NĂ« javĂ«t e para tĂ« kĂ«tij viti, tĂ« cilat ishin me reshje tĂ« vazhdueshme, nĂ« RrapishtĂ«, pjesĂ« e lagjes â5 Majiâ tĂ« qytetit tĂ« Elbasanit, rrugĂ«t u mbushĂ«n me gropa uji dhe baltĂ«.
Banorët u përpoqën të kalojnë pellgjet me çizme, me fëmijët në krahë ose me biçikleta që mezi lëviznin, të zhgënjyer edhe këtë vit nga premtimet e pambajtura ata theksojnë se kjo situatë përsëritet shpesh.
âKĂ«shtu Ă«shtĂ« prej viteshâ, thotĂ« Paqizja, njĂ« banore e vjetĂ«r e lagjes, duke treguar me dorĂ« rrugĂ«n e pashtruar.
âKemi kĂ«rkuar shumĂ« herĂ«, kam folur kudo. Na thonĂ« do ta bĂ«jmĂ«, do ta bĂ«jmë⊠dhe pastaj heshtje. VetĂ«m zona jonĂ« Ă«shtĂ« kĂ«shtu. Pse? Se jemi romĂ«.â
NĂ« kĂ«tĂ« zonĂ« tĂ« âRajonit 6,â qĂ« prej vitit 2005 banorĂ«t dĂ«gjojnĂ« se ârruga do tĂ« bĂ«hetâ. KanĂ« bĂ«rĂ« kĂ«rkesa me shkrim, janĂ« mbledhur gjatĂ« procesit tĂ« Buxhetimit me PjesĂ«marrje (njĂ« proces qĂ« pĂ«rfshin qytetarĂ«t nĂ« pĂ«rcaktimin e buxhetit) dhe kanĂ« marrĂ« pjesĂ« nĂ« takime publike.
âE kemi bĂ«rĂ« me qindra herĂ« kĂ«rkesĂ«n. Duam qĂ« kĂ«tĂ« rrugĂ«n tonĂ« ta bĂ«jnĂ«. Lagjja jonĂ« Ă«shtĂ« katastrofĂ«â, thotĂ« njĂ« tjetĂ«r banore.
âKemi 20 vjet qĂ« presim tĂ« na rregullohen rrugĂ«t, tĂ« pastrohet Manasderja dhe tĂ« kemi mĂ« shumĂ« kosha. QĂ« nga 2005 kjo situatĂ« Ă«shtĂ« kĂ«tu dhe rrugĂ«t shtrohen kudo, vetĂ«m te ne joâ, thotĂ« Kimete Ademi, e cila ka qenĂ« e pranishme nĂ« shumĂ« takime me bashkinĂ« pĂ«r tĂ« kĂ«rkuar ndĂ«rhyrje nĂ« sistemimin e rrugĂ«ve dhe pastrimit tĂ« lagjes.
NĂ« tetor 2025, nĂ« shkollĂ«n âQemal Haxhihasaniâ u zhvillua takimi pĂ«r buxhetimin me pjesĂ«marrje pĂ«r âRajonin 6.â
Sipas procesverbalit zyrtar, ndĂ«r prioritetet e votuara nga banorĂ«t e lagjes â5 Maji, RrapishtĂ«â ishin asfaltimi i rrugĂ«ve âHysen Alikopiliâ dhe âKamber Xherijaâ. Emrat e rrugĂ«ve u hodhĂ«n nĂ« letĂ«r dhe kĂ«rkesat u renditĂ«n si prioritare.
Ndërkohë, Doris Madhi, këshilltare e opozitës në Këshillin Bashkiak, prezantoi peticionin e banorëve me firmat e tyre, i cili iu dërgua me e-mail të gjithë këshilltarëve, por kjo nuk mjaftoi për të siguruar financimin e rrugëve të kërkuara nga komuniteti rom.
Lagjja Rrapishtë Elbasan/Citizens.al
Kryetari i BashkisĂ«, Gledian Llatja, gjatĂ« mbledhjes pĂ«r miratimin e buxhetit prezantoi listĂ«n e investimeve nĂ« rrugĂ« dhe infrastrukturĂ«. Ai pĂ«rmendi edhe rrugĂ«t âXhaferr Belguâ dhe âHysen Alikopiliâ si investime tĂ« ardhshme.
Megjithatë, sipas një përgjigjeje zyrtare që banorët kanë marrë nga bashkia, disa prej këtyre rrugëve nuk rezultojnë në planin aktual të investimeve.
âProcesi i konsultimit, nĂ«se nuk merren parasysh prioritetet e banorĂ«ve, nuk ka vlerĂ«â, thotĂ« Ervis Ăota, drejtues i LĂ«vizjes Rinore Egjiptiane Rome, i cili ka ndjekur tĂ« gjitha hapat institucionalĂ« me banorĂ«t pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« realitet kĂ«to investime.
âKĂ«rkesat tona pasqyrohen nĂ« listĂ«, por kur vjen puna te fondet, na thuhet se nuk ka plan pĂ«r investime ose se do tĂ« ketĂ« financime nga fonde tĂ« tjera dhe jo nga buxheti i bashkisĂ«.â
Ai ka shoqëruar banorët në disa procese vendimmarrjeje, por tashmë bashkë me ta shprehet i zhgënjyer për mungesën e finalizimit të investimit.
Në Rrapishtë, infrastruktura nuk është luks, por nevojë bazike: rrugë të shtruara që të mos përmbyten sa herë bie shi.
âEdhe ne njerĂ«z jemiâ, thotĂ« Nazmi Kallku, njĂ« burrĂ« i moshuar, duke parĂ« fĂ«mijĂ«t qĂ« luajnĂ« pranĂ« njĂ« pellgu balte. âNuk duhet tĂ« vuajmĂ« kĂ«shtu.â
Ndërsa kërkojnë rrugë të shtruara dhe kanalizime funksionale, banorët e komunitetit rom në lagjen Rrapishtë ngrenë shqetësime edhe për shkollën e zonës.
Godina arsimore ndodhet në gjendje të degraduar, me infrastrukturë të amortizuar dhe kushte që, sipas tyre, nuk garantojnë një mjedis dinjitoz për fëmijët. Deri më tani nuk ka pasur investim konkret për rikonstruksionin.
Nga ana tjetër, bashkia deklaron se investimet për lagjen Rrapishtë pritet të mbulohen nga Fondi Shqiptar i Zhvillimit dhe se së shpejti do të ketë një përgjigje konkrete për ndërhyrjet e planifikuara. Banorët mbeten në pritje, me shpresën se premtimet do të përkthehen në investime reale që do të përmirësojnë jetesën dhe kushtet e arsimimit.
Dhe sa herë bie shi, Rrapishta rikujton se premtimet, pa asfalt dhe pa kanalizime, nuk thahen kurrë.
Ditëve të javës, kodrat e Petrelës vijojnë një përgjumje të gjatë e të heshtur, kryesisht për shkak të mungesës së vizitorëve. Kjo heshtje nis nga ullishtat, vazhdon mbi muret e kalasë dhe humbet në kthesat e rrugicave që lidhin qendrën e fshatit me rrugën kryesore drejt Tiranës.
Në një ditë të kthjellët, kryeqyteti duket pranë. Zhurmat e makinave në rrugën për në Elbasan dëgjohen deri lart. Një horizont vilash, pallatesh dhe kullash gri të kujton se metropoli është vetëm 15 minuta larg. Por në shtigjet e këtyre kodrave, ndjesia e afërsisë humbet shpejt.
Petrela mbetet një vend që duket sikur është gjithmonë pranë diçkaje, një zhvillimi të madh që mbetet në pritje prej kohësh, por që nuk ka ardhur kurrë.
NĂ« hyrje tĂ« fshatit, pak pasi kalon restorantet e para, njĂ« tabelĂ« e gjelbĂ«r e rrĂ«zuar pĂ«rtokĂ« bĂ«n me shenjĂ« pĂ«r te âFaith Parkâ (Parku i Besimit). SipĂ«r saj, njĂ« tabelĂ« tjetĂ«r drejton pĂ«r te âKengo Art Parkâ. MĂ« tutje, dy tabela tĂ« tjera tĂ« bĂ«jnĂ« konfuz (foto; foto).
Tabelat e rrugës për në Petrelë/Citizens.al
Ato duket se ngatĂ«rrojnĂ« edhe vetĂ« banorĂ«t, tĂ« cilĂ«t nuk dinĂ« tĂ« thonĂ« me siguri se cila Ă«shtĂ« e saktĂ«, ku Ă«shtĂ« âParku i Besimitâ dhe ku âKengo Art Parkâ.
NĂ« fakt, âParku i Besimitâ nuk ekziston, sĂ« paku pĂ«r momentin. NdĂ«rsa âKengo Art Parkâ Ă«shtĂ« duke u ndĂ«rtuar. Por ka qenĂ« njĂ« ditĂ« kur tĂ« dy kĂ«to emra parqesh ishin i njĂ«jti vend.
Ngjan si lojë fjalësh, por kjo është zanafilla e këtij reportazhi, dy projekte parqesh që ekzistojnë njëkohësisht si ide arkitekturore dhe si paqartësi lokale. Projekte që në prezantime shfaqen futuristike, ndërsa në terren ndeshin rrugë me gropa, mbetje urbane, ndërtime të braktisura dhe një komunitet që nuk ka informacion.
Më 11 tetor 2025, një varg makinash me zyrtarë dhe arkitektë të huaj u ngjit në anën perëndimore të Petrelës. Destinacioni nuk ishte kalaja, as restorantet e njohura buzë kodrës.
Ishin kapanonet e njĂ« ish-reparti ushtarak, poshtĂ« rrugĂ«s âSheh Mehmet Kuqiâ, tĂ« cilat prej gushtit 2024 ishin kthyer nĂ« kantier ndĂ«rtimi pĂ«r atĂ« qĂ« zyrtarisht njihet si âParku Tematik Kulturor Tirana Art Gardenâ.
Aty u prezantuan projektet finaliste pĂ«r thirrjen e KorporatĂ«s sĂ« Investimeve Shqiptare pĂ«r âParkun e Besimitâ (Faith Park), njĂ« koncept-ide qĂ« synon tĂ« materializohet nĂ« kodrat verilindore mes PetrelĂ«s dhe zonĂ«s sĂ« PĂ«rsqopit, njĂ« sit arkeologjik ilir.
Pamje nga kodrat e Petrelës/Citizens.al
Sipas konceptit fitues â nga studioja daneze e Bjarke Ingels â âParku i Besimitâ nuk Ă«shtĂ« thjesht park rekreativ. Ai Ă«shtĂ« menduar si hapĂ«sirĂ« ndĂ«rfetare, njĂ« kompleks qĂ« pĂ«rfaqĂ«son bashkĂ«jetesĂ«n mes besimeve, njĂ« ide qĂ« politika shqiptare e pĂ«rdor shpesh pĂ«r prezantim ndĂ«rkombĂ«tar.
Ingels Ă«shtĂ« njĂ« arkitekt i diskutueshĂ«m pĂ«r impaktin qĂ« projektet e tij kanĂ« pasur mbi trashĂ«giminĂ« kulturore nĂ« ShqipĂ«ri, pĂ«rfshirĂ« debatin mbi Teatrin KombĂ«tar dhe kullĂ«n âPixelâ.
Ai propozoi zhvillimin e kodrave me njĂ« sistem shtigjesh tĂ« gjarpĂ«ruara bimĂ«sie nĂ« formĂ«n e njĂ« âpeme tĂ« jetĂ«sâ, qĂ« pĂ«rfshin besimet me vlerat, simbolet dhe konceptet e tyre. Zona, sipas tij, zhvillohet njĂ«kohĂ«sisht si park, muze, vend pelegrinazhi, meditimi dhe rekreacioni.
âNjĂ« hartĂ« e evolucionit tĂ« rrugĂ«timit shpirtĂ«ror tĂ« njerĂ«zimit mbi topografinĂ« e kĂ«tij shpati mali qĂ« pĂ«rshkohet deri nĂ« qiell,â u shpreh Ingels gjatĂ« prezantimit nĂ« tetor.
âKremtojmĂ« harmoninĂ« e besimeve fetare,â vijoi ai teksa nĂ« renderĂ« shfaqeshin pemĂ« dhe shkurre tropikale si palma apo frangipani.
Krahas kësaj ideje disi utopike, parashikohen edhe një fshat ekologjik, hotel, bare dhe restorante për akomodim, pra zhvillim imobiliar me një total investimi që kërkon rreth 23.5 milionë euro.
âKengo Art Parkâ nĂ« fazĂ« ndĂ«rtimi, shkurt 2026/Citizens.al
Në renderët e prezantimit, Petrela dukej si një peizazh mesdhetar i kuruar: ndërtesa shumëngjyrëshe të shkrira në relievin e gjelbëruar kodrinor.
Por nĂ« terren, nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n ditĂ«, pranĂ« kapanonit ku zhvillohej konkursi, punĂ«torĂ«t e kompanisĂ« âSalillariâ vazhdonin punĂ«n pĂ«r parkun artistik âTirana Art Gardenâ, i cili pak javĂ« mĂ« vonĂ« kur atĂ« e vizitoi sĂ«rish Kryeministri Rama, u prezantua zyrtarisht âKengo Art Parkâ, pjesĂ« e njĂ« investimi rreth 3.5 milionĂ« euro pĂ«r transformimin e ish-bazĂ«s ushtarake nĂ« destinacion kulturor.
KĂ«shtu, projekti i sĂ« ardhmes âFaith Parkâ u prezantua mbi njĂ« projekt tĂ« sĂ« tashmes âKengo Art Park,â qĂ« ende nuk ishte realizuar dhe madje ndryshoi emrin pa u hapur â u quajt nĂ« nder tĂ« arkitektit japonez Kengo Kuma.
âKengo Art Parkâ duhej tĂ« kishte pĂ«rfunduar nĂ« shkurt, por punimet pritet tĂ« zgjasin deri nĂ« shtator 2026.
Një projekt që Petrela e mësoi nga televizioni
Në sheshin e vogël pranë kalasë, dy lokalet e vetme kanë punë kryesisht pasditeve, prej muajit të Ramazanit.
Teksa binte muzg, dy burra rreth tĂ« pesĂ«dhjetave prisnin qĂ« e zonja e njĂ« prej lokaleve tâu sillte kafenĂ«. Pasi u prezantuam, i pyeta nĂ«se dinin gjĂ« pĂ«r âParkun e Besimitâ dhe nĂ«se po, se ku do tĂ« zhvillohej.
âE morĂ«m vesh vetĂ«m nga televizori, qĂ« erdhi Rama andej poshtĂ«,â tha njĂ«ri prej tyre. âPor se ku do bĂ«het dhe çfarĂ« Ă«shtĂ« fiks, nuk dimĂ«.â
Pak mĂ« poshtĂ«, njĂ« banor i zonĂ«s po krasiste pemĂ«t buzĂ« rrugĂ«s. Edhe ai nuk e kishte tĂ« qartĂ« pĂ«r çfarĂ« bĂ«hej fjalĂ« pĂ«r âParkun e Besimitâ.
âMĂ« kanĂ« thĂ«nĂ« [se do tĂ« bĂ«het] nga ana tjetĂ«r, poshtĂ«, nga ullishtat, afĂ«r zip-line,â tregoi ai. âPor sâna ka pyetur njeri, sâdimĂ« gjĂ«.â
Sheshi âMamica,â PetrelĂ«/Citizens.al
Prej tetorit 2025, askush në qendrën e fshatit nuk kishte informacione të tjera për projektin veç faktit se zonën e kishte vizituar dy herë Rama dhe se vizitat e tij i kishin parë në televizor.
Ky është dhe paradoksi i zakonshëm i zhvillimeve të mëdha në vendin tonë ku komuniteti që preket nga projektet është shpesh i fundit që merr informacion.
Në dokumente, informimi nis pas studimeve të fizibilitetit dhe vijon me konsultimet publike. Në praktikë, ai nis vetëm pasi projekti bëhet lajm në media.
Turizmi që erdhi vetë
Ndryshe nga burrat e fshatit, Xhulio, një i ri në të tridhjetat, e sheh ndryshimin si mundësi. Ai është ndër të kthyerit nga emigracioni dhe prej një viti drejton një biznes turizmi aventuror me ture quadbike në kodrat përreth Petrelës.
âZona Ă«shtĂ« ideale, me terren tĂ« pĂ«rshtatshĂ«m dhe peizazh fantastik,â thotĂ« ai. âAfĂ«r TiranĂ«s, por duket si larg.â
Sipas Xhulios, vizitorĂ«t kĂ«rkojnĂ« mĂ« shumĂ« se njĂ« destinacion dhe Petrela mundet tâua ofrojĂ« atĂ«, pra kalanĂ«, shtigjet, restorantet, natyrĂ«n dhe ndjesinĂ« e njĂ« pĂ«rvoje tĂ« pĂ«rzier nĂ« njĂ« vend tĂ« vetĂ«m.
âSa mĂ« shumĂ« aktivitete tĂ« ketĂ«, aq mĂ« mirĂ« pĂ«r tĂ« gjithĂ« sepse rrit ofertĂ«n turistike dhe kohĂ«n e qĂ«ndrimit tĂ« vizitorĂ«ve,â thotĂ« ai.
Edhe Xhulio tha se nuk kishte informacion të zgjeruar për projektin, por u shpreh optimist se nëse ndërhyrjet e zotuara bëhen pa dëmtuar mozaikun historik e kulturor të zonës, do të sjellin zhvillim ekonomik.
Sipërmarrja e Xhulios, e cila ndërthur edhe risitë e tekonologjisë me rezervimet online, është në kontrast me hotelet dhe restorantet e kodrave përtej, që kanë mbyllur aktivitetin prej vitesh dhe shfaqen si relike të një turizmi që nuk u konsolidua kurrë.
Rruga ku fillon projekti
PĂ«r tĂ« parĂ« zonĂ«n ku parashikohet ndĂ«rtimi i âParkut tĂ« Besimitâ duhet tĂ« ndjekĂ«sh rrugĂ«n e Durishtit nĂ« verilindje tĂ« PetrelĂ«s.
Asfalt nuk ka. Segmenti është me çakull dhe në disa pjesë i dëmtuar nga rrëshqitjet e dheut (foto; foto; foto). Anash shfaqen ndërtesa gjysmë të braktisura: dy hotele dhe një tjetër i papërfunduar në majë të kodrës (foto).
Një nga shtigjet e devijuara prej rrëshqitjet e tokës/Citizens.al
Më tej shihen pirgje mbeturinash dhe inerte, ndërsa në thellësi një pjesë e kodrës është zhveshur nga bimësia. Kjo të sjell ndërmend zotimin që Ingels bëri gjatë prezantimit:
âTĂ« gjitha ndĂ«rtimet do tĂ« bĂ«hen nĂ« zona ku ka pasur gĂ«rmime. Nuk do tĂ« gĂ«rmojmĂ« thuajse fare dhe nuk do tĂ« heqim asnjĂ« pemĂ«.â
Por të gjitha janë gjurmët e një optimizmi të vjetër, të asaj vale investimesh të viteve 2000-2010 kur Petrela shihej si periferia turistike e ardhshme e Tiranës, por që u tradhtua nga infrastruktura që nuk erdhi kurrë deri këtu.
Sot ato ndërtesa janë monumente të një zhvillimi që nuk u mbështet dhe nuk u materializua.
Dhe pikĂ«risht mbi kĂ«tĂ« terren planifikohet njĂ« projekt qĂ« entuziazmon edhe arkitektĂ« me reputacion ndĂ«rkombĂ«tar si Bjarke Ingels, i cili e quan gjendjen aktuale si ânjĂ« plagĂ«â qĂ« duhet shĂ«ruar.
Por projekti i parkut përfshin edhe të paktën tetë parcela pronash private, dhe këtu nisin pyetjet kryesore.
Zona e Përsqopit njihet edhe për gjurmë arkeologjike ilire dhe mbetet e paqartë nëse preket zona e mbrojtur apo dhe ajo buferike. Pyetjet për këto shqetësime drejtuar Ministrisë së Kulturës, Institutit të Trashëgimisë Kulturore dhe Korporatës së Investimeve nuk morën përgjigje.
Heshtja institucionale shpesh është forma më konkrete e informimit në projekte të tilla.
âParku i Besimitâ Ă«shtĂ« ende njĂ« ide. Por nĂ« PetrelĂ« ideja duket se ka nisur tĂ« ndikojĂ« realitetin pĂ«rpara se tĂ« ekzistojĂ« fizikisht: nĂ« biseda, pritshmĂ«ri, çmime toke dhe vilash qĂ« reklamohen pĂ«r shitje, si dhe nĂ« mĂ«nyrĂ«n sesi banorĂ«t e imagjinojnĂ« tĂ« ardhmen.
