Ideja se bankat qendrore duhet të kenë një pavarësi të caktuar është po aq e vjetër sa edhe vetë banka qendrore. “Dua që banka të jetë mjaftueshëm në duart e qeverisë, por jo shumë,” mendoi Napoleon Bonaparte në vitin 1806 për Bankën e Francës, e krijuar atëherë.
Provoni t’ia thoni këtë Presidentit Donald Trump. Ai ka kaluar vitin e kaluar duke shtyrë Rezervën Federale (banka qendrore e SHBA) që të ulë normat e interesit më shpejt. Fushata u intensifikua më 11 janar, kur Jerome Powell, kreu i Fed, tha se Departamenti i Drejtësisë kishte dorëzuar thirrje ligjore bankës qendrore.Powell tha se tani rrezikohet me një aktpadi penale lidhur me një konflikt të gjatë mbi koston e riparimit të selisë së bankës qendrore.
Veprimet e administratës Trump janë sulmi më i dukshëm ndaj pavarësisë së bankave qendrore në dekada, pjesërisht sepse Fed është banka qendrore më e rëndësishme. Por jo vetëm në Amerikë politikanët po ndërhyjnë në politikën monetare. Në mbarë botën, një marrëveshje dekadash e cila, në përgjithësi, ka sjellë inflacion më të ulët dhe stabilitet më të madh ekonomik, nuk mund të merret më si e garantuar.
Versioni modern i pavarësisë së bankave qendrore u shfaq pas Luftës së Dytë Botërore. “Marrëveshja Thesari-Fed” e vitit 1951 liroi bankën qendrore të Amerikës nga detyrimi për të mbajtur të ulur kostot e huamarrjes së qeverisë, siç kishte bërë gjatë luftës. Në Gjermani, Bundesbank-u mori lirinë për të mbajtur inflacionin nën kontroll dhe për të shmangur përsëritjen e devalvimit të monedhës Weimar në vitet 1920. Suksesi i saj relativ gjatë viteve 1970 e bëri atë model për pjesën tjetër të kontinentit.
Lëvizja fitoi terren në vitet 1980, ndërsa hulumtimet teorike dhe empirike forcuan argumentin për pavarësinë. Politikanët, thuhet, tundohen nga politika monetare vetëshkatërruese në kërkim të punësimit të lartë, për të zvogëluar borxhet dhe për të fituar zgjedhje. Objektivat si punësimi i plotë dhe kostoja e ulët e huamarrjes, të cilat i bëjnë të gjithë më mirë, janë më të lehta për t’u arritur nëse politika i delegohet një bankieri konservator qendror, ndoshta edhe një “të çmendur obsesiv pas inflacionit”.
Rezultati ka qenë një triumf i ekonomisë së aplikuar. Ndërsa pavarësia rritej, inflacioni binte. Ekonomistët festuan një “moderim të madh”, ku recesionet bëheshin më të rralla. Recesioni i madh pas krizës financiare globale të viteve 2007-09 ishte i vështirë për t’u fajësuar tek politika monetare. Ai i shkurtër gjatë pandemisë nuk kishte lidhje me të. Ndalimi i bankave qendrore të pavarura nga vendet e pasura ka transformuar tregjet në zhvillim. Në vitet 1990, diferenca mes inflacionit vjetor në ekonomitë e varfra dhe të pasura ishte 6.2 pikë përqindjeje. Në vitet 2020, ajo është 1.4 pikë.
Ky triumf tani është në rrezik. Shumë qeveri të botës së pasur janë bërë kaq të varura nga borxhet dhe kaq të mësuara me deficitin, sa efekti i politikës monetare mbi buxhetet e tyre është bërë i madh. Nëse ato tërheqin pavarësinë e bankës qendrore, ajo do të ketë vështirësi për të mbijetuar në tregjet në zhvillim, ku nuk ka rrënjë të thella.
