TIRANĂ, 28 dhjetor/ATSH/ Kryeministri Edi Rama ndau sot raportin e BankĂ«s BotĂ«rore pĂ«r nivelin e transformimit digjital tĂ« sektorit publik, i cili e rendit ShqipĂ«rinĂ« 54 vende mĂ« lart.
NĂ« episodin e fundit pĂ«r kĂ«tĂ« sezon tĂ« podkastit âFlasimâ, kryeministri Rama bĂ«ri njĂ« pĂ«rmbledhje tĂ« çështjeve kryesore tĂ« javĂ«s, ku u ndal te ky zhvillim pozitiv.
âBanka BotĂ«rore ka publikuar GovTech Maturity Index 2025, ose e thĂ«nĂ« shqip, raportin qĂ« njĂ«herĂ« nĂ« 2-3 vite vlerĂ«son 197 vende tĂ« botĂ«s pĂ«r nivelin e transformimit digjital tĂ« sektorit publikâ, bĂ«ri tĂ« ditur Rama.
Duke u ndalur te hetimi i SPAK pĂ«r AKSHI-n, Rama u shpreh se âduhet pritur me durim vetĂ«m nga drejtĂ«sia qĂ« tĂ« dalĂ« deri nĂ« fund e vĂ«rtetaâ.
âE di qĂ« sot AKSHI pĂ«rballet me njĂ« hetim nga SPAK-u pĂ«r pĂ«rdorimin e fondeve dhe Linda Karçanaj, gruaja qĂ« ka udhĂ«hequr jetĂ«simin e vizionit tonĂ« qeverisĂ«s, pĂ«r transformimin historik digjital tĂ« qeverisjes sĂ« ShqipĂ«risĂ«, me dije, vullnet e pĂ«rkushtim tĂ« pĂ«rditshĂ«m pĂ«r 12 vjet me radhĂ«, gjendet nĂ«n njĂ« masĂ« sigurie me njĂ« akuzĂ« tĂ« hatashme, pĂ«r tĂ« cilĂ«n duhet pritur me durim vetĂ«m nga drejtĂ«sia, e sâmund tĂ« pritet asgjĂ« nga 700 tenxheret e çorbĂ«s politike mediatike, qĂ« tĂ« dalĂ« deri nĂ« fund e vĂ«rteta e saj, ciladoqoftĂ« ajoâ, tha Rama.
Por, Rama vlerĂ«soi se âfalĂ« saj dhe skuadrĂ«s sĂ« AKSHI-it, ku punojnĂ« pa orar plot vajza e djem tĂ« talentuar tĂ« botĂ«s sĂ« re tĂ« teknologjisĂ«, ShqipĂ«ria ka bĂ«rĂ« njĂ« kapĂ«rcim tĂ« madh, krahasuar me vitin 2022 kur ka dalĂ« raporti paraardhĂ«s i BankĂ«s BotĂ«rore pĂ«r qeverisjen digjitaleâ.
âKĂ«tĂ« herĂ«, jo vetĂ«m vijojmĂ« tĂ« renditemi nĂ« Grupin A â i quajtur grupi me Maturitet tĂ« LartĂ« â ku kemi 0.939 pikĂ«, nga 1 qĂ« Ă«shtĂ« maksimumi â por falĂ« njĂ« rritjeje tĂ« ndjeshme, krahasuar me raportin paraardhĂ«s, ku kishim 0.752, kĂ«tĂ« vit kemi kaluar nga vendi i 68-tĂ« nĂ« vendin e 14-tĂ«, mes gjithĂ« atyre vendeve, duke lĂ«nĂ« pas pikĂ«risht falĂ« punĂ«s e vullnetit pĂ«r ta vĂ«nĂ« teknologjinĂ« e re nĂ« shĂ«rbim tĂ« publikut dhe tĂ« zhvillimit tĂ« ShqipĂ«risĂ«, vende me emĂ«r tĂ« madh, si Danimarka, Singapori apo MbretĂ«ria e Bashkuar, e me radhĂ«â, shtoi Kryeministri.