Mes kĂ«tyre dy kohĂ«sh, kohĂ«s sĂ« projektit dhe kohĂ«s fizike, do tĂ« vendoset nĂ«se vĂ«rtetĂ« âParku i Besimitâ do tĂ« bĂ«het zhvillim, apo thjesht njĂ« tjetĂ«r premtim nĂ« rrethinat e TiranĂ«s.
Deri atĂ«herĂ«, tabela e rrugĂ«s nĂ« PetrelĂ« do tĂ« vazhdojĂ« tĂ« tregojĂ« njĂ«kohĂ«sisht edhe âFaith Parkâ edhe âKengo Art Parkâ, por askush nuk do ta dijĂ« se ku fillon njĂ«ri dhe ku mbaron tjetri.
Projekti TID i DurrĂ«sit duket se ka hyrĂ« nĂ« njĂ« fazĂ« âstand byâ, pavarĂ«sisht deklaratave tĂ« kryeministrit Edi Rama se ai do tĂ« vijojĂ«. Aktualisht po rishikohen jo vetĂ«m vlerat historike tĂ« disa objekteve, por edhe çmimet e kompensimit tĂ« propozuara pĂ«r banorĂ«t, sipas vlerave tĂ« referencĂ«s.
Mirëkuptimin për kërkesat e banorëve e ka shprehur edhe drejtuesi i Albanian-American Development Foundation (AADF), Martin Mata, i cili për Citizens.al ka pranuar se fillimisht duhet të adresohen problemet e ngritura, për të siguruar më pas një vijueshmëri të suksesshme të projektit.
Megjithatë, ai ka theksar qartë se përgjegjësia për zgjidhjen e këtyre çështjeve u takon qeverisë dhe Bashkisë Durrës.
NjĂ« âVelierĂ«â e dytĂ« mbi AmfiteatĂ«r
NĂ« njĂ« tur ecjeje me arkitekten Entela Spahivogli dhe urbanistin Artan Kacani, identifikuam disa objekte tĂ« cilat, sipas projektit TID (Transformational Integrated Development; Zhvillim Transformues i Integruar), do tĂ« shemben, duke u zhdukur pĂ«rgjithmonĂ« nga historia kulturore e qytetit, ndĂ«rsa disa tĂ« tjera do tĂ« shemben dhe do tĂ« rindĂ«rtohen â proces, i cili sipas tyre, nuk e kthen dot kurrĂ« sitin nĂ« gjendjen fillestare.
KĂ«shtu, njĂ« objekt qĂ« Ă«shtĂ« nĂ« listĂ«n e shembjeve Ă«shtĂ« âMuri i PeriudhĂ«s Turkeâ, i cili, sipas ekspertĂ«ve, qĂ« nĂ« tabelĂ«n hyrĂ«se Ă«shtĂ« pĂ«rcaktuar gabim, pasi nĂ« vitin 1502 Turqia nuk ekzistonte si shtet modern.
âĂshtĂ« rasti tipik kur projekti vĂ« gishtin mbi objekte pa studiuar gjendjen faktikeâ, thekson arkitektja Spahivogli.
Sipas saj, pasi vlera e murit u soll në debat, është përfolur se do të prishet objekti dhe jo muri, dhe ende sot pronarët dhe grupet e oponencës nuk e dinë se çfarë ka ndërmend projekti të bëjë me këtë aset kulturor.
Urbanisti Kacani sjell ndërmend një nga godinat ku jetonteEsat Pashë Toptani, saraje të vendosura në një formë U-je, ku ka shpëtuar vetëm një pjesë e tyre, kurse pjesa tjetër është bombarduar në 1914 nga një oficer i PrincVidi. Edhe kjo godinë historike është planifikuar për shembje.
âPlani i rindĂ«rtimit mbi zonĂ«n e Amfiteatrit parashikon njĂ« llamarinĂ« tĂ« madhe hekuri, pak a shumĂ« si Veliera, nĂ« tĂ« njĂ«jtat dimensione, duke ngulur kunjat mbi zemrĂ«n e kishĂ«s sĂ« vogĂ«l, tĂ« shek. V, dhe duke krijuar njĂ« pasazh pĂ«r njerĂ«z qĂ« kalojnĂ« mbi arenĂ«,â tregon Kacani.
Pamje nga Muri Otoman/Citizens.al
Kacani vijon se ky projekt krijon njĂ« âtabula rasa,â (rrafshim/nisje nga e para), pasi nuk dihet se kush do tĂ« jenĂ« njerĂ«zit qĂ« do tĂ« ndĂ«rtojnĂ«, se kush do tĂ« jenĂ« ata qĂ« do tĂ« marrin kafenĂ« apo hotelet qĂ« do tĂ« ndĂ«rtohen nĂ« lagjen e Amfiteatrit.
âBanorĂ«t humbasin banesĂ«n e tyre dhe mundĂ«sinĂ« qĂ« tĂ« tregojnĂ« njĂ« vijueshmĂ«ri urbane, popullore brenda lagjes sĂ« KalasĂ«,â pĂ«rmbledh ai.
Si erdhëm deri këtu?
Në janar të 2021, postimi i parë në faqen online të AADF-së pasqyron një vizitë në Durrës të Elva Margariti dhe Ervin Matës, të cilët prezantojnë planet e transformimit dhe rivitalizimit.
Leja e zhvillimit e âRikualifikimit Urban tĂ« Parkut Arkeologjik DurrĂ«sâ, faza e parĂ«, Ă«shtĂ« miratuar me vendim tĂ« KKT-sĂ«, me firmĂ«n e Margaritit dhe tĂ« kryeministrit, mĂ« 24 nĂ«ntor 2021.
Urbanisti Kacani e paralelizon ndërhyrjen në zonën e Amfiteatrit me lagjen 5 Maji në Tiranë, pasi ky rindërtim i fazës së parë është përcaktuar nëpërmjet Planit të Detyruar Vendor dhe i vendosur menjëherë pas tërmetit.
Artana Kacani/Citizens.al
NĂ« mbledhjen e muajit prill 2024, KĂ«shilli KombĂ«tar i Territorit miratoi vendimin nr. 07 pĂ«r âMiratimin e Lejes sĂ« Zhvillimit pĂ«r objektin: Restaurimi dhe rikualifikimi urban i zonĂ«s perspektive TID, e vendosur nĂ« Parkun Arkeologjik tĂ« DurrĂ«sitâ, me zhvillues Bashkia DurrĂ«sdhe porositĂ«s AADF.
AADF ka dhuruar 6.7 milionë dollarë për projektin, projekt i cili në total mendohet se është rreth 24 milionë dollarë dhe pjesa tjetër do të paguhet nga taksapaguesit shqiptarë.
Sipas arkitektes Spahivogli, në fazën e parë të TID janë shpronësuar 12 familje, fazë e cila është përmbyllur në vitin 2023.
Në fazën e dytë bëhet fjalë për 74 familje, ku 34 janë banesa dhe diferenca janë troje. Ndërsa në fazën e tretë dhe finale përfshihen rreth 100 familje.
Altin Xhogu, një prej banorëve që kundërshtojnë projektin, i tha Citizens se të treja alternativat e ofruara nga kryeministri Rama në takimin e 14 shkurtit, pra edhe përshtatja e vlerës së kompensimit me çmimet e referencës, ndërtimi i një pallati apo banesat sociale, në thelb janë opsione të imponuara.
Edhe pse banorëve u është kërkuar të lirojnë shtëpitë e tyre në datat 15-16 shkurt, ata shprehen të bindur për të mos i liruar banesat, ndërkohë që situata edhe nga vetë institucionet dhe financuesit duket të ketë mbetur përkohësisht pezull.
Shpresë apo pengesë për UNESCO
âObjektivi pĂ«r hyrjen e kĂ«saj zone nĂ« listĂ«n e trashĂ«gimisĂ« botĂ«rore tĂ« UNESCO e çon kĂ«tĂ« projekt pĂ«rtej dimensionit kombĂ«tar, e bĂ«n njĂ« detyrim ndĂ«rkombĂ«tar,â u shpreh kryeministri Rama nĂ« podkastin e tij âFlasimâ.
Nga ana tjetër, urbanisti Artan Kacani shprehet për Citizens se projekti TID nuk do ta ndihmojë përfshirjen e Durrësit në UNESCO, përkundrazi.
Sipas tij, lagjja e Amfiteatrit nuk mund të përfshihet në listën e UNESCO-s për kapriço politike, por vetëm mbi bazën e metodologjive shkencore të sakta, të cilat duhet të kërkojnë dhe të dokumentojnë vijimësinë historike të zonës: nga Amfiteatri antik, te banesat mesjetare, më pas periudha e Revolucionit Industrial dhe deri te lufta për pavarësi e popullit shqiptar.
âShembja e banesave, shembja e vijimĂ«sisĂ« sĂ« themeleve tĂ« kĂ«tyre banesave me nĂ«ntokĂ«n dhe njĂ«kohĂ«sisht ndryshimi i morfologjisĂ« urbane do tĂ« bĂ«jnĂ« qĂ« qyteti nesĂ«r jo vetĂ«m tĂ« mos njihet, por njĂ«kohĂ«sisht tĂ« mos ketĂ« asnjĂ« lloj mundĂ«sie pĂ«r tâu futur nĂ« dosjet e UNESCO-s,â pĂ«rmbyll ai.
NĂ« kĂ«tĂ« pikĂ«, projekti TID i DurrĂ«sit qĂ«ndron mes premtimit pĂ«r ârivitalizimâ dhe frikĂ«s reale pĂ«r humbje tĂ« pakthyeshme tĂ« trashĂ«gimisĂ« urbane dhe sociale tĂ« qytetit.
Ădo ndĂ«rhyrje rrezikon tĂ« kthehet nga projekt zhvillimi nĂ« njĂ« akt fshirjeje historike, qĂ« jo vetĂ«m cenon identitetin e lagjeve tĂ« DurrĂ«sit, por e largon edhe mĂ« shumĂ« qytetin nga çdo pretendim serioz pĂ«r pĂ«rfshirje nĂ« listĂ«n e UNESCO.
Pasi i ofroi për rreth katër muaj mbrojtje politike ndaj kërkesave të SPAK-ut për ta arrestuar, Kryeministri Edi Rama vendosi të enjten të shkarkojë Belinda Ballukun si zëvendëskryeministre dhe ministre e Infrastrukturës dhe Energjisë.
Ajo ishte e pezulluar me vendim të Gjykatës së Posaçme, vendim i cili mbeti në fuqi pavarësisht ankimit që qeveria i bëri në Gjykatën Kushtetuese.
A u tërhoq vërtetë Rama nga Balluku?
Largimi i Ballukut nga qeveria nuk erdhi si një lëvizje e zakonshme riorganizimi të kabinetit.
Njoftimi u bë pas një mbledhjeje të gjatë me grupin parlamentar të Partisë Socialiste, të dominuar nga kritikat ndaj Prokurorisë së Posaçme dhe sistemit të drejtësisë, çka e zhvendosi menjëherë këtë zhvillim nga një vendim administrativ në një zhvillim institucional.
Në të njëjtën mbrëmje, portofoli i Infrastrukturës dhe Energjisë nuk iu besua një figure të re politike apo teknike nga jashtë, por një vartësi të drejtpërdrejtë të Ballukut: Enea Karakaçi, i cili drejtonte Operatorin e Sistemit të Shpërndarjes së Energjisë Elektrike (OSSHE).
Ky detaj është ndoshta më domethënësi. Rama ndryshoi ministren (dhe ministri të tjera), por jo strukturën që drejton sektorin më të madh financiar të qeverisë.
Ministria e Infrastrukturës dhe Energjisë përqendron projektet më të mëdha publike: rrugët kombëtare, koncesionet, energjetikën, aeroportet dhe portet. Në praktikë, aty kalon pjesa më e madhe e investimeve kapitale të qeverisë, po ashtu edhe kostot politike.
Për këtë arsye, çdo ndryshim në drejtimin e saj zakonisht shoqërohet me ndryshim kursi, qasje të politikave, investimeve, ose rishikim kontratash. Por në rastin konkret, asnjë nga këto nuk ka ndodhur.
Përkundrazi, Balluku lavdërohet edhe në ikje si ministrja më e suksesshme e qeverisë.
Ndaj, vendimi duket më shumë si distancim nga një figurë sesa si rishikim i politikave që drejtonte Balluku, pavarësisht se Rama nuk e shprehu qartësisht këtë gjë të enjten.
Qeveria ruajti aparatin administrativ dhe vazhdimësinë e projekteve, duke lënë të kuptohet se nuk kemi të bëjmë me një përgjegjësi politike për mënyrën e qeverisjes së sektorit, por me një menaxhim të kostos së saj publike.
Kjo përforcohet  nga ngritja në postin e ministrit të Mbrojtjes (në vend të Pirro Vengut) të Ermal Nufit, i cili më herët ka qenë drejtor kabineti për zëvendëskryeministren Balluku.
Konteksti i bën këto zhvillime edhe më të rëndësishme. Largimi i Ballukut bëhet në një moment tensioni të hapur mes ekzekutivit dhe SPAK-ut. Për herë të parë, kritikat ndaj drejtësisë nuk kanë qenë thjesht deklarata të izoluara politike, por pjesë e një komunikimi institucional qeveritar.
NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, lĂ«vizja duket mĂ« pak si njĂ« reagim ndaj performancĂ«s si ministre â vĂ«nĂ« seriozisht nĂ« diskutim pas dĂ«mtimeve serioze nĂ« disa rrugĂ« kombĂ«tare tĂ« vendit â dhe mĂ« shumĂ« si njĂ« reagim ndaj rrezikut juridik qĂ« prodhon hetimi penal ndaj saj nĂ« nivele tĂ« larta.
Pak ditĂ« mĂ« parĂ«, qeveria propozoi ndryshime nĂ« Kodin e ProcedurĂ«s Penale qĂ« synojnĂ« tĂ« kufizojnĂ« pezullimin e zyrtarĂ«ve tĂ« lartĂ« nga detyra gjatĂ« hetimeve â njĂ« prej mjeteve kryesore qĂ« SPAK pĂ«rdori pĂ«r tĂ« parandaluar mundĂ«sinĂ« e prishjes sĂ« provave nga Balluku.
Me rastin âBallukuâ, reforma nĂ« drejtĂ«si ka krijuar pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« njĂ« rrezik real penal pĂ«r qeveritarĂ«t, dhe politika duket se po pĂ«rshtatet me kĂ«tĂ« realitet tĂ« ri.
Ky âlĂ«shimâ i Ballukut nga qeveria nuk e zhvesh atĂ« nga imuniteti si deputete. Pra SPAK nuk mund ta arrestojĂ« gjithsesi.
Me këtë zhvillim, qeveria nënkupton se pezullimi apo largimi i saj nga postet e larta janë të mjaftueshme për të mos-penguar hetimet, megjithëse SPAK ka raportuar në Këshillin e Mandateve se dëshmitarë në çështje janë kërcënuar.
Rreth 39,000 persona me aftësi të kufizuar në dëgjim nuk kanë akses të plotë në informacion, edhe pse ligji ua garanton. Sipas raportit të Institutit për Zhvillim dhe Inisiativa Qytetare, problematikë mbetet zbatimi.
âĂshtĂ« njĂ« target grup mĂ« i vogĂ«l, rreth 5 mijĂ« vetĂ« qĂ« nuk dĂ«gjojnĂ« dhe nuk flasin nĂ« mĂ«nyrĂ« totale dhe kanĂ« nevojĂ« urgjente pĂ«r interpretĂ« tĂ« gjuhĂ«s sĂ« shenjave jo vetĂ«m nĂ« media, por edhe nĂ« shĂ«rbimet e tjera publikeâ, u shpreh Danjela Burnazi, drejtuese e Institutit pĂ«r Zhvillim dhe Inisiativa Qytetare.
Sipas Burnazit, mungesa e aksesueshmërisë shkon përtej medias, në institucione publike, sistemin shëndetësor, atë gjyqësor dhe në jetën e përditshme.
Raporti është bazuar në të dhëna të gjeneruara nga fokus grupet dhe pyetësorët me personat me aftësi të kufizuar në dëgjim, si dhe të dhënat zyrtare nga institucionet. Aktualisht në Shqipëri janë vetëm tre interpretë të licencuar, duke e bërë të vështirë dhënien e këtij shërbimi në të gjitha shërbimet.
Sipas Ardita Kerajt, ekspertja që është marrë me raportin, sipas ligjit nr. 97/2013 për Mediat Audiovizive, ka një detyrim ligjor për transmetuesit audiovizivë për të rritur aksesueshmërinë e personave me aftësi të kufizuar në dëgjim, duke përfshirë interpretët, titrat apo forma të tjera.
âQĂ« nga vitit 2013 deri sot ka pĂ«rmirĂ«sime, por ka nevojĂ« pĂ«r mĂ« shumĂ« akses nĂ« informacion, edhe pĂ«rtej edicioneve tĂ« lajmeveâ, u shpreh Ardita Keraj.
Sipas Kerajt, janë katër televizione sikurse RTSH, TV Klan, Top Channel dhe Vizion Plus që japin edicionin e lajmeve me interpretë në ditë të caktuara, dhe këto mbulohen nga vetëm tre interpretë.
Sipas të dhënave të raportit, burimet kryesore të informacionit për personat me aftësi të kufizuar në dëgjim janë televizioni, YouTube dhe rrjetet sociale.
âMegjithatĂ« njĂ« numĂ«r i madh pjesĂ«marrĂ«sish deklarojnĂ« se informohen pĂ«rmes familjarĂ«ve ose personave tĂ« tjerĂ« tĂ« afĂ«rtâ, u shpreh Ardita Keraj.
Ajo çfarë shihet me shqetësim nga pjesëmarrësit në fokus grupe është fakti se nuk ka një orar të qëndrueshëm të transmetimit të lajmeve me interpretë, gjë e cila redukton ndjekjen e rregullt të lajmeve.
Disa nga pjesëmarrësit në fokus grup dhe pyetësorë u shprehën se edhe në ato raste kur ndjekin lajmet me interpretë, madhësia e interpretit në ekran është shumë e vogël për tu parë, ndriçimi është i dobët dhe ritmi i informacionit është i shpejtë.
Në përditshmëri, ata janë shprehur se informohen nga familjarët, duke ndikuar kësisoj në marrjen e informacionit në mënyrë të pavarur dhe kohë reale, ashtu sikurse edhe shpesh të ndikuar nga interpretimi subjektiv për çështje të caktuara.
Televizionet e kanë nisur transmetimin në gjuhën e shenjave në dhjetor të vitit 2023, 10 vite pasi ishte miratuar ligji. Sipas AMA-s në atë kohë, kjo ka ardhur si pasojë e mungesës së interpretëve të gjuhës së shenjave.
Sipas nenit 67, pika 2/dh tĂ« ligjit âPĂ«r mediat audiovizive nĂ« RepublikĂ«n e ShqipĂ«risĂ«â pĂ«rfshirja e interpretit tĂ« gjuhĂ«s sĂ« shenjave nĂ« edicionet informative Ă«shtĂ« njĂ« detyrim ligjor.
Mungesë informacioni në kohë emergjencash
Sipas të dhënave nga raporti vihet re se në media ka mungesë të të dhënave apo informacioneve sa i takon shëndetësisë, programeve edukative, emisioneve sociale si dhe mungesën e interpretëve edhe në seancat plenare dhe institucionet qeveritare.
âAta deklaruan se mungesa e informacionit tĂ« aksesueshĂ«m bĂ«n qĂ« tĂ« ndihen nĂ« rrezik, tĂ« pasigurt ose tĂ« papĂ«rgatitur gjatĂ« situatave urgjenteâ theksoi Keraj.
Për këtë arsye, një ndër sugjerimet kryesore ishte që autoritetet publike dhe mediat të garantojnë komunikim të aksesueshëm në kohë reale gjatë emergjencave, në përputhje me standardet ndërkombëtare për të drejtat e personave me aftësi të kufizuar.
Personat me aftësi të kufizuar në dëgjim u shprehën në fokus grupe se duan një rritje të pranisë së interpretëve në gjuhën e shenjave, sidomos për edicionet infomative ditore, për njoftimet publike dhe programet me interes të gjerë shoqëror.
Ata theksuan nevojën për titra të sinkronizuara dhe të lexueshme, pasi titrat ekzistuese janë të pjesshme, lëvizin shpejt dhe vështirë të ndiqen.
Po ashtu, ata kërkuan përfshirje më të madhe të personave me aftësi të kufizuar në dëgjim në programe televizive, jo vetëm si audiencë përfituese, por edhe si pjesëmarrës aktivë në debate, programe edukative dhe emisione sociale.
Sipas Ardita Kerajt, tanimë hap pozitiv është se një grup studentësh me aftësi të kufizuar në dëgjim po studiojnë gjuhën shqipe të shenjave në Universitetin e Tiranës.