Trump nuk është i vetmi populist në pushtet me pikëpamje të forta mbi politikën monetare. Takaichi Sanae, kryeministre e Japonisë që nga tetori, më parë kishte kritikuar rritjet e normave të interesit si “budallallëk”. Tregjet e obligacioneve u lëkundën ndjeshëm pas emërimit të saj. Megjithëse Banka e Japonisë ka pavarësi formale, ajo që qeveria mendon për politikën monetare ka rëndësi. Në vitet 2010, përpjekja e Abe Shinzo, kryeministër atëherë, për të ndalur deflacionin e ngulitur përfshinte një marrëveshje me bankën, që zgjeronte ndjeshëm stimulimin monetar jo-konvencional.
Kjo rezultoi të ishte politika e duhur në një kohë të çmimeve në rënie. Sot, Japonia përballet me problemin e kundërt. Në dhjetor, shqetësimet për inflacionin çuan bankën qendrore të rrisë normat në nivelin më të lartë në 30 vjet. Megjithëse retorika e zonjës Takaichi është zbutur në detyrë, politika fiskale dhe monetare tani janë në kundërshtim. Borxhi neto i Japonisë është 130% e GDP-së, kështu që rritje të tjera të normave të interesit do të shtrydhin shpejt buxhetin e qeverisë, duke kërkuar shtrëngim fiskal, jo lehtësim.
Në vende të tjera, populistët monetarë nuk janë në pushtet, por presin në pritje. Në Britani, të dy grupet populiste, e djathta Reform UK që kryeson sondazhet dhe e majta Greens, kundërshtojnë faturën e lartë të interesit të qeverisë. Sepse Banka e Anglisë bleu shumë obligacione gjatë krizës financiare, një pjesë e madhe e kësaj fature tani kalon përmes bilancit të saj. Blerjet e obligacioneve u paguan me krijimin e parave të reja, në efekt, depozita të reja tek banka qendrore. Interesi i paguar mbi këto “rezerva” është rritur ndjeshëm.
Shfuqizimi i interesit mbi rezervat, do të ishte në efekt një taksë mbi huadhënësit, duke i privuar ata nga të ardhurat, ndërsa ata mbeten përgjegjës për interesin mbi depozitat. Kjo do të kthente bankën qendrore në një makinë parash për qeverinë, e cila mund të kërkonte më shumë blerje obligacionesh për të ulur kostot e përgjithshme të interesit. Kjo mund të mos ishte problem nëse “Old Lady” (Banka e Anglisë) do të ruante pavarësinë e saj. Megjithatë, të djathtët thoNë se “gjithçka duhet të jetë për debat” kur vjen puna tek banka qendrore, përfshirë mbikëqyrjen qeveritare të vendimeve për normat e interesit.
Zona e euros përballet me një kërcënim të ngjashëm. Pavarësia e Bankës Qendrore Europiane (BQE) është e garantuar me traktat, duke e bërë atë më të izoluar nga politika se çdo bankë qendrore tjetër e madhe. Edhe pse borxhet e përgjithshme të zonës së euros, 88% e GDP-së, janë më shumë ose më pak të menaxhueshme, parashikohet të rriten ndërsa qeveritë shpenzojnë për mbrojtje dhe për shoqëri të shpejtë që plaken, duke u përballur me populistët që kundërshtojnë çdo prerje buxheti.
Kjo rrit rrezikun e një krize tjetër borxhi ku BQE duhet të mbështesë qeveritë më të ngarkuara me borxhe. Banka qendrore ka luajtur tashmë këtë rol në vitet 2010 dhe përsëri gjatë pandemisë. Në vitet 2010, ajo ecën mbi një vijë të hollë, duke garantuar se do të bënte “çfarëdo që të nevojitej” për të ruajtur euron, ndërsa ruante mjaftueshëm ndikim për të detyruar qeveritë të rregullojnë buxhetet e tyre. Inflacioni i ulët në fillim të pandemisë i lejoi ECB-së të justifikonte ndërhyrjet në tregun e obligacioneve si stimuj ekonomikë të domosdoshëm; rastësisht, kjo favorizoi vendet më të varura nga borxhi.