Rama theksoi se ky është një raport objektiv dhe profesional, i cili vlerëson katër fusha kryesore, që mbulojnë sistemet bazë qeveritare, shërbimet publike online, angazhimin digjital të qytetarëve dhe faktorët mundësues institucionalë e ligjorë.
âPa diskutim nuk justifikon absolutisht asnjĂ« shkelje tĂ« ligjit qĂ« pretendohet se ka ndodhur nĂ« aktivitetin e AKSH-it, gjĂ« qĂ« mund tĂ« na e thotĂ« vetĂ«m procesi gjyqĂ«sor, por nga ana tjetĂ«r e gjithĂ« zhurma histerike e 700 tenxhereve tĂ« çorbĂ«s politike mediatike, nuk e zhbĂ«n dot rezultatin fantastik tĂ« ShqipĂ«risĂ«, nĂ« kĂ«tĂ« fushĂ« tĂ« veprimtarisĂ« sĂ« AKSHI-t, qĂ« mund ta verifikoni lehtĂ«sisht pĂ«rmes linkut tĂ« raportitâ, tha Rama, ndĂ«rsa ndau linkun e raportit qĂ« gjendet nĂ« faqen e BankĂ«s BotĂ«rore.
Sulmet digjitale nĂ« ShqipĂ«ri kanĂ« ardhur duke u sofistikuar pĂ«rgjatĂ« 12 muajve tĂ« fundit. ShpeshherĂ« ato ndodhin nĂ« forma tĂ« fshehta, por pasojat nĂ« integritetin e tĂ« dhĂ«nave apo sigurinĂ« e qytetarĂ«ve janĂ« tĂ« dukshme dhe problematike. NjĂ« monitorim i BIRN pĂ«r hapĂ«sirĂ«n digjitale nĂ« ShqipĂ«ri pĂ«r periudhĂ«n kohore shtator 2024-gusht 2025 identifikoi 115 shkelje [âŠ]
Sulmet digjitale nĂ« ShqipĂ«ri kanĂ« ardhur duke u sofistikuar pĂ«rgjatĂ« 12 muajve tĂ« fundit. ShpeshherĂ« ato ndodhin nĂ« forma tĂ« fshehta, por pasojat nĂ« integritetin e tĂ« dhĂ«nave apo sigurinĂ« e qytetarĂ«ve janĂ« tĂ« dukshme dhe problematike. NjĂ« monitorim i BIRN pĂ«r hapĂ«sirĂ«n digjitale nĂ« ShqipĂ«ri pĂ«r periudhĂ«n kohore shtator 2024-gusht 2025 identifikoi 115 shkelje [âŠ]
Nga: Joseph de Weck / The Guardian PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Këtë verë, u përballa me trafik në rrugët përvëluese të Marsejës. Në një kryqëzim, mikesha ime në ulësen e pasagjerit më tha të kthehesha djathtas drejt një vendi të njohur për supën e peshkut. Por, aplikacioni i navigimit Waze na udhëzonte të vazhdonim drejt. I lodhur, dhe me Renault-n që ndihej si një saunë me rrota, ndoqa këshillën e Waze-it. Pak çaste më vonë, mbetëm të bllokuar në një kantier ndërtimi.
Një moment i parëndësishëm, mbase. Por, një i tillë që përmbledh ndoshta pyetjen përcaktuese të epokës sonë, ku teknologjia prek thuajse çdo aspekt të jetës: kujt i besojmë më shumë - njerëzve të tjerë dhe instinkteve tona, apo makinerisë?
Filozofi gjerman Immanuel Kant, e pĂ«rkufizoi epokĂ«n e Iluminizmit si âdaljen e njeriut nga papjekuria e vetĂ«shkaktuarâ. Papjekuria, shkroi ai, Ă«shtĂ« âpaaftĂ«sia pĂ«r tĂ« pĂ«rdorur arsyen pa udhĂ«heqjen e dikujt tjetĂ«râ. PĂ«r shekuj me radhĂ«, ky âtjetriâ qĂ« drejtonte mendimin dhe jetĂ«n e njeriut ishte shpesh prifti, monarku apo feudali - ata qĂ« pretendonin se vepronin si zĂ«ri i Zotit nĂ« TokĂ«. NĂ« pĂ«rpjekjet pĂ«r tĂ« kuptuar fenomenet natyrore - pse shpĂ«rthejnĂ« vullkanet, pse ndryshojnĂ« stinĂ«t - njerĂ«zit i drejtoheshin Zotit pĂ«r pĂ«rgjigje. NĂ« formĂ«simin e botĂ«s shoqĂ«rore, nga ekonomia te dashuria, feja na shĂ«rbente si udhĂ«rrĂ«fyes.