Mirëpo, ka ende një diferencë mes studimit dhe licensimit, pasi duhet shumë punë që të shkosh deri të licensimi.
Citizens.al, ka realizuar një dokumentar dedikuar sfidave të komunitetit të personave që nuk dëgjojnë.
Organizatat âTogether for Lifeâ, e cila advokon pĂ«r mbrojtjen e tĂ« drejtave tĂ« njeriut i bĂ«ri sot thirrje ministrisĂ« sĂ« ShĂ«ndetĂ«sisĂ« dhe MirĂ«qĂ«nies Sociale pĂ«r tĂ« reaguar menjĂ«herĂ« dhe me plan konkret pĂ«r garantimin e shĂ«rbimit pĂ«r pacientĂ«t qĂ« jetojnĂ« nĂ« juglindje, tĂ« cilĂ«t kanĂ« mbetur tĂ« bllokuar pĂ«r shkak tĂ« shembjes sĂ« rrugĂ«s.
âBllokimi i kĂ«tij aksi ka ndĂ«rprerĂ« aksesin e qindra pacientĂ«ve drejt shĂ«rbimeve tĂ« specializuara shĂ«ndetĂ«sore nĂ« TiranĂ«, duke vĂ«nĂ« nĂ« rrezik serioz shĂ«ndetin dhe jetĂ«n e tyreâ, thuhet nĂ« reagimin e organizatĂ«s.
Sipas âTogether for Lifeâ mĂ« tĂ« rrezikuarit nga kjo situatĂ« janĂ« ata qĂ« kĂ«rkojnĂ« hospitalizim dhe ndjekje tĂ« vazhdueshme si pĂ«r shembull ata qĂ« vuajnĂ« nga sĂ«mundje kronike, ata me sĂ«mundje tĂ« rĂ«nda onkologjikĂ«, dhe ata qĂ« kanĂ« nevojĂ« apo kanĂ« kryer ndĂ«rhyrje kirurgjikale.
Në këtë situatë, organizata i kërkon ministrisë hartimin dhe publikimin urgjent të planit të masave për menaxhimin e situatës.
Në këtë pikë ata kërkojnë mirë-organizim për transport të dedikuar mjekësor për pacientët me trajtime të planifikuar jetike sikurse hemodializa, kimioterapia dhe ndërhyrjet kirurgjikale.
Po kështu organizata kërkon angazhimin e strukturave të urgjencës kombëtare dhe vendore për garantimin e aksesit të shpejtë në shërbime dhe informim transparent dhe të përditësuar.
Sipas âTogether for Lifeâ shĂ«ndeti Ă«shĂ« njĂ« e drejtĂ« themelore dhe Ă«shtĂ« detyra e shteitt tĂ« garantojĂ« veçanĂ«risht nĂ« raste emergjence, askes tĂ« plotĂ« nĂ« shĂ«rbime shĂ«ndetĂ«sore.
âNĂ« kushtet kur njĂ« zonĂ« e tĂ«rĂ« e vendit mbetet e izoluar, reagimi institucional nuk mund tĂ« jetĂ« i vonuar. Ădo orĂ« dhe ditĂ« qĂ« kalon rrit rrezikun real pĂ«r jetĂ«n e pacientĂ«veâ, pĂ«rfundon nĂ« reagimin e saj publik âTogether for Lifeâ.
Prej fundjavës, rrëshqitja e dherave dhe dëtmimi i një ure në zonën e Dragostunjës ka sjellë bllokimin e rrugës Librazhd-Përrenjas duke ua vështirësuar lëvizjet fshatrave përreth, por dhe qyteteve që përdorin këtë rrugë për të lëvizur drejt Tiranës.
Korça, Pogradeci, Përrenjasi dhe vetë Librazhdi janë vënë përballë zgjidhjeve alternative për të përshkuar rrugë më të gjata dhe të pasigurta, teksa autoritetet nuk kanë mundur të japin ende një bilanc dhe afat konkret se kur mundet që kjo situatë të zgjidhet.
Në segmentin Librazhd-Përrenjas, shtrati i Shkumbinit nuk ngjan më me një ekosistem natyror: makineritë hyjnë vazhdimisht në rrjedhën e tij duke marrë inerte teksa brigjet e lumit janë gërryer.
Mes lejeve, gjobave dhe versioneve kontradiktore të institucioneve, vijon të mbetet e diskutueshme nëse pasojat janë vetëm mjedisore apo mund të ndikojnë edhe në infrastrukturë dhe projekte madhore siç është projekti i zgjerimit të rrugës Elbasan-Qafë Thanë, pjesë e Korridorit VIII.
Deklaratat kontradiktore të institucioneve
Zyrtarisht, Agjencia e Menaxhimit të Burimeve Ujore (AMBU) i ka thënë Citizens.al se në basenin e Shkumbinit janë të pajisura me leje vetëm tre kompani, Alb-Building, ANK dhe 4A-M, me afat deri në tre vjet dhe se për këto subjekte nuk janë konstatuar shkelje.
Megjithatë raportime nga banorë dhe organizata lokale të mjedisit kanë ngritur disa herë shqetësimin për ndërhyrje abuzive në shtratin e lumit dhe pasojat e mundshme që ky aktivitet mund të shkaktojë.
Por, në një deklaratë për mediat, kreu i Autoritetit Rrugor Shqiptar (ARRSH), Ami Kozeli, nxitoi të theksonte se dëmet në urën e Dragostunjës nuk lidheshin me këto pretendime.
Ai tha se pas verifikimeve tĂ« bĂ«ra nga autoriteti i tij, ka rezultuar se kompanitĂ« qĂ« kanĂ« marrĂ« pĂ«rsipĂ«r punimet nĂ« atĂ« zonĂ« kanĂ« pasur leje shfrytĂ«zimi me dokumentacion tĂ« plotĂ« dhe se ândĂ«rhyrjet kanĂ« qenĂ« tĂ« rregullta sipas koordinatave tĂ« caktuaraâ.
Kuzeli deklaroi se analizat paraprake të kryera tregonin si shkaqe kryesore të rrëshqitjes reshjet intensive, erozionin dhe saturimin e masivit të tokës.
Megjithatë, në një përgjigje për Citizens.al, Agjencia Kombëtare e Mjedisit (AKM) ka pranuar se për projektin e rrugës Elbasan-Qafë Thanë janë konstatuar edhe shfrytëzime inertesh pa leje.
âNga inspektimi i kryer rezultoi se subjekti Geci sh.p.k. shfrytĂ«zonte inerte nga shtrati i lumit Shkumbin pa lejen pĂ«rkatĂ«se nga organet e administrimit dhe menaxhimit tĂ« burimeve ujoreâ, tha AKM pĂ«r Citizens.al, por pa specifikuar datĂ« dhe vendndodhje.
Për këtë shkelje ndaj kompanisë është vendosur gjobë prej 1 milion lekësh dhe pezullim urgjent i veprimtarisë së marrjes së inerteve lumore.
Citizens.al kërkoi të dhëna shtesë. Në pritje të një përgjigje zyrtare, rasti tregon gjithsesi se institucionet kanë qenë në dijeni të ndërhyrjeve abuzive në lum.
âProblemi nis te pĂ«rzgjedhja e pikĂ«s sĂ« shfrytĂ«zimit tĂ« inerteveâ
Për ekspertin e mjedisit dhe drejtuesin e ECO Albania, Olsi Nika, problemi është më i thellë sesa një rast i izoluar shfrytëzimi pa leje.
âE para Ă«shtĂ« mĂ«nyra se si pĂ«rcaktohen pikat [koordinatat] ku merren inertet. QĂ« kĂ«tu fillon problemiâ, thotĂ« ai, duke theksuar se leja mjedisore jepet nga AKM, ndĂ«rsa leja pĂ«r marrjen e inerteve nga AMBU pĂ«rmes KĂ«shillave tĂ« Basenit Lumor.
Foto nga marrja e inerteve në lumin Shkumbin/Citizens.al
âTĂ« dyja kĂ«to institucione nuk janĂ« tĂ« specializuara si Agjencia KombĂ«tare e Burimeve Natyrore [AKBN] se kemi tĂ« bĂ«jmĂ« me shfrytĂ«zim burimesh dhe normalisht do tĂ« duhej tĂ« ketĂ« ekipe [ekspertize] tĂ« pĂ«rbĂ«ra mĂ« sĂ« shumti nga gjeologĂ«â, analizoi Nika pĂ«r Citizens.al.
Sipas tij, në praktikë kompanitë kanë aplikuar për shfrytëzim inertesh pranë kantierit të rrugës ku po punojnë për të minimizuar kostot e transportit nga një vend më i largët.
âPra, pĂ«r shembull: do tĂ« ndĂ«rtojmĂ« rrugĂ«n nĂ« Pishkash dhe inertet do tâi marrim nĂ« Pishkash. Kjo bĂ«het gjithmonĂ« pĂ«r tĂ« ulur kostot. QĂ« kĂ«tu nis problemi i parĂ«â, argumentoi mĂ« tej Nika.
Material i gabuar për qëllim të gabuar
Një tjetër kritikë lidhet me përdorimin e zhavorrit të lumit për ndërtimin e trasesë së rrugëve automobilistike.
âNuk pĂ«rdoret zalli i lumit pĂ«r shtresĂ«n bazĂ« tĂ« rrugĂ«ve, sepse nuk krijon stabilitet dhe rruga rrĂ«shqet. Edhe qĂ«llimi pĂ«rse merren Ă«shtĂ« i gabuar. Edhe po tĂ« copĂ«tohet, materiali i lĂ«muar nuk krijon stabilitetâ, shpjegon drejtuesi i ECO Albania.
Sipas Nikës, përzgjedhja e pikave është problematike, pasi marrja e inerteve është bërë në zona delikate të lumit.
âShpesh nuk zgjidhen zonat ku lumi depoziton mĂ« shumĂ« inerte, por nĂ« zona tĂ« [rrezikuara] tĂ« gĂ«rryerjesâ, tha ai.
Nika shton se sasia e inerteve është po aq e rëndësishme dhe kërkon përfshirjen jo vetëm të gjeologëve, por edhe të hidrologëve.
âNĂ«se merret mĂ« shumĂ« material sesa lumi Ă«shtĂ« nĂ« gjendje tĂ« rikuperojĂ«, prishet balanca natyrore mes sedimentit qĂ« lumi sjell dhe atij qĂ« hiqetâ, theksoi eksperti i mjedisit.
Sipas tij, në zonat e Librazhdit dhe Përrenjasit lumi i Shkumbinit e ka të vështirë rikuperimin, ndryshe nga Elbasani ku ka më shumë energji transportuese të sedimenteve.
Biodiversitet i dëmtuar
Ndërhyrjet në shtratin e lumit të Shkumbinit kanë shkatërruar habitatet dhe kanë prishur vazhdimësinë ekologjike të lumit.
âNga Librazhdi nĂ« PĂ«rrenjas Ă«shtĂ« njĂ« korridor natyror migrimi pĂ«r specie si trofta dhe ngjala, tĂ« cilat lĂ«vizin sipas rrjedhĂ«s dhe kundĂ«r-rrjedhĂ«s pĂ«r ciklin jetĂ«sor. Ky korridor Ă«shtĂ« ndĂ«rprerĂ«â, shpjegon me shqetĂ«sim Nika.
Përveç ndërhyrjes për të marrë inerte, gërryerja e sedimenteve ka sjellë edhe thellimin e shtratit të lumit.
âLumi thellohet duke humbur lidhjen gjatĂ«sore dhe tĂ«rthore, qĂ« ndikojnĂ« drejtpĂ«rdrejt nĂ« biodiversitet: te peshqit, bimĂ«t, gjitarĂ«t dhe fauna qĂ« jeton nĂ« zallâ, pĂ«rfundoi ai.
Zyrtarisht, 26 organizata i kanë kërkuar qeverisë ndërhyrje të menjëhershme për mbrojtjen e lumit Shkumbin.
Sipas tyre, ndërhyrjet kanë ndryshuar morfologjinë natyrore të lumit, kanë ulur shtratin dhe kanë rritur shpejtësinë e rrjedhës, duke destabilizuar brigjet dhe tokat përreth.
Më herët, Citizens.al dokumentoi me pamje ndërhyrjet në shtratin e lumit dhe paralajmëroi për pasoja të pakthyeshme në biodiversitet.
Prej mĂ« shumĂ« se katĂ«r muajsh, mbi dy mijĂ« monopatina janĂ« konfiskuar nga Policia e Shtetit, sipas vendimit tĂ« 13 tetorit 2024 tĂ« MinistrisĂ« sĂ« Brendshme. TĂ« mĂ«rkurĂ«n, âQĂ«ndresa Qytetareâ mbajti protestĂ«n e dytĂ« kundĂ«r kĂ«saj vendimmarrjeje, e cila vijon tĂ« penalizojĂ« qytetarĂ«t nĂ« transportin e pĂ«rditshĂ«m.
Edhe pse autoritetet kishin premtuar masa konkrete për rregullimin e këtij sektori, përfshirë hartimin e një kuadri ligjor, deri më tani nuk është ndërmarrë asnjë veprim i dukshëm nga institucionet përgjegjëse.
Kjo mungesë reagimi ka lënë qytetarët në pasiguri dhe konfuzion, ndërsa situata në terren mbetet e pandryshuar, me konfiskime të vazhdueshme dhe pa alternativa reale për transportin e përditshëm.
NjĂ« qytetare nĂ« protestĂ« i tha Citizens se familja e saj ka pĂ«suar rreth njĂ« milion lekĂ« tĂ« vjetra dĂ«m, pĂ«r shkak tĂ« ârrĂ«mbimit,â siç e cilĂ«soi ajo, tĂ« dy monopatinave nga ana e policisĂ«: njĂ« herĂ« nipit dhe sĂ« fundmi vajzĂ«s sĂ« saj.
âMinistria gĂ«njeuâ
Rigels Xhemollari nga âQĂ«ndresa Qytetareâ pĂ«rgĂ«njeshtroi ministren Albana Koçiu, e cila kishte deklaruar se monopatinat do tĂ« mbaheshin tĂ« konfiskuara vetĂ«m pĂ«r 30 ditĂ« dhe mĂ« pas do tĂ« ktheheshin.
âNa tha se do tĂ« nxirrte rregulla qĂ« tĂ« mbani skafandĂ«r, qĂ« tĂ« ulni shpejtĂ«sinĂ«. Mashtrim!â pohoi Xhemollari.
Ai shpjegoi gjithashtu se çështja e shumëdebatuar e faturave është e pavërtetë. Sipas ministrisë, qytetari duhet të jetë i pajisur me faturën e mjetit për ta rimarrë, por Xhemollari theksoi se, sipas ligjit, fatura kërkohet vetëm në një distancë prej 30 metrash nga dyqani.
Protesta qytetare u mbështet edhe nga përfaqësues të partive politike. Erald Kapri nga Partia Mundësia pohoi se ai personalisht ka depozituar një projektligj në Parlament, sipas praktikave të vendeve evropiane.
NdĂ«rsa avokati i âDrejtĂ«sisĂ« Socialeâ, Gentian Sejrani, theksoi se i gjithĂ« procesi Ă«shtĂ« ndĂ«rmarrĂ« dhe ka vijuar nĂ« paligjshmĂ«ri. Sipas tij, bllokimi i patinave ka nisur mĂ« datĂ« 9, ndĂ«rsa udhĂ«zimi i ministres Ă«shtĂ« publikuar nĂ« Fletoren Zyrtare mĂ« 13 tetor.
âTĂ« na sqarojĂ« qartĂ« Ministria se cila Ă«shtĂ« arsyeja e bllokimit tĂ« monopatinave: Ă«shtĂ« motiv ligjor apo infrastrukturor?â pyeti Sejrani.
Në protestë u ironizua edhe situata e bllokimit të rrugëve dhe lëvizja e kryeministrit me helikopter, ndërsa qytetarëve u kërkohet të ecin në këmbë.
âPĂ«rfaqĂ«soj njĂ« biznes tĂ« vogĂ«l pĂ«r riparimin e skuterave elektrikĂ« dhe, logjikisht, duhet tĂ« marrim kredi, sepse njĂ« ditĂ« tĂ« bukur, pa asnjĂ« lajmĂ«rim paraprak, ministria pezulloi aktivitetin tonĂ«,â tha njĂ« vajzĂ« gjatĂ« protestĂ«s.
Monopatinat problem, vetëm kur përdoren pa rregulla
Sipas të dhënave të një ankete të zhvilluar nga Citizens.al me 40 qytetarë të prekur drejtpërdrejt nga aksioni policor, 90% e tyre e përdornin monopatinën për lëvizje të përditshme drejt punës, ndërsa 10% për shërbime delivery.
Kjo tregon se këto mjete janë kthyer në një alternativë reale transporti urban.
Shumica e të anketuarve (59%) raportuan se gjatë bllokimit nuk iu dha asnjë dokument zyrtar, ndërsa 65% u ndaluan në orët e mëngjesit, rrugës për në punë, duke e bërë ndërhyrjen një goditje direkte në rutinën e tyre të përditshme.
Pothuajse të gjithë (90%) e konsideruan aksionin të tepruar dhe të padrejtë, ndërsa asnjë nuk e vlerësoi si të drejtë apo të nevojshëm, çka nxjerr në pah hendekun mes perceptimit qytetar dhe justifikimeve institucionale.
Mungesa e monopatinës ka sjellë kosto të shtuara në kohë dhe para për 93% të të anketuarve, të cilët janë detyruar të përdorin transportin urban, ecjen apo taksitë.
Ndërkohë, 62% besojnë se monopatinat bëhen problem vetëm kur përdoren pa rregulla, ndërsa vetëm 20% i shohin si rrezik serioz. Në të njëjtën linjë, shumica mbështesin përdorimin e tyre në korsitë e biçikletave, por me kufizime dhe rregullore të qarta.
Bllokimi i aksit Elbasan-Qafë Thanë, pranë Dragostunjës në Librazhd, ka nxjerrë në pah varësinë e pothuajse gjithë juglindjes së vendit nga një korridor i vetëm rrugor.
Prej fundjavĂ«s, rrĂ«shqitja e dherave dhe dĂ«mtimi i urĂ«s nĂ« zonĂ«n e njohur si âArrat e GurrĂ«sâ ka ndĂ«rprerĂ« lidhjen kryesore me TiranĂ«n pĂ«r Korçën, Pogradecin, Prrenjsin, Librazhdin dhe rrethinat e tij.
E njëjta zonë është edhe pjesë e punimeve të Korridorit VIII. Ndërhyrjet në shtratin e lumit Shkumbin kanë krijuar tension mjedisor dhe social, të raportuar më herët nga Citizens.al dhe organizatat mjedisore.
Por, si arrihet sot juglindja nga kryeqyteti dhe anasjelltas? Banorët e zonave pranë vendit ku ndodhi shembja, por dhe linjat e udhëtarëve dhe transportit të mallrave po përballen me kosto dhe kohë më të larta udhëtimi.
Më poshtë Citizens.al sjell disa nga alternativat që po përdoren aktualisht për të qasur juglindjen me Tiranën.
Duhet theksuar se shumica e rrugëve alternative janë në gjendje të vështirë, nuk përballojnë fluksin e shtuar dhe ofrojnë pak ose aspak siguri dhe mbështetje për: pika karburanti, vende pushimi apo shërbime bazë përgjatë udhëtimit.
Kjo është ndër rrugët më të përdorura aktualisht. Distanca është rreth 170 kilometra dhe mund të përshkohet për 3-5 orë udhëtim në varësi të fluksit të trafikut.
Segmentet malore dhe kthesat e shumta, sidomos në zonën e Moglicës, e bëjnë të lodhshme dhe të rrezikshme, veçanërisht gjatë natës.
Rruga nga Moglica dhe alternativa tjetër me devijimin nga fshatrat e zonës.
NdĂ«rkohĂ« po pĂ«rdoret edhe njĂ« devijim pĂ«rmes fshatrave lokal dhe vijimit pĂ«rgjat njĂ« segmenti tĂ« ish-rrugĂ«s âEgnatiaâ.
Kjo rrugë devijon nga aksi kryesor për të shmangur Dragostunjën dhe urën e dëmtuar. Nis nga Librazhdi, kalon nga fshatrat si Spathari, Dardha dhe del në Hotolisht, me një gjatësi rreth 170 kilometra dhe kërkon rreth 4-6 orë udhëtim.
Pjesa e devijimit ka rrugë të ngushta, të paasfaltuara, me çakull e baltë dhe pjerrësi të forta. Përdoret kryesisht nga automjetet private, por tashmë po krijon radhë të gjata dhe trafik të rënduar.
Ajo parashikon rreth 370 kilometra rrugë e cila mund të përshkohet për rreth 6-8 orë udhëtim.
Rruga nga jugu dhe me kalimet nga RMV.
Megjithëse relativisht e sigurt, distanca dhe koha është thuajse e dyfishtë duke e bërë pak të konsiderueshme për udhëtarët.
