbane pĂ«r kontrollin e zonĂ«s mĂ« tĂ« vlefshme poshtĂ« digĂ«s sĂ« Liqenit Artificial â aty ku tashmĂ« kanĂ« mbirĂ« projekte tĂ« reja kullash.
Ilustrim grafik gjendjes së pishinave te Akuadromi/Citizens.al
Sipas kushteve tĂ« konkursit, studiot e pĂ«rzgjedhura duhet tĂ« propozojnĂ« njĂ« qendĂ«r multifunksionale me pishina tĂ« brendshme e tĂ« jashtme, zona sportive, hapĂ«sira publike tĂ« gjelbra, si dhe shĂ«rbime komerciale.Â
Por, projekti duhet tĂ« lidhet me Parkun e Liqenit, Kopshtin Zoologjik e atĂ« Botanik dhe Parkun Olimpik, duke krijuar njĂ« ârrjet tĂ« vazhdueshĂ«m tĂ« gjelbĂ«râ rreth perimetrit tĂ« digĂ«s.
NĂ« letĂ«r, ideja duket frymĂ«zuese. Por ky Ă«shtĂ« versioni institucional i njĂ« procesi tĂ« njohur tashmĂ« nĂ« TiranĂ«, qĂ« fillon me ârehabilitimâ dhe pĂ«rfundon ose me ândĂ«rtime vertikaleâ ose hapĂ«sira qĂ« u jepen apo favorizojnĂ« privatĂ«t.
Akuadromi u ndërtua në fund të viteve 80-të si pjesë e kompleksit multi-sportiv Dinamo, i cili zinte një sipërfaqe prej rreth 80,000 m2 poshtë digës. Zona degradoi gjatë tranzicionit dhe dhënies në përdorim të privatëve.
Pasi u nda nga klubi Dinamo, nĂ« 1999, gjatĂ« luftĂ«s nĂ« KosovĂ«, Akuadromi u kthye nĂ« qendrĂ«n kryesore pritĂ«se pĂ«r shqiptarĂ«t qĂ« i iknin pĂ«rndjekjes sĂ« paramilitarĂ«ve serbĂ«.Â
Në fillim-vitet 2000, kompleksi u rikonstruktua dhe për rreth 20 vite u dha me qira.
Sot, Akuadromi është pjesa që ka mbetur nga ish-kompleksi sportiv. Më shumë se gjysma e sipërfaqes së truallit u është dhënë privatëve për komplekse kullash, të cilat e shtrijnë kantierin deri në hyrjen e tij.
Rrethimi i kullave: Projektet kryesore
VetĂ«m pak metra larg zonĂ«s sĂ« konkursit po zhvillohet projekti âTirana Lakeâ, i propozuar nga arkitekti italian Marco Casamonti pĂ«r grupin Armaar (zotĂ«ruar nga sipĂ«rmarrĂ«si Armand Lilo), qĂ« parashikon pesĂ« kulla 17-katĂ«she me funksione banimi dhe komerciale.
Lilo njihet si investitor nĂ« projekte madhore kullash si âEyes of Tiranaâ, âUnited Towersâ, âCornerâ dhe njĂ« sĂ«rĂ« kompleksesh rezidenciale nĂ« TiranĂ«, DurrĂ«s, HimarĂ« dhe sĂ« fundmi nĂ« Pogradec.
Ilustrim grafik, silueta e kullave poshtë digës së liqenit/Citizens.al
Faza e II-tĂ« e projektit âTirana Lakeâ mori edhe truallin e bashkisĂ« qĂ« shĂ«rbente pĂ«r parking publik.
NĂ« dy skajet e tjera, janĂ« ngritur tashmĂ« 7 kullat 17-katĂ«she nĂ« formĂ« spiraleje âLake Viewâ tĂ« grupit Gener 2 (zotĂ«ruar nga sipĂ«rmarrĂ«sit Bashkim, Astrit dhe Ahmet Ulaj).
PikĂ«risht âGener 2â ishte kompania qĂ« sponsorizoi konkursin pĂ«r masterplanin e vitit 2008 tĂ« zonĂ«s poshtĂ« digĂ«s, i cili nga studioja fituese â holandezĂ«t e MVRDV â u quajt âTirana Rocksâ.
Një masterplan që parashikonte rreth çerek milioni metra katrorë ndërtim gati për të nisur brenda vitit 2010 me një kosto rreth 600 milionë euro, dhe që u pëlqye dhe prezantua me pompozitet nga asokohe Kryetari i Bashkisë Tiranë, Edi Rama.
Dy dekada më vonë ai koncept kubash i MVRDV-së rrëzuar rrëmujshëm poshtë digës së liqenit është ndryshuar, por volumi masiv i ndërtimeve në zonë jo, madje pritet të shtohet më tej.
NĂ« cep, nĂ« truallin e korpusit tĂ« Universitetit Marin Barleti, pritet tĂ« ngrihen dy kulla tĂ« tjera 30 dhe 35 katĂ«she tĂ« njohura me emrat âVistas Lakeâ nga grupi Vistas (zotĂ«ruar nga sipĂ«rmarrĂ«si Adriatik Dudaj) dhe âLake Diamond Towerâ reklamuar nga âTexas Developmentâ (zotĂ«ruar nga arkitektĂ«t sipĂ«rmarrĂ«s Andi dhe Olsi Efthimi).
Ky zhvillim është shembull tipik i mënyrës sesi planifikimi urban i Tiranës po orientohet nga kërkesat e ndërtuesve dhe jo më nga nevoja publike.
Toka poshtë digës, dikur e paprekshme për ndërtim, sot është e rrethuar nga leje të miratuara për ndërtime të larta.
NĂ« kĂ«tĂ« prespektivĂ«, zinxhiri i investimeve nĂ« zonĂ« e ka zhdukur kufirin me âhapĂ«sirĂ«n publikeâ.
Sipas dokumenteve tĂ« konkursit pĂ«r Akuadromin, zona konsiderohet âe ndjeshme ekologjikishtâ. Por nĂ« asnjĂ« pjesĂ« nuk sqarohet si do tĂ« garantohet qĂ« projekti fitues i konkursit tĂ« mos shndĂ«rrohet nĂ« njĂ« tjetĂ«r zhvillim ndĂ«rtimor, i justifikuar me togfjalĂ«shit ârekreacionâ, âhapĂ«sirĂ« sportiveâ apo âinovacionâ.
Koncepti i MRVDV-së për zhvillimin poshtë digës së liqenit, 2008.
Projektet e fundit tĂ« shpallura fituese nĂ« zona dhe hapĂ«sira sportive si pĂ«r shembull Pallati i Sportit âAsllan Rusiâ, kanĂ« treguar se pĂ«r qeverinĂ« dhe BashkinĂ« TiranĂ«, njĂ« pallat sporti mund tĂ« jetĂ« dhe pallat rezidencial prej 20 katesh.
Transparenca, pyetja që mungon në çdo konkurs
Konkursi i Akuadromit Ă«shtĂ« prezantuar si garĂ« ndĂ«rkombĂ«tare. Ajo thuhet se do tĂ« ketĂ« njĂ« jurĂ profesionale â edhe pse nuk Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« me dije ende se kush do tĂ« jenĂ« pjesĂ« e saj â dhe me 100,000 euro shpĂ«rblim pĂ«r 5-shen finaliste.
Por përtej termave estetikë, mbeten pa përgjigje disa pyetje kyçe: Kush do të jetë autoriteti përfundimtar që do ta zhvillojë projektin fitues: Bashkia e Tiranës apo qeveria përmes Korporatës së Investimeve Shqiptare?
Në rastin e Korporatës, përvoja ka treguar se qeveria nuk investon në ndërtim, përkundrazi. Në të gjitha thirrjet e saj qeveria ka ofruar hapësirat publike si incentivë për të ndërtuar kulla ose për të marrë pjesë nga ndërtimet e reja.
Në këtë pikë nuk dihet se kush do ta financojë zbatimin e projektit dhe çfarë forme do marrë investimi, do të jetë një partneritet me privatin, apo koncesion.
Vlen tĂ« theksohet se nĂ« periudhĂ«n kur Akuadromi iu rikthye bashkisĂ«, nĂ« vitin 2020, Kryetari Erion Veliaj, tha se âdo ta zhvillonte mĂ« mirĂ« se privatiâ. Por, mĂ« 19 prill 2023 bashkia e nxorri sĂ«rish me qira pĂ«r 20 vite â edhe pse vetĂ«m njĂ« pjesĂ« tĂ« kompleksit 1,284 m2.
Ămimi dysheme pĂ«r qiranĂ« mujore ishte 180 mijĂ« lekĂ« (1,800 euro), çka ngjalli reagime nga opozita pĂ«r aferĂ« korruptive.
Sipas njĂ« auditimi tĂ« Kontrollit tĂ« LartĂ« tĂ« Shtetit, llogaritja e nivelit minimal tĂ« qirasĂ«âishte bĂ«rĂ« me vlerĂ«n e objekteve tĂ« banimit dhe jo tĂ« objekteve tregtareâ.
KĂ«shtu, Akuadromi po shitet si rikualifikimi urban. Por realiteti pĂ«rreth tregon logjikĂ«n e njĂ« qyteti qĂ« humb hapĂ«sirat e fundit publike nĂ«n retorikĂ«n e âgjelbĂ«rimitâ dhe âsportitâ.
Pyetja që mbetet është nëse do të jetë ky rehabilitim në interes të qytetarëve, apo një tjetër stacion në lartësimin e kullave drejt digës së Liqenit Artificial.
Viti 2025 do të mbahet mend si viti ku Struktura e Posaçme Anti-Korrupsion (SPAK) shënjestroi zyrtarë dhe politikanë të lartë duke nxjerrë në dritë një shkallë të paimagjinueshme korrupsioni.
Viti i fundit nën drejtimin e kryeprokurorit Altin Dumani, i cili u pasua nga Klodian Braho, solli çështje të bujshme hetimore si ajo e Kryebashkiakut të Tiranës, Erion Veliaj, zëvendëskryeministres Belinda Balluku apo dhe abuzimeve në Agjencinë Kombëtare të Shoqërisë së Informacionit (AKSHI).
Rastet në fjalë, iu shtuan serisë së hetimeve nga SPAK ndaj politikanëve të pushtetshëm si ish-Kryeministri Sali Berisha dhe ish-Presidenti Ilir Meta.
Marrja si të pandehur e Metës dhe Berishës
Në maj të këtij viti ish-Presidenti Meta u mor zyrtarisht i pandehur së bashku me ish-bashkëshorten Monika Kryemadhi. I arrestuar prej tetorit 2024, ai akuzohet për korrupsion, pastrim parash dhe fshehje pasurie.
ĂĂ«shtja kryesore ndaj tij mbetet marrĂ«dhĂ«nia ekonomike CEZâDIA, e cila dyshohet se, pĂ«r interesa private, u ndikua nga favorizime dhe ndryshime ligjore tĂ« shtyra nga Meta.
Ish-Presidenti e ka cilĂ«suar procesin âfarsĂ« hetimoreâ dhe e ka akuzuar SPAKâun pĂ«r âshĂ«rbim politikâ ndaj qeverisĂ«.
Ngjashëm, SPAK mori zyrtarisht të pandehur, në maj, edhe ish-kryeministrin Sali Berisha.
Pas rreth një viti arrest shtëpie, ai u la të gjykohej i lirë nën akuzat për korrupsion pasiv, nën dyshimin se përmes vendimeve kur ishte në krye të qeverisë, favorizoi dhëndrin, Jamarbër Malltezi, në një projekt ndërtimi ku ortakë kishte sipërmarrësit Fatmir Bektashi e Xhimi Begeja.
Berisha e ka kundĂ«rshtuar hapur akuzĂ«n, duke e cilĂ«suar si tĂ« motivuar politikisht dhe duke cilĂ«suar SPAKâun pĂ«r veprime nĂ« shĂ«rbim tĂ« mazhorancĂ«s.
Shpesh, gjuha e përdorur nga dy ish-shtetarët me ndikim në kampin opozitar, ka qenë e ashpër dhe me etiketime të rënda ndaj ish-kreut të SPAK, Altin Dumani.
Hetimi dhe akuzat ndaj Erion Veliajt
Në shkurt, SPAK arrestoi Kryebashkiakun e Tiranës, Erion Veliaj. Ai dyshohet për shpërdorim detyre, korrupsion dhe pastrim parash.
Hetimi i SPAK përqendrohet te pasuria dhe flukset e parave në drejtim të një grupi organizatash joqeveritare, pas të cilave dyshohet se qëndron bashkëshortja e Veliajt, Ajola Xoxa.
SPAK dyshon se pasuria e kryebashkiakut Veliaj u ushqye për interesa klienteliste nga sipërmarrës, të cilët përfitonin leje ndërtimi dhe favorizime në tenderë publik.
Veliaj i kundërshtoi akuzat duke sulmuar publikisht prokurorët dhe gjykatësit që vendosën për arrestimin e tij. Rasti nxiti tensione politike, pasi ndodhi pak muaj para zgjedhjeve të përgjithshme të 11 majit.
Kryeministri Rama mbajti njĂ« qĂ«ndrim tĂ« ashpĂ«r ndaj SPAK-ut, tĂ« cilin e akuzoi pĂ«r âarrestime abuziveâ,âpa gjyqâ dhe âpa fakteâ.
Në korrik, Veliajt iu komunikua akuza, ku në morinë e pretendimeve të SPAK ishte shtuar edhe akuza për futjen e një celulari në qelinë e paraburgimit.
NĂ« shtator kryebashkiaku u mor zyrtarisht i pandehur, teksa pak ditĂ« mĂ« pas Rama â fitimtar me 83 mandate nĂ« zgjedhjet e majit â tha publikisht se ish-ministrja e Arsimit dhe ShĂ«ndetĂ«sisĂ«, Ogerta Manastirliu do tĂ« ishte pasuesja e tij nĂ« bashki.
Kjo nënkuptoi nisjen e procedurave për shkarkimin e Veliajt dhe vajtjen në zgjedhje të parakohshme për bashkinë Tiranë. Procedurat u ndoqën me shpejtësi nga shumica socialiste, e cila udhëhoqi shkarkimin deri te Presidenti Bajram Begaj. Ky i fundit e dekretoi vendimmarrjen pa vonesa.
Megjithatë, Veliaj e sfidoi këtë proces në Gjykatën Kushtetuese. Kjo më 3 nëntor rrëzoi vendimet si antikushtetuese duke e lejuar Veliajn të mbetej Kryetar Bashkie pavarësisht se mbeti në qeli për 10 nga 12 muajt e vitit 2025.
Ky proces nxori në pah tensionin midis pushtetit ekzekutiv, atij lokal dhe institucioneve të pavarura gjyqësore duke evidentuar sfidën e madhe për llogaridhënie ndaj pushtetarëve, të cilët tashmë e kanë kthyer në normë vijimin e ushtrimit të detyrës pavarësisht se ndaj tyre mund të ketë procese gjyqësore.
Hetimet dhe akuzat ndaj Belinda Ballukut
Hetimet e SPAK-ut nuk u ndalën vetëm tek Veliaj. Në fund të muajit tetor, u konfirmuan hetimet edhe ndaj zëvendëskryeministres Belinda Balluku.
Ajo nuk u dorëhoq, pavarësisht se u mor zyrtarisht e pandehur. Me arsyetimin se mund të pengonte vijimin e hetimeve, Gjykata e Posaçme pranoi masën e kërkuar nga SPAK për të pezulluar Ballukun nga detyra si anëtare e qeverisë, ku ajo ushtron njëherazi edhe detyrën si ministre e Infrastrukturës dhe Energjisë.
SPAK dyshon se Balluku, së bashku me vartës të saj në Autoritetin Rrugor Shqiptar (ARRSH), u përfshi në manipulime të tenderëve dhe garës së tyre për projektet e Unazës së Madhe dhe tunelit të Llogarasë, tenderë me vlerë mbi 200 milionë euro.
Mijëra faqe komunikime mes saj dhe vartësve ekspozuan një praktikë të strukturuar të favoreve të paligjshme dhe keqpërdorimit të fondeve publike, të cilat dyshohet se janë shtrirë edhe në procedura të tjera.
Megjithatë, Kryeministri Rama nuk e shkarkoi, përkundrazi, ai i siguroi mbështetje Ballukut duke e ankimuar vendimin e pezullimit në Gjykatën Kushtetuese e cila më 12 dhjetor vendosi ta rikthejë në detyrë duke nxjerrë në pah edhe më shumë tensionin mes kërkesës për llogaridhënie dhe pretekstit për pavarësi mes pushteteve.
Me lëvizjen e kryer, Rama dukej se vendosi një precedent, që i paraprin një rast hipotetik ku SPAK mund ta hetojë edhe atë.
Përballë kësaj situate, SPAK ndryshoi qasje. Prokuroria e Posaçme kërkoi heqjen e imunitetit të Ballukut duke nënkuptuar ndryshimin e kërkesës për masë sigurie: nga pezullim detyre në arrest.
Ekspertë të ligjit, vlerësuan për Citizens.al se rasti Balluku tregon sfidën e lartë për SPAK-un në hetimin dhe vënien përpara drejtësisë të një zyrtareje me kompetenca ekzekutive dhe lidhje politike të fuqishme.
Megjithatë rasti i zëvendëskryeministres vuri seriozisht në diskutim qendrueshmërinë politike të qeverisë teksa gjatë dhjetorit u organizuan protesta të vazhdueshme ku u kërkua dorëheqja e Kryeministrit Rama.
Dosjet e AKSHI-t dhe lidhja me krimin e organizuar
Viti 2025 ekspozoi dhe një nga skemat, me gjasë, më korruptive të historisë së tranzicionit: abuzimet me fondet e Agjencisë Kombëtare të Shoqërisë së Informacionit (AKSHI), agjenci e cila prej vitit 2017 ka buxhetuar rreth gjysmë miliardi euro.
Hetimet e SPAK kanë nxjerrë në pah fitime marramendëse prej dhjetëra milionë euro të një grupi kontraktorësh të kryesuar nga sipërmarrësit Ergys Agasi dhe Ermal Beqiri dhe manipulime financiare në projekte të lidhura me fondet kryesore të AKSHI-t, të drejtuar nga Mirilda Karçanaj.
SPAK ka ngritur dyshime për lidhje me grupe kriminale dhe skema të zhvatjes së parave publike. Drejtuesja Karçanaj, vartësit e saj në AKSHI dhe sipërmarrësit kryesorë të përfshirë, Agasi e Beqiri, akuzohen për grup të strukturuar kriminal.
NĂ« lupĂ«n e hetimeve janĂ« vĂ«nĂ« tĂ« paktĂ«n 19 tenderĂ« tĂ« AKSHI-t, me vlerĂ« rreth 60 milionĂ« euro, tĂ« cilĂ«t dyshohet se janĂ« hartuar me fryrje zĂ«rash me qĂ«llim pĂ«r tâu pĂ«rvetĂ«suar nĂ« garĂ« tĂ« paracaktuar.
Ato prekin sektorë të rëndësishëm si identifikimi dhe nënshkrimi elektronik, siguria e barnave apo dhe siguria ushqimore. Po kështu përmes këtyre tenderëve kompanitë e marra nën hetim kanë pasur akses në sistemet e sigurisë së policisë dhe burgjeve.
Ky ishte njĂ« tjetĂ«r skandal pĂ«r qeverinĂ« Rama, e cila e nisi mandatin e katĂ«rt pikĂ«risht duke lavdĂ«ruar botĂ«risht angazhimin e njĂ« ministre âartificialisht inteligjenteâ si DiellĂ«n, pĂ«r tĂ« garantuar luftĂ«n ndaj korrupsionit dhe sigurinĂ« nĂ« tenderĂ«t publik.
Projekti i Diellës në e-Albania është ngritur nga tenderët e AKSHI-t. Me rastet në fjalë, viti 2025 tregoi një qasje më agresive të SPAK-ut ndaj korrupsionit të nivelit të lartë.
Qartësisht është vendosur një standard i ri hetimi, por sfidat mbeten të mëdha. Proceset gjyqësore treguan vështirësitë që ka përpara sistemi i drejtësisë për të balancuar llogaridhënien me respektimin e pavarësisë së pushteteve, por mbi të gjitha të besimit të qytetarëve.
Viti 2025 ishte ambicioz pĂ«r qeverinĂ« dhe ndĂ«rmarrjen qĂ« po administron pronat publike. Korporata e Investimeve Shqiptare (KISH) e ka kthyer vendin nĂ« shtĂ«pi ankandesh pĂ«r partnerĂ«t privatĂ«t, tĂ« paktĂ«n ânĂ« renderĂ« 3Dâ.
Nga ishulli i Sazanit, te kullat, stadiumet e reja dhe transformimet e thella urbane, vetëm në 2025 numërohen 31 projekte në Tiranë (16), Durrës (6), Vlorë (4), Elbasan (1), Korçë (2) etj.
Megjithë serinë e konkurseve me studio arkitekture dhe premtimeve për zhvillim, debati për punën e Korporatës u dominua nga shqetësime për transparencën, vendimmarrjen, konkurrencën e kufizuar dhe raportin e paqartë mes përfitimeve publike dhe atyre private.
Shqetësimet e para, mbyllja e ishullit të Sazanit
Viti nisi me lajmin se dhëndri i Presidentit Donald Trump, Jared Kushner, kishte përfituar statusin e investitorit strategjik për të transformuar një pjesë të ishullit të Sazanit në resort luksoz.
Kushneri e pati zhvilluar këtë ide gjatë një vizite familjare verën e vitit 2023. Ai e bëri publik konceptin në pranverë 2024, në një kohë kur opinioni publik në Shqipëri nuk kishte asnjë informacion.
Citizens.al/Paraqitje grafike e çiftit Kushner-Trump, Kryeministrit Rama dhe ishullit të Sazanit.
NĂ« fund tĂ« qershorit 2025 qeveria krijoi kompaninĂ« âAlbanian State Development & Real Estateâ, e cila nĂ«n menaxhimin e KISH do tĂ« pĂ«rfaqĂ«sonte shtetin nĂ« partneritet me âAffinity Partnersâ tĂ« Kushnerit.
Pas këtij zhvillimi, nuk pati informacione të mëtejshme.
Paralelisht KISH prezantoi njĂ« sĂ«rĂ« projektesh me synim âridimensionimin e peizazhit urbanâ ku e pĂ«rbashkĂ«ta e tyre ishte dhĂ«nia e hapĂ«sirave publike privatĂ«ve pĂ«r ndĂ«rtime shumĂ«katĂ«she nĂ« tĂ« ashtuquajturĂ«n âUrat pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« 2030â.
Në mungesë të një diskutimi të gjerë publik për mekanizmin që po përdorej, qeveria dhe KISH vijuan me dhënien e të tjera projekteve. Projekti i radhës ishte që i jep rezidencat qeveritare në Velipojë dhe Vlorë një kompanie private, për ti kthyer në hotele.
NĂ« kĂ«tĂ« periudhĂ«, Citizens.al tregoi si thirrjet hapeshin âpa garĂ« dhe pa llogariâ, ndĂ«rsa procedurat konkurruese ishin tĂ« mangĂ«ta ose jo transparente.
Stadiumet dhe dështimi për Bibliotekën Kombëtare
Në fillim të pranverës, projekti i OMA-s u shpall fitues për stadiumin e ri Selman Stermasi, i cili përfshinte dy kulla dhe ndërtesa të reja në zonë, një lajm që ngjalli diskutime për shfrytëzimin e hapësirave publike jo vetëm për impiantin sportiv.
Ilustrim, projekt-ideja e OMA-s pĂ«r stadiumin e ri âSelman StĂ«rmasiâ.
Qasja e njëjtë u kërkua të replikohej me stadiumet e Durrësit (51N4E), Vlorës (XDGA) dhe Korçës (CEBRA). Citizens.al raportoi se konkurset arkitektonike të këtyre thirrjeve kishin hije konflikti interesi. Disa aktorë të përfshirë në garë patën lidhje financiare me juritë, duke ngritur kështu pyetje për procedurat e vlerësimit.