Në botën e sotme me inflacion, mbështetja e vendeve të ngarkuara me borxhe është më e vështirë për t’u justifikuar. Kjo mund të rrisë ndikimin e bankës qendrore mbi shtetet e pakujdesshme, sidomos sepse nacionalistët në Evropën veriore do të donin më pak shtypje parash, jo më shumë. Nga ana tjetër, vendi më problematik tani është Franca, me borxhe mbi 115% të GDP-së dhe një deficit vjetor prej 5% të GDP-së. Madhësia e madhe e ekonomisë franceze, si ajo e Italisë, një tjetër borxhli i madh, do ta bënte atë një kundërshtar të fuqishëm në lojën e “chicken”. “Nuk do të mund të shmangim një diskutim me BQE për borxhin francez,” i tha The Economist vitin e kaluar Jordan Bardella, një favorit presidencial nga ekstremi i djathtë National Rally. Minimalisht, banka do të ishte kapur në mes të një tjetër përplasjeje politike.
Në vendet në zhvillim, rasti kryesor i fundit i regresit ka qenë Indonezia. Qeveria e saj nuk është në borxhe, por po grabit bilancin e bankës qendrore gjithsesi. Në shtator, Banka e Indonezisë njoftoi se kishte rënë dakord të “ndante barrën” e financimit të projekteve të preferuara të qeverisë, duke rritur interesin që paguan mbi depozitat e ministrisë së financave. Banka ka blerë gjithashtu obligacione qeveritare nga e para dhe zotëron rreth një të katërtën e stokut në rupi Në vendet e pa-reformuara si Ghana, Turqia dhe Nigeria, bankierët qendrorë kanë përballuar ndjekje penale ose probleme të tjera ligjore në vitet e fundit.
Fakti që edhe Powell ndodhet në një situatë të ngjashme tregon se si është përkeqësuar situata në SHBA. Edhe një kundërpërpjekje e suksesshme, e cila filloi me videon e guximshme të kryetarit të Fed që denonconte hetimin mbi riparimet, mund të sjellë vetëm një lehtësim të përkohshëm. Trump do të emërojë së shpejti një zëvendësues për Powell, i cili përfundon mandatin në maj. Një nga favoritët është Kevin Hassett. Ai ka aftësi serioze ekonomike, por është anëtar i ekipit të Trump. Edhe nëse presidenti zgjedh një teknokrat të vërtetë, perspektiva e ndëshkimeve personale si ato ndaj Powell duhet të trondisë politikanët monetarë. Po ashtu një vendim i Gjykatës Supreme për të lejuar presidentin të shkarkojë Lisa Cook, një guvernatore të Fed të akuzuar për parregullsi në dokumente të mëparshme të kredive hipotekore (të cilat ajo i mohon), do të ishte po aq shqetësues. Gjyqtarët do tëdëgjojnë argumentet në këtë rast më 21 janar.
Ndoshta të gjithë këta do të trembin tregjet e obligacioneve. Megjithatë, yield-i i thesarit amerikan me afat 10-vjeçar është më shumë ose më pak i njëjtë me atë që ishte para se Powell të fliste. Kjo mund të reflektojë guximin e tij të ri dhe miqtë e tij më të zëshëm. Disa senatorë republikanë kanë thënë se do të bllokojnë emërimet e Trump në Fed deri sa çështja ndaj Powell të zgjidhet. Trump mohoi nxitjen e hetimit.
Një shpjegim tjetër për qetësinë e tregjeve është politika e dhimbshme e inflacionit. Një argument kundër nevojës për banka qendrore të pavarura është se inflacioni zemëron votuesit si pak gjëra të tjera. Jimmy Carter e pagoi çmimin në 1980, ashtu si Kamala Harris në 2024.
“Kriza e përballueshmërisë” mbetet një makth i përhershëm për qeveritë. Një gjë që po ndalon zonjën Takaichi të ndërhyjë më shumë duket se është se politika monetare më e lirë do të dobësonte jenin, gjë e papëlqyeshme nga publiku i lodhur nga importet e shtrenjta. Ndoshta. Por mbështetja tek vetëpërmbajtja e politikanëve është një bast i madh. Të qëndrosh tek bankat qendrore të pavarura, të cilat kanë treguar herë pas here se janë kompetente, është padyshim basti më i sigurt./TheEconomist
The post Politika po tenton të kontrollojë Bankat Qendrore kudo në botë… appeared first on Gazeta Si.
Login