Sipas Kantit, njerĂ«zit gjithmonĂ« kishin aftĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« arsyetuar. Thjesht, nuk e kishin gjithmonĂ« guximin pĂ«r ta pĂ«rdorur atĂ«. Por, me Revolucionin Amerikan dhe mĂ« vonĂ« atĂ« Francez, njĂ« epokĂ« e re po agonte: arsyeja do tĂ« zĂ«vendĂ«sonte besimin dhe mendja njerĂ«zore, e çliruar nga autoriteti, do tĂ« bĂ«hej motori i pĂ«rparimit dhe njĂ« bote mĂ« morale. âSapere audeâ ose âGuxo tĂ« pĂ«rdorĂ«sh mendjen tĂ«ndeâ - i nxiste Kanti bashkĂ«kohĂ«sit e tij.
Dy shekuj e gjysmĂ« mĂ« vonĂ«, mund tĂ« pyesim nĂ«se po rrĂ«shqasim sĂ«rish nĂ« papjekuri. NjĂ« aplikacion qĂ« na thotĂ« se cilĂ«n rrugĂ« do tĂ« marrim Ă«shtĂ« njĂ« gjĂ«. Por, inteligjenca artificiale [IA] rrezikon tĂ« bĂ«het âtjetriâ ynĂ« i ri - njĂ« autoritet i heshtur qĂ« udhĂ«heq mendimet dhe veprimet tona. RrezikojmĂ« tĂ« heqim dorĂ« nga guximi i fituar me mund pĂ«r tĂ« menduar - dhe kĂ«tĂ« herĂ« jo ndaj perĂ«ndive apo mbretĂ«rve, por ndaj kodit.
ChatGPT u lansua vetĂ«m tre vjet mĂ« parĂ« dhe, megjithatĂ«, njĂ« sondazh global i publikuar nĂ« prill zbuloi se 82 pĂ«rqind e tĂ« anketuarve e kishin pĂ«rdorur IA-nĂ« gjatĂ« gjashtĂ« muajve tĂ« fundit. QoftĂ« kur vendosnin tĂ« pĂ«rfundonin njĂ« marrĂ«dhĂ«nie apo pĂ«r kĂ« tĂ« votonin, njerĂ«zit u drejtoheshin makinerive pĂ«r kĂ«shilla. Sipas OpenAI-sĂ«, 73 pĂ«rqind e kĂ«rkesave tĂ« pĂ«rdoruesve lidhen me tema qĂ« nuk kanĂ« tĂ« bĂ«jnĂ« me punĂ«n. Edhe mĂ« intriguese, sesa varĂ«sia jonĂ« nga gjykimi i IA-sĂ« nĂ« jetĂ«n e pĂ«rditshme, Ă«shtĂ« ajo qĂ« ndodh kur e lejojmĂ« atĂ« tĂ« flasĂ« nĂ« emrin tonĂ«. Tani, shkrimi Ă«shtĂ« ndĂ«r pĂ«rdorimet mĂ« tĂ« zakonshme tĂ« ChatGPT-sĂ«, menjĂ«herĂ« pas kĂ«rkesave praktike si âbĂ«je vetâ apo kĂ«shillat pĂ«r kuzhinĂ«. Autorja amerikane Joan Didion ka thĂ«nĂ« njĂ«herĂ«: âShkruaj vetĂ«m pĂ«r tĂ« zbuluar se çfarĂ« mendojâ. Por, kur ndalojmĂ« sĂ« shkruari? A ndalojmĂ« sĂ« zbuluari?