Plani fitues pĂ«r pallatin e sportit Asllan Rusi nga MVDRV u prezantua si njĂ« âtop betoni 20-katĂ«shâ, i cili u komentua jo vetĂ«m pĂ«r volumetrinĂ«, por edhe pĂ«r marrĂ«dhĂ«niet institucionale qĂ« sollĂ«n projektin nĂ« tryezĂ« pa garanci dhe konsultime tĂ« gjera publike.
MegjithatĂ«, sfida pĂ«r KISH u duk mĂ« qartĂ« kur thirrjet pĂ«r investitorĂ« pĂ«r BibliotekĂ«n KombĂ«tare dĂ«shtuan njĂ«ra-pas-tjetrĂ«s, duke sinjalizuar si problem faktin se zhvillimi i projekteve tĂ« gatshme, apo dhe kushti pĂ«r tâi kthyer rreth 45% tĂ« sipĂ«rfaqes ndĂ«rtimore KorporatĂ«s nuk ngjallte interes.
Në këtë kontekst pati tërheqje nga investimi për VOID Tower (Andrea Caputo, te ish-ATSH-ja). KISH vijoi të negociojë me kompaninë e dytë që kishte shfaqur interes, teksa deri në dhjetor nuk pati asnjë njoftim publik për lidhje kontratash me ndokënd nga investitorët që fituan thirrjet e shpallura.
âModeli KISHâ edhe nĂ« zhvillimin e jetimores Zyber Hallulli
Pjesa e dytë e vitit 2025 u karakterizua nga një seri lajmërimesh nga thirrjet e KISH, që kthyen debatin mbi planifikimin dhe përdorimin e hapësirave publike.
Bjarke Ingels fitoi nĂ« PetrelĂ« konkursin pĂ«r âParkun e Besimitâ mbi zonĂ«n antike tĂ« PĂ«rsqopit, njĂ« projekt qĂ« premtonte zhvillimin kulturor dhe turistik, por qĂ« pĂ«r shkak tĂ« intensitetit tĂ« ndĂ«rtimit shfaqi shqetĂ«sime serioze nĂ« raport me ruajtjen e trashĂ«gimisĂ« dhe identitetit tĂ« zonĂ«s.
Paraqitje grafike e shtëpisë së fëmijës, Zyber Hallulli/Citizens.al
Modeli për zhvillimin e pronave publike përmes partneritetit me privatët u shty përpara nga qeveria me idenë se nuk ka fonde të mjaftueshme dhe po kështu ruhen shpenzimet për zëra të tjerë.
Por thirrjet e KISH treguan se kjo qasje e humbi logjikën. Qeveria tregoi se nuk kishte para, ose më mirë të themi vullnet për të investuar, për zyra administrate, hapësira të reja për institucione sociale apo dhe objekte të trashëgimisë kulturore.
Rasti i parĂ« ishte ai i jetimores Zyber Hallulli. Thirrja e korporatĂ«s tregoi synimin xhentrifikues pĂ«r zhvendosjen e jetimores nĂ« njĂ« zonĂ« te ish-vilat gjermane, pĂ«r tâi hapur vend ndĂ«rtimit tĂ« njĂ« kulle. Kjo u pĂ«rthellua kur u zgjodhĂ«n 5 finalistĂ«t pĂ«r projektin dhe investimin.
Rasti nĂ« vazhdim ishte ai i Pallatit tĂ« Kongreseve, njĂ« objekt i rĂ«ndĂ«sisĂ« sĂ« veçantĂ« arkitektonike, por qĂ« pĂ«r qeverinĂ« nuk ia vlen tĂ« restaurohet tĂ«rĂ«sisht pa humbur hapĂ«sira publike. PĂ«rkundrazi nĂ« thirrjen e KISH, u nĂ«nkuptua se privatĂ«ve tĂ« interesuar do tâu jepet mundĂ«sia pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« objekt deri nĂ« 20 kate tĂ« lartĂ« krah Pallatit tĂ« Kongreseve.
Bilanci vjetor me pikëpyetje
Ky është viti i dytë i punës konkrete të Korporatës, që pas riformatimit dhe marrjes në dorëzim të pronave publike nga qeveria.
Në periudhën 2024-25, konkurset e KISH kanë shpërblyer me të paktën 1.4 milionë euro grupet finaliste të arkitektëve që kanë marrë pjesë.
Ilustrim i projektit të Bibliotekës Kombëtare/XDGA & iRI.
Por nĂ« njĂ« pĂ«rgjigje pĂ«r Citizens, Korporata pretendon se âtĂ« gjitha fondet [âŠ] do tĂ« pĂ«rballohen nga partneri privat i zgjedhur [nĂ« fund tĂ« procesit] dhe nuk janĂ« kosto pĂ«r KorporatĂ«nâ.
NĂ« fund tĂ« vitit 2025, panorama qĂ« shfaqet nga KISH nuk lidhet aq me projektet qĂ« po hidhen pĂ«r zhvillim, sesa me modelin politik qĂ« po konsolidohet: Prona publike shihet si aset pĂ«r tâu ârijetĂ«zuarâ pĂ«rmes privatĂ«ve, shpesh pa garĂ« tĂ« plotĂ«, pa analiza kosto-pĂ«rfitimi dhe pa transparencĂ« mbi vendimmarrjen dhe rrezikun qĂ« merr shteti.
ShumĂ« thirrje mbetĂ«n nĂ« fazĂ« ideje dhe kalohen nĂ« harresĂ« ose nĂ« rubrikĂ«n âThirrje tĂ« mbyllraâ, ndĂ«rsa kontratat konkrete mungojnĂ«, njĂ« sinjal se modeli nuk duket se bind investitorĂ«t, por as qytetarĂ«t qĂ« mbeten pa pĂ«rgjigje.
Nëse kjo qasje vazhdon, rreziku nuk është thjesht arkitektonik apo urbanistik për tjetërsimin e zonave të ndryshme të qyteteve kryesore të Shqipërisë.
Por bëhet fjalë për një transformim të heshtur të interesit publik në raport me privatët, ku shteti duket se po kthehet në një lloj agjenti imobiliar duke humbur rolin e garantit dhe duke u kthyer në ndërmjetës të projekteve që prekin përherë e më shumë hapësirën e përbashkët, pa një vizion të qartë se kush fiton realisht në fund.
Vala intensive e ndërtimit me kulla të larta, ndërtesa voluminoze dhe shpesh të paarsyeshme nga ana urbane vijoi edhe përgjatë vitit 2025, kryesisht në Tiranë dhe bregdet.
Zhvillimet e fundit treguan njĂ« prirje tĂ« qartĂ«: projektet po shoqĂ«rohen me aktivitet tĂ« fortĂ« propagandistik nga ana e qeverisĂ«, e cila kĂ«rkon tâi legjitimojĂ« ato pĂ«rmes njĂ« festivali ndĂ«rkombĂ«tar arkitekture.
Si pĂ«rgjigje, Citizens.al ndĂ«rtoi rubrikĂ«n âTirana Vertikaleâ, me njĂ« seri hulumtimesh qĂ« nxorĂ«n nĂ« pah pĂ«rjashtimin e interesit publik nga procesi i zhvillimit urban.
Kullat që po ndryshojnë Tiranën
Edhe këtë vit, projektet e kullave nuk u ndalën, duke sfiduar edhe më tej kriteret e vendosura në planet urbanistike.
Citizens.al analizoi Masterplanin e QendrĂ«s sĂ« TiranĂ«s, njĂ« konkurs i shtyrĂ« privatisht nga sipĂ«rmarrĂ«si Astrit Veliaj, qĂ« nxori fitues projektin e studios franceze lâAUC pĂ«r zhvillimin me kulla shumĂ«katĂ«she nĂ« zonĂ«n e ish-Cirkut tĂ« TiranĂ«s, pas Muzeut KombĂ«tar.
Propozimi i studios franceze lâAUC pĂ«r zhvillimin e zonĂ«s sĂ« ish-Cirkut tĂ« TiranĂ«s nĂ« qendĂ«r.
Projekti me rreth 5 kulla deri nĂ« 60 kate, parashikohet tĂ« shtrihet nĂ« mbi 17,000 m2 truall, ku aktualisht ndodhen rreth 35 ndĂ«rtesa, pĂ«rfshirĂ« katĂ«r pallate deri nĂ« 9 kate, si dhe godinat publike tĂ« Teatrit Metropol dhe âInfo-Pointâ-i i bashkisĂ«.
Vizioni i kĂ«tij masterplani vijoi atĂ« tĂ« hasur edhe nĂ« anĂ«n jugperĂ«ndimore me kulla tĂ« larta deri 71 kate te projekti i âGrand Park Skylineâ.
Citizens.al solli njĂ« hartĂ« ku pasqyrohet âtransformimi brutalâ me kulla i TiranĂ«s. Nga ku rezultoi se nĂ« rreth 10 vite qeveria shqyrtoi, ose miratoi rreth 140 ndĂ«rtesa ku gjysma e tyre kishte lartĂ«si 24 deri nĂ« 100 kate dhe shumica e vendimeve ende nuk janĂ« zbardhur pĂ«r publikun.
Në një artikull analitik të qershorit, Citizens.al identifikoi 10 gjigandë betoni që dominojnë kryeqytetin, duke shfaqur njëfarë gare të pakontrolluar ku limiti i lartësisë tashmë është vetëm qielli.
Kjo garĂ«, u kĂ«rkua tĂ« legjitimohej nga qeveria nĂ« festivalin ndĂ«rkombĂ«tar tĂ« arkitekturĂ«s âBukĂ« dhe ZemĂ«râ, pĂ«r tĂ« cilin Citizens.al mbajti njĂ« qasje kritike. NĂ« kĂ«tĂ« festival u prezantua hapur vizioni pĂ«r ta zgjeruar idenĂ« e kullave edhe nĂ« qytete tĂ« tjera si DurrĂ«si, Vlora, Shkodra, Saranda etj.
Përjashtimi po bëhet normë
Asnjë zonë në Tiranë nuk e ka përcjellë më shumë se ish-Blloku tensionin midis interesit të zhvillimit dhe tejkalimit të planeve urbanistike.
NĂ« rubrikĂ«n âTirana Vertikaleâ theksuam sesi tĂ« paktĂ«n 13 projekte kullash i thyen kriteret e planit urbanistik duke u kthyer mĂ« pas nĂ« normĂ« pĂ«r zonĂ«n, e cila nuk lejonte ndĂ«rtime tĂ« larta.
Ky transformim u bë në kuadër të interesit tregtar për densifikim masiv shpesh mbi kërkesat për hapësira komunitare, qasje publike dhe trashëgimi urbane.
Zhvillimet e tilla bëhen pa transparencë, larg vëmendjes së mediave tradicionale dhe në kurriz të banorëve që jetojnë aty.
Hulumtimi rreth transformimit tĂ« zonĂ«s sĂ« ish-GardĂ«s sĂ« RepublikĂ«s, premtuar pĂ«r tâu bĂ«rĂ« park pĂ«r qytetarĂ«t, tregoi qartĂ« sesi lakmia pĂ«r kulla i dha formĂ« njĂ« projekti abuziv, qĂ« nisi si hotel 14 katĂ«sh e mĂ« pas pĂ«rfitoi leje tĂ« re pĂ«r njĂ« godinĂ« 35 kate: Platinium Tower.
Por nĂ«se nĂ« kĂ«tĂ« rast u pĂ«rfitua leje e re ânĂ« gropĂ« tĂ« vjetĂ«râ, nĂ« rastin e ish-hotelit Sheraton, rezultoi krejt ndryshe.
Citizens.al tregoi se grupi Kastrati përfitoi trajtim të veçantë duke nisur dhe vijuar pa leje ndërtimi zgjerimin me 6 kulla të kompleksit Mak-Albania.
Punimet nisĂ«n nĂ« vitin 2019, teksa kompania i pĂ«rfitoi lejet nĂ« vitin 2021. Autoritetet u mjaftuan me argumentin se ânuk ka pasur ankesaâ. Ndryshe, pĂ«r qytetarĂ«t e thjeshtĂ« ndĂ«rtimi pa leje ka qenĂ« njĂ« pĂ«rndjekje e vazhdueshme me fushata tĂ« shpeshta tĂ« qeverisĂ«.
Projekti sekret i vilĂ«s qeveritare âNo. Redâ
NĂ« fund tĂ« vitit Citizens.al ekspozoi rastin mĂ« simbolik tĂ« shpĂ«rdorimit tĂ« fondeve publike pĂ«r hir tĂ« estetikĂ«s dhe shijes sĂ« hollĂ« tĂ« rrethit tĂ« afĂ«rt tĂ« arkitektĂ«ve tĂ« qeverisĂ«: Vila Nr. 5, ose ndryshe âVilla Number Redâ.
E gjendur në një prej kodrave të parkut të liqenit, ajo u rikonstruktua me tenderë të mbyllur, për 6 milionë euro. Projekti u bë nga një studio e huaj, por pavarësisht kësaj u kontraktua një studio lokale.
NdĂ«rkohĂ«, 5 muaj pas pĂ«rdorimit tĂ« parĂ« tĂ« saj, pikĂ«risht nĂ« festivalin âBukĂ« dhe ZemĂ«râ, vila nuk duroi dot as shirat e parĂ« tĂ« vjeshtĂ«s: çatia futi ujĂ«.
Në vilën në fjalë u prezantua edhe transformimi i festivalit në një fondacion, kalim për të cilin agjencitë qeveritare AZHT dhe AKPT refuzuan të japin informacione.
Ky transformim, nisur nga fakti se edicioni i parĂ« i festivalit u shoqĂ«rua me mungesĂ« transparence pĂ«r kostot dhe fondet, nxit dyshime pĂ«r njĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tâi fshehur faturat e nevojshme pĂ«r edicionin e dytĂ« tĂ« âBukĂ« dhe ZemĂ«râ, parashikuar pĂ«r tâu mbajtur qershorin e vitit 2026.
Kështu, në një kontekst ku planet urbanistike shkelen ose ndryshohen me ritme të atilla saqë të duket se i përgjigjen më shumë interesave private sesa rregullave të qëndrueshme, ku gara për kulla merr bekimin nga Kryeministri në procedura aspak transparente, dhe ku hapësirat historike e natyrore cenohen pa konsultim me publikun, zhvillimi urban nuk është më vetëm një sfidë arkitektonike, por një sfidë e mirëqeverisjes dhe e vlerave të përbashkëta.
Përpjekja për ta devijuar këtë diskutim vetëm te ana estetike dhe fakti se projektet po i bëjnë arkitektë të huaj është vetëm propagandë që synon ta legjitimojë këtë prirje.
Qytetet nuk janë thjesht estetikë betoni, renderë 3D në prezantime apo një vilë luksoze majë një kodre. Ato janë peizazhe, hapësira, histori dhe mbi të gjitha njerëz që jetojnë, punojnë dhe ndërtojnë përditshmërinë e tyre brenda këtij territori.
Vila qeveritare âNr. 5â, njohur edhe si âVilla Number Redâ (shkurt âNo. Redâ), u rindĂ«rtua pĂ«rmes njĂ« serie procedurash tĂ« mbyllura, kontratash konfidenciale dhe vendimmarrjesh tĂ« paqarta pĂ«r publikun.
Me rreth 6 milionë euro fonde publike të shpenzuara për projektim, zbatim dhe mbikëqyrje, rindërtimi i saj u zhvillua pa një garë të hapur dhe pa transparencë mbi autorësinë reale arkitekturore dhe artistike.
Të dhënat e analizuara nga Citizens.al tregojnë se të gjitha kontratat u dhanë përmes negocimit pa shpallje paraprake, ndërsa ofertat fituese ishin thuajse në kufirin maksimal të fondeve limit.
Ky kombinim â procedura tĂ« mbyllura, afate tĂ« nxituara dhe mungesĂ« dokumentimi â ngre dyshime serioze pĂ«r favorizime dhe abuzime me paratĂ« publike.
Sinjalizimi i Citizens.al për këto çështje ka bërë që Kontrolli i Lartë i Shtetit (KLSH) të shprehet pozitivisht për përfshirjen e saj në planin auditues të vitit 2026.
Projektuesi: âAtelier 4â, kontratĂ« me 98.5% e fondit limit
Rezidencat shtetërore menaxhohen nga Drejtoria e Shërbimeve Qeveritare (DSHQ).
PĂ«r projektimin e rindĂ«rtimit tĂ« vilĂ«s âNo. Redâ, DSHQ zgjodhi dhe lidhi kontratĂ« me studion âAtelier 4â, pĂ«rmes negocimit pa shpallje paraprake.
Kontrata u nĂ«nshkrua mĂ« 17 nĂ«ntor 2022, me njĂ« vlerĂ« 3.9 milionĂ« lekĂ« â 98.5% e fondit limit prej 3,952,500 lekĂ«sh.
Studio, (e drejtuar kryesisht nga Alban Efthimi), kishte vetëm 45 ditë kohë për dorëzimin e projektit.
Zbatuesi: âAd-Starâ, kontratĂ« sa 99% e fondit limit
Katër muaj pas nënshkrimit të kontratës për projektimin, më 15 mars 2023, DSHQ zhvilloi procedurën e zbatimit të punimeve, duke vepruar sërish me negocim të mbyllur.
ĂfarĂ« Ă«shtĂ« negocimi pa shpallje paraprake? Procedura me nivelin mĂ« tĂ« ulĂ«t tĂ« transparencĂ«s. (Kliko mbi tekst)
Kjo procedurë lejon lidhjen e kontratave pa garë dhe pa thirrje paraprake. Kompanitë ftohen direkt nga kontraktori. Ajo lejohet në raste të veçanta, përfshirë urgjencat e paparashikueshme dhe të pashkaktuar nga autoriteti kontraktor. Ligji kërkon që përdorimi i kësaj procedure të shoqërohet me një arsyetim të dokumentuar, që duhet të jetë i verifikueshëm.
Kompania âAd-Starâ, (sipĂ«rmarrje e Alfred ĂomĂ«s), u shpall fituese mĂ« 3 prill dhe u kontraktua 15 ditĂ« mĂ« vonĂ«. Ajo ofroi 494.7 milionĂ« lekĂ«, qĂ« pĂ«rbĂ«nte 99% tĂ« fondit limit prej 499,696,978 lekĂ«sh.
Vila Nr. 5 njohur si No. Red/Instagram.
Afati i punimeve u caktua vetĂ«m 6 muaj. Por vila u hap dy vite mĂ« pas nĂ« qershor 2025. NjĂ« pritje me ftesa private u organizua nga Kryeministri nĂ« kuadĂ«r tĂ« festivalit tĂ« arkitekturĂ«s âBread & Heartâ.
DSHQ nuk dha informacion se kur pĂ«rfunduan punimet apo se kur e mori ndĂ«rtesĂ«n nĂ« dorĂ«zim.Â
MbikĂ«qyrja e punimeve: âDriconsâ, kontratĂ« me 95% tĂ« fondit
Në të njëjtën datë me tenderin e ndërtimit, pra 15 mars 2023, u zhvillua edhe tenderi për mbikëqyrjen e punimeve. Sërish DSHQ veproi me procedurë të mbyllur.
Fituesi, kompania âDriconsâ (sipĂ«rmarrje e Vladimir Topit), u kontraktua mĂ« 18 prill 2023. Dricons ofroi 5.6 milionĂ« lekĂ«, sa 95% e fondit maksimal prej 5,901,353.33 lekĂ«sh.
Rreth dy muaj më vonë, në qershor 2023, Topi u arrestua nga SPAK. Ai u akuzua se kishte korruptuar Sekretaren e Përgjithshme të Ministrisë së Shëndetësisë.
Dyshohej se kishte përfituar favorizim në tenderët për mbikëqyrjen e punimeve në disa qendra shëndetësore në Tiranë dhe Durrës.
Deri nĂ« gusht 2023, âDriconsâ ndryshoi pronar dy herĂ« me vlera simbolike prej 100 mijĂ« lekĂ« (1,000 euro). NĂ« vitin 2024 kompania kaloi nĂ« emĂ«r tĂ« bashkĂ«shortes sĂ« Topit, sĂ«rish pĂ«r tĂ« njĂ«jtĂ«n shumĂ«.
Vila Nr. 5 njohur si No. Red/Instagram.
AtĂ« vit Topi u dĂ«nua me njĂ« vit burg. Rasti i tij thellon dyshimet mbi mungesĂ«n e kontrollit nĂ« kontratat publike. VeçanĂ«risht pĂ«r objekte tĂ« rĂ«ndĂ«sisĂ« sĂ« veçantĂ« si rezidenca qeveritare nĂ« fjalĂ«: âVila Number Redâ.
Në prokurimet e mbyllura, pa njoftime paraprake institucionet zgjedhin vetë kompanitë që do të ftojnë në tenderë. Kjo praktikë është kritikuar shpesh nga KLSH. Ajo konsiderohet e cenueshme ndaj abuzimeve dhe favorizimeve.
Sipas ligjit 162/2020 âPĂ«r Prokurimet Publikeâ, tenderĂ«t e mbyllur aplikohen vetĂ«m kur tenderĂ«t e hapur kanĂ« dĂ«shtuar. Ato lejohen kur ka emergjencĂ«, rrezik sigurie, mungesĂ« konkurrence ose arsye tĂ« veçanta teknike.
Sidoqoftë, kërkohen argumentime të dokumentuara për arsyet pse shmanget tenderimi i hapur.
NĂ« rastin e vilĂ«s âNo. Redâ, rindĂ«rtimi i saj nuk pĂ«rbĂ«nte ndonjĂ« emergjencĂ«. PavarĂ«sisht kĂ«rkesave tĂ« pĂ«rsĂ«ritura tĂ« Citizens.al, institucionet nuk zbuluan dokumentim qĂ« e justifikoi shmangien e tenderit tĂ« hapur, pĂ«rkundrazi. DSHQ, tha se ka proceduar sipas ligjit 36/2020 âPĂ«r prokurimet nĂ« fushĂ«n e mbrojtjes dhe sigurisĂ«â. Pra, jo sipas ligjit tĂ« zakonshĂ«m.
Citizens.al pati komunikim tĂ« zgjatur me DSHQ. U kĂ«rkua arsyetimi i procedurĂ«s sĂ« mbyllur dhe kopje e kontratave me palĂ«t e pĂ«rfshira. Por DSHQ kĂ«mbĂ«nguli, edhe pas ndĂ«rhyrjes sĂ« Komisionerit pĂ«r tĂ« DrejtĂ«n e Informimit, se ato ishin âkonfidencialeâ.
Gjatë hapjes së Vilës Nr. 5, njohur si No. Red/Instagram.
DSHQ argumentoi se vila âNo. Redâ, pĂ«rmban elementĂ« qĂ« lidhen me informacione sekrete. Kjo duke qenĂ« se shĂ«rben pĂ«r qĂ«llime shtetĂ«rore. PĂ«r kĂ«tĂ«, ajo tha se procedurat dhe kontratat nuk mund as tĂ« deklasifikohen pasi cenohet siguria.
Por, faktet tregojnĂ« se vila u pĂ«rdor pĂ«r aktivitete civile pa asnjĂ« lidhje me sigurinĂ« kombĂ«tare. Aty u pritĂ«n arkitektĂ«t e festivalit âBread & Heartâ dhe u shpallĂ«n thirrjet e KorporatĂ«s sĂ« Investimeve Shqiptare (KISH) pĂ«r projektin Parku i Besimit.
Për ligjin 36/2020 ka pasur kritika se mund të keqpërdorej për prokurime jo-detyrimisht ushtarake, në varësi të interpretimeve. Ky ishte dhe argumenti që përdori ish-Presidenti Ilir Meta kur e ktheu për rishqyrtim në maj 2020.
Citizens.al vendosi në dijeni KLSH-në për këtë situatë, institucioni u përgjigj se planifikon të kontrollojë procedurat e ndjekura nga DSHQ gjatë vitit 2026. Kjo drejtori rezulton të mos jetë kontrolluar më parë për prokurime të tilla.
NjĂ« dhuratĂ«, shumĂ« pikĂ«pyetjeâŠ
PavarĂ«sisht se DSHQ kontraktoi zyrtarisht studion âAtelier 4â pĂ«r projektimin e rindĂ«rtimit tĂ« VilĂ«s Nr. 5, projekti i Ă«shtĂ« atribuuar gjerĂ«sisht online studios ndĂ«rkombĂ«tare Bofill Taller de Arquitectura (link; link; link).