Ajo këshillohet për autobusët interurbanë, mjetet e rënda dhe udhëtimet jo urgjente.
Rruga ndërkufitare me Maqedoninë e Veriut
Korçë-Pogradec-Qafë Thanë/Tushemisht-Strugë/Ohër-Dibër-Bllatë-Rruga e Arbrit-Tiranë
Kjo rrugë prej rreth 220-240 kilometrash mund të përshkohet për 4-6 orë udhëtim.
Konsiderohet alternativë praktike, por njëkohësisht si një treguese e fortë e situatës: për të shkuar në Tiranë nga Korça duhet të dalësh jashtë Shqipërisë.
Kalimi bëhet nga pikat kufitare të Qafë Thanës ose Tushemishtit drejt Strugës apo Ohrit në Maqedoninë e Veriut dhe rikthimi në Shqipëri nga Bllata, për të vazhduar në Maqellarë dhe më pas në Rrugën e Arbrit.
Ia vlen vetëm nëse rrugët e tjera janë të mbingarkuara dhe udhëtarët kanë dokumentet e nevojshme. Në orët e pikut, pritjet në doganë e bëjnë kohën e mbërritjes të paparashikueshme.
Alternativat e rrugëve më sipër nuk janë thjesht një lajm për trafikun, por panoramë e qartë se planifikimi i zhvillimit të infrastrukturës në vend ka probleme serioze.
Një korridor kombëtar i shoqëruar me projekte strategjike të zgjerimit hasi dëmtime dhe rrëshqitje dherash aq sa të izolojë një rajon të tërë.
Prej më shumë se një dekade në Tiranë ndërtohet me ritëm shumë të lartë. Qyteti është kthyer në një kantier të përhershëm me miliona metra katrorë të rinj çdo vit.
Kullat shumëkatëshe dhe komplekset rezidenciale kanë ndryshuar fizionominë e kryeqytetit, ndërsa ndërtimi është bërë një nga motorët kryesorë të ekonomisë lokale.
Por përtej këtij zhvillimi, të dhënat e censit 2023 tregojnë një realitet më kompleks. Popullsia brenda bashkisë Tiranë ka rënë me rreth 30 mijë persona, duke ngritur pyetjen: për kë dhe për çfarë ndërtohet në këtë zonë?
Vetëm 8% e qarkut jeton në banesa të reja
Sipas Censit 2023, qarku Tiranë, ku përfshihen bashkia Tiranë, Kamëz, Vorë, Kavajë dhe Rrogozhinë, ka 321,821 njësi banimi, nga të cilat 85,475 janë bosh.
Pjesën më të madhe të banesave bosh e ka Tirana me 52,871 të tilla, më pas Kavaja me 21,765, Kamza me 4,151, Rrogozhina me 4,872 dhe Vora me 1,798 banesa bosh.
Nga totali prej 236,364 njësish të banuara në rang qarku, pjesa më e madhe e apartamenteve dhe shtëpive ku jetohet janë ndërtuar në periudhën 1981-2010. Në njësitë e ndërtuara pas vitit 2016 jetojnë vetëm 18,474 banorë, ose rreth 7.8% e totalit.
Për ekspertin e ekonomisë Pano Soko kjo shpjegohet me çmimet e larta të ndërtimit të ri, që e mbajnë të papërballueshëm për pjesën më të madhe të popullsisë.
âĂmimet e larta kanĂ« shĂ«rbyer si njĂ« seleksionues natyror, ku shumica kanĂ« mbetur jashtĂ«â, thotĂ« Soko.
Censi i vitit 2023 përveç numrit të banesave të banuara dhe bosh jep edhe vjetërsinë e ndërtesave, por Instituti i Statistikave e ka publikuar këtë informacion vetëm në nivel qarku.
Citizens.al i kërkoi INSTAT-it të dhëna në nivel bashkie dhe njësie administrative, por pas komunikimeve me institutin dhe Komisionerin për të Drejtën e Informimit, na u tha se të dhënat janë ende në përpunim dhe se do të na vihen në dispozicion vetëm pasi ky proces do të ketë përfunduar.
Kërkuam gjithashtu informacion mbi vendndodhjen dhe periudhën e ndërtimit të banesave bosh, por edhe ky informacion nuk u vu në dispozicion me të njëjtin argument.
Censi rrëzoi propagandën
Në dekadën e fundit në Tiranë janë miratuar rreth 10 milionë metra katrorë ndërtim, duke e kthyer kryeqytetin në një kantier të madh dhe ekonominë e saj të varur nga industria e ndërtimit.
Në vitin 2015, pak para se të zgjidhej kryetar bashkie, Erion Veliaj deklaronte si ambicie personale:
âNuk kam ndĂ«rmend tĂ« hyj nĂ« histori si njĂ« njeri qĂ« dha pallate; dua tĂ« mbahem mend si njĂ« njeri qĂ« punoi pĂ«r ta kthyer qytetin nĂ« normalitet dhe si njeri qĂ« ndĂ«rtoi mĂ« shumĂ« parqe sesa pallate.â
Por sot, shifrat janë kokëforte, kantiere ndërtimi hapen thuajse çdo ditë në çdo njësi administrative të Tiranës, duke ngritur pikëpyetje mbi nevojën reale të këtij ritmi ndërtimi.
Argumenti i kryetarit tĂ« BashkisĂ« â i cili prej shkurtit 2025 ndodhet nĂ« paraburgim si i pandehur pĂ«r korrupsion dhe pastrim parash â ka qenĂ« se Tirana shtohej me 20-25 mijĂ« banorĂ« çdo vit dhe se ndĂ«rtimi ishte i domosdoshĂ«m pĂ«r tĂ« frenuar rritjen e çmimeve.
Në kulmin e këtij debati, në vitin 2023, Veliaj do të shprehej se lejet jepeshin bazuar mbi kërkesat e tregut.
âNumri i metrave katrorĂ« tĂ« ndĂ«rtuara nĂ« TiranĂ«, pĂ«rputhet proporcionalisht me numrin e rritjes sĂ« banorĂ«ve tĂ« TiranĂ«s,â theksonte Veliaj, âKa kĂ«rkesĂ«, por ka edhe ofertĂ«, tĂ« dyja duhet tĂ« ecin paralelisht.â
âTiranĂ«s nuk i vĂ«mĂ« dot traun pĂ«r kĂ«ta 20-25 mijĂ« qytetarĂ« qĂ« na bashkohen çdo vit, as sâe ndajmĂ« dot nĂ« vendas dhe tĂ« ardhur, sepse ajo Ă«shtĂ« gjuhĂ« raciste e viteve â90 qĂ« nuk duhet tĂ« ekzsitojĂ« mĂ«,â shprehej Veliaj pĂ«r idenĂ« e ânjĂ« qyteti tĂ« mirĂ« pĂ«r tĂ« gjithĂ«.â
Por paradoksalisht çmimet e banesave janë rritur pavarësisht rritjes së sipërfaqes së dhënë për ndërtim.
Sipas Pano Sokos, prirja nuk lidhet më me nevojat e tregut, por me ekonominë informale:
âPastrimi i parave e la kĂ«rkesĂ«n natyrore pĂ«r apartamente tĂ« qytetarĂ«ve tĂ« paplotĂ«suar, jo pĂ«r shkak tĂ« mungesĂ«s sĂ« ofertĂ«s, por pĂ«r shkak tĂ« çmimeve tĂ« larta,â thotĂ« ai.
Sa banorë shtohen dhe sa apartamente ndërtohen
Deklaratat e kryebashkiakut Veliaj për flukset e zhvendosjeve rezidenciale në Tiranë me nga 20-25 mijë qytetarë, ndodhnin në një kohë kur nuk kishte të dhëna të pavarura.
INSTAT-i botoi të dhënat e censit vetëm në vitin 2023. Këto të dhëna krahasuar me vitin 2011 tregojnë se popullsia e bashkisë Tiranë është rritur me rreth 40 mijë banorë.
Kjo do tĂ« thotĂ« njĂ« mesatare prej rreth 3,500 banorĂ« nĂ« vit. Me njĂ« mesatare familjare, rreth 1,500 apartamente nĂ« vit do tĂ« mjaftonin pĂ«r akomodimin e tyre â totali nĂ« 10 vite, rreth 15,000 apartamente.
Por për këtë periudhë nga censi rezulton se janë shtuar rreth 51,854 njësi banimi të reja. Prej tyre 38 mijë janë të banuara dhe rreth 13,800 bosh.
Kështu, në praktikë, për çdo banor të ri që i është shtuar Tiranës është ndërtuar diçka më shumë se një apartament.
Ilustrim grafik të kullave rreth qendrës dhe lartësitë e tyre.
Bie popullsia në qendër, rritet në periferi
Presioni më i madh i ndërtimit në kryeqytet është përqendruar në katër zona: Tirana brenda Unazës së Madhe, Kashari, Dajti dhe Farka.
Që nga viti 2011, Dajti është rritur me rreth 15 mijë banorë, Kashari me rreth 46 mijë dhe Farka me rreth 14 mijë banorë.
Kashari dhe Dajti konsiderohen si zonat periferike me çmime më të arsyeshme, ku zhvendosen familjet me të ardhura të mesme dhe të ulëta. Ndërsa Farka, përkundrazi, është kthyer në zonë elitare rezidenciale me vila dhe rezidenca luksoze.
Sipas Pano Sokos, qytetarët po shkojnë drejt periferisë për shkak të çmimeve dhe përpjekjes për të gjetur një jetë më të qetë në kryeqytet.
Por, ndĂ«rkohĂ«, popullsia e TiranĂ«s brenda zonĂ«s qendrore tĂ« saj â ish-bashkia e vjetĂ«r deri nĂ« reformĂ«n e vitit 2014, e njohur rĂ«ndomtĂ« si vija e verdhĂ«, â ka rĂ«nĂ« me 29,172 banorĂ«.
Pra, pikërisht në zonën ku po ndërtohen më shumë kulla, numri i banorëve po zvogëlohet.
Kjo ngre pyetjen thelbësore: kush po blen dhe për kë po ndërtohet në qendër kur zona është zbrazur me rreth 30 mijë qytetarë në 12 vitet e fundit?
âNdĂ«rtimi nĂ« qendĂ«r duket se Ă«shtĂ« vĂ«nĂ« nĂ« funksion tĂ« pastrimit tĂ« parasĂ« gri. Nuk ka mĂ« kĂ«rkesĂ« natyrore pĂ«r strehim; ka kĂ«rkesĂ« pĂ«r kthimin e parave âcashâ nĂ« beton sepse besojnĂ« se janĂ« mĂ« tĂ« sigurta ashtu,â thotĂ« Soko.
Njëzet e gjashtë organizata mjedisore kanë kërkuar, përmes një letre të hapur, marrjen e masave të menjëhershme për mbrojtjen e mjedisit nga ndërhyrjet në shtratin e lumit Shkumbin.
Letra Ă«shtĂ« shtyrĂ« nga organizatat âAlbNatyraâ, EcoAlbania, Qendra LUMI, Qendra pĂ«r Ruajtjen dhe Mbrojtjen e Mjedisit Natyror nĂ« ShqipĂ«ri (PPNEA) etj.
Organizatat shprehin shqetësim për ndërhyrjet e kryera në lum në kuadër të punimeve për ndërtimin e rrugës Elbasan-Qafë Thanë, pjesë e Korridorit VIII.
â[âŠ] gjatĂ« zbatimit tĂ« punimeve janĂ« evidentuar raste ku subjektet kontraktore shfrytĂ«zojnĂ« materiale inerte nga shtrati dhe/ose brigjet e lumit Shkumbin, duke shkaktuar ndryshime tĂ« drejtpĂ«rdrejta nĂ« morfologjinĂ« e tij, si dhe depozitojnĂ« dhera, gurĂ« dhe materiale tĂ« pĂ«rftuara nga gĂ«rmimet nĂ« shtratin e lumitâ, thuhet nĂ« letrĂ«n drejtuar qeverisĂ« shqiptare, AgjencisĂ« KombĂ«tare tĂ« Mjedisit, Inspektoratit ShtetĂ«ror tĂ« Mjedisit dhe Autoritetit tĂ« Basenit UjĂ«mbledhĂ«s tĂ« Shkumbinit.
Organizatat i bazojnë pretendimet në vëzhgime në terren, raportime nga komunitetet lokale dhe dokumentime me foto dhe video.
Sipas tyre, këto ndërhyrje sjellin përkeqësim të cilësisë së ujit, dëmtim të biodiversitetit dhe të habitateve natyrore për shkak të rritjes së turbullirës dhe sedimenteve.
âDuket qartĂ« qĂ« lumi ka pĂ«suar njĂ« ulje tĂ« shtratit mĂ« shumĂ« se 1m dhe si rezultat Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« mĂ« i rrĂ«mbyeshĂ«m,â thuhet nĂ« letrĂ«n e hapur, teksa theksohet se shumĂ« toka kanĂ« pĂ«suar rrĂ«shqitje masive, deri nĂ« rrezik potencial pĂ«r fshatrat pĂ«rreth.
Grupi i organizatave e konsideron situatën një katastrofë mjedisore me ndikim të drejtpërdrejtë në biodiversitet dhe ekosistemin natyror.
Rrëshqitja e tokës në segmentin e rrugës kombëtare Librazhd-Prrenjas, në zonën e Dragostunjës, sipas tyre, përforcon shqetësimin për ndërhyrjet në brigjet e lumit Shkumbin.
Ndërhyrjet thuhet se kanë ndryshuar morfologjinë natyrore të lumit, kanë ulur shtratin dhe kanë rritur dinamikën e rrjedhës, duke destabilizuar brigjet dhe tokat përreth.
Organizatat rendisin një sërë shkeljesh të mundshme të legjislacionit shqiptar, duke përfshirë Kushtetutën, ligjin për burimet ujore, mbrojtjen e mjedisit, biodiversitetin, lejet mjedisore, menaxhimin e mbetjeve inerte si dhe parimet e transparencës dhe pjesëmarrjes publike.
Ato kërkojnë që autoritetet të monitorojnë dhe dokumentojnë mospërputhjet e ndërhyrjeve në terren sa i takon vendndodhjes, koordinatave, volumeve dhe periudhës së lejeve, si dhe të verifikojnë moszbatimin e detyrimeve për rehabilitim dhe nënkontraktimet e paautorizuara.
Mes të tjerash, organizatat kërkojnë ndërprerjen e menjëhershme të veprimeve të paligjshme, monitorim të cilësisë së ujit dhe publikimin e rezultateve, rehabilitimin e segmenteve të dëmtuara, si dhe transparencë dhe akses në dokumente.
âMbrojtja e lumit Shkumbin Ă«shtĂ« njĂ« pĂ«rgjegjĂ«si institucionale dhe shoqĂ«roreâ, pĂ«rfundon letra publike.
Prej mesditĂ«s sĂ« tĂ« shtunĂ«s qarkullimi nĂ« rrugĂ«n kombĂ«tare Librazhd-Pogradec nĂ« vendin e quajtur âArrat e GurrĂ«sâ Ă«shtĂ« bllokuar, bashkĂ« me tĂ« dhe qarkullimi pĂ«r nĂ« juglindje, duke pĂ«rfshirĂ« Pogradecin dhe Korçën.
Shkak është bërë rrëshqitja e dherave dhe dëmtimi i një prej urave në këtë zonë, duke e bërë të pamundur kalimin e makinave. Kjo situatë shkaktoi kaos, konfuzion të qytetarët dhe pritje të gjata.
Izolimi i juglindjes
ParalajmĂ«rimi i parĂ« pĂ«r situatĂ«n nĂ« vendin e quajtur âArrat e GurrĂ«sâ nĂ« DrogostunjĂ« tĂ« Librazhdit u bĂ« pasditen e sĂ« enjtes, mĂ« 19 shkurt, ndĂ«rsa Autoriteti Rrugor Shqiptar (ARRSH) njoftoi pĂ«r thellim tĂ« çarjeve tĂ« vjetra tĂ« rrugĂ«s dhe çarje tĂ« reja, duke e bĂ«rĂ« tĂ« pasigurt pĂ«r tâu kaluar.
âDuke filluar qĂ« sot [19 shkurt], nĂ« koordinim dhe me policinĂ«, do tĂ« ketĂ« kufizim tĂ« lĂ«vizjes me njĂ« korsi nĂ« vendin e rrĂ«shqitjes, duke vendosur semafor pĂ«r disiplinimin e trafikutâ, u shpreh ARRSH.
Por situata u përkeqësua. Më tej, në mëngjesin e së shtunës, më 21 shkurt, u njoftua për një gjendje më të rëndë, e cila solli ndalim të qarkullimit të autobusëve dhe mjeteve të tonazhit të rëndë.
Sidoqoftë, njoftimi nuk mundi të parandalojë radhët e gjata të mjeteve që ktheheshin nga zonat turistike të Librazhdit, Pogradecit dhe Korçës duke shkaktuar shqetësime, kaos dhe nervozizëm ndër udhëtarët.
Në drekën e po të njëjtës ditë, pra të shtunën, ARRSH-ja lajmëroi për ndalim qarkullimi të plotë të të gjitha mjeteve.
Deri në stabilizimin e plotë të situatës, autoriteti udhëzoi përdorimin e rrugës Maliq-Lozhan-Moglic-Gramsh-Elbasan.
Për veturat u ofrua alternativë rruga: Maliq-Lozhan-Strelc-Gramsh-Elbasan si dhe Qafë Thanë-Pogradec-Korçë-Leskovik-Përmet-Tepelenë.
Ndërsa për mjetet e tonazhit të rëndë u dha si zgjidhje kalimi për nga Maqedonia e Veriut (RMV) përmes pikave doganore Qafë Thanë-RMV-Bllatë-Rrugë e Arbrit.
Situata e rrëshqitjes së dherave përshkallëzoi më tej të dielën pasi rruga u bë e rrezikshme edhe për këmbësorët.
Autoritetet nisën punët për hapjen e një kalimi të përkohshëm dhe lajmëruan se ai do të mund të ishte gati të hënën, por fillimi i kësaj jave ka sjellë përkeqësime të tjera duke e bërë sërish të pakalueshme rrugën.
âKa njĂ« pĂ«rkeqĂ«sim tĂ« vazhdueshĂ«m. NĂ« mĂ«ngjes [ura] ishte spostuar 27 cm, aktualisht Ă«shtĂ« 29 cm. PoshtĂ« urĂ«s po thĂ«rrmohet betoni, kĂ«shtu qĂ« jemi tĂ« detyruar tĂ« bllokojmĂ« totalisht rrugĂ«n edhe pĂ«r mjetet normaleâ, tha kreu i ARRSH-sĂ« Ami Kozeli pĂ«r mediat.
Për momentin sitauta mbetet pa zgjidhje. Kalimi i përkohshëm që po punohej rishtazi pësoi rrëshqitje për vete dhe u fundos duke e bërë të pamundur për qarkullimin e makinave dhe këmbësorëve.
Autoritetet kanĂ« theksuar se situata e rrĂ«shqitjeve nuk ka lidhje me pretendimet pĂ«r abuzime nĂ« marrjen e inerteve nĂ« shtratin e lumit Shkumbin, megjithĂ«se aktivistĂ« tĂ« ndryshĂ«m tĂ« mjedisit e kanĂ« konsideruar atĂ« si âshkak-pasojĂ«â.
Sipas Kuzelit, kompanitë kontraktore që kanë marrë përsipër të zgjerojnë rrugën Elbasan-Qafë Thanë, pjesë e Koridorit VIII, janë me dokumentacion të rregullt.
âMâu konfirmua qĂ« koordinatat e dhĂ«na nĂ« leje janĂ« tĂ« sakta, ashtu sikundĂ«r edhe leja e shfrytĂ«zimit [tĂ« lumit pĂ«r inertet]e ka tĂ« gjithĂ« dokumentacionin e rregulltâ, u shpreh Kozeli.
Prokuroria e Elbasanit njoftoi të dielën se po heton mbi dyshime të mundshme veprash penale që kanë sjellë dëmtimin dhe bllokimin e rrugës Librazhd-Pogradec. Prokuroria tha se po heton për shpërdorim detyre, shkelje të barazisë në tenderë, shkatërrim rruge dhe toke.
Rama: Fatkeqësi natyrore
NdĂ«rsa juglindja ishte e bllokuar, Kryeministri Edi Rama udhĂ«toi tĂ« hĂ«nĂ«n drejt Korçës, jo nga toka, por nga ajri: me helikopter. Ai e arsyetoi kĂ«tĂ« fluturim me shoqĂ«rimin e njĂ« grupi investitorĂ«sh nĂ« fushĂ«n e arsimit tĂ« lartĂ« pĂ«r tâi prezantuar sikurse tha kryeministri âhapĂ«sirat e Polit tĂ« Dijes nĂ« Korçëâ.