Ajo që shqetëson është se disa prova sugjerojnë se përgjigjja mund të jetë një po. Një studim i Institutit të Teknologjisë së Masaçusetsit [MIT] përdori elektroencefalografi (EEG) për të monitoruar aktivitetin e trurit të eseistëve që kishin qasje në IA, në motorë kërkimi si Google, ose nuk kishin fare ndihmë. Ata që mund të mbështeteshin tek IA-ja shfaqën aktivitetin më të ulët kognitiv dhe kishin vështirësi në citimin e saktë të punës së tyre. Më shqetësuese ishte se, pas disa muajsh, pjesëmarrësit që përdorën IA-në u bënë gjithnjë e më dembelë, duke kopjuar blloqe të tëra teksti në esetë e tyre.
Studimi Ă«shtĂ« i vogĂ«l dhe jo i pĂ«rsosur, por Kanti do ta kishte njohur kĂ«tĂ« model. âDembelia dhe frikaâ, shkroi ai, âjanĂ« arsyet pse njĂ« pjesĂ« kaq e madhe e njerĂ«zve ... mbeten nĂ« papjekuri gjatĂ« gjithĂ« jetĂ«s, dhe pse Ă«shtĂ« kaq e lehtĂ« qĂ« tĂ« tjerĂ«t tĂ« vendosen si kujdestarĂ« tĂ« tyre. ĂshtĂ« kaq e lehtĂ« tĂ« jesh i papjekurâ.
Sigurisht, interesantja e IA-sĂ« qĂ«ndron te rehatia qĂ« ofron. Kursen kohĂ«, shmang pĂ«rpjekjen dhe - çâĂ«shtĂ« mĂ« e rĂ«ndĂ«sishmja - ofron njĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« re pĂ«r tĂ« hequr pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« nga vetja. NĂ« librin e tij tĂ« vitit 1941, Arratisje nga liria, psikanalisti gjerman Erich Fromm argumentoi se ngritja e fashizmit mund tĂ« shpjegohej pjesĂ«risht nga dĂ«shira e njerĂ«zve pĂ«r tĂ« dorĂ«zuar lirinĂ« e tyre nĂ« kĂ«mbim tĂ« sigurisĂ« sĂ« nĂ«nshtrimit. IA-ja ofron njĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« re pĂ«r tĂ« dorĂ«zuar atĂ« barrĂ« tĂ« mendimit dhe vendimmarrjen personale.
TĂ«rheqja mĂ« e madhe e IA-sĂ« Ă«shtĂ« se mund tĂ« bĂ«jĂ« gjĂ«ra qĂ« mendja jonĂ« nuk mundet - tĂ« pĂ«rpunojĂ« oqeane me tĂ« dhĂ«na dhe ta bĂ«jĂ« kĂ«tĂ« me shpejtĂ«si tĂ« paprecedentĂ«. Ulur nĂ« makinĂ« nĂ« MarsejĂ«, kjo ishte, nĂ« fund tĂ« fundit, arsyeja pse zgjodha tâi besoja makinerisĂ« dhe jo shoqes time (njĂ« vendim tĂ« cilin ajo e mori si fyerje). Me gjithĂ« qasjen e saj nĂ« tĂ« dhĂ«na, mendova unĂ«, sigurisht qĂ« aplikacioni duhet ta dijĂ« mĂ« mirĂ«.
Problemi është se IA-ja është një kuti e zezë. Ajo prodhon dije, por pa e thelluar domosdo kuptimin njerëzor. Ne nuk e dimë realisht si arrin në përfundimet e veta - edhe vetë programuesit e pranojnë këtë. Dhe, as nuk mund ta verifikojmë arsyetimin e saj sipas kritereve të qarta e objektive. Kështu që kur ndjekim këshillat e IA-së, nuk udhëhiqemi nga arsyeja. Po rikthehemi në mbretërinë e besimit. In dubio pro machina - kur dyshon, beso makinën - mund të bëhet parimi ynë udhëheqës në të ardhmen.