Në një komunikim zyrtar me Citizens.al, Bofill konfirmoi se ka zhvilluar një koncept-projekt për Vilën 5, të cilin ia ka ofruar pa pagesë Qeverisë Shqiptare, si një iniciativë e vetë studios dhe pa asnjë marrëdhënie kontraktuale apo shpenzim publik.
Studio shpjegoi se ka qenë e pranishme në Shqipëri prej vitit 2021 dhe se u interesua për vilën si një rezidencë qeveritare e papërdorur dhe e lënë e papërfunduar.
Vila Nr. 5 njohur si No. Red/Instagram.
Sipas saj, koncepti u zhvillua si një propozim krijues dhe iu dorëzua shtetit për përdorim të lirë, në rast se ndërtesa do të rindërtohej në të ardhmen.
Bofill theksoi gjithashtu se ngjyra e kuqe Ă«shtĂ« njĂ« element karakteristik i filozofisĂ« sĂ« saj arkitekturore, e lidhur me traditĂ«n mesdhetare, dhe se pĂ«rdorimi i saj nĂ« kĂ«tĂ« vilĂ« ishte âi vetĂ«kuptueshĂ«mâ nĂ« raport me kontekstin dhe peizazhin.
Megjithatë, studio nuk sqaroi mënyrën konkrete të dorëzimit të konceptit pranë institucioneve shqiptare, nëse ishte në dijeni të faktit që qeveria kontraktoi më pas Atelier 4 për projektimin e të njëjtës godinë, apo nëse ka pasur ndonjë formë komunikimi apo koordinimi mes palëve.
Pyetjet e mëtejshme nga Citizens.al mbi këto çështje mbetën pa përgjigje.
Heshtja e âAtelier 4â dhe paqartĂ«sitĂ« mbi rolet zyrtare
Citizens.al iu drejtua në mënyrë të përsëritur studios Atelier 4, si përmes email-eve zyrtare ashtu edhe përmes kontaktit direkt me një prej aksionerëve, Andi Eftimi.
Kërkuam koment për të sqaruar: rolin konkret të Atelier 4 në projekt, nëse autorësia arkitektonike apo konceptuale ishte e saj apo e nënkontraktuar, nëse koncepti i Bofill ishte përdorur, adaptuar apo referuar, dhe nëse DSHQ ishte njoftuar për ndonjë bashkëpunim të mundshëm.
Asnjë nga këto kërkesa të Citizens.al nuk mori përgjigje.
Kjo mungesë transparence lë të hapur pikëpyetje thelbësore mbi përmbajtjen reale të kontratës 3.9 milionë lekëshe për projektimin, mbi procesin e vendimmarrjes arkitekturore dhe mbi ndarjen e përgjegjësive profesionale për një objekt qeveritar të financuar me fonde publike dhe të trajtuar si objekt të sigurisë së veçantë.
Vila Nr. 5 njohur si No. Red/Instagram.
Ngjashëm paqartësi dhe marrëdhënie jashtë kontratave publike hasen edhe në ndërhyrjet artistike në interierin e vilës.
NĂ« brendĂ«si tĂ« saj janĂ« menduar shkrime me elementĂ« vizualĂ«, disa prej tĂ« cilave u bĂ«nĂ« edhe gjatĂ« hapjes zyrtare tĂ« saj gjatĂ« festivalit âBread & Heartâ nga arkitektĂ«t e ftuar. Por ndĂ«rhyrjet artistike duket se u realizuan jashtĂ« kontratave publike tĂ« shpallura.
Sipas konfirmimit të marrë nga Destil Creative Hub, qendra u kontraktua nga kompania zbatuese Ad-Star, në një marrëdhënie private, për të kuruar ndërhyrjen artistike dhe për të angazhuar disa artistë, mes tyre Loumaye Hadrien, Ledia Kostandini dhe Lib Shkupolli.
NĂ« rrjet, artistja nga Brukseli, Val Smets, pretendon autorĂ«sinĂ« e fragmenteve tĂ« Ismail KadaresĂ« pĂ«rcjellĂ« artistikisht nĂ« muret e katit tĂ« parĂ«. Ajo thotĂ« se puna âu komisionua nga Kryeministriâ gjatĂ« muajve janar dhe prill 2025 dhe tematika ishte me kĂ«rkesĂ«.
Ndryshe, Destil tha për Citizens.al se nuk kishte një tematikë të diktuar dhe se artistët ndërhynë lirshëm në mure, sipas qasjes së tyre personale.
Ky fragment i procesit nxjerr në pah një tjetër zonë gri, ndërthurjen mes fondeve publike, kontratave private dhe autorësisë artistike, pa një dokumentim të qartë institucional mbi rolet, kufijtë dhe përgjegjësitë.
Një vilë qeveritare është shndërruar në hapësirë eventesh elitare me dyer të mbyllura ku projektet arkitekturore marrin jetë larg syve të publikut.
NĂ«n hijen e mungesĂ«s sĂ« transparencĂ«s dhe dyshimeve pĂ«r shppĂ«rdorim tĂ« fondeve publike, vila Ă«shtĂ« vĂ«nĂ« nĂ« shĂ«rbim tĂ« festivalit âBread & Heartâ (BukĂ« dhe ZemĂ«r), tashmĂ« i formalizuar si fondacion.
Ajo funksionon si pavijon i arkitektëve të preferuar të pushtetit, duke vënë në pikëpyetje kufirin mes krijimtarisë, privilegjit dhe marrëdhënieve të ngushta me qeverinë.
E kuqja majë kodrës
Një vilë gjak e kuqe spikat skajin lindor të Parkut të Liqenit Artificial të Tiranës. Fshehur mes ferrave dhe pemëve të një prej kodrave të Saukut, ajo bën përshtypje dhe tërheq shikimet e kalimtarëve që ecin në digën e liqenit.
Ajo Ă«shtĂ« âVila Nr.5â, njĂ« rezidencĂ« qeveritare, e cila pĂ«r nga natyra duket mĂ« shumĂ« e errĂ«t se sa e kuqe.
MĂ« 8 qershor Kryeministri Edi Rama shtroi aty njĂ« drekĂ« tĂ« veçantĂ«, âSurvivorâs Lunchâ, (Dreka e tĂ« mbijetuarve), pĂ«r miqtĂ« e tij âstar arkitektĂ«â, tĂ« ftuar nĂ« festivalin âBread & Heartâ (foto).
Festa ishte private. VetĂ«m njĂ« pjesĂ« e vogĂ«l e atyre qĂ« kishin blerĂ« biletĂ«n e plotĂ« tĂ« festivalit (âŹ360) arritĂ«n tĂ« bĂ«heshin pjesĂ«, pasi eventi ishte me ftesa nominale.
NĂ« programin e festivalit, vila prezantohej si âVilla Number Redâ (shkurt, No. Red), njĂ« emĂ«r i ri qĂ« nuk lidhej me asnjĂ« ndĂ«rtesĂ« nĂ« TiranĂ«, tĂ« paktĂ«n deri nĂ« fillim tĂ« qershorit.
Ka gjasa që ky emërtim jozyrtar të jetë zgjedhur enkas për të mbajtur të fshehtë prapavijën e zhvillimeve të rezidencës.
Ilustrim grafik, Vila Nr.5 nga ana lindore/Citizens.al
Ajo ndodhet nĂ« rrugĂ«n âHerman Gmeinerâ, disi e veçuar nga zona e âPallatit Presidencialâ (Pallati i Brigadave), nĂ«n rojĂ«n e GardĂ«s sĂ« RepublikĂ«s. Faktikisht, nuk ka asnjĂ« shenjĂ« zyrtare nĂ« hyrje, ndĂ«rsa kangjellat me ngjyrĂ« tĂ« kuqe tĂ« fortĂ«, dallojnĂ« nga e zeza e zakonshme.
Nga jashtë, duket krejtësisht e thjeshtë. Porta kryesore pa ndonjë madhështi (foto), me hapje të brendshme që fiksohet nga katër shula për toke dhe një kabinë sigurie anash.
Për ironi, pranë rrethimit lejohet parkimi, madje falas, edhe pse kemi të bëjmë me një ndërtesë të rëndësisë së veçantë.
Nga ana tjetĂ«r, vila kufizohet pa gardh nga rruga âMemo Bejkoâ me njĂ« âmurâ tĂ« natyrshĂ«m shkurresh dhe pemĂ«sh (foto).
Ky përshkrim i gjatë nxitet edhe nga përpjekjet e jashtëzakonshme të disa institucioneve për ta mbajtur atë të fshehtë.
Faktet tregojnë se nga një godinë gjysmë e rrënuar, ajo u rindërtua me procedura të fshehta dhe një shpenzim i majmë prej 6 milionë eurosh.
Në letër thuhet se u projektua brenda 45 ditësh dhe u ndërtua brenda 6 muajsh nga studio dhe kompani shqiptare.
Në realitet projekti u bë nga një studio e huaj, punimet u zgjatën rreth dy vite dhe u mbikëqyrën nga një zyrë, pronari i së cilës u arrestua dhe dënua për ryshfet në sigurimin e tenderëve publikë.
Për ironi, cilësia e punimeve duket se nuk i ka mbijetuar as shirave të parë të vjeshtës. Në një nga vizitat e Citizens.al në zonë, shquhen disa punonjës që po riparojnë soletën dhe gjurmë rrjedhe uji të lënë në ullukun anësor.
Vila duket se fsheh pas abuzime serioze për plotësime tekash personale të Kryeministrit, i cili gjithmonë e më shumë po i trajton zyrat dhe pronat shtetërore si prona personale.
Punonjës duke shtruar hidroizolim të ri mbi soletë, dhjetor 2025/Citizens.al
Pas âParkut Edenâ nĂ« Kryeministri, projekti i tĂ« cilit u realizua nga studio e arkitektit Chris Precht dhe kushtoi rreth 5 milionĂ« euro, ky duket tĂ« jetĂ« njĂ« tjetĂ«r shpenzim i tepruar âpĂ«r estetikĂ«â i qeverisĂ«.
Vila dhe transformimi i festivalit në fondacion
Nuk mund tĂ« kishte vend mĂ« domethĂ«nĂ«s pĂ«r tĂ« mbyllur festivalin âBread & Heartâ sesa vila qeveritare âNo. Redâ, njĂ« ndĂ«rtesĂ« shtetĂ«rore e shndĂ«rruar nĂ« skenĂ« ekskluzive pĂ«r evente me ftesa private.
Pavarësisht kërkesave për transparencë, Agjencia e Zhvillimit të Territorit (AZHT), Agjencia Kombëtare e Planifikimit të Territorit (AKPT) dhe Drejtoria e Shërbimeve Qeveritare (DSHQ) nuk sqaruan se kush e pagoi festivalin dhe çfarë buxheti u shpenzua.
Zyrtarisht nĂ« festival morĂ«n pjesĂ« rreth 2,300 persona ku vetĂ«m 43% e tyre ishin me bileta, pjesa tjetĂ«r ishin âstafe organizative, teknike, ndihmĂ«se dhe programatikeâ. Pati rreth 150 arkitektĂ«, studiues dhe sipĂ«rmarrĂ«s tĂ« ftuar dhe 44 folĂ«s qĂ« u pĂ«rfshinĂ« nĂ« programet e datave 5-8 qershor.
Sipas dy agjencive qeveritare nga biletat u pĂ«rftuan rreth 80 mijĂ« euro tĂ« ardhura, udhĂ«timi dhe akomodimi i tĂ« ftuarve u mbulua privatisht ndĂ«rsa organizimi i festivalit me angazhim âpjesĂ«risht vullnetarâ.
â[âŠ] procesi i konsolidimit financiar pĂ«rfundimtar Ă«shtĂ« nĂ« zhvillim nĂ« bashkĂ«punim me DSHQ-nĂ«,â tha AZHT.
âBread & Heartâ Ă«shtĂ« njoftuar se do tĂ« zhvillojĂ« edicionin e dytĂ« nĂ« 3-4-5 qershor 2026.
NĂ« njĂ« skenĂ« ku mungonin arkitektĂ«t dhe akademikĂ«t shqiptarĂ«, âBread & Heartâ e shfaqi hapur RamĂ«n si porositĂ«s dhe vlerĂ«sues âpar excellenceâ tĂ« vizionit dhe estetikĂ«s sĂ« çdo ndĂ«rtese tĂ« lartĂ« nĂ« ShqipĂ«ri.
âShqipĂ«ria prodhon mĂ« shumĂ« arkitekturĂ« se e gjithĂ« Evropa,â shpalli Rama nĂ« njĂ« fjalim vetĂ«lavdĂ«rues qĂ« kapi njĂ« âstanding ovationâ nga âstar arkitektĂ«tâ kryesor tĂ« ftuar â njĂ« pjesĂ« e tĂ« cilĂ«ve janĂ« nĂ« marrĂ«dhĂ«nie klienteliste me pushtetin e RamĂ«s.
NĂ« kĂ«tĂ« atmosferĂ« me âshije klientelizmiâ, mĂ« 12 tetor, Rama i priti sĂ«rish âstar arkitektĂ«tâ nĂ« vilĂ«n e kuqe âNo. Redâ. KĂ«saj here kur u njoftua fituesi i thirrjes sĂ« KorporatĂ«s sĂ« Investimeve Shqiptare (KISH), Bjarke Ingels pĂ«r Parkun e Besimit.
GjatĂ« eventit me dyer tĂ« mbyllura, Rama prezantoi pĂ«r tĂ« pranishmit arkitekten spanjolle Carme Pigem BarcelĂł (nga RCR Arquitectes) si drejtuese tĂ« asaj qĂ« zyrtarisht mĂ« pas u njoftua tĂ« ishte âFondacioni Bread & Heartâ.
Citizens.al iu drejtua zyrës RCR për të marrë një koment nga Znj. Pigem, por nuk mori përgjigje.
Nga eventi ku u njoftua krijimi i fondacionit âBread & Heartâ/Citizens.al
AtĂ« event, mĂ« 12 tetor, brenda vilĂ«s u vu re njĂ« instalacion i ndricuar me shkrimi âBread and Heart Foundationâ qĂ« sugjeron se vila tashmĂ« Ă«shtĂ« kthyer nĂ« seli pĂ«r fondacionin.
Por, sipas Drejtorisë së Shërbimeve Qeveritare (DSHQ), deri në fund të tetorit nuk ka pasur marrëveshje për dhënien me qira apo përdorim të vilës. Madje as akte, të cilat autorizojnë një përdorim të tillë.
DSHQU mohoi qĂ« vilĂ«s tâi jetĂ« hequr statusi i âobjektit me siguri kombĂ«tareâ dhe tâi jetĂ« ndĂ«rruar pĂ«rdorimi. NdĂ«rkohĂ«, gjykata e TiranĂ«s konfirmoi pĂ«r Citizens.al se kĂ«rkesa pĂ«r regjistrimin e fondacionit ishte nĂ« proces. Por qĂ«, tĂ« paktĂ«n deri nĂ« fund tĂ« muajit tetor, nuk kishte pasur ende vendim.
Kjo ngre dyshime se vila mund të jetë dhënë për përdorim në kundërshtim me ligjin, pa dokumentacion të ri ligjor, ndërkohë që fondacioni nuk ishte ende i regjistruar.
DSHQ theksoi se aktivitetet e zhvilluara kanĂ« qenĂ« pjesĂ« e veprimtarive protokollare nĂ«n kujdesin e Kryeministrit, duke cituar njĂ« vendim tĂ« KĂ«shillit tĂ« Ministrave tĂ« vitit 2016 qĂ« lejon pritje pĂ«r âpersonalitete tĂ« veçanta pa rang zyrtarâ, pĂ«rfshirĂ« drejtues fondacionesh dhe pĂ«rfaqĂ«sues arti e kulture.
Citizens.al kërkoi informacione të tjera nga AZHT dhe AKPT mbi procedurat që çuan në shndërrimin e festivalit në fondacion si dhe marrëveshjet apo memorandumet e bashkëpunimit me të.
AZHT kërkoi më shumë kohë për shkak të volumit të dokumenteve, ndërsa AKPT nuk u përgjigj duke pranuar të gjobitet për mohim të të drejtës për informim, pas ndërhyrjes së Komisionerit për të Drejtën e Informimit.
PĂ«r festivalin âBread & Heartâ nuk pati transparencĂ« pĂ«r shpenzimet, fondet dhe angazhimet e ndĂ«rmarra teksa organizohej nga agjencitĂ« qeveritare AZHT-AKPT, kthimi nĂ« fondacion e bĂ«n me premisa edhe mĂ« pak transparente.
NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, qasja me âBread & Heartâ shton edhe mĂ« shumĂ« dyshimet pĂ«r abuzime me fondet publike, ndĂ«rkohĂ« qĂ« nga âstarkitektĂ«tâ dhe âkritizerĂ«tâ pranĂ« tyre nuk ka pasur asnjĂ« qĂ«ndrim pĂ«r kĂ«tĂ« pjesĂ«.
Taksat e qytetarĂ«ve shqiptar, pĂ«rdoren pĂ«r rikonstruksione vilash ekskluzive, dreka, darka dhe festa private tĂ« asaj qĂ« nĂ« dukje po shfaqet dhe sillet gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« si ânjĂ« oborr arkitektĂ«shâ pranĂ« qeverisĂ«.
Prej 8 dhjetorit, njĂ« grup qytetarĂ«sh dhe aktivistĂ«sh tĂ« LĂ«vizjes âShqipĂ«ria BĂ«hetâ, tĂ« drejtuar nga Adriatik Lapaj, po mban njĂ« protestĂ« tĂ« vazhdueshme para KryeministrisĂ«.
Ata kundërshtojnë qëndrimin e Kryeministrit Edi Rama për të mos shkarkuar zv.kryeministren Belinda Balluku, e cila është marrë e pandehur për abuzime me tenderët publikë.
Lëvizja e konsideron këtë qasje shembull të degradimit të qeverisjes dhe për këtë kërkon detyrimin për ta larguar qeverinë aktuale, vendosjen e një qeverie teknike dhe dërgimin e vendit në zgjedhje të parakohshme.
Qëndresa e përditshme para Kryeministrisë
Grupi i aktivistëve dhe qytetarëve është vendosur në mjedis të hapur, në trotuarin buzë Kryeministrisë dhe e vazhdon protestën pavarësisht temperaturave të ulëta.
Protesta nisi mĂ« â8 Dhjetorâ, ditĂ«n qĂ« pĂ«rkujton lĂ«vizjen e dhjetorit 1990, e cila shĂ«noi nisjen e fundit tĂ« diktaturĂ«s nĂ« ShqipĂ«ri. Edona Haklaj, tregoi pĂ«r Citizens.al se vendimi pĂ«r protestĂ«n erdhi pas diskutimeve dhe dakordĂ«sisĂ« nĂ« lĂ«vizje se pĂ«rballĂ« pĂ«rshkallĂ«zimit tĂ« çështjeve korruptive nĂ« qeveri, nevojitej medoemos njĂ« reagim.
Ajo vetĂ« mundi tâi bashkohej plotĂ«sisht protestĂ«s ditĂ«n e dytĂ«, por tregoi se gjendja ishte e vĂ«shtirĂ« pasi nĂ« ditĂ«t e para pĂ«rpjekja pĂ«r tĂ« ngritur çadra kampingu, tĂ« cilat do tĂ« pĂ«rdoreshin nga aktivistet vajza u ndalua nga punonjĂ«sit e policisĂ«.
âArsyetimi ishte absurd kinse ne pengonim qarkullimin e rrugĂ«s, nĂ« njĂ« kohĂ« kur ne jemi vendosur nĂ« trotuar,â theksoi Haklaj.
Me kalimin e ditëve, angazhimit iu bashkuan edhe aktivistë dhe qytetarë të tjerë. Mëngjesin e së premtes, grupi ishte me të paktën 10 protestues të cilët e kishin kaluar natën e katërt jashtë.
PĂ«r tâu mbrojtur nga i ftohti kishin improvizuar njĂ« rrethim me kartonĂ«, tĂ« cilĂ«t mbaheshin nga karriget. QytetarĂ« tĂ« ndryshĂ«m u kishin sjellĂ« ushqime, ujĂ«, batenie, teksa tre arka me mandarina qĂ«ndronin krah megafonit.
âVĂ«shtirĂ«sia mĂ« e madhe Ă«shtĂ« gjatĂ« netĂ«ve, pas orĂ«s 2-3 ku bĂ«het shumĂ« ftohtĂ«,â tregoi Haklaj.
Por sipas Haklajt, mbështetja që po u vjen nga qytetarët i ka inkurajuar ata të vijojnë më tej.
GjatĂ« ditĂ«s, qytetarĂ« tĂ« ndryshĂ«m ndalen dhe shkĂ«mbejnĂ« biseda me Lapajn dhe aktivsitĂ« tĂ« tjerĂ«, ndĂ«rsa çdo mbrĂ«mje ora 17:00 shĂ«non momentin kryesor tĂ« tubimit, ku fjalime dhe thirrje tĂ« ndryshme pĂ«rcillen âLive!â edhe nĂ« rrjetet sociale.
Lapaj tha për Citizens.al se numri i pjesëmarrësve në këto tubime të pasditeve është në rritje. Ai beson se qëndresa e zgjatur mund të krijojë presion të mjaftueshëm për dorëheqjen e Kryeministrit.
NĂ« kĂ«tĂ« kĂ«ndvĂ«shtrim, ai e pĂ«rshkruan sheshin si hapĂ«sirĂ« tĂ« hapur pĂ«r tĂ« gjithĂ« qytetarĂ«t pa logo partie, ku secili ta shprehĂ« hallin e vet pĂ«rballĂ« âautokracisĂ«â, siç e cilĂ«son ai qeverisjen aktuale.
Kërkesa: Qeveri tranzitore dhe zgjedhje të lira
Për protestuesit, mosveprimi i Kryeministrit ndaj zëvendëskryeministres Balluku tregon normalizimin e korrupsionit në nivelet më të larta të pushtetit. Lapaj argumenton se një qeveri që mban në detyrë një zyrtare nën hetim penal ka humbur legjitimitetin moral. Sipas tij, ky rast është simbol i krizës më të gjerë të llogaridhënies dhe transparencës në qeveri.
PĂ«rballĂ« kĂ«saj gjendjeje, LĂ«vizja âShqipĂ«ria BĂ«hetâ, propozon ngritjen e njĂ« qeveria teknike njĂ«vjeçare, tĂ« pĂ«rbĂ«rĂ« nga intelektualĂ« brenda dhe jashtĂ« vendit, me mandat pĂ«r reformim tĂ« kuadrit zgjedhor.
QĂ«llimi final, sipas Lapajt, Ă«shtĂ« mbajtja e âzgjedhjeve tĂ« para realisht tĂ« lira dhe tĂ« ndershme pas 34 vitesh pluralizĂ«mâ.
âPretendojmĂ« tĂ« hyjmĂ« nĂ« EvropĂ«, por kĂ«shtu [me kĂ«tĂ« nivel korrupsioni] nuk na pranon njeri,â tha njĂ« qytetar pas takimit mbĂ«shtetĂ«s qĂ« pati me Lapajn.
Ai deklaroi se mbështeste çdo protestë, pavarësisht numrit, duke shprehur mosbesim të thellë ndaj premtimeve politike dhe nevojën për standarde europiane të qeverisjes aktuale.
Protesta e pĂ«rditshme e LĂ«vizjes âShqipĂ«ria BĂ«hetâ Ă«shtĂ« ndryshe nga tĂ« gjitha protestat e deritanishme nga kampi opozitar.
Ajo synon të kthehet në një lëvizje më të gjerë qytetare kundër korrupsionit dhe mungesës së llogaridhënies. Megjithatë, suksesi i saj do të varet nga aftësia për të ruajtur pjesëmarrjen, për të shmangur mbi-politizimin e lëvizjes dhe për të prodhuar presion real ndaj pushtetit.
Në një moment të polarizuar politik, kjo protestë po teston hapësirën që qytetarët kanë për të ndikuar vendimmarrjen qeveritare jashtë mekanizmave të partive tradicionale.