Sipas RamĂ«s duhet ânjĂ« ligĂ«si e madheâ pĂ«r tâia faturuar qeverisĂ« problematikĂ«n e ânjĂ« rrĂ«shqitjeje gjeologjike tĂ« masivit natyrorâ.
âKa zero lidhje me ndonjĂ« pĂ«rgjegjĂ«si profesionale a teknike tĂ« projektuesve, zbatuesve apo autoriteteve pĂ«rkatĂ«sâ, theksoi nga ajri Kryeministri nĂ« platformĂ«n âXâ.
Foto e shpërndara nga Kryeministri Rama në platformën X
Sipas tij, udhëtimi me helikopter ishte planifikuar dhe do të kryhej edhe nëse nuk do të ndodhte fatkeqësia natyrore. Si në çdo situatë tjetër të ngjashme, edhe këtë rast nuk mungoi paralelizmi me një ndodhi në një shtet tjetër.
âNĂ« Itali po rrĂ«shqet gjatĂ« kĂ«tyre ditĂ«ve njĂ« masiv gjigand qĂ« rrezikon tĂ« marrĂ« me vete njĂ« qytezĂ« tĂ« tĂ«rĂ« tĂ« banuar,â shkroi Rama, âpor nuk ka ndonjĂ« kanal a qoftĂ« edhe portal nĂ« atĂ« vend â parti politike jo e jo â qĂ« ta trajtojĂ« fatkeqĂ«sinĂ« natyrore me histerinĂ« e kĂ«tushme, ku ky avaz Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« njĂ« traditĂ« e ligĂ«â, shtoi ai.
Izolimi prek edhe Librazhdin dhe Prrenjasin
Ndërsa vëmendja është e përqendruar te izolimi i qyteteve kryesore turistike të juglindjes si Pogradeci dhe Korça, të cilat gjatë fundjavave kanë numër të lartë vizitorësh, rruga Librazhd-Prrenjas, është arterie kryesore edhe për rrethinat.
Vetë dy qytetet nuk lidhen dot me njëri-tjetrin si pasojë e ndalimit të qarkullimit, ndërsa fshatra si Dragostunja, Hotolishti, Xhyra, Qukësi, Pishkashi e Skroska janë të izoluar nëse do të duan të lëvizin drejt tyre.
Izolimi ka ndikuar jo vetëm te vizitat familjare dhe rastet e mortit, por edhe për emergjenca mjekësorë.
Në fundjavë, për shkak të situatës kaotike të krijuar, shumë banorë të zonave përreth, të mbetur në rrugë, nuk janë lejuar të lëvizin brenda fshatrave edhe pse nuk kanë pasur si drejtim pjesën e bllokuar të rrugës (drejtimin për në Tiranë apo qytetet e juglindjes).
Një pjesë e tyre kanë lëvizur në këmbë, duke ecur më shumë se dy orë, ndërsa të tjerë kanë gjetur rrugë alternative, sikurse ajo e fshatit Spathar dhe Dardhë, duke përshkruar edhe njëherë rrugën më të vjetër që përshkon këtë zonë, atë të Egnatias, ndërtuar në kohën e romakëve.
Punimet pĂ«r rreth 50 km rrugĂ« âElbasan-QafĂ« ThanĂ«â kanĂ« nisur nĂ« janar tĂ« vitit 2023 me 11 kompani tĂ« pĂ«rfshira nĂ« tetĂ« pjesĂ« tĂ« ndryshme tĂ« saj. Ky segment Ă«shtĂ« pjesĂ« e Korridorit tĂ« VIII qĂ« lidh portin e DurrĂ«sit me portin e VarnĂ«s nĂ« Bullgari, duke qenĂ« strategjik pĂ«r transportin. Sipas ARRSH-sĂ« kostoja pĂ«rllogaritet mbi 183 milionĂ« euro.
Lugina e Shkumbinit, nga një peizazh që të servirte ndërthurje të lumit dhe gjelbërimit të kodrave dhe maleve përreth, me vështrimin përtej në Parkun Kombëtar të Shebenikut, është trazuar prej kohësh nga puna e makinerive për zgjerimin e rrugës Elbasan-Qafë Thanë.
Si një prej lumenjve kryesorë të Shqipërisë së Mesme, Shkumbini është vendosur nën një presion mjedisor, për shkak të punimeve në këtë segment. Makineritë e rënda turbullojnë rrjedhën dhe shtratin e tij, ndërsa kanë ndërhyrë vazhdimisht për të marrë dhe shkarkuar inerte.
Me një sipërfaqe ujëmbledhëse prej 2,445 km2 dhe një shtrirje prej rreth 181 kilometrash ky lum mban gjallë një biodiversitet të larmishëm, ndërsa përshkon qytete, fshatra dhe toka bujqësore.
Punimet kanë hyrë në një fazë intenisve, ndërsa në disa zona lumi është devijuar. Aktivistët mjedisorë e konsiderojnë gjendjen katastrofike dhe paralajmërojnë se rrjedha mund të mos kthehet më në gjendjen e mëparshme.
âĂshtĂ« njĂ« presion i vazhdueshĂ«m qĂ« i bĂ«het lumit nga kjo pjesĂ«, jo domosdoshmĂ«rish pĂ«r mirĂ«, dhe pĂ«r fat tĂ« keq do tĂ« ketĂ« pasoja jo tĂ« parikuperueshme nĂ« vazhdim,â tha pĂ«r Citizens.al GĂ«zim Shuli, aktivist mjedisor dhe drejtues i organizatĂ«s âAlbNatyraâ.
Sipas tij situata nĂ« Shkumbin Ă«shtĂ« ânjĂ« katastrofĂ« mjedisoreâ.
Prej vitit 2023, punimet kanë sjellë ndërhyrje të vazhdueshme në shtratin e Shkumbinit. Vëzhgimet në terren tregojnë se kompanitë marrin inerte dhe depozitojnë dhera në lumë duke devijuar rrjedhën natyrore.
Besjana Guri, aktiviste mjedisore dhe drejtuese e QendrĂ«s LUMI e cilĂ«soi gjithashtu ânjĂ« masakĂ«r mjedisoreâ gjendjen qĂ« po kalon Shkumbini. Sipas saj kjo situatĂ« ndodh rĂ«ndomtĂ« nĂ« gjithĂ« vendin.
âJo pĂ«r shkak se nuk kemi ligje tĂ« mira,â thotĂ« ajo, âPor, pĂ«r shkak tĂ« njĂ« neglizhence shpesh herĂ« nga ndĂ«rtuesi dhe shpeshherĂ« nga institucionet qĂ« duhet ta kontrollojnĂ« atĂ«â.
Sipas Gurit, ka rregulla të mirë-përcaktuara se si duhen bërë punimet në zonat anë brigjeve lumore, por për arsyet se pse ato nuk zbatohen janë të shumta.
â[âŠ] ndoshta Ă«shtĂ« mĂ« shpejt, mĂ« kollaj, pĂ«r mĂ« pak kosto, por ajo çfarĂ« nuk llogaritet dhe ajo çfarĂ« nuk merret parasysh Ă«shtĂ« kostoja mjedisore dhe dĂ«mi i pakthyeshĂ«m qĂ« i bĂ«het lumitâ, theksoi ajo, pĂ«r Citizens.al.
Shkumbini ka një rrjedhë mesatare prej rreth 61 m3/s, të dhënat hidrologjike tregojnë se ai është ndër lumenjtë më erozivë dhe transporton sasi të mëdha sedimentesh, mesatarisht 5.8 milionë tonë lëndë të ngurta në vit, një tregues se shtrati i tij është tejet dinamik dhe i ndjeshëm.
Sipas aktivistĂ«ve mjedisorĂ« kemi tĂ« bĂ«jmĂ« me njĂ« presion tĂ« vazhdueshĂ«m mbi ekuilibrat natyrorĂ«, pasojat e tĂ« cilit do tâi shohim edhe mĂ« vonĂ«.
âTĂ« gjithĂ« sendimentet qĂ« duhet tĂ« jenĂ« aty nĂ« lumĂ« kanĂ« funksion natyror,â analizon Guri.
â[âŠ] mbajnĂ« shtratin, ujĂ«rat sipĂ«rfaqĂ«sorĂ«, ndajnĂ« ujĂ«rat nĂ«ntokĂ«sorĂ« dhe nga ana tjetĂ«r ndihmojnĂ« edhe pjesĂ«n e bregdetit.â
Ilustrim i shtrirjes së lumit Shkumbin/Citizens.al.
Sipas aktivistes mjedisore, nëse vijohet me marrjen e inerteve pa kriter, do të ketë pasoja në ndryshimin e rrjedhës së lumit. Ngjashëm mendon edhe Gëzim Shuli.
âGjithĂ« gjallesat qĂ« ishin duke krijuar habitatin e tyre aty tashmĂ« ju Ă«shtĂ« prishur dhe duhet ta rindĂ«rtojnĂ« nga e para,â komenton Shuli.
Drejtuesi i organizatĂ«s âAlbNatyraâ thekson se edhe hedhja e inerteve ka pasoja.
âKemi edhe hedhjen e inerteve qĂ« merren nga zona tĂ« ndryshme, llumrave, dherave tĂ« cilat hidhen nĂ« lumĂ« dhe sjellin ndotjen e tijâ, vijon Shuli, ndĂ«rsa shprehet se âpĂ«r pasojĂ« kemi njĂ« shpĂ«rbĂ«rje tĂ« ulĂ«t tĂ« oksigjenit nĂ« ujĂ«â.
Pasojat e ndërhyrjeve në shtratin e lumit Shkumbin vihen re edhe nga banorët, të cilët kanë tokat bujqësore buzë lumit.
âKa pasur rrĂ«shqitje nga gĂ«rmimet qĂ« po bĂ«hen nga rruga dhe marrja e inerteve qĂ« po ndodh nĂ« tĂ«,â tregoi pĂ«r Citizens.al njĂ« banor i Hotolishtit, i cili kĂ«mbĂ«nguli tĂ« mos pĂ«rmendej me emĂ«r.
âKa ikur toka komplet tokaâ, vijoi ai teksa tregoi njĂ« rrip toke me rrĂ«shqitje tĂ« dukshme qĂ« ngjallnin pasiguri nĂ« zonĂ«n ku tha se zotĂ«ronte rreth 3 dynymĂ«.
Inertet e depozituara në lumin Shkumbin nga punimet në rrugë/Citizens.al
âE mbjellĂ« ka qenĂ«, njĂ«ra pjesĂ« Ă«shtĂ« jonxhĂ«, njĂ« pjesĂ« tjetĂ«r Ă«shtĂ« pemĂ«â, theksoi mĂ« tej banori.
Ai u shpreh se zona përreth nuk është kundër ndërtimit të rrugës, por ndërhyrjet që po i bëhen lumit janë të rrezikshme, duke ndryshuar rrjedhën.
âShtrati po merr njĂ« vijĂ« tĂ« drejtĂ« lumi, nuk Ă«shtĂ« mĂ« me dredha siç e ka qenĂ«, me kĂ«to rrĂ«shqitje qĂ« kanĂ« filluar tani, kĂ«to duan vite qĂ« tĂ« shkojĂ« edhe njĂ«herĂ« aty ku duhet,â u shpreh ai pĂ«r Citizens.al.
Sipas aktivistëve mjedisorë, për tokat që janë buzë lumit, në sezonin e dimirit kjo situatë do të jetë edhe më problematike.
âKemi shumĂ« shtĂ«pi apo banorĂ« tĂ« komunitetit lokal qĂ« tokat e tyre bujqĂ«sore i kanĂ« nĂ« afĂ«rsi tĂ« lumit dhe duket qartĂ« qĂ« tani qĂ« ka filluar lumi duke ua gĂ«rryer pak-nga-pak, kemi rrĂ«shqitje tĂ« dherave sidomos nĂ« segmentin Librazhd-PĂ«rrenjas kemi rrĂ«shqitje masiveâ, tha GĂ«zim Shuli.
Në një përgjigje me shkrim, Agjencia e Menaxhimit të Burimeve Ujore (AMBU) i tha Citizens.al se në basenin e Shkumbit kanë leje për shfrytëzimin e materialeve inerte tre kompani: Alb-Building, ANK dhe 4-AM.
Totali i inerteve pĂ«r tâu shfrytĂ«zuar prej tyre eshtĂ« rreth 1,000,000 mÂł, tĂ« cilat mund tĂ« mbushin afĂ«rsisht 400 pishina olimpike.
Inertet e depozituara në lumin Shkumbin nga punimet në rrugë/ Citizens.al
Disa prej kontratave të këtyre tre kompanive për shfrytëzim të basenit ujor të Shkumbinit për inerte zgjasin deri në gusht 2026, e të tjera deri më dhjetor 2027.
âNuk janĂ« konstatuar shkelje nga kĂ«ta subjekte, pra janĂ« respektuar koordinatat e miratuara nĂ« leje dhĂ«nĂ« nga KĂ«shilli Basenit Lumor Shkumbinâ, tha mes tĂ« tjerash AMBU pĂ«r Citizens.al.
Besjana Guri u shpreh se komunitetet që janë afër lumit janë të parët që janë të prekur.
â[âŠ] nuk mund tĂ« pretendojmĂ« qĂ« komunitetet tĂ« kenĂ« edhe njohurinĂ« e duhur. Prandaj ka instanca, ka edhe ekspertĂ« mjedisi qĂ« e thonĂ« kĂ«tĂ« gjĂ« dhe pĂ«r sa kohĂ« ngrihet si problematikĂ« pĂ«r tĂ« disatĂ«n herĂ«, do tĂ« thotĂ« qĂ« kĂ«tu diçka nuk shkonâ, pĂ«rfundoi Guri.
Punimet pĂ«r zgjerimin e rrugĂ«s âElbasan-QafĂ« ThanĂ«â kanĂ« nisur prej janarit tĂ« vitit 2023.
Ky segment është pjesë e Korridorit të VIII që lidh vendin tonë me Maqedoninë, Greqinë dhe Bullgarinë. duke qenë segment strategjik për transportin e mallrave e kryesisht dhe të qytetarëve.
Punimet po kryhen në tetë pjesë, ndërsa sipas Autoritetit Rrugor Shqiptar, në total kostoja llogaritet në mbi 183 milionë euro.
AutorĂ«: Ola Mitre; Aida Ciro; Kristi Bashmili dhe Nemanja ĆœivaljeviÄ.
NĂ« korrik tĂ« vitit 2025, fadromat hynĂ« nĂ« Theth dhe brenda pak ditĂ«sh, disa ndĂ«rtime u shembĂ«n nĂ« zemĂ«r tĂ« Alpeve Shqiptare, nĂ« njĂ« aksion qĂ« autoritetet e cilĂ«suan si ârikthim i ligjshmĂ«risĂ«â.
VetĂ«m njĂ« vit mĂ« parĂ«, gjatĂ« fushatĂ«s pĂ«r zgjedhjet parlamentare tĂ« 30 qershorit, kryeministri Edi Rama nxiti banorĂ«t tĂ« ktheheshin nĂ« fshatin e tyre turistik, tĂ« investonin dhe tâi kthenin tokat e tyre nĂ« mundĂ«si zhvillimi. Premtimi ishte se pronat e brezave do tĂ« pajiseshin me dokumente pronĂ«sie dhe se âPaketa e Maleveâ do ishte mjeti i rikthimit dhe i mirĂ«qenies sĂ« zonave alpine.
âGjobat pĂ«r ndĂ«rtim pa leje, nĂ« kĂ«tĂ« zonĂ« do tâi fshijmĂ« tĂ« gjitha. Ju keni ndĂ«rtuar pa leje sepse nuk keni pasur mundĂ«si tĂ« merrni certifikatĂ«n e tokĂ«s qĂ« u takon,â iu pĂ«rgjigj Rama shqetĂ«simit tĂ« banorĂ«ve tĂ« Thethit, duke njoftuar dhe planet pĂ«r miratimin e ligjit.
âNa thanĂ« tĂ« investonim. Kthehuni, ndĂ«rtoni! Dhe ne ndĂ«rtuam mĂ« lehtĂ« se çdo vit tjetĂ«r se ishin votimet,â thotĂ« Kristian Gurra, 27 vjeç.
Kristiani ka mbi dhjetë vite që zhvillon një biznes familjar në Theth. Filloi me një lokal të vogël, ndërsa tani ka një restorant dhe 16 dhoma për turistë, që mbajnë familjen e tij dhe disa punëtorë sezonalë. Investimi i fundit, i menduar për turizëm dimëror, u financua me kredi bankare rreth 100 mijë euro, por u shemb gjatë aksionit të korrikut.
âSot paguaj kredinĂ« çdo muaj dhe kam edhe gjobĂ«. ShtĂ«pinĂ« nĂ« ShkodĂ«r e kam lĂ«nĂ« kolateral, sepse kĂ«tu nuk kam tapiâ, thotĂ« ai.
Rasti i tij Ă«shtĂ« tipik pĂ«r zonat veriore nĂ« ShqipĂ«ri, ku tokat trashĂ«gohen brez pas brezi pa dokumente pronĂ«sie, njĂ« problem historik qĂ« institucionet nuk e kanĂ« zgjidhur kurrĂ«. âPaketa e Maleveâ, e miratuar nĂ« mars 2025, synon tĂ« anashkalojĂ« kĂ«tĂ« ngĂ«rç, duke u dhĂ«nĂ« banorĂ«ve mundĂ«sinĂ« tĂ« ndĂ«rtojnĂ« dhe tĂ« zhvillojnĂ« pronĂ«n edhe nĂ« mungesĂ« tĂ« titullit tĂ« qartĂ« pronĂ«sor.
Por aksioni i prishjeve, i ndĂ«rmarrĂ« menjĂ«herĂ« pas miratimit tĂ« ligjit, goditi pikĂ«risht atĂ« qĂ« kjo âpaketĂ«â pretendon tĂ« mbĂ«shtesĂ«: investimet e banorĂ«ve nĂ« pronat e tyre tĂ« trashĂ«guara.
NdĂ«rkohĂ«, tĂ« dhĂ«nat tregojnĂ« se arkitektura ligjore favorizon investime tĂ« mĂ«dha turistike dhe energjetike, shumĂ« larg modelit familjar tĂ« premtuar, duke mos pĂ«rjashtuar as Parkun âAlpet e ShqipĂ«risĂ«â, njĂ« territor kyç pĂ«r iniciativat ndĂ«rkufitare tĂ« mbrojtjes sĂ« natyrĂ«s, pjesĂ« e Alpeve Dinarike dhe e Brezit tĂ« GjelbĂ«r Evropian.
Alpet Shqiptare përbëjnë një ekosistem të pandashëm me parkun Prokletije në Malin e Zi, por standardet e mbrojtjes janë ndjeshëm të ndryshme sa i përket aktiviteteve të lejuara brenda tyre. Për më tepër, ligji hap rrugë edhe tjetërsimit të pyjeve, kullotave dhe livadheve, duke lejuar ndryshimin e përdorimit të tokës nga natyrore, në urbane apo industriale, çka jo vetëm dobëson mbrojtjen e burimeve natyrore, por cenon vetë funksionin ekologjik të territorit.
Ekspertët paralajmërojnë se qasja e ligjit shqiptar rrezikon pasoja të pakthyeshme për ekosistemin alpin dhe bie ndesh me parimet e zhvillimit të qëndrueshëm, ndërsa centralizimi i vendimmarrjes në nivel qendror hap shteg që përfitimet të shkojnë te subjekte jorezidente dhe jo te komunitetet vendase.
Paketa e Maleve
NĂ« prezantimin publik, âPaketa e Maleveâ u shfaq si njĂ« instrument pĂ«r tâu ardhur nĂ« ndihmĂ« banorĂ«ve tĂ« zonave malore, qĂ« prej dekadash jetojnĂ« dhe investojnĂ« nĂ« toka pa tituj pronĂ«sie. Zgjidhja e kĂ«tij problemi u lidh me zhvillimin e strukturave agroturistike, qĂ« janĂ« miqĂ«sore me mjedisin, si dhe mbajtjen e komuniteteve nĂ« territor, nĂ« njĂ« kohĂ« qĂ« shumĂ« zona malore nĂ« ShqipĂ«ri janĂ« zbrazur si pasojĂ« e emigrimit.
Ligji i miratuar parashikon njĂ« seri mekanizmash qĂ«, nĂ« dukje, synojnĂ« tâu japin banorĂ«ve tĂ« zonave malore siguri juridike dhe mundĂ«si zhvillimi. Ai u lejon individĂ«ve tĂ« njohur si posedues jopronar qĂ«, me pĂ«rmbushjen e disa kritereve, tĂ« blejnĂ« tokĂ«n shtetĂ«rore me çmimin simbolik prej 1 euro, tĂ« pĂ«rfitojnĂ« pĂ«rjashtime nga disa taksa pĂ«r njĂ« periudhĂ« 10-vjeçare, si dhe tĂ« kenĂ« akses tĂ« thjeshtuar nĂ« lejet e ndĂ«rtimit.