IA-ja mund tĂ« jetĂ« aleate e fuqishme e njerĂ«zve nĂ« kĂ«rkimin racional. Mund tĂ« na ndihmojĂ« tĂ« shpikim ilaçe, tĂ« na çlirojĂ« nga âpunĂ«t e kotaâ ose nga detyrat e taksave - gjĂ«ra qĂ« kĂ«rkojnĂ« pak mendim dhe ofrojnĂ« edhe mĂ« pak kĂ«naqĂ«si. Aq mĂ« mirĂ«. Por, Kanti dhe bashkĂ«kohĂ«sit e tij nuk e mbĂ«shtetĂ«n arsyen mbi besimin vetĂ«m qĂ« njerĂ«zit tĂ« mund tĂ« sistemonin mĂ« mirĂ« ose tĂ« kishin mĂ« shumĂ« kohĂ« tĂ« lirĂ«. Mendimi kritik nuk kishte tĂ« bĂ«nte vetĂ«m me efikasitetin - ishte praktikĂ« e lirisĂ« dhe emancipimit njerĂ«zor.
Mendimi njerĂ«zor Ă«shtĂ« i çrregullt dhe plot gabime, por na detyron tĂ« debatojmĂ«, tĂ« dyshojmĂ«, tĂ« testojmĂ« ide kundrejt njĂ«ra-tjetrĂ«s - dhe tĂ« njohim kufijtĂ« e tĂ« njohjes tonĂ«. NdĂ«rton vetĂ«besimin, si individualisht ashtu edhe kolektivisht. PĂ«r Kantin, ushtrimi i arsyes nuk ishte kurrĂ« vetĂ«m pĂ«r dije; ishte pĂ«r tâua mundĂ«suar njerĂ«zit tĂ« bĂ«heshin veprues tĂ« jetĂ«s sĂ« tyre dhe tĂ« rezistojnĂ« ndaj dominimit. Ishte pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« bashkĂ«sie morale tĂ« mbĂ«shtetur nĂ« parimin e pĂ«rbashkĂ«t tĂ« arsyes dhe debatit dhe jo nĂ« besimin e verbĂ«r.
Me gjithĂ« pĂ«rfitimet qĂ« sjell IA-ja, sfida Ă«shtĂ« kjo: si mund tĂ« shfrytĂ«zojmĂ« premtimin e saj pĂ«r inteligjencĂ« mbinjerĂ«zore, pa cenuar arsyen njerĂ«zore - gurin themeltar tĂ« Iluminizmit dhe tĂ« vetĂ« demokracisĂ« liberale? Kjo mund tĂ« jetĂ« njĂ« nga pyetjet mĂ« pĂ«rcaktuese tĂ« shekullit XXI. Dhe, Ă«shtĂ« njĂ« pyetje qĂ« nuk duhet tâia delegojmĂ« makinĂ«s. /Telegrafi/
ShqipĂ«ria pritet tĂ« ketĂ« bankĂ«n e parĂ« plotĂ«sisht digjitale, Jet Bank. NjĂ« bankĂ« me teknologjinĂ« sipas nevojave tĂ« klientĂ«ve dhe me infrastrukturĂ« sigurie tĂ« garantuar nga platformat mĂ« tĂ« sigurta nĂ« botĂ«. Jet Bank do tĂ« kontribuojĂ« nĂ« rritjen e pĂ«rfshirjes financiare dhe si njĂ« alternativĂ« e re e sistemit bankar shqiptar, duke funksionuar kryesisht [âŠ]
Paraditen e 12 gushtit 2025, Gerond Meçe, aksioner i njĂ« kompanie tĂ« teknologjisĂ« nĂ« TiranĂ«, zbriti si zakonisht nga apartamenti i tij me njĂ« çantĂ« tĂ« zezĂ« nĂ« dorĂ« dhe njĂ« çantĂ« tĂ« dytĂ« nĂ« shpinĂ«. Pasi bĂ«ri pak hapa nĂ« drejtim tĂ« makinĂ«s sĂ« tij tĂ« parkuar, ai hapi bagazhin dhe po sistemonte çantat, [âŠ]
Nga: Sean Thomas / The Telegraph PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Të gjithë mund të shohim se çfarë është duke ndodhur. Mania e investimeve është e çmendur. Kapitali po derdhet në startape me një ritëm marramendës, ndërsa spekulatorët e bindin veten se kjo teknologji marramendëse do ta riformësojë tregtinë, komunikimin dhe industrinë.