Truall dhe leje pĂ«r njĂ« kullĂ« 20-katĂ«she nĂ« âkĂ«mbimâ tĂ« rikonstruksionit tĂ« Pallatit tĂ« Kongreseve. Ky Ă«shtĂ« modeli qĂ« ka zgjedhur qeveria pĂ«r tĂ« financuar ndĂ«rhyrjen nĂ« njĂ« objekt qĂ« mban statusin Monument Kulture, kategoria II-tĂ«.
Rasti përforcon serinë e gjatë të projekteve të ngjashme ku interesi publik zbehet në sfond të zhvillimeve intensive, të cilat favorizojnë interesat tregtare të ndërtuesve privatë në Tiranë.
Thirrja e Korporatës
Korporata e Investimeve Shqiptare (KISH) hapi mĂ« 27 nĂ«ntor thirrjen âduo, projektim dhe ofertĂ« pĂ«r investimâ pĂ«r projektin âRivitalizimi i Pallatit tĂ« Kongreseveâ, e cila do tĂ« presĂ« propozime deri mĂ« 26 janar 2026. Thirrja parashikon rikonceptimin e hapĂ«sirave tĂ« brendshme e tĂ« jashtme dhe ndĂ«rtimin e njĂ« kulle me funksione tĂ« kombinuara: hoteleri, shĂ«rbime, qendĂ«r tregtare, banim.
Privati pĂ«rfiton 4,760 mÂČ truall publik rreth Pallatit dhe tĂ« drejtĂ«n pĂ«r tĂ« ngritur deri nĂ« 50,000 mÂČ sipĂ«rfaqe ndĂ«rtimi mbi tokĂ«. Me koeficientin tipik tĂ« shfrytĂ«zimit 30-50%, kjo pĂ«rkthehet nĂ« njĂ« ndĂ«rtesĂ« deri 20 kate, qĂ« sipas planimetrisĂ« sĂ« zonĂ«s ka gjasĂ« tĂ« ngrihet nĂ« lulishten pas objektit, pranĂ« rrethrrotullimit tĂ« rrugĂ«s âPapa Gjon Pali IIâ, pronĂ«sia e truallit, qĂ« sot shĂ«rben si park, iu kalua KISH-sĂ« nga KĂ«shilli Bashkiak i TiranĂ«s nĂ« muajin korrik.
Projektuesve u jepet liri tĂ« ndĂ«rtojnĂ« parking tĂ« pĂ«rbashkĂ«t pĂ«r godinĂ«n ekzistuese dhe kullĂ«n, ndĂ«rsa kushti i vetĂ«m pĂ«r Pallatin Ă«shtĂ« âruajtja e elementĂ«ve arkitektonikĂ« origjinalĂ«, pa tjetĂ«rsuar volumin ekzistuesâ.
Ndërhyrjet e kërkuara që në janar nga Drejtoria e Shërbimeve Qeveritare, e cila e administron Pallatin e Kongreseve, përfshijnë mjedise pune për Drejtorinë, ambiente zyrash, konferencash dhe hapësira multifunksionale për evente artistike dhe kulturore.
Edhe pse godina është restauruar dy herë brenda dhjetë vitesh, gjatë vizitës së Papa Françeskut (2014) dhe për Samitin e Berlinit (2024), KISH argumenton në thirrjen e saj se ato nuk mjaftojnë për ta sjellë objektin në standarde bashkëkohore.
Institucioni e justifikon ndërhyrjen me raportet e Institutit të Ndërtimit, që evidentojnë probleme me vërshimin e ujërave në katet nëntokë, ajrin e kondicionuar, hidrosanitaret dhe impiantet teknike.
Proces i mjegullt, vendimmarrje pa transparencë
Sinjalet pĂ«r njĂ« kullĂ« tĂ« re u dhanĂ« qĂ« mĂ« 24 korrik, kur KĂ«shilli Bashkiak miratoi kalimin nĂ« administrim tĂ« KISH tĂ« lulishtes 2,261 mÂČ pas Pallatit tĂ« Kongreseve â thuajse gjysma e totalit tĂ« truallit qĂ« sot po i ofrohet privatit.
Në debatet e asaj seance, shumica socialiste pranoi se nuk kishte asnjë informacion teknik për propozimin. Kryetarja e komanduar e Bashkisë Tiranë, Anuela Ristani, deklaroi se nuk e dinte nëse do të ndërtohej ndonjë kullë, nëse do të ndodhnin rikonceptime apo dhe vetë shembje e mundshme e Pallatit të Kongreseve. Megjithatë, vota e kolegëve të saj u dha.
Sikurse raportoi asokohe Citizens.al, thirrja e parĂ« e KISH, publikuar mĂ« 1 prill si âRikonstruksion i Pallatit tĂ« Kongreseveâ, ishte tĂ«rĂ«sisht boshe: pa relacione, pa vlerĂ«sime, pa planimetri. Kjo qasje ushqeu dyshimet e opozitĂ«s se procesi synonte tâi ofronte privatĂ«ve truall publik nĂ«n idenĂ« e mjegullt tĂ« ârikonstruksionitâ.
Kështu, kalimi i lulishtes u bë me procedurë të shpejtuar, pa transparencë mbi planet e ndërtimit, pa konsultim publik dhe pa garanci për ruajtjen e hapësirës së gjelbër. Thirrja e KISH e konfirmon hapur modelin e zgjedhur: përmbushjen e interesit privat përpara interesit qytetar, edhe në objekte me vlerë arkitektonike dhe historike për Tiranën.
Qeveria duket se nuk gjen dot para as pĂ«r rikonstruksionin e njĂ« ndĂ«rtese historike si âPallati i Kongreseveâ, buxheti pĂ«r tĂ« cilin mund tĂ« pĂ«rballohej lehtĂ«sisht pa qenĂ« nevoja tĂ« jepet nĂ« kĂ«mbim asgjĂ«.
Por kjo nuk është hera e parë që qeveria aplikon të njëjtën formulë.
Rastet e ndjekura dhe kritikuara vazhdimisht nga Citizens.al me Stadiumin âSelman Stermasiâ; Pallatin e Sportit âAsllan Rusiâ, ShtĂ«pinĂ« e FĂ«mijĂ«s âZyber Hallulliâ, âBibliotekĂ«n KombĂ«tareâ, ish-AgjencinĂ« Telegrafike Shqiptare etj â e theksojnĂ« edhe mĂ« tej kĂ«tĂ« gjĂ«.
Shpenzimet e universiteteve publike rikthehen sërish në qendër të vëmendjes, ndërsa Qëndresa Qytetare ekspozoi sot vlerën dhe numrin e përgjithshëm të kontratave, prokurimeve dhe tenderëve të institucioneve të arsimit të lartë.
Ekspozita e sotme pranĂ« Rektoratit tĂ« Universitetit tĂ« TiranĂ«s (UT), e paraqiti panoramĂ«n institucionale si njĂ« âbunker transparenceâ, ku mungesa e llogaridhĂ«nies duket tĂ« jetĂ« shndĂ«rruar nĂ« normĂ«.
Të dhënat e analizuara nga Qëndresa Qytetare për vitin 2025 tregojnë një model keqmenaxhimi financiar.
Prokuroria e Posaçme (SPAK) dhe Kontrolli i Lartë i Shtetit (KLSH) kanë zbuluar qindra mijëra euro abuzime me prokurimet publike, ndërsa universitetet e rretheve shpenzojnë deri në 77% të buxhetit vetëm për paga e honorare, pa investime, pa laboratorë dhe pa kërkim shkencor.
Sipas drejtuesit tĂ« organizatĂ«s, Rigels Xhemollari, refuzimi i transparencĂ«s Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« standard. Ai tha gjatĂ« hapjes sĂ« aktivitetit se Universiteti i TiranĂ«s dhe Universiteti i MjekĂ«sisĂ« nuk kanĂ« pranuar tĂ« japin as kontratat e blerjeve tĂ« detergjenteve, duke i konsideruar ato âsekrete tregtareâ.
âMĂ« falni, si mund tĂ« jetĂ« sekret tregtar detergjenti, montimi i dyerve, apo dhe ceremonia e diplomimit tĂ« studentĂ«ve. PavarĂ«sisht se kĂ«tĂ« çështje e kemi fituar edhe nĂ« gjykatĂ« kĂ«to universitete vijojnĂ« ta shpĂ«rdorojnĂ« mundĂ«si pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« transparencĂ«,â tha drejtuesi i QĂ«ndresĂ«s Qytetare.
Xhemollari theksoi se kjo prirje vjen teksa këtë vit SPAK ka lëshuar 28 masa sigurie ndaj zyrtarëve të Universitetit Bujqësor, të përfshirë në nëntë procedura të dyshuara për abuzime me rreth 900,000 euro dhe paralelisht, KLSH ka propozuar gjithashtu 35 masa disiplinore për dy universitete të tjera, si dhe Akademinë e Shkencave.
Këto masa, sipas Qëndresës Qytetare, tregojnë dhe njëherë dinamikën dhe përmasën e korrupsionit në universitete.
âSot shpresa e vetme Ă«shtĂ« qĂ« institucionet e drejtĂ«sisĂ«, tĂ« thellohen nĂ« hetime dhe tĂ« vazhdojnĂ« edhe me raste tĂ« tjera qĂ« tĂ« kthehen sytĂ« te universitetet pĂ«r tĂ« parĂ« se si shkojnĂ« kĂ«to shpenzime, ku shkojnĂ«, a janĂ« tĂ« prekshme apo kemi tĂ« bĂ«jmĂ« me tenderĂ« tĂ« korruptuar,â tha Kolindo Vjerdha, aktivist i QĂ«ndresĂ«s.
Në total, tetë universitetet publike shpenzuan këtë vit 103 milion euro, por vetëm 4.2% shkoi për kërkim shkencor.
Shkodra dhe Korça arrijnë nivelin kritik: 77% e buxhetit u përdor vetëm për paga, duke e reduktuar funksionin akademik në minimum.
Një tjetër kontradiktë lidhet me shpenzimet e sigurisë. UT pagoi 1.65 milion euro për roje, Elbasani rreth 1 milion, ndërsa Politekniku 842 mijë euro. Për kontekst, Universiteti i Durrësit shpenzon katër herë më pak, pa pasur asnjë ndryshim në nivelin e sigurisë në kampuse.
âUniversiteti Ă«shtĂ« katandisur nĂ« njĂ« njĂ«si qĂ« bĂ«n tenderĂ« dhe paguan rroga, pra njĂ« lloj institucioni i vdekur, i cili nuk bĂ«n ndonjĂ« dallim tĂ« madh, ku ta di unĂ«, nga njĂ« bashki, komunale e njĂ« qyteti dytĂ«sor nĂ« ShqipĂ«ri,â komentoi Ervin Goci, pedagog.
Sipas Qëndresës Qytetare, hendeku mes shpenzimeve dhe shërbimeve të ofruara për studentët është i dukshëm.
UPT deklaroi 70 mijë euro shpenzime vjetore për bojë printerësh. Kjo u konsiderua si shpenzim abuziv për sa kohë studentët si për shembull ata të Arkitekturës paguajnë nga 100 deri në 200 euro në muaj për printime jashtë institucionit.
Në disa fakultete raportohen blerje kompjuterësh, materialesh laboratorike dhe pajisjesh të cilat, sipas Qëndresës Qytetare, as studentët, as pedagogët nuk i kanë parë ndonjëherë.
Këto modele shpenzimesh sugjerojnë mungesë planifikimi, por edhe dyshime për tenderime klienteliste.
âNdodhemi tĂ« pĂ«rfshirĂ« nĂ« njĂ« sistem arsimor, i cili nuk na jep mbrapsht minimalisht dinjitetin e njĂ« studenti, pĂ«r mua problemi qĂ«ndron se sa nga kĂ«to shpenzime kthehen mbrapsht te studentĂ«t?â komentoi Mateo Yskollari, aktivist i QĂ«ndresĂ«s.
Pa transparencë dhe pa monitorim të brendshëm, universitetet rrezikojnë të kthehen në struktura që konsumojnë vetëm paga dhe kontrata, pa prodhuar dije, kërkim apo inovacion.
NĂ« kĂ«tĂ« pikĂ«, QĂ«ndresa Qytetare kĂ«rkoi ribĂ«rjen e portalit âU-Transparencaâ, rritjen e fondeve pĂ«r kĂ«rkim shkencor dhe forcimin e auditimit tĂ« brendshĂ«m.
Xhemollari theksoi se universitetet publike financohen nga taksat e qytetarëve dhe tarifat e studentëve, dhe për rrjedhojë ato nuk mund të funksionojnë me kontrata sekrete, tenderë të dyshimtë dhe vija të prishura llogaridhënieje.
âĂĂ«shtja nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m financiare, por lidhet me cilĂ«sinĂ« e dijes, besimin publik dhe tĂ« ardhmen e arsimit tĂ« lartĂ« nĂ« vend,â theksoi Xhemollari.
Aksioni i policisë për bllokimin e patinave elektrike (monopatina) ka ndezur një debat të gjerë mbi lirinë e lëvizjes dhe standardet e sigurisë në rrugët urbane. Prej 13 tetorit, qindra qytetarë janë ndaluar dhe mjetet e tyre janë konfiskuar, pa një afat të qartë se kur do të miratohet rregullorja e re dhe kur do të rikthehet përdorimi i tyre në rrugë.
âIlegalĂ« nga hiçiâ
Besian Kozma, regjisor në Radio-Televizionin Shqiptar, prej vitit 2023 e përdorte patinën elektrike çdo ditë për të vajtur në punë. Për zonën ku banon, në kodrat e Liqenit të Thatë, monopatina ishte mjet praktik, më e lehtë se biçikleta për maloret dhe më e shpejtë dhe ekonomike se makina.
Ădo ditĂ« ai pĂ«rshkonte rreth 5 kilometra vajtje-ardhje pa shpenzime dhe stres trafiku apo parkimi.
âKa qenĂ« mjeti mĂ« i volitshĂ«m qĂ« kam pasur ndonjĂ«herĂ«,â kujton ai.
Rutina u prish mĂ« 12 tetor, kur nĂ« rrjetet sociale pa videon e ministres sĂ« Brendshme Albana Koçiu, qĂ« paralajmĂ«ronte aksionin e bllokimeve. MegjithatĂ« Besiani vazhdoi ta pĂ«rdorte monopatinĂ«n edhe dy javĂ« tĂ« tjera, derisa mĂ« 20 tetor, kur doli nga puna, u ndalua nga njĂ« patrullĂ« nĂ« rreth-rrotullimin e rrugĂ«s âPapa Gjon Pali IIâ.
âNdalova normalisht, sepse nuk kam asgjĂ« kundĂ«r policisĂ«, e cila bĂ«n detyrĂ«n,â tregon Besiani, i cili e pĂ«rshkruan momentin e ndalimit tĂ« paqartĂ« nga ana administrative.
âKĂ«rkova arsyen e bllokimit dhe mĂ« cituan njĂ« urdhĂ«r verbal,â kujton ai. Monopatina iu mor pa i dhĂ«nĂ« asnjĂ« dokument apo procesverbal. Ai thotĂ« se me kĂ«mbĂ«nguljen e tij, oficeri e vendosi mjetin nĂ« sediljen e makinĂ«s sĂ« patrullĂ«s dhe, aq.
Tre ditë më vonë, në Komisariatin e Policisë Rrugore, iu kërkua të dorëzonte kërkesë me shkrim për të marrë informacion.
Dy javë pas kërkesës, Besiani u thirr në komisariat.
âMendova se do tĂ« ma kthenin monopatinĂ«n, por nuk qĂ«lloi tĂ« ishte kĂ«shtu,â kujton ai, teksa shton se nĂ« komisariat mori njĂ« shkresĂ« dyfaqĂ«she ku thuhej se mjeti elektrik i ishte bllokuar pĂ«r 30 ditĂ« pĂ«r: shkelje tĂ« rregullave tĂ« qarkullimit, pamundĂ«si pĂ«r tĂ« vĂ«rtetuar pronĂ«sinĂ« dhe ârefuzim pĂ«r tâiu ndaluar policisĂ«â.
âTĂ« tria arsyet nuk qĂ«ndronin,â thekson ai. PĂ«r kĂ«tĂ« Besiani dorĂ«zoi ankesĂ« dhe prej fundit tĂ« tetorit Ă«shtĂ« ende nĂ« pritje tĂ« njĂ« pĂ«rgjigje. PatinĂ«n e pati blerĂ« rreth 550 euro dhe thekson se zotĂ«ron faturĂ«n, e cila ia vĂ«rteton pronĂ«sinĂ«.
Ilustrim grafik/Citizens.al
Kontradikta mes praktikës së policisë dhe bazës ligjore
Aksioni i policisë nisi pa një bazë të qartë dhe pa sqarimet e nevojshme publike, duke lënë qindra qytetarë, përfshirë Besianin, në një situatë të cunguar.
Deri më 11 nëntor policia bllokoi 1,426 patina, ndërsa komunikimet zyrtare mbetën të pjesshme, shpesh të paqarta dhe pa shpjegime të plota mbi arsyet dhe zgjatjen e operacionit.
Veprimet e policisë u bazuan në një vendim të ministres Albana Koçiu, i cili u botua në Fletoren Zyrtare katër ditë pasi aksioni kishte nisur. Ministria e konfirmoi këtë në një komunikim për Citizens.al.
PĂ«rfaqĂ«sues tĂ« PolicisĂ« sĂ« Shtetit thanĂ« pĂ«r Citizens.al se aksioni mbĂ«shtetej edhe nĂ« njĂ« urdhĂ«r tĂ« brendshĂ«m tĂ« datĂ«s 9 tetor. Por, ky zinxhir vendimesh krijoi njĂ« precedent tĂ« rrezikshĂ«m ku veprimi administrativ mori fuqi pĂ«rpara detyrimit pĂ«r tâu botuar nĂ« Fletore Zyrtare.
Pra urdhrat nisën të zbatoheshin pa u njoftuar ligjërisht publiku. Mjaftoi një dalje në Facebook. Kjo paqartësi operacionale duket se mbështetet nga një boshllëk edhe më i madh ligjor.
Drejtoria e PĂ«rgjithshme e ShĂ«rbimeve tĂ« Transportit Rrugor (DSHTRR) konfirmoi pĂ«r Citizens.al se âpatinat elektrike lejohen tĂ« qarkullojnĂ« nĂ« rrugĂ«â, sepse neni 344 i VKM-sĂ« nr.153 i trajton ato ânĂ« analogji me biçikletatâ nĂ« zbatim tĂ« Nenit 180 tĂ« Kodit Rrugor.
Në mungesë të një neni të posaçëm, rregullat e biçikletave funksionojnë si normë e huazuar për patinat: ato mund të lëvizin në rrugë dhe duhet të përdorin korsitë e biçikletave, kur ekzistojnë, duke respektuar të njëjtat rregulla të drejtimit, ndriçimit, sinjalizimit etj.
Ndryshimi i vitit 2021 e formalizoi termin âpatina elektrikeâ nĂ« Kod Rrugor duke i lejuar pĂ«r qarkullim. Por nuk u shoqĂ«rua me kuadĂ«r tĂ« plotĂ« rregullator.
Kodi Rrugor nuk përmban nen të posaçëm për to, ndërsa bashkitë dhe policia nuk kanë akte nënligjore që të përcaktojnë qartë shpejtësinë, zonat e lejuara apo kufizimet teknike.
Në këtë amulli, qytetarët gjenden të penalizuar për përdorimin e një mjeti që ligji e lejon, por rregullat e zbatimit të tij mungojnë. Pikërisht këtu lind paradoksi: e drejta ekziston, por zbatimi i saj varet nga interpretimi i autoriteteve, duke e kthyer sigurinë rrugore në një proces të paqëndrueshëm dhe arbitrar.
âAksion i tepruar dhe arbitrarâ
Autoritetet e nisën aksionin pas një numri incidentesh. Ndërkohë, në dy raportime të mëparshme të Citizens.al u vu re konfuzion prej qytetarëve, protesta spontane dhe mungesë transparence.
Për të kuptuar ndikimin real tek përdoruesit, Citizens.al zhvilloi një pyetësor në të cilin u përgjigjën 40 qytetarë që ishin përballur direkt me operacionin policor, një prej të cilëve edhe Besian Kozma.
Pjesa dĂ«rrmuese e tĂ« anketuarve thanĂ« se e pĂ«rdornin monopatinĂ«n pĂ«r lĂ«vizje tĂ« pĂ«rditshme, kryesisht pĂ«r nĂ« punĂ« (90%), ndĂ«rsa 10% pĂ«r shĂ«rbime âdeliveryâ. Ky profil i pĂ«rdorimit sugjeron se monopatinat nuk janĂ« thjesht mjete rekreative, por alternativĂ« e lĂ«vizjes urbane, veçanĂ«risht pĂ«r ata qĂ« nuk pĂ«rballojnĂ« dot kosto tĂ« larta transporti.
Anketa vë në dukje mungesën e transparencës në zbatimin e aksionit policor pasi shumica (59%) e përdoruesve thanë se nuk morën asnjë dokument zyrtar në momentin e bllokimit.
Shumica u ndaluan nĂ« mĂ«ngjes, rrugĂ«s pĂ«r punĂ« (65%), duke e kthyer ndĂ«rhyrjen nĂ« njĂ« goditje direkte mbi lĂ«vizshmĂ«rinĂ« e qytetarĂ«ve, pjesa dĂ«rrmuese (90%) e tĂ« cilĂ«ve e konsideruan aksionin âtĂ« tepruar dhe tĂ« padrejtĂ«â, si dhe bllokimin 30-ditor âarbitrarâ.
AsnjĂ« pĂ«rdorues nuk e ka vlerĂ«suar pĂ«r Citizens.al aksionin si âtĂ« drejtĂ« dhe tĂ« nevojshĂ«mâ. Kjo tregon njĂ« hendek tĂ« qartĂ« midis perceptimit qytetar dhe justifikimit institucional pĂ«r sigurinĂ« rrugore.
âPĂ«r mua kanĂ« vepruar shumĂ« gabim, sepse na kanĂ« dĂ«mtuar nĂ« pĂ«rditshmĂ«rinĂ« tonĂ«, mund tâi hartonin rregullat edhe pa bĂ«rĂ« njĂ« aksion tĂ« tillĂ«,â thotĂ« Besiani.
Pothuajse të gjithë (93%) thanë se e kishin përjetuar këtë periudhë pa monopatinë si të kushtueshme në kohë dhe para. Qytetarët janë orientuar drejt transportit urban (43%) ose ecjes (45%), ndërsa 12% drejt taksive. Ky ndryshim ka krijuar ngarkesë financiare dhe kohore për përdoruesit aktivë të këtyre mjeteve.
âPĂ«r momentin lĂ«viz ose me biçikletĂ« ose me urban, por kjo periudhĂ« ka treguar se çfarĂ« efekti ka dhĂ«nĂ« nĂ« lĂ«vizje sepse tĂ« gjithĂ« ne qĂ« kishim patina dhe na u bllokuan, ose po pĂ«rdorim makinĂ« ose urbanin duke ndikuar nĂ« trafik,â komenton Besiani.
âProblemi nuk janĂ« mjetet, por mungesa e rregullaveâ
Shumica (62%) e të anketuarve besojnë se monopatinat janë problem vetëm kur përdoren pa rregulla. Vetëm 20% i konsiderojnë ato rrezik serioz. Në të njëjtën linjë, shumica mbështesin përdorimin në korsitë e biçikletave, por pranojnë se për këtë përdorim duhet të ketë kufizime.
âTĂ« dalin ekspertĂ« dhe ta vlerĂ«sojnĂ« kĂ«tĂ« gjĂ«, normalisht tĂ« ketĂ« rregulla dhe tĂ« ndĂ«shkohet cilido qĂ« nuk i zbaton, jo tĂ« penalizohen tĂ« gjithĂ«,â vijon Besiani.