Por ndërkohë ligji ka përfshirë qartazi edhe investitorët, si persona fizikë apo juridikë të regjistruar, të cilëve iu jepet e drejta të realizojnë projekte investimi, në marrëveshje me poseduesin jopronar.
Përveç kësaj, ligji i miratuar ka krijuar çdo hapësirë ligjore për investime të mëdha turistike dhe energjetike, pasi përcakton se autoriteti kompetent për miratimin e lejes së zhvillimit dhe ndërtimit do të jetë vetëm Këshilli Kombëtar i Territorit dhe Ujit (KKTU).
Sipas ligjit âPĂ«r planifikimin dhe zhvillimin e territoritâ, KKTU-ja, njĂ« institucion qĂ« drejtohet nga kryeministri, Ă«shtĂ« autoritet pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r vendimmarrjen vetĂ«m pĂ«r zhvillime komplekse. Ky dikaster, miraton leje zhvillimi pĂ«r projektet strategjike nĂ« territor, nga resorte tĂ« mĂ«dha turistike deri te struktura energjetike dhe infrastrukturore. Po ashtu, legjislacioni specifikon se KKTU-ja mund tĂ« miratojĂ« leje ndĂ«rtimi vetĂ«m pĂ«r objekte tĂ« larta mbi 6 kate.
KĂ«to kompetenca sâkanĂ« asnjĂ« lidhje me natyrĂ«n e agroturizmit apo tĂ« bujtinave familjare.
âAgroturizmi, sipas pĂ«rkufizimit, presupozon iniciativa tĂ« vogla, qĂ« zhvillohen nga familje dhe janĂ« drejtpĂ«rdrejt tĂ« lidhura me ekonominĂ« rurale. ĂshtĂ« njĂ« model turizmi rural i lidhur ngushtĂ« me bujqĂ«sinĂ« dhe jetĂ«n nĂ« fshat, ku shĂ«rbimet turistike mbĂ«shtesin dhe plotĂ«sojnĂ« aktivitetin bujqĂ«sor ekzistues, pa e zĂ«vendĂ«suar ose deformuar funksionin tradicional tĂ« territoritâ, thotĂ« Doriana Musai, pedagoge e arkitekturĂ«s dhe planifikimit urban.
âNdĂ«rkohĂ«, kĂ«to investime qĂ« cilĂ«sohen strategjike, vijnĂ« me investitorĂ« dhe kompani qĂ« favorizojnĂ« investime me kosto tĂ« lartĂ«. Me pak fjalĂ« agroturizmi pĂ«rdoret si narrativĂ« legjitimuese e politikĂ«s qendrore, ndĂ«rsa rezultati real Ă«shtĂ« turizĂ«m intensiv, i shkĂ«putur nga struktura sociale dhe ekonomike e zonĂ«sâ, shton ajo.
Edhe pĂ«r ekspertĂ«t e turizmit âmodeli i resorteve tĂ« mĂ«dha nuk Ă«shtĂ« nĂ« pĂ«rputhje me parimet e zhvillimit lokal dhe pĂ«rfshirjes sĂ« komuniteteveâ.
âAi mund tĂ« sjellĂ« investime dhe vende pune, por rrezikon qĂ« pĂ«rfitimet tĂ« pĂ«rqendrohen te investitorĂ«t dhe jo te banorĂ«t vendasâ, thotĂ« Ardiola Alikaj, eksperte e lartĂ« e turizmit nĂ« ShqipĂ«ri.
Paralelisht, ekspertët kritikojnë anashkalimin e bashkive në vendimmarrjen për zhvillimet në territorin e tyre, kompetenca që i gëzojnë në ligjin aktual për struktura nën 6 kate, përfshirë agroturizmet.
âCenohet autonomia e autoriteteve vendore dhe planet e tyre tĂ« territoritâ, thotĂ« Erjon Muharremaj, profesor dhe ekspert i tĂ« DrejtĂ«s NdĂ«rkombĂ«tare Publike, tĂ« DrejtĂ«s Mjedisore dhe Proceset e Integrimit nĂ« BE.
NdĂ«rsa sipas Musait, âkur miratimi i projekteve bĂ«het nga lart-poshtĂ«, pra nga niveli qendror, nĂ« formĂ« ekzekutive drejt atij vendor cenohet parimi i zhvillimit lokal dhe i subsidiaritetitâ.
âKĂ«shilli KombĂ«tar i Territorit dhe Ujit, si organ qeveritar, duhet tĂ« garantojĂ« koherencĂ« kombĂ«tare tĂ« planifikimit, dhe jo tĂ« zĂ«vendĂ«sojĂ« autoritetet vendore nĂ« vendime qĂ« ndikojnĂ« drejtpĂ«rdrejt komunitetet dhe peizazhin lokalâ, argumenton ajo.
Alpet, zonë zhvillimi
 âPaketa e Maleveâ nuk zbatohet nĂ« gjithĂ« territorin malor, por vetĂ«m nĂ« ato zona qĂ« shpallen âzona prioritare tĂ« zhvillimitâ, tĂ« cilat pĂ«rzgjidhen pĂ«rmes njĂ« procedure tĂ« veçantĂ« qĂ« nis nĂ« nivel vendor dhe finalizohet nĂ« nivel qendror. Bashkia mbledh aplikimet e banorĂ«ve ose identifikon territoret me âpotencial ekonomikâ dhe i propozon ato si zona qĂ« duhen zhvilluar.
MĂ« pas, relacioni i bashkisĂ« i dĂ«rgohet ministrit pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r pushtetin vendor, i cili vendos nĂ«se propozimi plotĂ«son kriteret pĂ«r tâu çuar mĂ« tej. Vendimi final merret nga KĂ«shilli i Ministrave, i cili shpall zonĂ«n zyrtarisht, duke i hapur rrugĂ« mĂ« pas miratimit tĂ« projekteve.
I gjithĂ« procesi tashmĂ« Ă«shtĂ« finalizuar pĂ«r BashkinĂ« ShkodĂ«r, nĂ« territorin e sĂ« cilĂ«s janĂ« miratuar 5 zona prioritare tĂ« zhvillimit, pĂ«rfshirĂ« edhe fshatin Theth e NdĂ«rlysaj, qĂ« ndodhen brenda parkut kombĂ«tar âAlpet e ShqipĂ«risĂ«â, nĂ« kufi me Malin e Zi.
Interesi pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar nĂ« zonat prioritare ka qenĂ« tejet i lartĂ«, sipas tĂ« dhĂ«nave tĂ« DrejtorisĂ« sĂ« Planifikimit dhe Zhvillimit Territorial tĂ« BashkisĂ« ShkodĂ«r. Pas njĂ« kĂ«rkese pĂ«r informacion, kjo drejtori bĂ«ri me dije se deri mĂ« 9 dhjetor 2025 ishin paraqitur 642 aplikime pĂ«r 5 tipologjitĂ« qĂ« lejonte sistemi i ngritur pĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«llim: AgroturizĂ«m, energji e gjelbĂ«r, blegtori, projekte sociale dhe tipologjia âtjetĂ«râ, qĂ« le tĂ« hapur çdo lloj kĂ«rkese pĂ«r investime. Pjesa mĂ« e madhe lidhej me agroturizimin (434), kategoria âtĂ« tjeraâ kishte 136 aplikime, projektet sociale 35, blegtoria 29 dhe energjia e gjelbĂ«r, pra ndĂ«rtimi i parqeve diellore dhe eolike, 14 aplikime.
Faximile e përgjigjes së Bashkisë ShkodërFaximile e përgjigjes së Bashkisë Shkodër
Megjithatë, edhe pse interesi fillestar vjen kryesisht nga banorët e zonës për projekte agroturizmi, vetë arkitektura ligjore e orienton procesin drejt zhvillimeve shumë më të mëdha, që kërkojnë kapital dhe miratim qendror. Ky kontrast bëhet edhe më i mprehtë kur këto zhvillime synohen në zona të mbrojtura, brenda një prej ekosistemeve më të ndjeshme të Ballkanit.
Alpet e Shqipërisë dhe Prokletije në Malin e Zi përbëjnë një prej ekosistemeve më të rëndësishme të rajonit, të njohura për larminë e jashtëzakonshme biologjike dhe habitatet e tyre të brishta. Përveç statusit kombëtar të mbrojtjes, territore të veçanta gëzojnë njohje ndërkombëtare. Alpet janë pjesë e rrjetit EMERALD (Zonat me Interes të Veçantë për Mbrojtje për Europën), Thethi njihet si Zonë e Rëndësishme për Shpendët dhe Biodiversitetin (IBA) dhe Zonë Kryesore për Biodiversitetin (KBA), ndërsa Lumi i Gashit, rezervë strikte natyrore deri në vitin 2022 e sot pjesë e Parkut të Alpeve, është pjesë e Trashëgimisë Botërore të Natyrës të UNESCO-s.
TĂ« dhĂ«nat e AgjencisĂ« KombĂ«tare tĂ« Zonave tĂ« Mbrojtura tregojnĂ« njĂ« numĂ«r tĂ« lartĂ« habitatesh sipas listĂ«s sĂ« Natura 2000, me rĂ«ndĂ«si pĂ«r ruajtje. VetĂ«m nĂ« Theth dhe zonat pĂ«rreth janĂ« evidentuar rreth 20 tipe habitatesh, prej tĂ« cilave 4 prioritare. Po ashtu, nĂ« luginĂ«n e Vermoshit dhe LĂ«pushĂ« â Budaçit janĂ« identifikuar rreth 25 tipe habitatesh, prej tĂ« cilave 4 janĂ« prioritare, nĂ« LuginĂ«n e ValbonĂ«s rreth 26 tipe, prej tĂ« cilave 4 prioritare, ndĂ«rsa nĂ« luginĂ«n e Lumit tĂ« Gashit â DobĂ«rdoll, rreth 14 tipe habitatesh, nga tĂ« cilat 2 janĂ« prioritare dhe kĂ«rkojnĂ« masa specifike pĂ«r ruajtje. Parku pĂ«rfshin edhe njĂ« florĂ« tĂ« pasur me rreth 1,500 lloje bimĂ«sh, 40% e tĂ« cilave janĂ« endemike tĂ« ShqipĂ«risĂ«, duke i bĂ«rĂ« ato veçanĂ«risht tĂ« ndjeshme ndaj ndryshimeve dhe zhvillimeve tĂ« mundshme. Ahu, rrobulli, bredhi i bardhĂ« dhe arneni janĂ« disa prej llojeve tĂ« florĂ«s qĂ« takohen nĂ« zonĂ«.
Po aq e pasur është fauna. Trupat ujorë dhe zonat përreth strehojnë lloje të rralla e të rrezikuara të peshqve, amfibëve dhe zvarranikëve; rreth 155 lloje shpendësh dhe mbi 60 gjitarë, përfshirë rrëqebullin e Ballkanit, ariun, ujkun, kaprollin, vidrën, shkabën, shqiponjën e maleve dhe gjelin e egër. Një pjesë e madhe e tyre figuron në Shtojcat e Direktivës së Habitateve, Direktivës së Shpendëve, në listat e kuqe të IUCN dhe Shqipërisë, duke e bërë këtë zonë kritike për ruajtjen e biodiversitetit. Edhe në anën malazeze të Prokletijes janë evidentuar mbi 2,000 lloje bimësh, 60 prej të cilave të mbrojtura dhe 161 lloje shpendësh. Ndërkohë që kamerat kurth, vitin e kaluar kanë dokumentuar praninë e rrëqebullit, një prej specieve më të rrezikuara në Ballkan.
Ky masiv malor funksionon si një nyje e vetme ekologjike brenda Alpeve Dinarike dhe Brezit të Gjelbër Evropian, çka e bën mbrojtjen e tij një prioritet rajonal dhe evropian.
âĂdo ndĂ«rhyrje nĂ« ShqipĂ«ri ka ndikim edhe nĂ« Mal tĂ« Zi dhe anasjelltasâ, thotĂ« biologu dhe aktivisti qytetar Vuk IkoviÄ, duke kujtuar se zona pĂ«rfshin edhe shtegun e njohur ndĂ«rkufitar âMajat e Ballkanitâ.
Por, megjithĂ«se rĂ«ndĂ«sia ekologjike e Alpeve tĂ« Ballkanit Ă«shtĂ« e dokumentuar gjerĂ«sisht nĂ« nivel kombĂ«tar dhe ndĂ«rkombĂ«tar, kjo nuk e pengoi BashkinĂ« ShkodĂ«r dhe qeverinĂ« shqiptare tâi pĂ«rfshinin nĂ« zonat prioritare tĂ« zhvillimit.
NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, ndryshimet nĂ« udhĂ«zimin qĂ« pĂ«rcakton procedurĂ«n e shpalljes sĂ« kĂ«tyre zonave tregojnĂ« njĂ« largim tĂ« qartĂ« nga standardet e mbrojtjes sĂ« mjedisit. UdhĂ«zimi i parĂ«, i qershorit 2025, kĂ«rkonte mbledhjen dhe analizimin e tĂ« dhĂ«nave socio-ekonomike, mjedisore dhe gjeografike. Por vetĂ«m katĂ«r muaj mĂ« vonĂ«, njĂ« udhĂ«zim i ri i shfuqizoi tĂ« gjitha kĂ«to kritere, duke e reduktuar procesin nĂ« njĂ« procedurĂ« qĂ« bazohet vetĂ«m nĂ« âpotencialin ekonomik, industrial apo turistik tĂ« zonĂ«sâ.
Sipas profesor Erjon Muharremajt, ky ndryshim kaq i shpejtë dhe kalimi nga një dokument 70-paragrafësh në një udhëzim me vetëm 30 paragrafë, ngre pikëpyetje serioze.
âPĂ«r tĂ« shfuqizuar njĂ« akt kaq tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m pas vetĂ«m katĂ«r muajsh do duhej tĂ« kishte pasur ndryshime rrĂ«njĂ«sore tĂ« rrethanave. Por, edhe nĂ«se do tĂ« kishte arsye, duhej bĂ«rĂ« amendimi i udhĂ«zimit, jo shfuqizimi i tij i plotĂ«â, thotĂ« ai.
âLegjislacioni pasues zakonisht bĂ«het mĂ« i hollĂ«sishĂ«m. NĂ« fakt, ka ndodhur e kundĂ«rta, çka pĂ«rgjithĂ«sisht, nuk Ă«shtĂ« tregues i vullnetit pĂ«r pĂ«rmirĂ«simin e legjislacionit, por ka arsye tĂ« tjeraâ, shton mĂ« tej eksperti.
NjĂ« tjetĂ«r element shqetĂ«sues i ligjit lidhet me ndryshimin e statusit tĂ« pasurive natyrore. PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, âPaketa e Maleveâ i hap rrugĂ« tjetĂ«rsimit tĂ« kategorive qĂ« deri mĂ« sot kanĂ« qenĂ« tĂ« paprekshme: pyjeve, kullotave dhe livadheve.
Neni 8 i ligjit pĂ«rcakton se kĂ«to pasuri nuk konsiderohen mĂ« pronĂ« publike e patjetĂ«rsueshme, duke u lejuar tâu nĂ«nshtrohen procedurave tĂ« kalimit tĂ« pronĂ«sisĂ« dhe zhvillimit. Kjo do tĂ« thotĂ« se sipĂ«rfaqet pyjore, kullosore apo livadhe mund tĂ« humbin statusin natyror dhe tĂ« shndĂ«rrohen me lehtĂ«si nĂ« zona urbane, turistike ose industriale, duke shmangur dhe çdo dokument planifikimi territoral, qĂ« ka kaluar edhe nĂ« filtra mjedisore.
âKur zona apo projekte shpallen si âstrategjikeâ ato shpesh anashkalojnĂ« Planet e PĂ«rgjithshme Vendore dhe Planet e Menaxhimit tĂ« Zonave tĂ« Mbrojtura, pasi qĂ«llimi Ă«shtĂ« tĂ« pĂ«rshpejtojnĂ« zhvillimin ekonomik, duke thjeshtuar procedurat administrative dhe pĂ«rqendruar vendimmarrjenâ, thotĂ« Musai.
âKjo krijon njĂ« sistem paralel vendimmarrjeje, ku planifikimi afatgjatĂ« humbet peshĂ«n e tij dhe reduktohet nĂ« formalitet, ku nuk Ă«shtĂ« mĂ« plani qĂ« drejton zhvillimin, por e kundĂ«rtaâ, shpjegon mĂ« tej ajo.
Sipas Muharremajt, kĂ«to zhvillime nuk mund tĂ« kuptohen pa parĂ« edhe ndryshimet e vitit 2024 nĂ« ligjin âPĂ«r zonat e mbrojturaâ, tĂ« cilat dobĂ«sojnĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« ndjeshme mbrojtjen e kategorive mĂ« tĂ« larta natyrore. Ndryshimet lejojnĂ« zhvillime urbane dhe struktura turistike me pesĂ« yje brenda parqeve kombĂ«tare, madje edhe nĂ« nĂ«nzonĂ«n qendrore, qĂ« teorikisht duhet tĂ« jetĂ« zonĂ« me mbrojtje strikte.
Ai kritikon edhe vendimin e Gjykatës Kushtetuese të vitit 2025, e cila rrëzoi kërkesën e organizatave mjedisore për shfuqizim të ndryshimeve.
âKy vendim regresiv i lejon ekzekutivit dorĂ« tĂ« lirĂ« pĂ«r tĂ« miratuar leje zhvillimi apo ndĂ«rtimi nĂ« zonat e mbrojturaâ, shprehet profesori.
Pasoja serioze
Kombinimi i zonave prioritare të zhvillimit me dobësimin e kuadrit të mbrojtjes së mjedisit e vendos në pikëpyetje të ardhmen ekologjike të Alpeve. Zhvillimet e lejuara brenda parkut, pa konsultime publike, pa Vlerësime Strategjike Mjedisore dhe pa verifikim të përputhshmërisë me dokumentet e planifikimit dhe menaxhimit, krijojnë një rrezik real për fragmentimin e habitateve, ndryshimin e përdorimit të tokës dhe humbjen e vlerave natyrore që e bëjnë këtë territor unik në Ballkan.
Situata bĂ«het edhe mĂ« shqetĂ«suese kur merret parasysh se rreth 72 % e sipĂ«rfaqes sĂ« zonĂ«s sĂ« shpallur pĂ«r zhvillim mbivendoset me nĂ«nzonĂ«n Qendrore B tĂ« Parkut KombĂ«tar âAlpet e ShqipĂ«risĂ«â, duke rrezikuar drejtpĂ«rdrejt tĂ«rĂ«sinĂ« ekologjike tĂ« parkut dhe ruajtjen e specieve tĂ« florĂ«s dhe faunĂ«s.
Ndikimet e mundshme negative nuk kufizohen vetëm brenda kufijve administrativë të parkut, por prekin biodiversitetin, lloje dhe habitate me interes për BE-në, ekosistemet ujore dhe korridoret ekologjike ndërkufitare, si edhe objektivat e iniciativave ndërkombëtare si Alpet Dinarike dhe Brezi i Gjelbër Evropian.
NĂ« kĂ«tĂ« kontekst, çdo zhvillim i pakontrolluar brenda Parkut KombĂ«tar âAlpet e ShqipĂ«risĂ«â mund tĂ« komprometojĂ« funksionin e tij ekologjik dhe rolin e tij si nyje kyçe e ruajtjes sĂ« biodiversitetit nĂ« rajon.
Në anën malazeze, Parku Kombëtar Prokletije administrohet me kritere të rrepta: ndërtimet janë të kufizuara dhe çdo projekt i nënshtrohet filtrave të fortë mjedisorë dhe ndërkufitarë. Por në Shqipëri, ligji i ri hap rrugë zhvillimeve të mëdha turistike e energjetike, pa asnjë proces të dukshëm koordinimi me autoritetet e Malit të Zi, pavarësisht se bëhet fjalë për të njëjtin ekosistem.
âNuk kemi absolutisht asnjĂ« informacionâ, thotĂ« kryetari i KomunĂ«s sĂ« GucisĂ«, Sanel BaliÄ.
âGjithçka qĂ« ndodh pĂ«rgjatĂ« kufirit duhet ta dijĂ« qeveria malazeze dhe komunat qĂ« kufizohen me kĂ«tĂ« zonĂ«. ĂfarĂ«do qĂ« ndĂ«rtohet atje mund tĂ« ndikojĂ« edhe tek neâ, theksoi ai.
Edhe Marinela ÄuretiÄ, drejtoresha e NdĂ«rmarrjes Publike tĂ« Parqeve KombĂ«tare tĂ« Malit tĂ« Zi, nuk ishte nĂ« dijeni se Prokletije nĂ« anĂ«n shqiptare mund tĂ« jetĂ« nĂ«n presion tĂ« investitorĂ«ve. Ajo beson se kjo Ă«shtĂ« njĂ« çështje komplekse qĂ« kĂ«rkon pĂ«rfshirje nĂ« nivel shtetĂ«ror.