Kompanitë e reja shpallen çdo javë, edhe pse vlerësimet në treg po shkëputen nga realiteti ekonomik. Ndërkohë, lufta për talente është e ashpër: inxhinierët me përvojë marrin paga jashtëzakonisht të larta dhe të rinjtë në të njëzetat joshen nga manjatët dhe ministrat.
Ashiqare po flas - si tĂ« gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t - pĂ«r bumin e inteligjencĂ«s artificiale [IA]. Apo jo? Gabim. Ajo qĂ« po pĂ«rshkruaj Ă«shtĂ« ajo qĂ« ndodhi nĂ« fillim tĂ« epokĂ«s sĂ« hekurudhave nĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar nĂ« vitet â40 tĂ« shekullit XIX.
NĂ« fillim, njĂ«jtĂ« si me IA-nĂ«, paratĂ« rridhnin dhe investimet ngriheshin nĂ« qiell. Mania e hekurudhave nĂ« vitet â40 tĂ« shekullit XIX çoi nĂ« kalimin e rreth 270 ligjeve pĂ«r hekurudhat - vetĂ«m nĂ« vitin 1846, duke autorizuar rreth 9 500 milje tĂ« linjave tĂ« reja [afro 15 500 kilometra]. Por, nga fillimi i viteve â50 tĂ« shekullit XIX, flluska plasi nĂ« mĂ«nyrĂ« spektakolare. Hekurudha direkte LondĂ«r-Portsmuth u shemb pa shtruar asnjĂ« milje tĂ« vetme me shina.
Hekurudha e Londrës dhe Jorkut, përkundër planeve madhështore, u shkri përpara se të përfundonte itinerarin e saj. Ndërmarrje të panumërta më të vogla u zhdukën në mjegullën e zezë viktoriane, duke lënë aksionarët pa asgjë.
E, megjithatë, nga kjo rrëmujë dolën kompanitë që do të përcaktonin epokën: Hekurudha e Madhe Perëndimore [Great Western Railway] e ndërtuar nga Bruneli, mbijetoi dhe lulëzoi. Hekurudha e Londrës dhe Veriperëndimit [London and North Western Railway] u rrit në kompaninë më të madhe aksionare në botë. Dhe, pastaj hekurudhat u përhapën në gjithë globin, duke lidhur brigjet e ShBA-së dhe Kanadasë, duke bashkuar Indinë, duke e bërë të mundur të udhëtohej nga Vladivostoku në Vjenë për disa ditë, jo muaj. Dhe, njerëzimi ndryshoi.
Analogjia nuk është çudi. Pse? Sepse kështu ndodh pothuajse me çdo përparim të madh teknologjik në historinë e njerëzimit. Në fakt, kjo sekuencë - investime të mëdha të ndjekura nga një paqëndrueshmëri ekstreme dhe më pas një kolaps i tmerrshëm (për disa) - është aq e parashikueshme saqë pothuajse është tregues se diçka vërtet transformuese po ndodh.
DĂ«shiron mĂ« shumĂ« fakte bindĂ«se? Ja njĂ« pĂ«rshkrim i pĂ«rafĂ«rt i asaj qĂ« ndodhi kur elektriciteti erdhi nĂ« vitet â80 dhe â90 tĂ« shekullit XIX. Fillimisht, investitorĂ«t e etur nxituan pĂ«r tĂ« financuar kompani tĂ« ndriçimit elektrik. VetĂ«m nĂ« AmerikĂ«, mbi gjashtĂ« mijĂ« kompani tĂ« vogla elektrike u krijuan brenda pak vitesh. Aksionet e sipĂ«rmarrjeve elektrike u bĂ«nĂ« yje tĂ« Uoll-Stritit [Wall Street].
Dhe, pastaj flluska pĂ«lciti dhe tronditja ishte e pamĂ«shirshme. âLufta e rrymaveâ mes DC-sĂ« sĂ« [Thomas] Edisonit dhe AC-sĂ« sĂ« [George] Westinghouseit bĂ«ri qĂ« dhjetĂ«ra kompani mĂ« tĂ« vogla tĂ« shkatĂ«rroheshin nga gjigandĂ«t. NĂ« prag tĂ« shekullit tĂ« ri, vetĂ«m pak mbijetues - General Electric, Westinghouse, Siemens - dominonin skenĂ«n. Kufomat e dĂ«shtimeve mbulonin fushĂ«betejĂ«n ekonomike.