Rekomandimet e tĂ« anketuarve nga Citizens.al synojnĂ« balancimin mes sigurisĂ« rrugore dhe tĂ« drejtĂ«s pĂ«r lĂ«vizje. Ata shprehen me dakordĂ«si se patinat elektrike duhet tĂ« kenĂ« kufizim moshe dhe shpejtĂ«sie, tâu kĂ«rkohet regjistrim, identifikim dhe siguracion mjeti, sidomos nĂ« rastet e pĂ«rdorimit tregtar, dhe ndĂ«shkim me gjoba dhe konfiskime nĂ« rastet e shkeljeve tĂ« pĂ«rsĂ«ritura.
Anketa e Citizens.al tregon se pjesa më e madhe e përdoruesve të monopatinave nuk i kundërshtojnë rregullat, përkundrazi, i kërkojnë. Por bllokimi 30-ditor, pa paralajmërim dhe pa procedura të rregullta, është perceptuar si masë ndëshkuese dhe e padrejtë.
Kështu, debati për monopatinat nxjerr në pah një realitet të thellë: qytetet e mëdha si Tirana, kërkojnë politika të qarta dhe afatgjata të lëvizshmërisë dhe jo përndjekje me operacione të papritura policore.
Korporata e Investimeve Shqiptare (KISH) ka publikuar listĂ«n e pesĂ« grupeve tĂ« kualifikuara pĂ«r fazĂ«n e dytĂ« tĂ« konkursit pĂ«r projekt-propozim dhe investim nĂ« lidhje me âKorpusin e Inspektorateveâ dhe âShtĂ«pinĂ« e re tĂ« fĂ«mijĂ«ve âZyber Hallulliââ, qĂ« parashikohet tĂ« ndĂ«rtohet nĂ« rrugĂ«n e âGramoz Pashkoâ.
Njoftimi u bë dy javë pasi Citizens.al raportoi për planet e ngritjes së një ndërtese shumëkatëshe në truallin aktual të jetimores, në rrugën e Elbasanit, duke nxitur diskutim mbi transparencën dhe fatin e institucioneve publike në zonat më të lakmuara të kryeqytetit.
Sipas njoftimit të bërë publik më 10 nëntor, KISH ka përzgjedhur pesë propozime nga gjithsej 13 aplikime që u paraqitën me projekt-ide në fazën e parë të procedurës konkurruese.
Të kualifikuarit për fazën e dytë janë:
MOTUS me bashkëpunëtorë Asab, Son Engineering & Construction, Rojkind Arquitectos S.C dhe Julian Kasharaj
BE-IS dhe CEBRA Arkitekter A/S, me LOFT Architects dhe Superflex Studio*
Gruppo Koni SRL, që përfshin Stefano Boeri Architetti, Gross.Max, AEI Progetti dhe artistin Patrick Tuttofuoco, së bashku me kontraktorë lokalë
PROGEEN me Taller Hector Barroso, Studio B&L, Doriana Bleta, Agim Seranaj dhe Ardian Paci
DIAGONAL Projektim & Zbatim + ASL shpk me Carrilho da Graca Arquitectos
Aplikimi i âBE-ISâ (sipĂ«rmarrje e Hamz Islamajt) Ă«shtĂ« kualifikuar me kusht tĂ« pĂ«rkthimit tĂ« pasqyrave financiare brenda 20 ditĂ«ve.
Sipas KISH, këto 5 aplikime plotësojnë kriteret teknike të fazës së parë dhe do të ftohen të dorëzojnë propozimet e plota pas përfundimit të periudhës së ankimimit, që zyrtarisht përfundon të martën 18 nëntor, shtatë ditë nga marrja e njoftimit.
Ilustrim grafik, Shtëpia e Fëmijës Zyber Hallulli dhe zona e ish-vilave gjermane/Citizens.al
Nuk ka një ditë të publikuar se kur do të jetë faza e dytë, ajo e shpalljes së fituesve të konkursit, e cila i shpërblen finalistët me nga 40,000 euro.
NĂ« thirrjet e tjera KISH ka vepruar kryesisht me njĂ« periudhĂ« prej tre muajsh distancĂ« mes fazave, çka do tĂ« thotĂ« se me gjasĂ« fituesi i konkursit pĂ«r jetimoren âZyber Hallulliâ tĂ« shpallet nĂ« janar ose shkurt 2026.
Konkursi synon tĂ« pĂ«rcaktojĂ« projektin fitues pĂ«r ndĂ«rtimin e njĂ« kompleksi tĂ« ri multifunksional prej sĂ« paku 17 katesh nĂ« vendin ku ndohet aktualisht jetimorja, dhe zhvendosjen e saj bashkĂ« tĂ« inspektoratit tĂ« punĂ«s nĂ« njĂ« strehĂ« tĂ« re te rruga âGramoz Pashkoâ te ish-rezidencat e diplomatĂ«ve tĂ« GjermanisĂ« Lindore.
Megjithatë, procesi vijon të shoqërohet me debat publik, pasi trualli ndodhet në një nga zonat më të shtrenjta urbane të Tiranës dhe shkrirja e funksioneve sociale me zhvillimet komerciale ka ngritur pikëpyetje mbi prioritetet e qeverisë.
Vlen tĂ« theksohet se zona e ish-vilave gjermane te rruga âGramoz Pashkoâ, qe ofruar nga KISH si incentivĂ« pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar kullĂ« deri nĂ« 25 kate pĂ«r investitorin qĂ« do tĂ« merrte pĂ«rsipĂ«r ndĂ«rtimin e BibliotekĂ«s sĂ« re KombĂ«tare tĂ« ish-Garda e RepublikĂ«s, thirrje e cila dĂ«shtoi dy herĂ« pĂ«r tĂ« ngjallur interes.
Nga lista paraprake e thirrjes pĂ«r âZyber Hallullinâ, âProgeenâ dhe âDiagonal Projektim & Zbatimâ kanĂ« konkurruar dhe fituar thirrje tĂ« mĂ«parshme tĂ« KISH.
Zonat e hedhura për zhvillim nga KISH/Citizens.al
Prej muajit prill, âDiagonal Projektim & Zbatimâ (sipĂ«rmarrje e Nikolin JakĂ«s), nĂ« ortakĂ«ri me âAlbanian Investment Constructionâ (sipĂ«rmarrje e Alban PezĂ«s) Ă«shtĂ« nĂ« negociata me KorporatĂ«n pĂ«r zhvillimin e projektit tĂ« rijetĂ«zimit tĂ« Stadiumit âSelman StĂ«rmasiâ.
NĂ« ofertĂ«n e tyre fituese, ata i ofronin KorporatĂ«s 46.5% tĂ« sipĂ«rfaqes prej 103.5 mijĂ« m2 ndĂ«rtime tĂ« reja nĂ« tokĂ« shtetĂ«rore. NĂ« fund tĂ« muajit tetor, KISH tha pĂ«r Citizens.al se nuk kishte ende njĂ« kontratĂ« tĂ« nĂ«nshkruar pasi ânegociatat vijojnĂ«â.
âProgeenâ (sipĂ«rmarrje e Genc Kuçukut), Ă«shtĂ« gjithashtu nĂ« negociata me KISH, pasi nĂ« shtator âAiba Kompaniâ (sipĂ«rmarrje e Armand DukĂ«s) u tĂ«rhoq nga ndĂ«rtimi i Kompleksit Qeveritar nĂ« KomunĂ«n e Parisit, nĂ« kĂ«mbim tĂ« lejes pĂ«r 3 kullat 25-katĂ«she âVOID Towerâ te ish-Agjencia Telegrafike Shqiptare (ATSH).
SĂ« bashku me thirrjen pĂ«r ârijetĂ«ziminâ e Pallatit tĂ« Sportit Asllan Rusi, â ku projekti i MVRDV-sĂ« Ă«shtĂ« marrĂ« pĂ«rsipĂ«r nga Trema Tech (sipĂ«rmarrje e Ilir dhe Bledar TrebickĂ«s) dhe dy kompani me seli nĂ« HolandĂ«, â kĂ«to janĂ« tre thirrjet pĂ«r tĂ« cilat KISH Ă«shtĂ« zyrtarisht nĂ« negociata pĂ«r njĂ« kontratĂ« sipĂ«rmarrjeje nĂ« prona publike nĂ« TiranĂ«.
Prej nëntorit 2024, Serbia ka qenë skenë e protestave masive. Studentë, qytetarë, punëtorë dhe aktivistë të shoqërisë civile kanë mbushur rrugët për të kërkuar llogaridhënie, transparencë dhe drejtësi.
NjĂ« katastrofĂ« inxhinierike â shembja e çatisĂ« sĂ« njĂ« stacioni hekurudhor nĂ« Novi Sad qĂ« la 15 tĂ« vdekur â shĂ«rbeu si katalizator revolte, qĂ« u shtri nĂ« dhjetĂ«ra qytete, duke pĂ«rfshirĂ« Beogradin.
NĂ« ShqipĂ«ri, ndĂ«rkohĂ«, protestat e ngjashme duket se shuhen pa arritur tĂ« kristalizohen nĂ« lĂ«vizje tĂ« qĂ«ndrueshme. PavarĂ«sisht situatave dhe ngjarjeve tĂ« ndryshme qĂ« kanĂ« ngjallur revolta dekadĂ«n e fundit, ka munguar njĂ« gur çakmaku i aftĂ« pĂ«r tâi ndezur apo mbajtur protestat gjallĂ« pĂ«r shumĂ« kohĂ«.
Disa fajësojnë fuqinë e pushtetit qeveritar, të tjerë amullinë opozitare dhe mungesën e alternativave frymëzuese.
Historia tregon se sistemi politik ndryshoi në Shqipëri pasi qendra e Tiranës u mbush me mijëra qytetarë që më 20 shkurt 1991 rrëzuan statujën e diktatorit Hoxha. Por, sot, rreth 35 vite më vonë, qendra nuk ruan asnjë kujtim nga ajo ngjarje dhe rrallëherë shërben për manifestime politike.
Në pamje të parë duket sikur sheshet nuk janë më hapësira proteste dhe rezistence siç po ndodh në vendet fqinje.
Sheshi si skenografi e kontrolluar
Sheshi Skënderbej i ngjan sot një gunge të madhe me pllaka, ku për shkak të pjerrtësive është e vështirë të organizohen evente, lëre më protesta.
Përgjithësisht eventet zënë anët e sheshit ku skelat apo logjistika nuk rrezikohen të bien, ndërsa edhe për vetë pushtetin organizimet elektorale në qendër kanë rezultuar jo me të njëjtin shkëlqim si dikur.
Arkitekti dhe aktivisti Migen Qiraxhi thotĂ« pĂ«r Citizens.al se ky lloj transformimi urban nuk Ă«shtĂ« âi pafajshĂ«mâ. PĂ«r tĂ«, qasja e ndjekur me zhvillimin gjatĂ« dhjetĂ«vjeçarit tĂ« fundit i ka dhĂ«nĂ« hapĂ«sirave nĂ« pĂ«rgjithĂ«si, njĂ« aspekt mĂ« sĂ« shumti skenografik se sa jetik pĂ«r qytetarĂ«t.
âSheshet tashmĂ« janĂ« pĂ«r tâu fotografuar, jo pĂ«r tâu jetuar. PĂ«rdoren pĂ«r evente tĂ« kontrolluara, jo pĂ«r debat e pjesĂ«marrje qytetare,â thotĂ« Qiraxhi, i cili angazhohet si koordinator projektesh pranĂ« organizatĂ«s âQĂ«ndresa Qytetareâ.
Ai e quan kĂ«tĂ« proces âarkitekturĂ« tĂ« dekurajimit qytetarâ. Sa mĂ« i madh dhe mĂ« spektakolar tĂ« jetĂ« sheshi, aq mĂ« e vĂ«shtirĂ« Ă«shtĂ« ta ndjesh masivitetin e protestĂ«s.
âProtesta e studentĂ«ve e vitit 2018 dukej masive nĂ« rrugĂ«n e KavajĂ«s dhe jepte motivim; ndĂ«rkaq, po e njĂ«jta, kur u zhvendos nĂ« shesh dhe bulevard, demotivonte, pasi raportet e masĂ«s me hapĂ«sirĂ«n pĂ«rmbyseshin,â kujton Qiraxhi.
âNga ana tjetĂ«r, sheshi SkĂ«nderbej nuk Ă«shtĂ« as i ndriçuar qĂ« tĂ« mundĂ«sojĂ« njĂ« agora pĂ«r qytetarĂ«t nĂ« orĂ«t pa rreze dielli,â shton ai.
Sipas Qiraxhit pushteti nĂ« TiranĂ« ka mĂ«suar tĂ« marrĂ« edhe formĂ«n e qytetarit qĂ« proteston. Ai kujton kĂ«tu rastet kur pĂ«r tĂ« dekurajuar protestat studentore tĂ« dhjetorit 2018, Kryeministri Rama organizonte takime me ta dhe shfaqej me tezĂ«n âedhe unĂ« jam student, kur do flasim?!â.
Për Qiraxhin, e njëjta qasje u pa edhe në vitin 2013 në protestën kundër planit për të demontuar në Shqipëri armët kimike të regjimit sirian të Bashar al-Assad.
âAshtu si Vuçiç nĂ« Beograd pĂ«rpiqet tĂ« pĂ«rvetĂ«sojĂ« kĂ«rkesat e qytetarĂ«ve. ĂshtĂ« njĂ« taktikĂ« pĂ«r tĂ« neutralizuar pĂ«rballjen,â analizon ai.
Protestat u zhvendosën në rrjetet sociale
Përballë një qasje të tillë të zhvillimit urban, por edhe social, ku dimamikat ekonomike dhe të jetës kanë shtyrë drejt një individualizmi më të theksuar, revolta popullore është shprehur kryesisht në hapësirat digjitale.
PĂ«r Ivan BlaĆŸeviÄ, menaxher programi nĂ« âEuropean Fund for the Balkansâ, kjo zhvendosje nga sheshi te rrjetet sociale Ă«shtĂ« pjesĂ« e njĂ« transformimi mĂ« tĂ« gjerĂ«.
âNuk Ă«shtĂ« dobĂ«sim, por transformim i mĂ«nyrĂ«s sesi shprehet energjia qytetare. Rrjetet sociale kanĂ« hapur hapĂ«sira tĂ« reja pĂ«r organizim dhe solidaritet, sidomos pĂ«r tĂ« rinjtĂ« dhe grupet e margjinalizuara,â thotĂ« ai pĂ«r Citizens.al.
MegjithatĂ«, ai paralajmĂ«ron pĂ«r rrezikun e fragmentimit pasi angazhimi digjital Ă«shtĂ« mĂ« i menjĂ«hershĂ«m, por njĂ«kohĂ«sisht mĂ« i brishtĂ«.Â
âHapĂ«sira digjitale zgjeron rrezen e protestĂ«s, por humbet pĂ«rvojĂ«n e pĂ«rbashkĂ«t fizike qĂ« i jep forcĂ« lĂ«vizjeve,â thekson BlaĆŸeviÄ.
Sipas tij protestat online nuk munden të përcjellin momentin e përbashkët të kundërshtimit. Prandaj sfida qëndron te lidhja e dy formave të angazhimit në mënyrë që mobilizimi digjital të përkthehet në pjesëmarrje qytetare reale me ndikime politike konkrete.
Por, pĂ«rtej kĂ«tyre aspekteve, BlaĆŸeviÄ sheh njĂ« tjetĂ«r dimension shqetĂ«sues, normalizimin e autoritarizmit, pĂ«rmes humbjes sĂ« hapĂ«sirĂ«s publike si simbol politik.
âKur sheshet bĂ«hen sterile, tĂ« kontrolluara apo tĂ« komercializuara, qytetarĂ«t humbasin prirjet e pjesĂ«marrjes, tĂ« debatit dhe tĂ« mbajtjes sĂ« pushtetit pĂ«rgjegjĂ«s. Kjo gĂ«rryen thelbin e demokracisĂ«,â thotĂ« BlaĆŸeviÄ.
Nga kolektivi tek individi
Në Shqipëri, mungesa e një ekosistemi të organizimit qytetar, universitetet e dobëta, sindikatat inekzistente, dhe mediat me hapësira të kufizuara, kanë bërë që protesta të shihet më shumë si shpërthimi i një revolte se sa një proces angazhimi qytetar.
âKur qytetarĂ«t e perceptojnĂ« sistemin politik si tĂ« korruptuar apo tĂ« pandjeshĂ«m, protestat bĂ«hen mĂ« shumĂ« shprehje frustrimi sesa mjete strategjike pĂ«r ndryshim,â komenton BlaĆŸeviÄ.
Qiraxhi, i cili me âQĂ«ndresĂ«n Qytetareâ ka organizuar dhe marrĂ« pjesĂ« nĂ« disa protesta qytetare, e pĂ«rkufizon kĂ«tĂ« si ârevoltĂ« nĂ« mungesĂ« tĂ« institucioneveâ. Ai thotĂ« se nĂ« kĂ«to kushte, rrjetet sociale janĂ« bĂ«rĂ« strehĂ« e vetme e shprehjes publike, por pa mundĂ«si reale pĂ«r tâu pĂ«rkthyer nĂ« veprime politik.
Ndryshe, nĂ« Serbi, protestat e periudhĂ«s 2024-2025 kthyen fizikisht qytetarĂ«t nĂ« rrugĂ« dhe qendrat e qyteteve, njĂ« zhvillim simbolik dhe domethĂ«nĂ«s pĂ«r kundĂ«rvĂ«nien dhe rezistencĂ«n ndaj autoritetit dhe abuzimeve tĂ« pushtetit.Â
Në Shqipëri, ndërkohë, qytetarët duket se nuk kanë ndonjë ndryshim nga turistët, të cilët si vizitorë fotografojnë rrugët, sheshet, por nuk i zotërojnë apo përdorin politikisht ato.
Kështu, nëse sheshi është pasqyra e një shoqërie demokratike, atëherë ajo që mungon në Tiranë nuk është vetëm vendi dhe qasja fizike, por edhe vetë marrëdhënia e qytetarit me sistemin, pushtetin dhe me njëri-tjetrin.
âHumbja e sheshit Ă«shtĂ« humbje e kujtesĂ«s demokratike. Rikthimi i tij Ă«shtĂ« thelbĂ«sor pĂ«r tĂ« mbajtur gjallĂ« vetĂ« jetĂ«n demokratike nĂ« Ballkan,â thekson BlaĆŸeviÄ.
Projektligji pĂ«r âPĂ«rgjegjĂ«sitĂ« e zgjeruara tĂ« prodhuesveâ synon tĂ« pĂ«rafrojĂ« ShqipĂ«rinĂ« me standardet evropiane pĂ«r menaxhimin e mbetjeve, por njĂ« analizĂ« e organizatave tĂ« shoqĂ«risĂ« civile ka ngritur dyshime mbi transparencĂ«n dhe pĂ«rmbajtjen e tij.
Ligji, i cili pritet të përcaktojë mënyrën se sa dhe si bizneset do të paguajnë për ndotjen që shkaktojnë, thuhet se përmban boshllëqe ligjore dhe kontradikta që mund të favorizojnë interesa private.
Ekspertët kërkojnë që Kuvendi ta rishikojë thellësisht draftin për të shmangur rreziqe të korrupsionit dhe pasoja ekonomike për qytetarët.
Një ligj i nevojshëm, por i paqartë
Projektligji pĂ«r âPĂ«rgjegjĂ«sitĂ« e zgjeruara tĂ« subjekteve prodhuese tĂ« produkteve qĂ« gjenerojnĂ« mbetjeâ u prezantua nĂ« fillim tĂ« kĂ«tij viti si hap drejt ekonomisĂ« qarkulluese dhe pĂ«rafrimit me direktivat evropiane.
Por një analizë e përpiluar nga Qendra Shqiptare për Kërkime Ekonomike (ACER) dhe Instituti Shqiptar i Shkencave (AIS), ka nxjerrë në pah boshllëqe të dukshme në transparencë, paqartësi në formulime dhe mangësi të llogaritjeve financiare, që mund të prekin drejtpërdrejtë qytetarët.
Analiza, e përpiluar me mbështetje nga Fondacioni Westminster për Demokraci, paralajmëron se projektligji në formën aktuale mund të legjitimojë struktura private, pa dhënë garanci publike mbi kostot dhe kontrollin e fondeve.
Projektligji bazohet nĂ« direktivĂ«n kuadĂ«r tĂ« BE-sĂ« (2008/98/EC), duke synuar qĂ« prodhuesit tĂ« mbajnĂ« pĂ«rgjegjĂ«si pĂ«r mbetjet e produkteve tĂ« tyre pas pĂ«rdorimit. Ai parashikon ngritjen e ShoqĂ«rive pĂ«r PĂ«rgjegjĂ«sinĂ« e Zgjeruar tĂ« Prodhuesve (SHPZP) â entitete qĂ« do tĂ« menaxhojnĂ« financimet dhe organizimin e mbledhjes, riciklimit e trajtimit tĂ« mbetjeve.
Formulimi i pikës 8 në Nenin 3 të projektligjit/Citizens.al
Por ndĂ«rsa nĂ« shtetet e BE-sĂ« kĂ«to struktura janĂ« tĂ« rregulluara si entitete jofitimprurĂ«se, drafti shqiptar i trajton si shoqĂ«ri tregtare, duke hapur rrugĂ« pĂ«r pĂ«rfitime ekonomike nga njĂ« mekanizĂ«m qĂ« duhej tĂ« funksiononte sipas parimit ândotĂ«si paguanâ.
Gjatë prezantimit të opinionit alternativ, zhvilluar në Tiranë më 29 tetor, me praninë e deputetëve të komisioneve parlamentare për mjedisin dhe ekonominë, eksperti ligjor Viktor Gumi, evidentoi disa pika kritike.
Kështu, sipas analizës së kryer nga ACER, AIS dhe grupet e organizatave të tjera të thirrura prej tyre, projektligji u shoqërua me transparencë të kufizuar në hartimin dhe konsultimin e tij.
Ai u publikua për konsultim vetëm për 40 ditë dhe mori vetëm katër komente, ndonëse ndikon drejtpërdrejt te bizneset, konsumatorët dhe bashkitë, teksa këto të fundit duket se nuk janë konsultuar, duke shkelur kështu ligjin për vetëqeverisjen vendore.
Drafti paraprak ka paqartĂ«si nĂ« terminologji dhe referenca ligjore. Teksti rezulton tâi referohet ligjeve tashmĂ« tĂ« shfuqizuara dhe pĂ«rdor terma tĂ« papĂ«rcaktuar si âtrajtimâ, âpĂ«rpunimâ apo ârryma tĂ« mbetjeveâ, duke rritur rrezikun e interpretimit tĂ« gjerĂ« administrativ.
Grupi i ekspertëve të organizatave joqeveritare të përfshira në analizën e ACER dhe AIS ka konstatuar kontradiktë mes interesit publik dhe privat.
Konkretisht, problemi shihet te SHPZP-të, të cilat janë parashikuar si shoqëri fitimprurëse, ndonëse dokumenti shoqërues (RIA) i përcakton si organizata që nuk duhet të gjenerojnë fitime.
Kjo mospërputhje krijon rrezik për keqpërdorim të mundshëm të fondeve që do të mblidhen në emër të mbrojtjes së mjedisit.
Përveç këtyre problematikave, projektligji duket se lë vend për rreziqe në procedurat inspektuese. Neni 23 parashikon që zbatimi i ligjit të kontrollohet nga disa struktura të ndryshme inspektimi, duke shtuar kështu mundësinë për korrupsion.
Formulimi i Nenit 23 të projektligjit/Citizens.al
Fatura e riciklimit bie mbi konsumatorin
Ligji parashikon që prodhuesit të paguajnë kontribute financiare te SHPZP-të për mbledhjen e mbetjeve, kosto që pritet të reflektohen në rritjen e çmimeve për konsumatorët.
NdĂ«rkohĂ«, bizneset qĂ« tashmĂ« paguajnĂ« taksa pĂ«r ambalazhe plastike dhe qelqi do tĂ« pĂ«rjashtohen nga kontributi i ri â pa ndonjĂ« mekanizĂ«m kompensimi apo transparencĂ« mbi shumat ekzistuese qĂ« derdhen nĂ« buxhet.