Ministria e Ekologjisë, Zhvillimit të Qëndrueshëm dhe Zhvillimit të Veriut nuk u përgjigj nëse është në dijeni të planeve të Shqipërisë apo nëse planifikon të kontaktojë homologët në Tiranë.
Ndryshe nga autoritetet malazeze, Marija LekiÄ nga Qendra pĂ«r Mbrojtjen dhe Studimin e Zogjve (CZIP) Ă«shtĂ« e informuar pĂ«r zhvillimet e reja ligjore nĂ« vendin fqinj. Edhe pse nuk dihet shkalla e projekteve, LekiÄ thekson se mund tĂ« ketĂ« prerje tĂ« pyjeve, ndĂ«rtim rrugĂ«sh dhe vendosje linjash tĂ« transmetimit, aktivitete qĂ« bien nĂ«n veprimin e KonventĂ«s sĂ« Espoos.
Ajo thekson se Shqipëria, si palë që nga viti 1991 është e detyruar të njoftojë në kohë shtetet fqinje për projekte që mund të kenë ndikime përtej kufirit.
Në Shqipëri, Ministria e Mjedisit dhe Agjencia Kombëtare e Zonave të Mbrojtura nuk kthyen përgjigje ndaj një kërkese për koment, duke lënë pa sqarim se si do të mbrohen parqet kombëtare dhe korridoret ekologjike nga zhvillime intensive.
Ndërsa Agjencia Kombëtare e Mjedisit konfirmoi se nuk është pjesë e procesit të përcaktimit të zonave prioritare të zhvillimit. Në një përgjigje me shkrim AKM tha se roli i saj nis vetëm më pas, në fazën e Vlerësimit të Ndikimit në Mjedis për projektet individuale.
Integrimi dhe projektet ndërkufitare, në pikëpyetje
Standardi i dyfishtë i mbrojtjes për Alpet Dinarike rrezikon jo vetëm natyrën, por edhe bashkëpunimin ndërkufitar dhe aksesin në fondet evropiane për projekte të përbashkëta. Drejtoresha e Parqeve të Malit të Zi thekson se BE-ja nuk mbështet politika që lejojnë ndërtim në zona të mbrojtura.
Edhe Progres-Raporti i Komisionit Europian pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« ngriti shqetĂ«sime, duke vlerĂ«suar se ligji âPaketa e Maleveâ âmund tĂ« ketĂ« ndikime tĂ« rĂ«ndĂ«sishme nĂ« pĂ«rdorimin e tokĂ«s nĂ« nivel lokal dhe nĂ« menaxhimin mjedisorâ.
Nisur nga pĂ«rvoja personale dhe nga ky vlerĂ«sim i Komisionit Evropian, sipas profesor Muharremaj, âmungesa e vullnetit pĂ«r zbatimin e standardeve mjedisore do tĂ« jetĂ« pengesĂ« serioze nĂ« rrugĂ«n e anĂ«tarĂ«simit nĂ« Bashkimin Europianâ.
Banorët e Thethit, si Kristian Gurra, e shohin këtë realitet me pasiguri.
âĂshtĂ« gjithmonĂ« pĂ«r tâu pasur frikë⊠nuk po kuptojmĂ« mĂ« se çfarĂ« po ndodh. BanorĂ«t janĂ« stepur. NevojĂ« ka pĂ«r investime, por jo nĂ« njĂ« klimĂ« ku çdo gjĂ« Ă«shtĂ« e paparashikueshmeâ, thotĂ« ai.
Kjo ndjesi pasigurie në terren përkon me paralajmërimet e ekspertëve në të dy anët e kufirit, të cilët frikësohen për ndikime të mundshme negative në mjedisin e Alpeve të Ballkanit dhe kërkojnë reagim të menjëhershëm.
âPodgorica zyrtare duhet tĂ« reagojĂ«â, thotĂ« biologu dhe aktivisti qytetar Vuk IkoviÄ.
PĂ«r eksperten e lartĂ« tĂ« turizmit Ardiola Alikaj, âpĂ«r tĂ« shmangur skenarin e pasojave tĂ« pakthyeshme nevojitet njĂ« qasje e kujdesshme, qĂ« vendos nĂ« qendĂ«r kapacitetin mbajtĂ«s tĂ« zonĂ«s sĂ« Alpeve, pĂ«rfshirjen reale tĂ« komuniteteve lokale dhe modele turistike mĂ« tĂ« shpĂ«rndara e tĂ« qĂ«ndrueshmeâ.
âMe resortet standarde, traditat dhe kulturat vendase shtypen, zhduken ose deformohen, duke u shndĂ«rruar nĂ« mjete tĂ« turizmit dhe jo nĂ« gjenerues tĂ« njĂ« modeli tĂ« qĂ«ndrueshĂ«mâ, pĂ«rfundon Musai.
*Ky investigim u realizua me mbështetjen e Journalismfund Europe.
Me 74 vota kundĂ«r, 17 âproâ dhe 1 abstenim, projektligji âPĂ«r statusin e minatoritâ u rrĂ«zua nĂ« seancĂ«n plenare tĂ« sĂ« enjtes nĂ« Kuvend.
Orët e vona të seancës bënë që në sallë të mungonin 48 deputetë, të cilët nuk morën pjesë në votim.
Projektligji u propozua nga deputetja e Partisë Demokratike, Jorida Tabaku, e cila u shpreh në Kuvend se statusi i minatorit është një premtim i përsëritur ndër vite edhe nga qeveria aktuale.
âJanĂ« 13 mijĂ« minatorĂ« qĂ« preken nga statusi. Puna nĂ« miniera Ă«shtĂ« nga mĂ« tĂ« vĂ«shtirat. Sipas statistikave tĂ« qeverisĂ« dhe INSTAT, 20% e aksidenteve nĂ« punĂ« janĂ« fatale. ShqipĂ«ria Ă«shtĂ« kaq e pasur me burime, por edhe kaq e vjedhur,â tha Tabaku.
Ajo solli në vëmendje protestën e minatorëve, të zhvilluar çdo të enjte para Kuvendit prej pesë vitesh, për miratimin e statusit.
Për deputetin e Lëvizjes Bashkë, Redi Muçi, në një vend mineralmbajtës si Shqipëria, statusi i minatorit nuk duhet të ishte më objekt debati.
âTĂ« ardhurat nga minierat duhet tâu shkonin komuniteteve lokale jo nĂ« masĂ«n 5% si sot, por nĂ« 30%. Do tĂ« ishte zhvilluar industria pĂ«rpunuese e mineraleve dhe do tĂ« ishte hapur njĂ« fond sovran pĂ«r menaxhimin e tĂ« ardhurave nga nĂ«ntoka, edhe pĂ«r brezat qĂ« do tĂ« vijnĂ«â, u shpreh Muçi.
Ai theksoi se ânĂ« njĂ« vend normal statusi i minatorit do tĂ« ishte e drejtĂ« themelore e panegociueshmeâ.
Partia që ai përfaqëson ka kërkuar prej vitesh miratimin e statusit dhe ka mbështetur protestat e minatorëve.
NdĂ«rsa deputeti socialist Erion Braçe tha se PS mund tĂ« mos ketĂ« bĂ«rĂ« gjithçka, por âpunĂ«torĂ«t e profesioneve tĂ« vĂ«shtira kanĂ« qenĂ« nĂ« fokusin e saj.â
âStatusin e ushtarakut e kemi bĂ«rĂ« ne. Statusin e pilotit dhe tĂ« nĂ«nujorĂ«ve e kemi bĂ«rĂ« ne. Statusin pĂ«r naftĂ«tarin dhe metalurgun e kemi bĂ«rĂ« ne. Kur kemi folur pĂ«r kĂ«to statuse, ju keni votuar kundĂ«r,â u shpreh ai nĂ« Kuvend.
Sipas Braçes, minatorët nuk kanë një status të veçantë, por përfitojnë mbështetje përmes ligjit nr. 29/2019, i cili, sipas tij, adreson një pjesë të kërkesave që sot kërkohet të zgjidhen me statusin.
Ai shtoi se minatorĂ«t marrin pension suplementar, ndĂ«rsa pranoi se trajtimi i atyre qĂ« kanĂ« punuar para viteve â90 nuk Ă«shtĂ« i njĂ«jtĂ« me ata pas viteve â90.
âPĂ«r tĂ« parĂ«t kemi detyrim moral dhe diskutim tĂ« hapur, sepse kanĂ« qenĂ« tĂ« keqpaguar dhe ndryshimi i sistemeve uli vlerĂ«n reale tĂ« pensioneve tĂ« tyre,â tha Braçe.
Më herët, projektligji ishte rrëzuar në Komisionin Parlamentar për Burimet Natyrore, Infrastrukturën dhe Zhvillimin e Qëndrueshëm, në Komisionin e Ligjeve dhe në Komisionin për të Drejtat e Njeriut.
Projektligji parashikonte pension minimal në nivelin 130% të pagës minimale, dalje në pension pas 20-25 vitesh punë nëntokë, trajtim shëndetësor falas për sëmundjet profesionale dhe përfitime për familjarët në rast vdekjeje.
Minatorët dhe ish-minatorët kanë protestuar prej vitesh për njohjen e statusit dhe kanë ndërmarrë edhe nismën e një peticioni me nënshkrime.
Statusi i minatorit: një premtim i përsëritur politik
Në vitin 2009, kur Edi Rama ishte në opozitë, ai u premtoi ish-minatorëve të Gurit të Kuq në Pogradec miratimin e statusit brenda 100 ditëve të para të qeverisjes.
Në vitin 2013, Rama erdhi në pushtet, por minatorët ende nuk kanë një status të veçantë ligjor.
Në tetor 2017, deputeti i LSI-së, Përparim Spahiu, depozitoi në Kuvend një projektligj për statusin e minatorit, që parashikonte kontribut shtesë 5% të pagës bruto (2% nga punëmarrësi dhe 3% nga punëdhënësi), ndërsa diferenca financiare do të mbulohej nga buxheti i shtetit.
Mazhoranca e asaj kohe nuk e mbështeti projektligjin, duke argumentuar se do të sillte kosto të lartë për skemën e pensioneve.
NĂ« prill 2018, gjatĂ« njĂ« takimi me minatorĂ«t, Rama deklaroi se âkĂ«tĂ« mandat kemi premtuar statusin dhe do ta mbajmĂ«â.
NĂ« qershor tĂ« atij viti, ministrja Olta Xhaçka deklaroi nĂ« Klos se drafti po shqyrtohej dhe do tâi nĂ«nshtrohej konsultimit publik.
âPo diskutohet, po shqyrtohet dhe shumĂ« shpejt do tĂ« dalim me njĂ« draft qĂ« sĂ«rish do tâi hyjĂ« njĂ« konsultimi publik pĂ«r tĂ« marrĂ« edhe dakordĂ«sinĂ« tuaj,â theksoi Xhaçka.
Në të njëjtin vit, minatorët protestuan para Kryeministrisë duke paralajmëruar edhe grevë urie.
Në vitin 2020, ata i dorëzuan Kuvendit një peticion me 10,700 firma, ku kërkonin rritje pagash, pensionesh, kujdes shëndetësor dhe sigurim jete. Kuvendi nuk dha përgjigje.
Më 30 tetor 2024, Kryeministri Rama deklaroi se statusi tashmë ekziston.
âMinatorĂ«t dalin nĂ« pension 10 vite mĂ« herĂ«t dhe pĂ«rfitojnĂ« njĂ«soj si kategoritĂ« e tjera tĂ« veçanta. Nga 270 milionĂ« euro trajtime tĂ« veçanta pĂ«rfshihen edhe minatorĂ«t,â tha ai.
âHistori Emigrimiâ (En. Migrant Stories), Ă«shtĂ« njĂ« nismĂ« e Citizens.al qĂ« synon tĂ« transformojĂ« narrativĂ«n mbi migracionin duke vendosur nĂ« qendĂ«r njerĂ«zit.
Përmes gazetarisë, punës kërkimore dhe rrëfimit multimedial, nisma dokumenton se si migracioni formëson jetën e përditshme në Shqipëri: të rinj që përballen me zgjedhje të vështira për të ardhmen, gra që mbajnë barrën e ndarjes familjare, të moshuar të lënë pas në komunitete që po tkurren, si dhe punëtorë të huaj që kërkojnë një fillim të ri në Shqipëri.
GjatĂ« zbatimit, janĂ« prodhuar: Â
25 artikuj të thelluar dhe investigime të thelluara;
8 episode tĂ« podcastit âPezullâ;
4 dokumentarë të shkurtër;
Studimi: âShoqĂ«ri nĂ« Ikje: NjĂ« antropologji e Migrimitâ
Mbi 80 publikime, pjesĂ« e fushatĂ«s âMigrant Storiesâ  informuese online;
Podcast: âPezullâ
Kliko mbi foto për të dëgjuar podcastet
Podcasti âPezullâ trajton pĂ«rvojat e migrimit pĂ«rmes bisedave tĂ« thelluara me studiues, ekspertĂ« dhe persona tĂ« prekur drejtpĂ«rdrejt, duke eksploruar dimensione tĂ« ndryshme si pasiguritĂ«, pĂ«rvojat pozitive, rikthimet dhe zgjedhjet sfiduese qĂ« shoqĂ«rojnĂ« kĂ«to procese.
DokumentarĂ« â Histori Emigrimi
Seria dokumentare âMigrant Storiesâ sjell nĂ« qendĂ«r njerĂ«zit mĂ« tĂ« prekur nga migrimi, duke treguar pĂ«rvojat e grave dhe tĂ« moshuarve nĂ« komunitete tĂ« shpopulluara. Ajo nxjerr nĂ« pah koston sociale tĂ« depopullimit, duke theksuar dinjitetin, qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ« dhe tĂ« drejtat e shpesh anashkaluara nĂ« debatet publike mbi migracionin.
Studim: âShoqĂ«ri nĂ« ikjeâ
Studimi âShoqĂ«ri nĂ« Ikjeâ, i udhĂ«hequr nga Prof. Dr. Nebi Bardhoshi me metodologji etnografike dhe analiza tĂ« Censit 2023, shqyrton se si migrimi po transformon strukturat sociale, ekonomike dhe familjare nĂ« ShqipĂ«ri, duke dokumentuar shpopullimin rural, plakjen demografike dhe zhdukjen graduale tĂ« shĂ«rbimeve bazĂ«.
https://online.pubhtml5.com/kkuuz/zlul
âMigrant Storiesâ mbĂ«shtetur nga Ambasada e MbretĂ«risĂ« sĂ« HolandĂ«s nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« kuadĂ«r tĂ« programit MATRA. Opinionet, gjetjet dhe rekomandimet e shprehura nĂ« kĂ«tĂ« publikim i pĂ«rket autorit dhe nuk pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« detyrimisht qĂ«ndrimet e AmbasadĂ«s sĂ« MbretĂ«risĂ« sĂ« HolandĂ«s nĂ« TiranĂ«
Ky studim eksploron mënyrën se si migrimi riformëson jetën sociale, ekonomike dhe kulturore në Shqipëri. I udhëhequr nga Prof. Dr. Nebi Bardhoshi, asistuar nga Oksana Vata dhe Lorna Capo, studimi është realizuar me metodologji etnografike, një kërkimi kombinon intervista të thelluara, ekspedita në terren në Mat dhe Përmet, si dhe analizë të të dhënave demografike, përfshirë Censin 2023.
Studimi pĂ«rfshin pĂ«rvoja tĂ« grave migrante, tĂ« rikthyerve, azilkĂ«rkuesve dhe komuniteteve tĂ« prekura nga shpopullimi.  âShoqĂ«ri nĂ« Ikjeâ dokumenton rĂ«nien drastike tĂ« popullsisĂ« nĂ« zonat rurale, plakjen e popullsisĂ«, transformimin e strukturave familjare dhe zhdukjen graduale tĂ« shĂ«rbimeve thelbĂ«sore si shkollat, veçanĂ«risht nĂ« periferi.
âShoqĂ«ri nĂ« Ikjeâ ofron njĂ« analizĂ« tĂ« thelluar mbi ndikimin afatgjatĂ« tĂ« migrimit, duke lidhur tĂ« dhĂ«nat demografike me pĂ«rvojat konkrete tĂ« njerĂ«zve dhe duke ofruar njĂ« kuptim tĂ« plotĂ« antropologjik tĂ« ndryshimeve qĂ« po kalon shoqĂ«ria shqiptare.
* Ky publikim Ă«shtĂ« prodhuar nga Citizens Channel si pjesĂ« e Projektit âMigrant Storiesâ mbĂ«shtetur nga Ambasada e MbretĂ«risĂ« sĂ« HolandĂ«s nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« kuadĂ«r tĂ« programit MATRA. Opinionet, gjetjet dhe rekomandimet e shprehura nĂ« kĂ«tĂ« publikim i pĂ«rket autorit dhe nuk pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« detyrimisht qĂ«ndrimet e AmbasadĂ«s sĂ« MbretĂ«risĂ« sĂ« HolandĂ«s nĂ« TiranĂ«
Sipas qeverisë shqiptare, një seri projektesh të ndërmjetësuara nga Korporata e Investimeve (KISH), me vlerë që i kalon 450 milionë euro, po i afrohen fazës së lejeve të ndërtimit.
Por ndërsa projektet e kullave shtohen, dokumentet që përcaktojnë detajet e marrëvesheve financiare mbi tjetërsimin e pronave publike mbeten të panjohura, duke lënë në hije transparencën dhe përfitimin real të publikut nga ky transformim.
Gati âpĂ«r lejeâ nga hiçi
NĂ« fund tĂ« janarit, nĂ« njĂ« nga sallat e ish-Hotel Dajtit, gjatĂ« konkursit pĂ«r projektin fitues tĂ« âShtĂ«pisĂ« sĂ« re tĂ« FĂ«mijĂ«ve dhe Kompleksin e Inspektorateveâ, Drejtuesja e KISH, Elira Kokona dhe Kryeministri Edi Rama njoftuan diçka qĂ« kaloi pa debat publik: disa nga projektet e ndĂ«rmjetĂ«suara nga Korporata ndodhen tashmĂ« ânĂ« fazĂ« tĂ« avancuarâ dhe njĂ« pjesĂ« e tyre âgati pĂ«r tĂ« marrĂ« lejetâ.
Në ekranet e prezantimit u shfaqën projektet e ndërtesave të reja, shumica me kulla. Për herë të parë u shfaqën publikisht edhe shifra: një portofol investimesh që i afrohet 1 miliard eurove.
Por sërish u anashkalua një detaj thelbësor, shumica projekteve do të ndërtohen mbi prona publike dhe publiku di pak ose aspak për fatin e tokave aq të lakmuara nga sektori imobiliar.
âShtatĂ« objekte ndĂ«rtimore janĂ« gati pĂ«r tĂ« marrĂ« lejen e ndĂ«rtimit,â tha Kokona para konkursit.
Ajo nĂ«nkuptoi se nĂ« kĂ«tĂ« listĂ« pĂ«rfshinte edhe projektet e dy rezidencave qeveritare nĂ« VlorĂ« dhe VelipojĂ«, qĂ« iu dhanĂ« privatĂ«ve pĂ«r tâu kthyer nĂ« hotele.
âPunĂ«t vijojnĂ« me pĂ«rfundimin, nĂ« ditĂ«t nĂ« vijim, tĂ« negocimit pĂ«r dy hotelet [âŠ] tĂ« cilat gjithashtu fillojnĂ« fazĂ«n e aplikimit pĂ«r leje,â vijoi Kokona duke kĂ«rkuar mbĂ«shtetjen nga AgjencisĂ« sĂ« Zhvillimit tĂ« Territorit (AZHT) dhe AgjencisĂ« KombĂ«tare tĂ« Planifikimit tĂ« Territorit (AKPT).
â[âŠprojektet] janĂ« tanimĂ« nĂ« njĂ« fazĂ« tĂ« avancuar dhe madje njĂ« pjesĂ« e tyre janĂ« gati pĂ«r tĂ« marrĂ« lejen e zhvillimit dhe pĂ«r tĂ« filluar nga puna,â u shpreh Rama si pĂ«r tĂ« saktĂ«suar faktin se si fillim nevojiten lejet e zhvillimit dhe pĂ«rpara ka ende procedura pĂ«r tâu ndjekur.
Leja e zhvillimit është një nga dokumentet bazë për të vijuar implementimin e një projekti. Ajo jepet nga Këshilli Kombëtar i Territorit dhe Ujit (KKTU), që drejtohet nga Kryeministri Rama dhe organizohet nga AZHT, që luan rolin e sekretariatit.