NĂ« analizĂ«n e RIA-s, vetĂ« qeveria pranon se konsumatorĂ«t âmund tĂ« pĂ«rballen me çmime mĂ« tĂ« larta pĂ«r produktetâ, ndĂ«rsa familjet me tĂ« ardhura tĂ« ulĂ«ta mund tĂ« kenĂ« vĂ«shtirĂ«si nĂ« pĂ«rballimin e kostove tĂ« reja tĂ« menaxhimit tĂ« mbetjeve.
Megjithatë, projektligji nuk përmban asnjë llogaritje të ndikimit financiar, një boshllëk që ekspertët e grupit të ACER dhe AIS konsiderojnë shkelje të parimit të sigurisë juridike.
NĂ« tryezĂ«n e mbajtur pĂ«r diskutime, deputetĂ«t e pranishĂ«m si Zamira Sinaj, Klodiana Ăapja, Gjin Gjoni, Redi Muçi, pranuan se projektligji ishte kaluar pa njĂ« konsultim tĂ« gjerĂ« dhe ftuan ekspertĂ«t dhe organizatat joqeveritare qĂ« tâi shprehnin gjetjet e tyre edhe pranĂ« Kuvendit.
Ndërkohë, Gjergj Buxhuku nga Konfindustria, shprehu rezerva për punën e deritanishme duke kritikuar prirjen e hartimit të ligjeve pa aktet nënligjore.
Drafti ngarkon qeverinĂ« qĂ« âbrenda 2 viteve tĂ« nxjerrĂ« aktet nĂ«nligjoreâ, ndĂ«rkohĂ« qĂ« nĂ« fund tĂ« tij thotĂ« se âhyn nĂ« fuqi 15 ditĂ« pas botimit nĂ« Fletoren Zyrtareâ dhe âefektet i fillon pas datĂ«s 1 qershorâ.
Buxhuku tha se në këtë mënyrë bëhen ligje të pazbatueshme dhe për këtë u kërkoi deputetëve të jenë më qytetarë në lidhje me këtë ligj larg lobimeve dhe ndasive politike.
Opinioni vlerĂ«sues i hartuar nga ACER dhe AIS propozon qĂ« tĂ« organizohen seanca dĂ«gjimore me bashkitĂ« dhe bizneset e prekura, teksa draftit tâi pĂ«rmirĂ«sohet gjuha ligjore dhe efektet financiare pĂ«r konsumatorin dhe buxhetin e shtetit tĂ« jenĂ« tĂ« llogaritura qartĂ«.
Ligji për përgjegjësitë e zgjeruara të prodhuesve shihet si hap i domosdoshëm për zbatimin e standardeve mjedisore të BE-së, por sipas ACER dhe AIS, në formën aktuale mbart rreziqe serioze për abuzime.
Në përgjithësi, kur biznesi futet në universitet, kufiri mes dijes dhe interesit zbehet. Në një vend si Shqipëria, ku interesi privat dhe ndërtimi po udhëheqin debatin mbi hapësirat publike, arkitektura po bëhet më shumë një instrument i tregut sesa një reflektim mbi zhvillimin urban.
Prania e sipĂ«rmarrĂ«sve, si Samir Mane nĂ« auditorin e Universitetit Politeknik tĂ« TiranĂ«s (UPT) prezantohen si takime me âmbĂ«shtetĂ«sit e kreativitetitâ duke vĂ«nĂ« thelbĂ«sisht nĂ« diskutim idenĂ« se universitetet publike kultivojnĂ« mendje kritike apo thjeshtĂ« fuqi punĂ«tore.
âArkitektĂ«t shqiptarĂ« janĂ« mĂ« tĂ« lirĂ«â
NjĂ« makinĂ« luksoze Bentley dalloi pĂ«rpara UPT-sĂ« mĂ«ngjesin e sĂ« hĂ«nĂ«s. Nga modeli Mulsanne Extended Wheelbase i vitit 2017 â çmuar nĂ« internet rreth âŹ350,000 â doli sipĂ«rmarrĂ«si Samir Mane, i ftuar nga Fakulteti i ArkitekturĂ«s dhe UrbanistikĂ«s (FAU) pĂ«r njĂ« leksion tĂ« hapur me studentĂ«t.
SipĂ«rmarrĂ«si, mbĂ«shtetĂ«s i konkursit âRiciklo-Kreativâ tĂ« FAU-t, u prit nga dekani Armand Vokshi dhe njĂ« auditor i mbushur plot.
Megjithatë, për mua që e ndoqa leksionin, mu duk se interesi i studentëve pjesëmarrës ishte më tepër për një vend pune në grupin BALFIN sesa për debat mbi zhvillimin urban dhe etikën e ndërtimit.
KĂ«shtu, nĂ« vend tĂ« njĂ« bashkĂ«bisedimi kritik, ora me Manen u shndĂ«rrua nĂ« njĂ« vetĂ«-prezantim pĂ«r sukseset e tij si investitor. Ai foli pĂ«r âqĂ«ndrueshmĂ«riâ, por shmangu tĂ« flasĂ« pĂ«r ndikimin e projekteve qĂ« mbajnĂ« firmĂ«n e tij.
Mbase kjo ishte ajo qĂ« dhe unĂ« do tĂ« duhej tĂ« prisja, nisur nga titulli i leksionit: âArkitektura dhe biznesi â Vizioni i njĂ« sipĂ«rmarrĂ«si qĂ« i ka paraprirĂ« kohĂ«sâ.
Makina e sipërmarrësit S.Mane në UPT/Citizens.al
I pyetur nga Dekani Vokshi pĂ«r raportin mes arkitektĂ«ve vendas dhe tĂ« huaj, Mane tha se preferonte vendasit sepse ânjohin mĂ« mirĂ« materialet, kontekstin dhe kanĂ« raport çmimi mĂ« tĂ« arsyeshĂ«mâ. PĂ«r planet urbane, ai shtoi se ânuk janĂ« tĂ« qarta dhe duhen mĂ« afatgjateâ.
Kur iu drejtua një pyetje nëse i dukej apo jo i qëndrueshëm tregu i ndërtimit në Tiranë, Mane u përgjigj me diplomaci:
âNuk dua tĂ« keqinterpretohem nga opinioni im, por aktualisht nuk kemi projekte nĂ« TiranĂ«.â
Ky takim më nxiti të përmbledh në këtë shkrim historinë e sipërmarrjes që tregoi Mane dhe anët e diskutueshme në zhvillimet e projekteve të tij, kryesisht në ndërtim.
Mane drejton një nga konglomeratet më të mëdha private në Shqipëri që kalon kufijtë, duke përfshirë Kosovën, Maqedoninë e Veriut, Austrinë, Zvicrën, Greqinë, Italinë dhe Kanadanë.
Grupi i tij deklaron mbi 5,000 tĂ« punĂ«suar nĂ« tĂ« gjitha vendet ku operon, ndĂ«rsa aktiviteti mĂ« i madh mbetet sektori i tregtisĂ« me pakicĂ« (retail), pĂ«rmes markave si SPAR Albania, Neptun, Jumbo, dhe sĂ« fundmi Fashion Group Albania.Â
Në sektorin financiar, kontrollon Tirana Bank, ndërsa në fushën e ndërtimit dhe pasurive të paluajtshme zotëron projekte të mëdha si Green Coast Resort & Residences, Rolling Hills, Univers City apo dhe Vlora Marina.
Ai paraqitet shpesh si âhistori suksesiâ. SĂ« fundmi u pĂ«rfshi edhe nĂ« Forbes si miliarderi i parĂ« shqiptar, por zgjerimi i tij i madhe ka ngjallur diskutime mbi pĂ«rqendrimin e pushtetit ekonomik, ndikimin nĂ« tregun e pasurive tĂ« paluajtshme dhe lidhjet me politikat publike qĂ« favorizojnĂ« zhvillimet e mĂ«dha urbane nĂ« ShqipĂ«ri.
Nga tregtia në ndërtim, historiku i sipërmarrjes
Mane e nisi sipërmarrjen si tregtar elektroshtëpiakesh në vitin 1993 kur themeloi kompaninë Alba Trade në Austri. Paralelisht nisi një grup investimi që do të quhej Balkan Finance Investment (BALFIN).
Sipërmarrësi S.Mane dhe dekani i FAU-t, A.Vokshi/Citizens.al
Asokohe ishte 25 vjeç. Kishte rreth dy vite qe kishte emigruar pas rënies së diktaturës. Nga Shqipëria qe larguar si student i gjeologji-minierave, studime të cilat për shkak të rrethanave nuk i mbylli dot.
Mane tregoi gjatë leksionit të hapur se emigrimi në Austri ishte vendimtar. Sipas tij, specifikat që gjeti në Vjenë atë periudhë e bënë të hidhte suksesshëm hapat e parë në sipërmarrje.
âNĂ«se do tĂ« kisha bĂ«rĂ« ndryshe duke emigruar nĂ« vende tĂ« tjera, them se nuk do tâia kisha dalĂ« njĂ«soj,â tha ai.
Pas suksesit me elektroshtëpiaket dhe themelimit të filialit Neptun, në fillimvitet 2000, Mane vendosi të kthehej përfundimisht në Shqipëri.
Ai tregoi se investimi i parë që e lidhi me sektorin e ndërtimit ishte Qendra Tregtare Univers (QTU, 2005) në anë të autostradës Tiranë-Durrës.
Sipas tij, ky projekt me rreth 85 dyqane dhe hapĂ«sira rekreative u pĂ«rqendrua te funksionaliteti dhe synimi pĂ«r tĂ« rrĂ«zuar skepticizmin se ânuk shkohet deri nĂ« autostradĂ« pĂ«r dy kilogramĂ« domateâ.
Investimi rezultoi i suksesshëm dhe pas QTU-së, Mane zgjeroi sipërmarrjen në tregtinë me pakicë duke hapur qendrën e dytë tregtare në lindje të Tiranës: Tirana East Gate (TEG, 2011).
Filozofia në këtë investim me 150 dyqane dhe zona rekreative ishte ndryshe. Sipas tij, u synua për një qasje më elitare me një zonë rezidenciale prej 250 vilash përreth: Rolling Hills.
Në vijim, kodrat e Lundrës dhe Mulletit u mbushën me projekte të ngjashme, të cilat sot shtrihen deri në Mjull-Bathore.
âRreth 1.2 miliardĂ« euro janĂ« investuar nga sipĂ«rmarrje tĂ« tjera pĂ«rreth, tĂ« cilat e kanĂ« kthyer TEG-un nĂ« pikĂ« referimi,â u shpreh krenar Mane.
Projektet rezidenciale rreth TEG-ut/Citizens.al
Qasja si ndĂ«rtues e ktheu sĂ«rish Manen te QTU-ja krah sĂ« cilĂ«s grupi BALFIN ka zhvilluar njĂ« bllok rezidencial me pallate tĂ« quajtur Univers City (2018-2027). Ai tha se nĂ« kĂ«tĂ« projekt qĂ« synon shtimin me rreth 18,000 banorĂ« tĂ« zonĂ«s, filozofia ka qenĂ« pĂ«r tĂ« garantuar âapartamente tĂ« pĂ«rballueshmeâ.
âNe tanimĂ« nuk ndĂ«rtojmĂ« thjesht pallate, por zona tĂ« plota urbane qĂ« kanĂ« jetĂ«,â u shpreh drejtuesi i grupit, Erion Avrami gjatĂ« prezantimit tĂ« projekteve.
Pas projekteve QTU-TEG, grupi BALFIN nisi ta gërshetojë ndërtimin me turizmin. Projekti fillestar dhe më madhor mbetet Green Coast (2015-2030) në Palasë me rreth 500 vila elitare, 7 hotele dhe mbi 100 dyqane, bare dhe restorante.
Projekti përkoi edhe me zhvillimin e infrastrukturës nga qeveria, me një tunel (2020-24) rreth 6 km që e lidhi Palasën direkt me Dukatin dhe Vlorën duke shmangur Llogaranë.
Paralelisht BALFIN vijoi investimet në turizëm me projektin Vala Mar në Gjirin e Lalzit (2017-2028), që parashikonte tre blloqe rezidenciale me vila.
âShume keq, por sâkam qene asnjehere aty,â rrĂ«feu Mane gjatĂ« leksionit teksa shtoi se po mendonte ta vizitonte zonĂ«n sĂ« shpejti.Â
Vlora Marina (2022-31) qĂ« parashikon njĂ« port jahtesh me rreth 440 vende ankorimi si dhe njĂ« bllok pallatesh me rreth 1,000 apartamente rezidenciale dhe hotelerie janĂ« projekti radhĂ«s pĂ«r grupin e Manes.Â
Avrami tregoi më pas se grupi BALFIN parashikon investime edhe në Korçë dhe Lezhë. Kështu grupi i sipërmarrësit më të suksesshëm në vend mënjanon qartë kryeqytetin, ndryshe nga investitorë të tjerë të mëdhenj si Kastrati, Nova apo Fusha.
Investimet e kontestuara
Përtej suksesit të përcjellë gjerësisht nga shtrirja në media, por tashmë edhe në auditorët e universiteteve, Mane nuk ka pasur sukses në sektorin minerar.
S.Mane dhe E.Avram duke prezantuar në UPT/Citizens.al
NĂ« kĂ«tĂ« sektor ai hyri duke blerĂ« koncesionarin e shfrytĂ«zimit tĂ« kromit nĂ« BulqizĂ« âAlbchromeâ (ACR, 2013). Tre vite mĂ« pas, duke premtuar investime, grupi i tij pĂ«rfitoi nga qeveria zgjatje me 10 vite (deri 2040) tĂ« koncesionit.
Por aksidentet e vazhdueshme dhe shembjet nĂ« galeri (2015-20: 27 viktima) nxitĂ«n revoltĂ« mes minatorĂ«ve pĂ«r kushtet e punĂ«s. NjĂ« grupim i mbĂ«shtetur nga LĂ«vizja BashkĂ« â qĂ« asokohe vepronte si Organizata Politike â organizuan njĂ« valĂ« protestash.
Mane u vu nĂ« qendĂ«r tĂ« njĂ« fushate qĂ« e etiketoi publikisht atĂ« si âshtypĂ«s tĂ« punĂ«torĂ«veâ. NĂ« vitin 2021, BALFIN ia lĂ«shoi koncesionin turqve tĂ« Yildirim International Mining (YIM).
I pyetur për këtë tërheqje pavarësisht se investoi si njohës i gjeologji-minierave, Mane tha se ajo ndodhi prej luhatjeve të çmimit të kromit. Ai theksoi se nuk pendohej për investimet që kishte bërë, apo dhe humbjet.
âBiznesi nĂ« sektorin minerar Ă«shtĂ« i vĂ«shtirĂ« pĂ«r sa kohĂ« je i ekspozuar ndaj bursave ndĂ«rkombĂ«tare me çmime qĂ« luhaten thuajse çdo ditĂ«. Mendoj se jam tĂ«rhequr nĂ« momentin e duhur,â u shpreh kreu i BALFIN-it.
Në suksesin e qendrës tregtare TEG, për të cilën nuk u fol gjatë leksionit, ndihmoi dhe infrastruktura rrugore.
Investimi i Manes u trajtua nga qeveria si âstrategjikâ â edhe pse asokohe nuk kishte njĂ« ligj tĂ« mirfilltĂ« pĂ«r tĂ«. Projekti i UnazĂ«s sĂ« Madhe u vijua rreth 3 km pĂ«rtej nga Sauku nĂ« LundĂ«r pĂ«r ta qasur TEG-un me rrugĂ«.
Sot, fluksi âi qarkullimeve tĂ« jashtmeâ tĂ« kryeqytetit nuk Ă«shtĂ« unazor. Harta e UnazĂ«s sĂ« Madhe i ngjan njĂ« dardhe dhe qarkullimi futet medoemos nĂ« rrethrrotullimin e TEG-ut duke i shĂ«rbyer kĂ«saj qendre tregtare dhe zonĂ«s rezidenciale pranĂ« saj.
Sikur të mos mjaftonte kjo, anës TEG-ut u vendos edhe terminali i linjave ndërqytetase për juglindjen.
Kështu, pavarësisht përmbylljes së projektit të Unazës së Madhe, trafiku që gjenerohet te rrethrrotullimi i TEG-ut kërkon shpesh ndërhyrjen e policisë rrugore.
Trajtimet preferenciale tĂ« qeverisĂ« ndaj sipĂ«rmarrĂ«sve u ligjĂ«ruan mĂ« vonĂ« pĂ«rmes ligjit kontravers tĂ« âInvestimeve Strategjikeâ. Natyrisht nga ky ligj nuk do tĂ« bĂ«nte pĂ«rjashtim Mane, i cili pĂ«rfitoi ndĂ«r tĂ« parĂ«t statusin me projektin e Green Coast nĂ« PalasĂ«.
Masterplani i Green Coast 1 dhe Green Coast 2/Citizens.al
Sipas një hulumtimi të BIRN një pjesë e resortit u ngrit mbi prona të kontestuara, të cilat në vitin 2014 po hetoheshin nga Prokuroria e Vlorës.
PĂ«rfitime tĂ« tilla pĂ«rmes pĂ«rkrahjeve politike apo ligjore i kanĂ« dhĂ«nĂ« edhe mĂ« shumĂ« zĂ« etiketimit tĂ« Manes si âoligarkâ nga grupimet politike tĂ« opozitĂ«s.
NĂ«se vijojmĂ« mĂ« tej, njĂ« video virale e kĂ«ngĂ«tares Ledina Ăelo, e cila ankohej kĂ«tĂ« verĂ« pĂ«r mungesĂ«n e ujit nĂ« Green Coast nxorri nĂ« pah problemet me furnizimin.
I pyetur se çfarĂ« zgjidhje po mendonte grupi BALFIN pĂ«r kĂ«tĂ« situatĂ« pasi projekti i tyre me ndĂ«rtime nĂ« PalasĂ« po vijon tĂ« zgjerohet dhe kĂ«rkesa pĂ«r ujĂ« pritet tĂ« jetĂ« mĂ« e madhe, Mane fillimisht mohoi tĂ« kishte njĂ« probelem tĂ« tillĂ«, mĂ« pas theksoi se ishte detyrĂ« e qeverisĂ« pĂ«r tâi dhĂ«nĂ« zgjidhje.
Ai tha se grupi i tij kishte investuar në një sistem osmozë, pra një mini-impjant desalinizimi, dhe se për momentin i shërbente resortit prurje me rreth 20 litra në sekondë.
âNuk ka njĂ« problem uji nĂ« Green Coast, kemi investuar dhe besoj deri vitin tjetĂ«r kjo çështje Ă«shtĂ« e zgjidhur,â u shpreh fillimisht Mane.
âPor duhet ta theksojmĂ«, kudo nĂ« botĂ« infrastrukturĂ«n nuk e bĂ«n investitori, pra nuk e sjell ujin investitori,â vijoi ai.
âShteti duhet qĂ« ta bĂ«jĂ« atĂ« investim nĂ« çdo mĂ«nyrĂ«, sepse nga mbi 1 miliardĂ« euro investime qĂ« janĂ« bĂ«rĂ« aty nga tĂ« gjithĂ«, shteti duhet tâi kishte paraprirĂ« dhe ta bĂ«nte investimin qĂ« i takon, nĂ« kĂ«tĂ« kuptim ta sjellĂ« ujin nga tĂ« dojĂ«, nga Vlora, nga HĂ«na, nuk na intereson,â theksoi mĂ« tej.
Impianti që përmendi Mane kuptueshëm nuk mjafton për të përmbushur nevojat e një resorti me pishina dhe qindra vila. Ai mund të zbusë mungesën e ujit për nevoja të brendshme, por nuk mund ta zgjidhë plotësisht problemin.
Auditori i UPT gjatë një ore leksioni me sipërmarrësin S.Mane/Citizens.al
Ajo qĂ« qartĂ«sisht Mane pret nga qeveria Ă«shtĂ« njĂ« trajtim preferencial kundrejt komuniteteve si Tragjasi dhe Dukati dhe âprivatizimiâ i burimit tĂ« tyre ujor. Nevoja pĂ«r kapjen e burimeve Ă«shtĂ« njĂ« efekt domino i resorteve tĂ« bregdetit qĂ« ShqipĂ«ria ka nisur ta hasĂ« tashmĂ« qĂ« kĂ«to resorte po masivizohen.
Sigurisht, në aspektin ligjor Mane dhe investitorë të ngjashëm me të kanë të drejtë. Statusi i investitorit strategjik ua garanton mbështetjen me kanalizime dhe furnizim me ujë.
Por me kĂ«tĂ« qasje resorti i tij, qĂ« pĂ«r mĂ« tepĂ«r quhet âGreenâ, nuk qĂ«llon tĂ« jetĂ« aq miqĂ«sor me natyrĂ«n pĂ«rderisa pret tâi gĂ«zohet futjes nĂ« tuba tĂ« burimeve tĂ« lira dhe nga ana tjetĂ«r nuk siguron alternativa dhe zgjidhje tĂ« qenĂ«drueshme.
Kështu, nga historia e sipërmarrjeve të Manes na takon ta themi dhe diskutojmë që ajo është një lloj rezultati i fuqisë së influencave ekonomike përballë brishtësisë së institucioneve shqiptare për të balancuar interesat private me ato publike.
Në këtë kontekst, nëse hapësirat e universiteteve nuk ruajnë qasjen kritike, rrezikojnë të kthehen në një terren rekrutimi për vizionin e biznesit, duke u larguar nga ideja e të qenit laboratorë të ideve që vënë në pikëpyetje vetë këtë model zhvillimi.
NjĂ« âtop betoniâ 20-katĂ«sh do tĂ« zĂ«rĂ« vendin e Pallatit tĂ« Sportit âAsllan Rusiâ. Ky Ă«shtĂ« koncepti fitues i garĂ«s sĂ« zhvilluar nga Korporata e Investimeve Shqiptare (KISH) pĂ«r ârijetĂ«ziminâ e njĂ« prej simboleve urbane dhe sportive tĂ« TiranĂ«s.
Fituesi, konsorciumi mes studios holandeze MRVDV (Winy Maas, Jacob van Rijs dhe Nathalie de Vries) dhe kompanive Trema Tech, Albanian Capital Group dhe BCN Investements, do të ndërtojë një qendër gjysmë-publike që bashkon sportin me funksione tregtare dhe kullë banimi: e njëjta logjikë që qeveria ka ndjekur edhe në projekte të tjera të ngjashme.
Pas stadiumeve âQemal Stafaâ e âSelman StĂ«rmasiâ si dhe stadiumet nĂ« DurrĂ«s, Korçë e VlorĂ«, âAsllan Rusiâ bĂ«het shembulli mĂ« i fundit i shndĂ«rrimit tĂ« hapĂ«sirave publike sportive nĂ« prona private nĂ«n petkun e âzhvillimit urbanâ.
Konkursi dhe gara e KISH
Konkursi për Pallatin e Sportit u mbajt në ambientet e ish-Hotel Dajtit, katër muaj pasi KISH kishte hapur thirrjen. Ai synonte përzgjedhjen e projektit dhe investitorit më të përshtatshëm për transformimin e godinës së ndërtuar në vitin 1963 në një qendër multifunksionale gjysmë-publike.
Propozimi i MVRDV/Citizens.al
Ashtu si në konkurset e tjera të KISH, juria u kryesua nga Kryeministri Edi Rama, me anëtarë Blendi Gonxhen, si ministër i Turizmit, Kulturës dhe Sportit, Fidel Ylli si kryetar i Komitetit Olimpik Kombëtar Shqiptar, Elira Kokona nga KISH, Adelajda Roka nga AZHT dhe Adelina Greca nga AKPT.
Në përbërje ishin gjithashtu arkitektë të njohur ndërkombëtarë si Manuelle Gautrand, Christian Kerez, Todd Saunders, Simon Battisti dhe Joao Luis do Rosario Carrilho da Garca.
Në garën finale qenë kaluar gjashtë ekipe ndërkombëtare me pjesëmarrje të studiove shqiptare dhe të huaja:
Alko Impex Construction me Kengo Kuma & Associates;
Trema Tech me MVRDV;
BAMI Holding me Archea Associati;
BE-IS me Chybik + Kristof dhe Destil Creative Hub;
PROGEEN me Sauerbruch Hutton dhe artistin Anri Sala;
TABI Construction me Perrault Architecture dhe Enea Landscape Architect.
Në fazën e parë të konkursit qenë dorëzuar 11 projekt-propozime, të cilat u vlerësuan me pikëzim sipas kritereve teknike dhe konceptuale.
Sipas dokumenteve tĂ« KISH, dy ekipe â âPROGEEN + Sauerbruch Huttonâ dhe âTABI Construction + Perrault Architectureâ â morĂ«n pikĂ« tĂ« barabarta, duke ndarĂ« vendin e pestĂ«.Â
Kjo barazi shtoi një vend shtesë në listën e finalistëve, që zakonisht është me vetëm 5 konkurrentë dhe shpërblehet me një total prej 200,000 eurosh.
NdĂ«rkohĂ«, njĂ« nga aplikantĂ«t, i cili mĂ« pas rezultoi fituesi, â âTrema Techâ nĂ« bashkĂ«punim me MVRDV â u kualifikua fillimisht me kusht, pĂ«r shkak tĂ« mungesĂ«s sĂ« pasqyrave financiare tĂ« audituara.
Pas plotësimit të dokumentacionit, ky ekip u pranua përfundimisht në fazën e dytë, duke konsoliduar listën përfundimtare të finalistëve.
Propozimi i MVRDV/Citizens.al
I njohur fillimisht me emrin Partizani, e pas viteve 90-tĂ« me emrin e âVolejbollistit tĂ« Shekullitâ, âAsllan Rusiâ, Pallati i Sportit pritet tashmĂ« tĂ« shembet pĂ«rfundimisht pĂ«r tâi lĂ«nĂ« vendin njĂ« godine masive betoni, qĂ« sipas MVRVD-sĂ« frymĂ«zohet nga njĂ« top basketbolli.
Projekti i ri do tĂ« pĂ«rfshijĂ« njĂ« arenĂ« sportive multifunksionale me rreth 6 mijĂ« spektatorĂ«, ambiente VIP, zyra pĂ«r media, hapĂ«sira pĂ«r trajtime mjekĂ«sore dhe salla trajnimi pĂ«r federatat e ndryshme sportive si basketbolli, volejbolli, hendbolli, peshĂ«ngritja, mundja, gjimnastika, pingpongu, boksi dhe taekwondo-ja. Por pĂ«rveç kĂ«saj, edhe 26,500 metra katrorĂ« ndĂ«rtim me âfunksion tĂ« pĂ«rzierâ rezidencial dhe tregtar.
Shembja e Pallatit tĂ« Sportit âAsllan Rusiâ pĂ«r tâu zĂ«vendĂ«suar nga njĂ« kompleks 20-katĂ«sh shĂ«non njĂ« tjetĂ«r kthesĂ« tĂ« politikĂ«s urbane qĂ« âshetâ trashĂ«giminĂ« sportive pĂ«r interesa ndĂ«rtimi.
NĂ« vend tĂ« njĂ« hapĂ«sire qĂ« i shĂ«rbente komunitetit, Tirana do tĂ« fitojĂ« njĂ« tjetĂ«r âmonument betoniâ, ku sporti âvarrosetâ nĂ«n fasadĂ«n e modernitetit.
NdĂ«rsa MVRVD shton nĂ« portofolin e saj njĂ« tjetĂ«r projekt masiv nĂ« ShqipĂ«ri, pas masterplanit pĂ«r zonĂ«n e DigĂ«s sĂ« Liqenit Artificial, sheshit âSkĂ«nderbejâ, stadiumit âNiko Dovanaâ, qendrĂ«s tregtare Toptani, kullĂ«s âDowntown One Tiranaâ, kullĂ«s âSkanderbeg Buildingâ dhe rijetĂ«zimit tĂ« âPiramidĂ«sâ.
Bashkimi i studiove tĂ« udhĂ«hequra nga arkitekti danez Bjarke Ingels u zgjodh tĂ« dielĂ«n pĂ«r tĂ« hartuar masterplanin qĂ« do tĂ« transformojĂ« njĂ« pjesĂ« tĂ« kodrave tĂ« PetrelĂ«s nĂ« tĂ« ashtuquajturin âPark i Besimitâ.
Por, si shumë nisma të fundit të qeverisë, edhe kjo ndërhyrje u shty përpara pa transparencë dhe pa qëllime të qarta zhvillimi. Ndërkohë, një pjesë e projektit i mbivendoset Zonës së Mbrojtur të Përsqopit, një nga sitet më të rëndësishme të trashëgimisë ilire në Shqipëri.
Përzgjedhja u bë pas një konkursi të thirrur që në mars nga Korporata e Investimeve Shqiptare (KISH) dhe Agjencia Kombëtare e Planifikimit të Territorit (AKPT). Tridhjetë studio paraqitën koncepte, 12 prej të cilave u kualifikuan për në fazën e dytë dhe u prezantuan këtë fundjavë.
Projekti që mori besimin e jurisë, ishte ai i ekipit të kryesuar nga Bjarke Ingels në bashkëpunim me SON Engineering & Construction, Future City, Edoardo Tresoldi, Arton Poro, Systematica, Zyhdi Teqja, RWDI Anemos dhe Imam Gazmend Aga.
Juria përbëhej nga 13 anëtarë, mes tyre, vetë kryeministri Edi Rama, si dhe përfaqësueset e institucioneve organizuese Adelajda Roka (AZHT) dhe Elira Kokona (KISH). Në juri u përfshi edhe kuratorja Anneke Abhelakh, që përfaqësoi Shqipërinë në Bienalen e Arkitekturës së Venecias 2025.
Ngjashëm me konkurset e tjera të KISH, grupi fitues dhe katër finalistët u vlerësuan me një total prej 200,000 euro shpërblim.
Projekt i ri me ide të vjetër
Koncepti pĂ«r âParkun e Besimitâ nuk Ă«shtĂ« i ri. NĂ« mandatin e parĂ« tĂ« qeverisĂ« Rama, kĂ«shtu u quajt konkursi ndĂ«rkombĂ«tar qĂ« u zhvillua nĂ« periudhĂ«n tetor-nĂ«ntor 2015.
Konkursi, i cili parashikonte ndĂ«rtimin e njĂ« mozaiku me parqe, kryesisht pĂ«rgjatĂ« Bulevardit âDĂ«shmorĂ«t e Kombitâ, u fitua nga studioja holandeze UNLAB. Koncepti i tyre e kthente PiramidĂ«n nĂ« ambasadĂ« tĂ« kulturĂ«s evropiane me zyra dhe hapĂ«sira pĂ«r evente publike tĂ« gĂ«rshetuara kĂ«to me shumllojshmĂ«ri gjelbĂ«rimi.
Renderë të propozimit të BIG për Parkun e Besimit/Citizens.al
Por projekti i tyre nuk u zbatua kurrë. Në vend të tij, qeveria dhe Bashkia Tiranë i zhvendosën prioritetet dhe Piramida iu dha holandezëve të tjerë të MVRDV-së, studio e cila e ktheu ndërtesën në një hapësirë me koncept krejt tjetër, duke zbehur tërësisht idenë e mëparshme.
Koncepti i parkut sot, pra dhjetë vite më vonë, sipas ekipit të Bjarke Ingels që fitoi konkursin, shtrihet në një sipërfaqe prej 21 hektarë kodra të Petrelës pranë luginës së Erzenit. Zona përfytyrohet si hapësirë që bashkon në një vend simbolet e pesë besimeve fetare në Shqipëri.
Projekti synon tĂ« krijojĂ« shtigje tematike qĂ« pasqyrojnĂ« elementĂ« nga shkrimet e shenjta, nga objektet e kultit deri te bimĂ«t me domethĂ«nie fetare, ndĂ«rsa tĂ« gjitha rrugĂ«t do tĂ« bashkohen te njĂ« âMuze Kujteseâ, kushtuar viktimave tĂ« persekutimit fetar gjatĂ« diktaturĂ«s.
Brenda parkut pritet tĂ« ndĂ«rtohen 100 objekte tĂ« pĂ«rshkruara si âstreha mikpritĂ«seâ, apo dhe hapĂ«sira pĂ«r evente deri nĂ« 500 persona, si dhe restorante qĂ« do tĂ« ofrojnĂ« gatime tradicionale tĂ« çdo komuniteti fetar.
Projekti parashikon gjithashtu banjo termale dhe zona ekologjike, duke synuar tĂ« presĂ« rreth 30 mijĂ« vizitorĂ« nĂ« vit. NĂ« prezantimin e projektit fitues, kryeministri Rama e cilĂ«soi nismĂ«n âkrenari kombĂ«tareâ dhe tha se âtĂ« tilla parqe duhet tĂ« ketĂ« mĂ« shumĂ« se njĂ« nĂ« vendâ.
Renderë të propozimit të BIG për Parkun e Besimit/Citizens.al
Në Shqipëri, Bjarke është i njohur për projektin e Teatrit të ri Kombëtar dhe kullat Pixel Tower (në qendër, Fusha shpk) dhe Gateway Tower (te terminali i autobusëve, Pajtoni Group). Përvoja e projekteve të tij nuk është aq miqësore me publiken.
Rikthimi i âParkut tĂ« Besimitâ,por nĂ« njĂ« zonĂ« jashtĂ« kryeqytetit, nĂ« kodrat e PetrelĂ«s, ngre pyetje pĂ«r qĂ«llimin e kĂ«saj qasjeje urbane. NĂ«se vĂ«rtetĂ« synohet forcimi i identitetit kulturor dhe fetar i vendit, si u pĂ«rzgjodh ky sit, a e pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« vĂ«rtetĂ« kĂ«tĂ« qĂ«llim kodrat e PetrelĂ«s? Pse jo kodrat e KrujĂ«s, pĂ«r shembull, Laçit, Beratit etj.
Sigurisht, argumentet mund të ishin të shumta, por kriteret përjashtuese të zonave të tjera nuk kanë qenë të qarta në thirrjen e KISH-it. Njësoj nuk kanë qenë të qarta garancitë për zonat e mbrojtura dhe që trualli nuk do të përdoret për qëllime tregtare.
Në këtë pikë, Petrela është zonë e lakmuar për investime rezidenciale duke qenë pranë zonave të zhvilluara masivisht me projekte të tilla si perimetri Mjull-Bathore-Lundër-Mullet.
Ana e errët e idesë së parkut
KISH, që udhëhoqi procesin e zhvillimit të 21 hektarëve në kodrat e Petrelës, është bërë një nga mjetet më të fuqishme të qeverisë për të administruar dhe zhvilluar prona publike përmes partneriteteve me privatin.
Deri më sot KISH ka hapur 16 thirrje, një pjesë të së cilave Citizens.al i ka trajtaur gjerësisht me artikuj dhe analiza.
Në shumicën e thirrjeve, në shmangie të kontrollit dhe llogaridhënies parlamentare, ka pasur mungesë transparence mbi mënyrën e vlerësimit dhe vendimmarrjes për dhënien në përdorim të pasurive shtetërore në rrezik përvetësimi nga privati.
Harta e zhvillimit të zonës ku shikohet qartë zona arkeologjike/KISH
NgjashĂ«m duket se po ndodh edhe me rastin e âParkut tĂ« Besimitâ. KĂ«shtu, pas sportit â ku çdo stadium i qyteteve tĂ« mĂ«dha shqiptare pritet tĂ« jetĂ« me kulla â qeveria duket se po kthen edhe âanĂ«n shpirtĂ«roreâ nĂ« incentivĂ« pĂ«r projekte zhvillimi, projekte qĂ« ushqejnĂ« kryesisht portofolet e arkistarĂ«ve.
Pa diskutime publike, apo konsultime me komunitetin lokal KISH ka përfshirë në sitin e parkut të propozuar edhe tetë parcela toke private me një sipërfaqe 4.5 hektarë.
Sigurisht, pronarĂ«t mund tĂ« shpronĂ«sohen, apo dhe tĂ« dĂ«mshpĂ«rblehen nga kufizimi i mundĂ«sisĂ« sĂ« zhvillimit. Por formula qĂ« ka pĂ«rdorur deri mĂ« tani KISH â partneriteti me privatin â nuk i siguron banorĂ«t se askush tjetĂ«r nuk do tĂ« pĂ«rfitojĂ« nga pronat e tyre nĂ« tĂ« ardhmen nga masterplani qĂ« do tĂ« punojĂ« bashkimi i studiove tĂ« drejtuara nga Bjarke Ingels.
Por shqetësimi më serioz lidhet me ndikimin mbi trashëgiminë arkeologjike.
Dokumentet e konkursit pranojnë se një pjesë e territorit të propozuar mbivendoset me Zonën e Mbrojtur të Mureve Antike dhe Varrit të Përsqopit, një nga sitet më të rëndësishme ilire në Shqipëri.
Në këtë hapësirë ndodhen rrënojat e qytetit antik të Përsqopit (Brysaka), një vendbanim i shekullit IV p.K., që sipas arkeologut Neritan Ceka, ka qenë rezidencë e mbretit ilir Glauk dhe vendstrehim i diskutueshëm i Pirros së Epirit në fëmijëri.
Varri monumental i Persqopit/KISH
PĂ«rsqopi pĂ«rmban mure ciklopike disa metra tĂ« larta, njĂ« varr monumental, rrĂ«noja banesash dhe njĂ« sistem antik furnizimi me ujĂ« â njĂ« kompleks arkeologjik i rrallĂ« qĂ«, sipas ekspertĂ«ve, kĂ«rkon mbrojtje tĂ« rreptĂ« nga çdo ndĂ«rhyrje masive ndĂ«rtimore apo turistike.
MegjithatĂ«, ruajtja e sitit u la nĂ« dorĂ« tĂ« vetĂ« pjesĂ«marrĂ«sve tĂ« konkursit, pa asnjĂ« protokoll ligjor detyrues pĂ«r mbrojtjen e trashĂ«gimisĂ«. NjĂ« qasje e tillĂ« rrezikon ta kthejĂ« arkeologjinĂ« nĂ« element dekorativ tĂ« njĂ« projekti urban, duke e rrezikuar ta minimizojĂ« nĂ«n pretekstin e âharmonisĂ« ndĂ«rfetareâ.
NĂ« mungesĂ« tĂ« transparencĂ«s mbi financimin, pronĂ«sinĂ« dhe garancitĂ« ligjore, âParku i Besimitâ mbetet mĂ« shumĂ« njĂ« narrativĂ« estetike sesa njĂ« projekt i besueshĂ«m zhvillimi. Fundja, ideja e 10 viteve mĂ« parĂ« u harrua nĂ« letĂ«r. Gjasat janĂ« tĂ« ndodhĂ« e njĂ«jta gjĂ« dhe me versionin e dytĂ«.
Por, pĂ«rballĂ« precedentĂ«ve tĂ« tjerĂ« â ku hapĂ«sira tĂ« ndryshme publike janĂ« kthyer zona ndĂ«rtimi me pĂ«rfitues privatĂ«t â projekti i PetrelĂ«s e lĂ« tĂ« hapur edhe tĂ« njĂ«jtin pĂ«rfundim. NĂ« kĂ«tĂ« kontekst, nĂ« diskutim pĂ«r tĂ« ardhmen do tĂ« jetĂ« sa prej kĂ«tij parku do tâi pĂ«rkasĂ« publikut dhe sa do tâi shĂ«rbejĂ« njĂ« tjetĂ«r cikli zhvillimi urban pa llogaridhĂ«nie?
Grupi Kastrati nisi dhe vazhdoi zgjerimin e ish-hotelit Sheraton pa leje. Citizens.al dëshmon se autoritetet mbyllën sytë përballë punimeve që nisën në vitin 2019, ndërkohë që lejet e ndërtimit u miratuan në periudhën 2021-2022.
Një histori aspak transparente
Zyrtarisht, më datë 8 nëntor 2019, grupi Kastrati siguroi nga qeveria leje zhvillimi për të zgjeruar godinën e hotelit MAK Albania (ish-Sheratoni).
Por leja e zhvillimit nuk të jep të drejtë të ndërtosh. Ajo vetëm përcakton në parim se sa dhe si mund të ndërtohet në një truall: intensiteti, volumetria maksimale, numri i kateve dhe distancat nga kufijtë.
E drejta pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar mundĂ«sohet vetĂ«m nga leja e ndĂ«rtimit, e cila nĂ« kĂ«tĂ« rast â sipas procedurave tĂ« deleguara nga qeveria â do tĂ« jepej nga Bashkia TiranĂ«.
Leja e ndërtimit miraton projektin teknik, arkitekturën dhe zbatimin konkret brenda kushteve të lejes së zhvillimit. Ajo i jepet ndërtuesve vetëm pas pagesës së taksës së ndikimit mbi infrastrukturë.
Por, pamjet satelitore dhe evidentimet në terren tregojnë se vinçi ishte ngritur në anë të ish-hotelit Sheraton (2019), ndërsa kantieri për tre nga katër zonat e zhvillimit (Zona B, C dhe D) ishte hapur shumë më përpara se bashkia të jepte lejet.
Citizens.al ka mësuar se zyrtarisht grupi Kastrati aplikoi për leje më 6 maj 2021 dhe Bashkia Tiranë ia miratoi atë më 6 korrik 2021 (për Zonat A, B, pati rishikim leje më 10 nëntor 2022) dhe 20 qershor 2022 (për Zonat C, D).
Kjo mospërputhje kohore mes punimeve faktike dhe lejeve të dhëna mund të jetë një nga arsyet se përse grupi Kastrati nuk vendosi në asnjë moment tabelë njoftuese për punimet në kantier.
Ndërtimi i nisur me një leje zhvillimi të dhënë nga Këshilli Kombëtar i Territorit në nëntor 2019, parashikonte kompleks të integruar për hoteleri, rezidenca dhe zyra.
Por nĂ« qershor 2021 ndryshimet e projektit rritĂ«n ndjeshĂ«m sipĂ«rfaqen e ndĂ«rtimit mbi tokĂ« â nga 69,665 mÂČ nĂ« 108,827 mÂČ â dhe numrin e kateve nga maksimalisht 13 nĂ« 15.
Rritja e intensitetit të ndërtimit u shoqërua me një mungesë të theksuar transparence.
Kështu në lejen e rishikuar parashikohej edhe thellimi me nga një kat nën tokë, deri në 5 kate. Por, në periudhën e rishikimeve, grupi Kastrati kishte përparuar ndjeshëm me ndërtimin.
Pamjet me dron të periudhës shkurt-dhjetor 2021 tregojnë se në zonat B, C dhe D puna kishte ecur deri në plotësimin e strukturës karabina duke dalë deri në 14 kate mbi tokë.
Në të njëjtën periudhë kur ndërtimi po niste, apo po vijonte pa leje, grupi Kastrati shpallte publikisht marrëveshje me emra të mëdhenj ndërkombëtar të fushës së hotelerisë si Hyatt (dhjetor 2018) dhe Hilton (shkurt 2021), duke e reklamuar projektin si një zhvillim me rëndësi strategjike për imazhin urban dhe turistik të Tiranës.
Sipas raportimeve zyrtare, brenda vitit 2019, Hyatt thuhej se do të hapte filial të sajin në një nga gjashtë kullat që grupi Kastrati po projektonte anash MAK Albanias. Ngjashëm, parashikonte Hilton brenda vitit 2023.
Ndërhyrjet në terren sipas zonave të zhvillimit, imazh GIF/Citizens.al
Por, asnjë nga këto hotele nuk është hapur ende, edhe pse afatet e premtuara kanë kaluar me disa vite. Hyatt, së fundmi figuron me vit të përditësuar (2026 në uebfaqen e grupit Kastrati), ndërsa për Hilton nuk ka data zyrtare.
Citizens.al iu drejtua për koment zyrave qendrore të markave në fjalë, por nuk mori përgjigje.
KĂ«to vonesa me shtrirje tĂ« gjata nĂ« kohĂ« ngrenĂ« pikĂ«pyetje mbi seriozitetin e marrĂ«veshjeve dhe i japin peshĂ« dyshimit se ato mund tĂ« jenĂ« pĂ«rdorur mĂ« shumĂ« pĂ«r imazh, influencĂ« apo dhe mbulesĂ« legjitimuese pĂ«r âtolerancĂ«nâ nga autoritetet publike nĂ« ndĂ«rtimin pa leje.
Citizens.al iu drejtua edhe studiove të arkitekturës Archea dhe X-Plan për të mësuar nëse ato vijojnë të jenë të përfshira në projekt, por nuk mori përgjigje.
Taksat e infrastrukturës dhe mungesa e kontrollit
Një tjetër aspekt i errët në këtë çështje është pagesa e taksave për infrastrukturën.
Grupit Kastrati rezulton tâi jenĂ« caktuar dy taksa me vlerĂ« totale rreth 183 milionĂ« lekĂ« (rreth 1.6 milionĂ« euro) â njĂ« prej 138 milionĂ« lekĂ«sh nĂ« lejen e vitit 2021 dhe njĂ« tjetĂ«r prej 45 milionĂ« lekĂ«sh nĂ« lejen e vitit 2022.
Bashkia Tiranë refuzoi të sqaronte kur është bërë pagesa e kësaj takse dhe sa ishte taksa për lejen e zonave C dhe D.
NdĂ«rkohĂ«, edhe pse bashkia miratoi lejet vetĂ«m pas aplikimeve formale nĂ« 2021-22, Inspektorati i Mbrojtjes sĂ« Territorit (IMT) nuk ka ndĂ«rmarrĂ« asnjĂ« kontroll apo procedim pĂ«r ndĂ«rtim pa leje nĂ« dy vite tĂ« punimeve.Â
NĂ« njĂ« pĂ«rgjigje pĂ«r Citizens.al, IMT u justifikua se pĂ«r projektin e MAK Albanias ânuk ka pasur asnjĂ« ankesĂ« apo kallĂ«zim penalâ, duke lĂ«nĂ« tĂ« kuptohet se pa presion publik apo denoncime formale, ndĂ«rtimet mund tĂ« rrĂ«shqasin jashtĂ« kontrollit ligjor, sidomos kur pas tyre janĂ« grupe tĂ« mĂ«dha ekonomike.
Pas ish-Hotel Sheratonit, që dikur i përkiste grupit të investitorëve kuvajtianë, MAK Albania, në lojë u përfshinë një sërë kompanish të lidhura me Kastratin: Kastrati Residences, Kastrati Hotels & Tower dhe Kastrati Construction.
Kastrati Residences, dhjetor 2021/Pamje me dron Gogla.al
Në projektin fillestar u përfshi edhe Mak Elite Offices, një kompani nën grupin Balfin, që u pezullua dhe çregjistrua pak përpara se të sigurohej leja e dytë e zhvillimit.
Por, kullat e Kastratit te ish-Hotel Sheraton nuk janĂ« vetĂ«m njĂ« histori betoni dhe xhami. Ato janĂ« shembull i qartĂ« i investimeve qĂ« bĂ«hen nĂ« mungesĂ« llogaridhĂ«nie dhe kontrolli: ndĂ«rtohet pa leje dhe me ndryshime projekti ku shumĂ«fishohet sipĂ«rfaqja, e gjitha ânĂ«n hundĂ«nâ e institucioneve qĂ« nuk bĂ«jnĂ« detyrĂ«n.
PĂ«rkundĂ«r kĂ«tij rasti, qytetarĂ« tĂ« thjeshtĂ« apo dhe sipĂ«rmarrĂ«s tĂ« vegjĂ«l, kanĂ« ndjerĂ« vazhdimisht âdorĂ«n e hekurtâ tĂ« autoriteteve nĂ« luftĂ«n e deklaruar ndaj ândĂ«rtimeve informaleâ. Ky rast tregon se politika ka qenĂ« dhe mbetet me dy standarde.
Citizens.al iu drejtua zyrtarisht grupit për koment mbi nisjen e ndërtimit përpara marrjes së lejeve përkatëse, mungesës së tabelës njoftuese si dhe çështjet e tjera të diskutueshme rreth projektit.
Pyetjet iu përcollën si në adresat zyrtare, ashtu edhe direkt te drejtuesja e PR dhe Marketingut. Por, deri në momentin e publikimit, nuk kemi pasur përgjigje.