Leja e zhvillimit përcakton në parim kushtet se sa dhe si mund të ndërtohet në një truall: intensitetin, volumetrinë, numrin e kateve dhe distancat nga kufijtë. Ajo nuk të mundëson të drejtën për të nisur punimet.
E drejta për të ndërtuar mundësohet vetëm nga leja e ndërtimit, e cila jepet po nga KKTU-ja, që miraton edhe projektin teknik, arkitekturor dhe zbatimin konkret brenda kushteve të lejes së zhvillimit. Ajo i jepet ndërtuesve vetëm pas plotësimit të kushteve tekniko-ligjore si dhe pagesës së taksës së ndikimit mbi infrastrukturë.
Sidoqofshin projektet e ndĂ«rmjetĂ«suara me KISH â pra, nĂ« pritje tĂ« lejes sĂ« zhvillimit, apo tĂ« ndĂ«rtimit â deklarata e 29 janarit, nĂ«nkupton se ato kanĂ« tashmĂ« njĂ« kontratĂ« tĂ« nĂ«nshkruar dhe pronat publike janĂ« dakordĂ«suar tĂ« zhvillohen.
Transparenca, thjesht formalitet
Pas deklaratave tĂ« Kryeministrit dhe drejtueses sĂ« KISH, Citizens.al kĂ«rkoi zyrtarisht nga Korporata listĂ«n e projekteve ânĂ« fazĂ« tĂ« avancuarâ, statusin e negociatave me investitorĂ«t, pĂ«rfitimin qĂ« do tĂ« marrĂ« shteti prej tyre dhe kontratat paraprake mbi tĂ« cilat mbĂ«shteten kĂ«to zhvillime.
Përgjigjja ishte e shkurtër: informacioni gjendet në faqen zyrtare të KISH. Në pamje të parë kjo duket përgjigje administrative. Por verifikimi i publikimeve tregon krejt tjetër gjë.
Kontrolli i tĂ« gjitha njoftimeve tĂ« publikuara nga Korporata tregon njĂ« model tĂ« pĂ«rsĂ«ritur. Ajo publikon konkurset arkitekturore, studiot fituese, vizualizimet â3Dâ, por jo studimet e fizibilitetit, verifikimet e bĂ«ra pĂ«r kapacitetet e investimit, garancitĂ«, apo dhe marrĂ«veshjet financiare me ndĂ«rtuesin.
Mungojnë kontratat paraprake të negociuara, kushtet e dakordësuara dhe mbi të gjitha vlerat e përfitimit që do të marrë shteti nga shfrytëzimi i pronave publike për qëllime ndërtimi privat.
Me fjalë të tjera, publiku sheh ndërtesat që do të ndërtohen, por jo pazaret që qeveria finalizon me privatët.
ĂfarĂ« fitojmĂ« ne nga kĂ«to? Kush janĂ« mekanizmat qĂ« mbrojnĂ« nga abuzimet?
KISH nuk është një zhvillues publik klasik dhe as investitor. Korporata funksionon si ndërmjetësuese ekonomike: identifikon prona shtetërore, organizon gara për investitorë dhe negocion zhvillimin e tyre.
Deri më sot të gjitha thirrjet janë çuar para nga arkitektë të huaj, por asnjë prej tyre nuk ka thithur investitorë të huaj. Një e metë që qeveria dhe Korporata përpiqen ta mënjanojnë nga diskursi publik.
Në praktikë, mënyra përmes së cilës pronat publike po shndërrohen në marrëveshje ekonomike me ndërtuesit vendas është përmes përqindjeve të sipërfaqes që merr shteti në raport me vlerën e tokës.
Pikërisht ky element, çmimi real i pasurisë publike, është ai që nuk publikohet, madje në disa thirrje ku përqindja e kërkuar ka zbritur në rreth 40% nuk shoqërohet me shpjegime.
Një rast konkret: në thirrjen për Lift Tower, fillimisht Korporata kërkonte minimalisht 45% të sipërfaqes, por me thirrjen e rihapur, këtë muaj, kërkon 40%.
Projektet âgati pĂ«r lejeâ
NĂ« prezantimin e janarit u identifikuan 5 projekte qĂ« konsiderohen nĂ« prag tĂ« lejeve: kulla âTirana Void Towerâ (âŹ79 milionĂ«), Kompleksi Governativ (âŹ37 milionĂ«), stadiumi âSelman StĂ«rmasiâ (âŹ172 milionĂ«), Pallati i Sportit âAsllan Rusiâ (âŹ109 milionĂ«) dhe Biblioteka KombĂ«tare (âŹ55 milionĂ«).
Vlera e investimeve tĂ« tyre arrin âŹ452.5 milionĂ«.
Fituesi fillestar i garĂ«s pĂ«r âVoid Tower,â ofroi 46.1% (Aiba Company) tĂ« sipĂ«rfaqes pĂ«r shtetin, por u tĂ«rhoq. Negociatat kaluan te oferta e dytĂ«, 45% (Progeen). NĂ« kĂ«tĂ« thirrje, investitori do tĂ« ndĂ«rtojĂ« pĂ«r qeverinĂ« Kompleksin Governativ.
Nga shtatori 2025, nĂ« faqen e KorporatĂ«s nuk ka pasur asnjĂ« njoftim pĂ«r nĂ«nshkrim kontrate. MegjithatĂ«, sipas qeverisĂ«, projekti rezulton sot ndĂ«r ata qĂ« konsiderohen si âgati pĂ«r lejeâ.
Kjo tregon shumë për procedurat: një zhvillim mbi tokë publike i afrohet miratimit të lejeve, por marrëveshja mbi të cilën mbështetet nuk njoftohet publikisht.
NgjashĂ«m Ă«shtĂ« vepruar edhe pĂ«r Pallatin e Sportit âAsllan Rusiâ. AsnjĂ« njoftim pĂ«r lidhje tĂ« mundshme kontrate. Investitori (Trema Tech) ofroi pĂ«r kĂ«tĂ« projekt 40.5% tĂ« sipĂ«rfaqes qĂ« do tĂ« zhvillohet.
I vetmi projekt qĂ« ka pasur njoftim paraprak pĂ«r kontratĂ« tĂ« nĂ«nshkruar rezulton tĂ« jetĂ« ai pĂ«r Stadiumin âSelman StĂ«rmasiâ. NĂ« kĂ«tĂ« investim, privati (Albanian Investment Construction) ofroi 46.5% tĂ« sipĂ«rfaqes qĂ« do tĂ« zhvillohet mbi pronat publike tĂ« zonĂ«s.
Megjithatë nuk ka të dhëna për datën e nënshkrimit të kontratës, kushtet e vendosura në negocim dhe afatet e mundshme se kur mund të nisin dhe mbarojnë punimet.
Por, rasti mĂ« i paqartĂ« dhe shqetĂ«sues Ă«shtĂ« ai i BibliotekĂ«s KombĂ«tare, njĂ« ndĂ«rtesĂ« e rĂ«ndĂ«sishme publike, tĂ« cilĂ«n KISH e ofroi ta ndĂ«rtojĂ« nĂ« partneritet me privatin.Â
Dy thirrje të hapura, ku jepej si incentivë mundësia për të ndërtuar kulla te ish-Vilat Gjermane, u anuluan për mungesë ofertash.
Por, befas, projekti i BibliotekĂ«s shfaqet nĂ« listĂ«n e projekteve ânĂ« pritje tĂ« lejesâ. KISH nuk ka njoftuar asnjĂ« procedurĂ« tĂ« re konkurruese dhe pĂ«r rrjedhojĂ« asnjĂ« marrĂ«veshje publike me investitorin (X-One).
Bëhet fjalë për një institucion publik kombëtar, por mënyra se si do të financohet dhe formula se si do ta marrë shteti në dorëzim atë mbetet e panjohur.
GjashtĂ« thirrje tĂ« tjera tĂ« KISH me vlerĂ« investimi âŹ538 milionĂ« cilĂ«sohen ânĂ« procesâ: Expo Albania (âŹ50 milionĂ«); Lift Tower (âŹ64 milionĂ«); Godina e KadastrĂ«s (âŹ28 milionĂ«); Stadiumi SkĂ«nderbeu (âŹ56 milionĂ«); Stadiumi Flamurtari (âŹ200 milionĂ«), Stadiumi Niko Dovana (âŹ140 milionĂ«).
Paralelisht, ânĂ« procesâ, cilĂ«sohen edhe Durana Tech Park, Parku i Besimit dhe dy rezidencat qeveritare nĂ« VlorĂ« dhe VelipojĂ«, por qĂ« nuk shoqĂ«rohen me njĂ« kosto tĂ« pĂ«rafĂ«rt investimi.
Thirrje si âShtĂ«pia e re e fĂ«mijĂ«ve, Korpusi i Inspektorateve, Godina multifunksionaleâ dhe âPallati i Kongreseveâ janĂ« nĂ« proces pĂ«r pĂ«rzgjedhjen e partnerĂ«ve privatĂ«.
NdĂ«rkohĂ« qĂ« pĂ«r tĂ« ardhmen pritet hapja e thirrjeve pĂ«r zhvillimin e tre korpuseve âDrejtĂ«sisĂ«â; âSigurisĂ«â dhe âInstitucioneve tĂ« Pavaruraâ si dhe âParkimet Publikeâ. Nga kĂ«to thirrje tĂ« njoftuara paraprakisht kuptohet se do tĂ« ofrohet mundĂ«sia e ndĂ«rtimit tĂ« sĂ« paktĂ«n njĂ« kulle te âFusha e Aviacionitâ.
Mënyra se si qeveria dhe KISH po e trajton këtë proces zhvillimi është më shumë se një çështje transparence.
NĂ« mungesĂ« tĂ« kontratave dhe kushteve tĂ« negociuara, publiku nuk mund tĂ« verifikojĂ« nĂ«se kĂ«to projekte pĂ«rbĂ«jnĂ« investim publik, apo thjesht njĂ« âtransferimâ tĂ« pasurive shtetĂ«rore te privatĂ«t pa procedura tĂ« mirĂ«fillta privatizimi dhe konkurrence.Prandaj çështja nuk Ă«shtĂ« thjesht transparenca procedurale, por kontrolli mbi mĂ«nyrĂ«n se si po vendoset pĂ«r pĂ«rdorimin e pronĂ«s publike.
Pa llogaridhënie, zhvillimi urban rrezikon të mbetet një vendim i mbyllur që qytetarët e kuptojnë vetëm kur kantieret nisin të hapen, apo ndërtesat janë ngritur tashmë.
Parlamenti Evropian në draft-raportin për Shqipërinë kërkon hapa të mëtejshëm për mbrojtjen e lirisë së shprehjes dhe pluralizmit mediatik.
Dokumenti thekson nevojën për më shumë transparencë mbi konfliktet e interesit të pronarëve të medias, garanci ndaj presionit politik dhe ekonomik mbi gazetarët dhe hetim efektiv të kërcënimeve e sulmeve ndaj tyre.
Korrupsioni, âshqetĂ«sim seriozâ
Në dokumentin prej nëntë faqesh, Parlamenti Evropian analizon zhvillimet në drejtësi, luftën kundër korrupsionit, administratën publike, ekonominë, mjedisin dhe politikën e jashtme.
Raporti shpreh shqetësim për polarizimin e vazhdueshëm politik dhe diskursin konfrontues, të cilat sipas tij minojnë mbikëqyrjen parlamentare, besimin publik dhe funksionimin e institucioneve demokratike.
PE shpreh shqetësim për polarizimin e vazhdueshëm politik dhe për diskursin konfrontues politik.
ââŠtĂ« cilat minojnĂ« mbikĂ«qyrjen parlamentare, besimin publik dhe funksionin efektiv tĂ« institucioneve demokrativeâ, thuhet nĂ« draf-raport.
PE-n mes të tjerash thekson se korrupsioni mbetet një shqetësim serioz.
âPavarĂ«sisht pĂ«rparimit nĂ« kuadrin ligjor dhe institucional, ShqipĂ«ria duhet tĂ« konsolidojĂ« mĂ« tej rezultatet konkrete nĂ« hetime, ndjekje penale dhe dĂ«nime pĂ«rfundimtare, veçanĂ«risht nĂ« rastet e korrupsionit nĂ« nivele tĂ« lartaâ, thekson draft-raporti.
Ndërsa nënvizon se korrupsioni duhet adresuar në të gjitha nivelet me qëllim forcimin e besimit të qytetarëve te institucionet shtetërore.
Po ashtu, nĂ« draft-raport thuhet se duhet njĂ« luftĂ« mĂ« efektive kundĂ«r krimit tĂ« organizuar âpĂ«rfshirĂ« pastrimin e parave dhe rrjetet e trafikut tĂ« drogĂ«sâ, ndĂ«rsa bĂ«n thirrje pĂ«r intensifikim tĂ« bashkĂ«punimit me agjencitĂ« e BE-sĂ« si Europol dhe Eurojust.
TĂ« drejtat themelore
Draft-raporti kërkon forcimin e mekanizmave institucionalë për mbrojtjen e pakicave dhe grupeve vulnerabël: romët dhe egjiptianët, personat me aftësi të kufizuar, punëtorët migrantë dhe komunitetin LGBTQI+.
Ai nënvizon nevojën për zbatim efektiv të legjislacionit kundër diskriminimit dhe shpreh shqetësim për retorikën antigjinore në diskursin politik.
Po ashtu, theksohet rëndësia e përmirësimit të aksesit në drejtësi, veçanërisht për grupet e margjinalizuara.
Mjedisi dhe reformat socio-ekonomike
Sipas draft-raportit, Parlamenti Evropian sheh me shqetësim vlerësimin e Komisionit se nuk ka pasur përparim në fushën e mjedisit dhe ndryshimeve klimatike në vitin e shkuar.
âĂĂ«shtja Ă«shtĂ« urgjente, sepse gropat e kullave mund tĂ« hapen dita-ditĂ«s,â kĂ«shtu paralajmĂ«ron grupimi qytetar âStop Kullave nĂ« Pogradec,â i angazhuar online dhe nĂ« terren pĂ«r tĂ« kundĂ«rshtuar projektin âPogradec Marina,â i cili parashikon ngritjen e katĂ«r kullave deri nĂ« 23 kate pranĂ« vijĂ«s liqenore.
Ky projekt u bĂ« me dije fillimisht nga njĂ« postim nĂ« faqen personale tĂ« sipĂ«rmarrĂ«sit Armand Lilo, mĂ« 24 dhjetor 2024. Ai shprehej entuziast pĂ«r faktin se kompania e tij âArlis Constructionâ do tĂ« zhvillonte njĂ« projekt luksoz nĂ« qendĂ«r tĂ« Pogradecit.
âNjĂ« projekt qĂ« do tâi sjellĂ« njĂ« erĂ« tĂ« re qytetit. Vjen sĂ« shpejti âPogradec Marinaâ,â shkruante Lilo nĂ« Instagram.
Në përshkrimin zyrtar projekti paraqitet si një kompleks turistik me njësi tregtare, restorante, apartamente dhe hotel me pesë yje, me pamje mbi Liqenin e Ohrit.
Banorët thonë se zhvillimi i zonës ishte i pritshëm, por jo në këto përmasa.
Grupimi âStop Kullave nĂ« Pogradec,â i cili i Ă«shtĂ« drejtuar i shqetĂ«suar redaksisĂ« sĂ« Citizens, tregon se ish-godinat e Turizmit tĂ« vjetĂ«r dhe tĂ« ashtuquajturit âOktapodâ mund tĂ« transformoheshin vetĂ«m duke respektuar identitetin urban dhe historik tĂ« qytetit.
Por, shqetësimi nuk është vetëm urbanistik. Ekspertë mjedisorë paralajmërojnë se ritmi i betonizimit, përfshirë edhe zonën e Drilonit, rrezikon statusin e Liqenit të Ohrit si Trashëgimi Botërore të UNESCO-s.
âNĂ« pritje tĂ« firmĂ«s sĂ« Edi RamĂ«sâ
Në të njëjtën ditë kur sipërmarrësi Lilo bënte publik projektin në faqet e tij të rrjeteve sociale, ai u paraqit në (Pika 14) rendin e ditës së një mbledhjeje të Këshillit Kombëtar të Territorit dhe Ujit.
Sipas postimeve të vetë investitorit, miratimi në KKTU ishte dhënë dhe pritej vetëm leja për nisjen e punimeve. Por Bashkia Pogradec i tha Citizens.al se nuk kishte informacion nëse leja ishte miratuar apo jo.
Ndërsa Agjencia e Zhvillimit të Territorit (AZHT) deklaroi se projekti ka marrë leje ndërtimi me kusht, por vendimi nuk është konfirmuar ende nga Kryetari i KKTU-së, ministri i linjës dhe Sekretari i KKTU-së.
Praktikisht, projekti mbetet në pritje të firmës përfundimtare të Kryeministrit, ministrit të Turizmit dhe Drejtueses së AZHT-së.
Ilustrim grafik/Citizens.al
Citizens.al iu drejtua kompanisĂ« âArlis Constructionâ pĂ«r koment nĂ«se ajo i ka marrĂ« parasysh se projekti zhvillohet nĂ« zonĂ«n buferike tĂ« njĂ« zone tĂ« mbrojtur, nĂ«se ka zhvilluar takime me banorĂ«ve dhe nĂ«se e ka marrĂ« vĂ«rtetĂ« lejen e ndĂ«rtimit.
Kompania nuk dha koment. Përfaqësuesit e saj këmbëngulën për një takim me gazetarët e Citizens.al, kërkesë e cila nga redaksia u gjykua e paarsyeshme, pasi prej më shumë se një jave është tentuar të merret përgjigje në mënyrë zyrtare.
Ndërkohë, qytetarët pretendojnë mungesë totale konsultimi publik. Ata thonë se projekti cenon aksesin në vijën liqenore dhe hapësirat natyrore.
âAsnjĂ« konsultim zyrtar mbi kĂ«tĂ« projekt kolosal qĂ« do tĂ« transformojĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pĂ«rbindshme vijĂ«n ujore tĂ« liqenit, dhe vetĂ« liqenin,â thanĂ« pĂ«rfaqĂ«sues tĂ« grupimit âStop Kullave nĂ« Pogradecâ pĂ«r Citizens.al.
âKy qĂ«ndrim Ă«shtĂ« jo vetĂ«m jo-ligjor, por dhe pĂ«rbuzĂ«s pĂ«r gjithĂ« qytetaret pogradecarĂ«, qĂ« po iu vidhet aksesi nĂ« liqen dhe natyrĂ«, pa shpjegimin minimal,â vijuan ata.
Ky grupimi qytetar ka hapur edhe një peticion online, të firmosur tashmë nga rreth 1,770 persona.
MĂ« 9 shkurt 2026 u dĂ«rgua gjithashtu letĂ«r e hapur BashkisĂ«, MinistrisĂ« sĂ« Mjedisit dhe AZHT-sĂ«.âPogradeci nuk Ă«shtĂ« Dubai dhe nuk duhet tĂ« bĂ«het i tillĂ«â, thuhej nĂ« dokument.
Liqeni i Ohrit, në rrezik të statusit të mbrojtjes
Prej vitit 2019, pjesa shqiptare e Liqenit të Ohrit është përfshirë në Trashëgiminë Botërore të UNESCO-s. Zona konsiderohet ndër ekosistemet më të vjetra liqenore në Evropë dhe me biodiversitet unik.
Organizata për Ruajtjen dhe Mbrojtjen e Natyrës në Shqipëri (PPNEA) ka dalë publikisht në mbështetje të qytetarëve duke kërkuar ndalimin e ndërtimeve përgjatë vijës liqenore, zbardhjen e dokumentacionit të projekteve, përfshirjen e komunitetit dhe ekspertëve në konsultime dhe respektimin e statusit të mbrojtjes.
Komiteti i Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, në sesionin e 47-të (Paris, korrik 2025), paralajmëroi se rajoni i Liqenit të Ohrit rrezikon humbjen e vlerave të jashtëzakonshme dhe kërkoi masa urgjente nga Shqipëria dhe Maqedonia e Veriut për të parandaluar përshkallëzimin e situatës.
Sipas inxhinierit dhe ambientalistit Arian Merolli, përfaqësues të UNESCO-s janë informuar nga shoqëria civile dhe pritet të vizitojnë Pogradecin për monitorim në muajin mars.
Projekte tĂ« ngjashme kanĂ« ngritur shqetĂ«sime edhe mĂ« parĂ«. Para âPogradec Marinaâ, projekti âPyjet e Drilonit,â â raportuar nga Citizens.al â nisi reklamimin e shitjes sĂ« apartamenteve pa pasur ende leje ndĂ«rtimi.
Marina e Pogradecit, vijon linjĂ«n e urbanizimit tĂ« thellĂ« tĂ« parĂ« edhe me projektet bregdetare si âMarina di Valonaâ apo âDurrĂ«s Marinaâ.
Login