Astrit Kalaja, gjyqtar i GjykatĂ«s sĂ« Apelit nĂ« TiranĂ«, humbi jetĂ«n tĂ« hĂ«nĂ«n pas njĂ« sulmi me armĂ« nĂ« sallĂ«n e gjyqit. Autori i dyshuar, Elvis Shkambi dhe xhaxhai i tij Gjon Shkambi â palĂ« nĂ« njĂ« çështje pronĂ«sie qĂ« po gjykohej nga Kalaja â u arrestuan pas ngjarjes.
Bashkë me ta u arrestua dhe roja i sigurisë së gjykatës teksa dy persona të tjerë u plagosën gjatë sulmit.
Autoritetet po hetojnë motivet e plota të autorit, i cili dyshohet se veproi për hakmarrje teksa vendimi gjyqësor u dha kundër familjes Shkambi.
Ngjarja tronditi opinionin publik duke ngritur alarmin për sigurinë e magjistratëve dhe punonjësve të drejtësisë.
Trupat gjyqĂ«sore dhe ato tĂ« prokurorisĂ«, tĂ« tĂ« gjitha niveleve, e kanĂ« pĂ«rshkruar vrasjen si âgoditje ndaj shtetit tĂ« sĂ« drejtĂ«sâ dhe âkĂ«rcĂ«nim serioz ndaj pavarĂ«sisĂ« sĂ« sistemitâ. QĂ«ndrim tĂ« ngjashĂ«m mbajti dhe prezenca e Bashkimit Evropian, teksa politika shmangu pĂ«rgjegjĂ«sinĂ«.
Drejtësia, reagime në solidaritet dhe alarm
Institucionet kryesore tĂ« drejtĂ«sisĂ« reaguan ashpĂ«r ndaj vrasjes sĂ« gjyqtarit Kalaja. NĂ« njĂ« deklaratĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t, trupa gjyqĂ«sore e GjykatĂ«s sĂ« Apelit shprehu âdhimbje, por dhe vendosmĂ«ri pĂ«r tĂ« mos u tremburâ, duke theksuar se âdrejtĂ«sia do tĂ« vazhdojĂ« tĂ« shĂ«rbejĂ« me dinjitet dhe paanshmĂ«riâ.
Në një reagim ku dënoi ngjarjen, Prokurori i Përgjithshëm njoftoi se i kishte kërkuar Prokurorisë së Tiranës, të kryejë hetim të shpejtë dhe të plotë të ngjarjes në bashkëpunim me policinë. Por çështja po hetohet edhe nga Prokuroria e Posaçme SPAK, e cila ka marrë në shqyrtim procedurat e ndjekura për masat e sigurisë.
KĂ«shilli i LartĂ« GjyqĂ«sor (KLGJ), i mbledhur posaçërisht pas ngjarjes, e cilĂ«soi vrasjen âsulm ndaj themeleve tĂ« shtetit tĂ« sĂ« drejtĂ«sâ dhe theksoi se âpavarĂ«sia dhe siguria e gjyqtarĂ«ve janĂ« gurĂ« themeli nĂ« funksionimin e drejtĂ«sisĂ«â.
Avokati i Popullit shkoi mĂ« tej, duke e pĂ«rshkruar ngjarjen si ânjĂ« nga mĂ« tĂ« paprecedentat nĂ« historinĂ« e drejtĂ«sisĂ« shqiptareâ. NĂ« reagim u theksua se mungesa e sigurisĂ«, ngarkesa e tepruar dhe kultura e mosrespektit ndaj gjykatave kanĂ« krijuar njĂ« terren ku drejtĂ«sia âushtrohet nĂ«n frikĂ«â.
Gjykata e LartĂ« e cilĂ«soi âsinjal alarmi pĂ«r gjendjen e sigurisĂ« dhe tĂ« infrastrukturĂ«s sĂ« gjykatave shqiptareâ. NĂ« deklaratĂ«n e saj, ajo paralajmĂ«roi se âçdo formĂ« denigrimi apo pĂ«rbuzjeje ndaj figurĂ«s sĂ« gjyqtarit cenon autoritetin e drejtĂ«sisĂ« dhe besimin publik nĂ« shtetin ligjorâ.
Inspektori i LartĂ« i DrejtĂ«sisĂ« (ILD) çmoi gjithashtu si tĂ« rĂ«ndĂ«sishme sigurinĂ« pĂ«r tĂ« garantuar sistemin. ILD apeloi qĂ« çdo instancĂ« shtetĂ«rore âtĂ« angazhohet pĂ«r tĂ« garantuar paprekshmĂ«rinĂ« e çdo pĂ«rfaqĂ«suesi qĂ« ushtron detyrĂ«n nĂ« emĂ«r tĂ« ligjitâ.
Edhe Gjykata Kushtetuese e quajti vrasjen âsulm ndaj parimeve tĂ« drejtĂ«sisĂ« dhe shtetit tĂ« sĂ« drejtĂ«sâ, duke kĂ«rkuar veprime tĂ« menjĂ«hershme pĂ«r mbrojtjen fizike e institucionale tĂ« gjyqtarĂ«ve.
NdĂ«rkohĂ«, Gjykata e Posaçme pĂ«r Korrupsionin dhe Krimin e Organizuar (GJKKO) e quajti vrasjen e gjyqtarit Kalaja âkĂ«rcĂ«nim serioz ndaj pavarĂ«sisĂ« sĂ« gjyqĂ«sorit dhe besimit qytetar nĂ« drejtĂ«siâ. Ajo kĂ«rkoi qĂ« siguria e magjistratĂ«ve tĂ« shihet si âdomosdoshmĂ«ri pĂ«r funksionimin normal tĂ« sistemit demokratikâ.
Qeveria dhe opozita: Retorikë me mungesë përgjegjësie
Reagimet nga qeveria dhe opozita, edhe pse të forta në ton, kanë ndjekur një model të njohur tashmë të komunikimit pas krizave, ku deklaratat mbeten në nivel simbolik në rrjetet sociale, ndërsa përgjegjësia institucionale mungon.
Presidenti Bajram Begaj dhe Kryeministri Edi Rama e dĂ«nuan aktin si âsulm ndaj drejtĂ«sisĂ«â, ngjashĂ«m dhe Ministri i DrejtĂ«sisĂ« Besfort Lamallari apo dhe Ministrja e Brendshme Albana Koçiu.
Por, në thelb, asnjë prej reagimeve nuk adresoi përgjegjësinë konkrete për dështimin e mekanizmave të sigurisë brenda ambienteve të gjykatave.
Kryeministri Rama ia atribuoi problemin âzgjedhjes mes policish private nĂ« emĂ«r tĂ« pavarĂ«sisĂ« sĂ« gjyqĂ«soritâ, duke zhvendosur barrĂ«n e pĂ«rgjegjĂ«sisĂ« tek vetĂ« sistemi i drejtĂ«sisĂ«.
Ministrat Lamallari dhe Kociu pĂ«rsĂ«ritĂ«n tĂ« njĂ«jtin ârefrenâ, duke pĂ«rjashtuar kompetencat e policisĂ« âpĂ«r kontrollin e hyrje-daljeve nĂ« gjykataâ, dhe duke theksuar nevojĂ«n pĂ«r ârishikim tĂ« sistemit tĂ« sigurisĂ« sĂ« gjykataveâ. NĂ« asnjĂ« prej reagimeve qeveritare nuk u pĂ«rmend pĂ«rgjegjĂ«sia konkrete e qeverisĂ« pĂ«r standardet e sigurisĂ« nĂ« godinat publike.
Nga ana tjetĂ«r, forca kryesore e opozitĂ«s, e drejtuar nga Sali Berisha, e lexoi ngjarjen si provĂ« tĂ« âkontrollit tĂ« rendit nga krimiâ dhe si simptomĂ« tĂ« âpasigurisĂ« qĂ« sundon nĂ« vendâ, por pa shpjeguar asnjĂ« masĂ« konkrete qĂ« do tĂ« kĂ«rkonte ndryshe.
Më kritike u shfaqën forcat e reja politike, si Lëvizja Bashkë dhe Lëvizja Shqipëria Bëhet, të cilat kërkuan përgjegjësi institucionale dhe i lidhën ngjarjet e dhunshme me klimën politike që ka nxitur fyerjet dhe delegjitimimin publik të gjyqtarëve nga vetë Kryeministri.
NĂ« kĂ«tĂ« mori reagimesh, u dĂ«gjua shumĂ« pĂ«r âforcĂ«n e ligjitâ dhe âvijat e kuqeâ, por pak pĂ«r arsyet pse shteti dĂ«shtoi tĂ« mbrojĂ« njĂ« gjyqtar brenda njĂ« salle gjyqi. Kjo reflekton thellĂ« mungesĂ«n e kulturĂ«s sĂ« pĂ«rgjegjĂ«sisĂ«.
Gjyqtari Astrit Kalaja kishte një karrierë të gjatë në sistemin e drejtësisë. Ai qe emëruar fillimisht në Gjykatën e Shkodrës në vitin 1993 ku pas vitit 2004 pati ushtruar detyrën e gjyqtarit të Apelit për rreth dhjetë vite. Pas vitit 2023 qe transferuar në Apelin e Tiranës teksa kishte kaluar me sukses vetingun.
ShtatĂ« vite mĂ« parĂ« Bashkia e TiranĂ«s premtoi se zona e ish-GardĂ«s sĂ« RepublikĂ«s do tâi bashkohej Parkut tĂ« Madh tĂ« Liqenit Artificial si hapĂ«sirĂ« e gjelbĂ«rt. Por sot zona Ă«shtĂ« njĂ« kantier i madh ndĂ«rtimi.
Aty pritet të ngrihen tre godina 8-11-35-katëshe: Qendra Kombëtare e Kulturës për Fëmijë (QKKF), Biblioteka Kombëtare dhe kulla e grupit Nova.
Historia e kalimit nga ai premtim te ndërtimi masiv zbulon modelin se si tjetërsohen pronat publike në Tiranë: me plane të personalizuara, projektues të përzgjedhur dhe lidhje të dyshimta me aktorë të fuqishëm ekonomikë.
Si u harrua premtimi për park?
NĂ« tetor 2018, kryebashkiaku Erion Veliaj deklaroi se trualli i ish-GardĂ«s do tâi bashkohej Parkut tĂ« Liqenit. Ai pĂ«rjashtoi ndĂ«rtimet nga kjo zonĂ« dhe theksoi se asnjĂ« kullĂ« nuk do tĂ« ndĂ«rtohej aty.
Por dy vite mĂ« vonĂ«, nĂ« gusht 2020, Veliaj miratoi Planin e Detajuar Vendor (PDV) TR/169 qĂ« i hapi rrugĂ« ndĂ«rtimeve âderi nĂ« 18+2 kateâ.
Sugjerimi nuk u vu në diskutim nga asnjë autoritet publik. Përkundrazi, u caktua një ekspert vlerësimi dhe ai u miratua nga qeveria më 23 shtator 2020. E gjitha në një kohë rekord prej vetëm 28 ditësh punë!
Tre muaj mĂ« pas, nĂ« dhjetor 2020, qeveria dha leje pĂ«r ndĂ«rtimin e njĂ« hoteli 14 katĂ«sh nĂ« parcelĂ«n e kĂ«mbyer. Projektuesit e hotelit â i cili nĂ« vitin 2024 u bĂ« me leje tĂ« re pĂ«r godinĂ« 35-katĂ«she â ishin studiot qĂ« hartuan PDV-nĂ« dhe sugjeruan pikĂ«risht kĂ«mbimin e pronĂ«s: XDGA dhe iRI.
PesĂ« vite pas kĂ«mbimit tĂ« pronave, parkingu nĂ«ntokĂ«sor nĂ« hyrje tĂ« parkut nuk Ă«shtĂ« ndĂ«rtuar. As aksi i ri qĂ« supozohej tĂ« lidhte rrugĂ«t âIbrahim Rugovaâ dhe âDora DâIstriaâ nuk Ă«shtĂ« pĂ«rfunduar.
Nxitimi i institucioneve për të këmbyer pronat duket se i shërbeu vetëm ndërtuesve.
Ndërkohë, përveç dy projekteve të hotelit (2020, 2024), studiot XDGA dhe iRi hartuan në të njëjtën zonë edhe projektet publike të QKKF-së dhe Bibliotekës së re Kombëtare. Rasti është në kufijtë e konfliktit të interesit, pasi planifikimi urban i tërë zonës orienton projektet drejt një grupi përfitues, pa konkurrencë reale.
Sâka konkurse, por projektet âu fituanâ
NĂ« vitin 2015 qeveria e shpalli zonĂ«n e ish-GardĂ«s me rĂ«ndĂ«si kombĂ«tare pĂ«r zhvillim nĂ«n emrin âHyrja e Parkut tĂ« Liqenit tĂ« TiranĂ«sâ. PjesĂ« e saj u bĂ«nĂ« dhe dy lulishtet krah Universitetit Politeknik tĂ« TiranĂ«s.
PĂ«rmes njĂ« konkursi ndĂ«rkombĂ«tar â shpallja e tĂ« cilit ruhet ende online nĂ« faqen e AKPT-sĂ« â qeveria kĂ«rkoi tĂ« projektonte zyra pĂ«r administratĂ«n nĂ« zonĂ«n e ish-GardĂ«s: Public Servis Mall.
Konkursi u fitua nga propozimi i studiove BuildingBuilding, UHO Architects dhe EGA. NĂ« garĂ« mori pjesĂ« edhe XDGA, propozimi i sĂ« cilit u vlerĂ«sua me çmimin e dytĂ«. PĂ«r finalistĂ«t u dhanĂ« rreth 100 mijĂ« euro shpĂ«rblim â 45 mijĂ« pĂ«r fituesin.
Por projekti mbeti vetëm letër. Në zonën e ish-Gardës u vendosën për pak vite zyra administrative, si për shembull Autoriteti i Dosjeve.
Ndryshe, për zhvillimin që erdhi pesë vite më vonë me QKKF-në dhe Bibliotekën e re Kombëtare nuk pati qasje të tillë me konkurs ndërkombëtar. Përkundrazi nuk pati as njoftime publike.
Ish-ministria e EkonomisĂ«, KulturĂ«s dhe Inovacionit (MEKI) i tha Citizens.al se ajo nuk ka zhvilluar asnjĂ« konkurs pĂ«r konceptin e projektit tĂ« QKKF-sĂ«, por vetĂ«m âprocedurĂ« pĂ«r blerjen e projektit tĂ« zbatimitâ.
Kjo bie ndesh me pretendimin qĂ« studio XDGA bĂ«n nĂ« faqen e saj zyrtare, ku e reklamon projektin e QKKF-sĂ« si tĂ« fituar pĂ«rmes njĂ« âkonkursi ndĂ«rkombĂ«tarâ. Ajo dha tĂ« njĂ«jtin shpjegim edhe pas njĂ« kĂ«rkese pĂ«r koment nga Citizens.al. NdĂ«rkohĂ«, pĂ«r BibliotekĂ«n KombĂ«tare, MEKI tha se ânuk ka ndĂ«rmarrĂ« asnjĂ« procedurĂ« pĂ«r projektin apo koncept-idenĂ«â.Â
KĂ«shtu, mbetet e paqartĂ« se kush e vendosi qĂ« QKKF dhe Biblioteka do tĂ« ndĂ«rtohen te ish-Garda dhe aq mĂ« shumĂ« qĂ« ato tâi projektonte dyshja e studiove XDGA-iRi.
Prej janarit 2025 projekti i Bibliotekës dhe trualli ku mendohet të ndërtohet, i ka kaluar Korporatës së Investimeve Shqiptare, e cila dështoi të ngjallte interes pavarësisht thirrjeve për ta zhvilluar në partneritet me privatin me incentivën e mundësisë për të ndërtuar një kulle te ish-vilat gjermane.
Edhe Korporata nuk dha informacion se nga doli dhe kush e pagoi projektin e bibliotekës.
PDV-ja e propozuar nga XDGA ku dallohen projektet për ndërtesa 5-11-18 katëshe/AIC.
Ndryshimet e pronësisë ngrenë flamuj të kuq
Në qendër të zhvillimeve te ish-Garda qëndron kompania Dushku S.A. dhe persona me një histori punësimi apo bashkëpunimi me kompani të lidhura me grupin Balfin të sipërmarrësit Samir Mane.
Dushku S.A rezulton të jetë themeluar në vitin 2017 nga Aida Dushku dhe Endrit Alikaj, ish-drejtor në grupin Balfin.
Fillimisht ata e emĂ«rtuan âSan Giovanniâ â si restoranti qĂ« operonte nĂ« zonĂ« â dhe vuajtĂ«n pĂ«r dy vite bilance negative me rreth 15 mijĂ« euro humbje. MĂ« pas vijuan njĂ« seri vlerĂ«simesh dhe rishikimesh kapitali qĂ« i konkretizuan nĂ« prill 2019.
Në emër të kompanisë Dushku S.A u regjistruan katër pronat e ish-restorantit (2/353; 2/354; 2/355; 2/18 me sipërfaqe totale 1,470 m2). Ato u deklaruan edhe si kapital me vlerë 193 milionë lekë (rreth 1.5 milionë euro).
NjĂ« vit mĂ« pas, nĂ« korrik 2020, Endrit Alikaj shiti pronat dhe aksionet e Dushku S.A (55.8%) te Ferro Beton & Construction Co, (asokohe zotĂ«ruar nga vĂ«llezĂ«rit Ilir dhe Kujtim Shtufi tĂ« grupit Nova), pĂ«r 300,000 euro â rreth tre herĂ« mĂ« pak se vlera e deklaruar.
Pa kaluar njĂ« javĂ« nga ky transaksion, mĂ« 27 korrik 2020, studiot XDGA dhe iRI i propozuan bashkisĂ« TiranĂ« kĂ«mbimin e pronave tĂ« Dushku S.A me truall te ish-Garda. Brenda dy muajve grupi Nova do tâi gĂ«zohej miratimit tĂ« shkĂ«mbimit tĂ« truallit.
Procedura kaloi nga Ministria e Ekonomisë dhe Financave, e cila caktoi si vlerësuese pasurie Silvana Meçajn. Kjo e fundit përcaktoi dhe parcelën te ish-Garda dhe e gjitha u miratua nga qeveria më 23 shtator 2020.
Tre muaj nga ky shkëmbim trojesh, më 28 dhjetor, qeveria i miratoi grupit Nova lejen për një hotel 14 katësh, i cili në vitin 2024 do të merrte leje të dytë për kullë 35 kate.
Projekti u përpilua nga dyshja e studiove XDGA-iRI për atë që mund të jetë një rekord për kohën që iu desh sipërmarrësve për të mbyllur të gjitha procedurat nga konceptimi deri te marrja e lejes së ndërtimit: vetëm 5 muaj.
Dy javë përpara marrjes së lejes, më 7 dhjetor 2020, kompania Dushku S.A zeroi kapitalin themeltar, thënë ndryshe hoqi dorë nga pronësia e truallit të përfituar te ish-Garda.
Në prill 2021 B.H, jurist në Balfin, zëvendësoi si administrator Aida Dushkun. Ai do të firmoste në fund të muajit pezullimin e aktivtietit të kompanisë.
Kjo lëvizje mbi pronësinë dhe koha e kryerjes së tyre sugjeron një manovër të strukturuar për të konvertuar tokën publike në përfitime private, me Alikajn dhe të tjerë, si ndërlidhës mes aktorëve publikë dhe privatë ku në horizont duket se punohej prej kohësh për të ndërtuar te ish-Garda.
Projekti fillestar per 14 kate hotel nga Nova dhe godinat publike/XDGA.
Hijet e procedurave
Dokumentet tregojnë se pronësia e një nga ndërtesave dhe pjesës më të madhe e truallit të kompanisë Dushku S.A u përfituan përmes një procedure të shpejtuar legalizimi.
âLeja e legalizimit Nr. 12623â e datĂ«s 19 shtator 2013 ligjĂ«roi tre pronat 2/353; 2/354 dhe 2/355.
Tre pronat ishin me një ndërtesë njëkatëshe 56.6 m2, 720 m2 truall dhe dy parcela me nga 50 m2 truall, të cilat sugjerojnë të kenë pasur gjithashtu objekte gjatë kohës së aplikimit, por që në momentin e legalizimit nuk ishin më.
NĂ« kĂ«tĂ« pikĂ«, Silvana Meçaj, â ekspertja qĂ« u angazhua nĂ« vitin 2020 nga qeveria pĂ«r tĂ« vlerĂ«suar pronat â shprehet gabimisht se ândĂ«rtesat janĂ« tĂ« para viteve 1990â pasi pĂ«rveç procedurĂ«s sĂ« legalizimit qĂ« nĂ«nkupton tĂ« kundĂ«rtĂ«n, edhe harta e vitit 1994 e Autoritetit ShtetĂ«ror pĂ«r Informacionin GjeohapĂ«sinor (ASIG) tregon se ato mund tĂ« jenĂ« ndĂ«rtuar mĂ« vonĂ«.
Për pjesën tjetër të pasurisë (2/18 me 195m2 ndërtesë dhe 650 m2 truall), certifikata e pronësisë tregon se ka pasur një kontratë sipërmarrjeje me kompaninë Singapore Europe Real Estate (SERE). Ajo rezulton të jetë nënshkruar një muaj pasi vetë kompania qe formuar, në shtator të vitit 2012.
NjĂ« hulumtim i BIRN e lidh kĂ«tĂ« kompani, â tĂ« regjistruar fillimisht me pronarĂ« fundor nĂ« off-shore â me blerje pronash nĂ« HimarĂ« dhe PalasĂ«, prona tĂ« cilat iu transferuan mĂ« pas kompanisĂ« Balfin pĂ«r projektin âGreen Coastâ. NĂ« periudhĂ«n 2016-2020, ajo u ble dhe pĂ«rthith nga kompani tĂ« zotĂ«ruara nga Balfin.
SERE është kontrolluar kryesisht nga D.A dhe A.D, i pari ish-punonjës në QTU dhe NEPTUN, i dyti ish-specialist zhvillimi operacional në kompaninë Public Albania 2000, e cila është zotëruar nga G.F drejtuese e Burimeve Njerëzore në SPAR. QTU, NEPTUN dhe SPAR janë pjesë të grupit Balfin.
Grupi Balfin, në një përgjigje për Citizens.al, mohoi çdo përfshirje apo interes për zonën pranë ish-Gardës duke nënkuptuar se personat në fjalë kanë vepruar në përgjegjësi dhe interesa personale.
âGrupi Balfin [âŠ] nuk ka pasur dhe nuk ka asnjĂ« lidhje apo interes pĂ«r zonĂ«n e pĂ«rmendur. NĂ« grupin Balfin janĂ« tĂ« punĂ«suar mbi 4,600 persona, pĂ«r veprimtarinĂ« private tĂ« tĂ« cilĂ«ve kompania nuk mund tĂ« ketĂ« dijeni,â tha zyra pĂ«r shtyp e grupit tĂ« drejtuar nga sipĂ«rmarrĂ«si Samir Mane.
Sigurisht, pĂ«rfshirja e kĂ«tyre individĂ«ve dhe kompanive nuk dĂ«shmon domosdoshmĂ«risht pĂ«rfshirje edhe tĂ« grupit Balfin, por tabloja dhe rrjedha e zhvillimeve lĂ« pyetje mbi lidhjet informale dhe pĂ«rfitimet qĂ« mund tĂ« kenĂ« ardhur nĂ«pĂ«rmjet aktorĂ«ve me âakses tĂ« privilegjuarâ nĂ« vendimmarrje publike dhe procedurat e planifikimit.
Nga e gjithë kjo histori, që tregon se ish-Garda u zhvillua me procedura të mbyllura, lobim interesash, përzgjedhje preferenciale projektesh dhe planifikimi urban kuptojmë se Tirana zhvillohet mbi pazare dhe jo realisht mbi nevojat publike.
*Rishikuar: NĂ« mungesĂ« tĂ« lidhjeve tĂ« drejtpĂ«rdejta me vendimmarrjen publike, emrat e personave qĂ« kanĂ« qenĂ« tĂ« pamundur pĂ«r tâu kontaktuar pĂ«r koment apo reagim janĂ« pĂ«rmendur me iniciale, nĂ« respekt tĂ« pĂ«rgjegjshmĂ«risĂ« gazetareske dhe pĂ«r tĂ« shmangur keqinterpretimet e pasakta.
Login