Të gjitha këto, pa dyshim, ishin të dhimbshme. Por, elektriciteti? Ai transformoi qytetet, shtëpitë, transportin, industrinë - dhe na çoi te frigoriferi, radioja, televizori, kompjuteri dhe interneti. Sa i përket flluskave, pëlcitjeve ose pasojave, ato ishin mjaft të mira për njerëzimin.
Mund tĂ« vazhdoj fare lehtĂ«, sepse e njĂ«jta gjĂ« ndodhi me ardhjen e internetit (e mban mend krizĂ«n dot.com?), me ardhjen e motorit me djegie tĂ« brendshme dhe, ndoshta, me shpikjen e shtypshkronjĂ«s. NĂ« fakt, ndonjĂ«herĂ« pyes veten nĂ«se njerĂ«zit kanĂ« qenĂ« gjithmonĂ« kĂ«shtu me teknologjitĂ« e reja tĂ« çmendura qĂ« nga fillimi i kohĂ«rave. PĂ«r shembull, mĂ« pĂ«lqen tĂ« imagjinoj se si ka qenĂ« atmosfera kur zjarri erdhi. A ka pasur âskeptikĂ« tĂ« zjarritâ nĂ« âGazetĂ«n Neolitikeâ qĂ« kritikonin kĂ«tĂ« modĂ« tĂ« re pa shije?
Mund tĂ« imagjinoj si mund tĂ« kenĂ« qenĂ« artikujt e tyre. âEntuziazmi fillestar Ă«shtĂ« ftohur pasi Korporata FĂ«rkimi i Shkopinjve [Rubbing Sticks Together Inc] dha njĂ« vlerĂ«sim prej dyzet çatallesh mamuthiâ. âAnalistĂ«t ankohen se modeli i biznesit mbĂ«shtetet sĂ« tepĂ«rmi nĂ« shkĂ«ndija dhe ndjesiâ. ââPo, Ă«shtĂ« i ngrohtĂ«â, pranon njĂ« kritik, âpor, vetĂ«m nĂ« aspektin lokal dhe vetĂ«m nĂ«se ulesh shumĂ« pranĂ« tijââ.
PĂ«rfundimi? ĂshtĂ« me rĂ«ndĂ«si tĂ« bĂ«het dallimi midis ngjarjes sĂ« pĂ«rkohshme - flluskĂ«s - dhe ndryshimit epokal: teknologjisĂ«. ShumĂ« komentues i ngatĂ«rrojnĂ« kĂ«to dy dhe pĂ«r kĂ«tĂ« arsye mendojnĂ« se gjithĂ« IA-ja Ă«shtĂ« marrĂ«zi e mbivlerĂ«suar. Para disa ditĂ«sh pashĂ« njĂ« gazetar qĂ« pohonte pĂ«r IA-nĂ« se teknologjia qĂ« na ishte premtuar se do tĂ« bĂ«nte gjithçka, ânĂ« fakt nuk di tĂ« bĂ«jĂ« asgjĂ«â.
VĂ«rtet? âNuk di tĂ« bĂ«jĂ« asgjĂ«â? Provoje tâua thuash kĂ«tĂ« pĂ«rkthyesve: IA-ja ka pĂ«rpirĂ« industrinĂ« e tyre, sepse ka zotĂ«ruar tĂ« gjitha gjuhĂ«t. Dhe, IA-ja do tĂ« zgjerohet vetĂ«m mĂ« tej - edhe pse ne njerĂ«zit do tĂ« vazhdojmĂ«, pĂ«rgjithmonĂ«, tĂ« fryjmĂ« flluskat. /Telegrafi/
NĂ« epokĂ«n digjitale, mĂ«nyra si e perceptojmĂ« pasurinĂ« nuk Ă«shtĂ« mĂ« e lidhur vetĂ«m me fakte konkrete si tĂ« ardhurat, investimet apo pronat. Sot, rrjetet sociale kanĂ« krijuar njĂ« ekonomi tĂ« re tĂ« dukjes, ku vlera e individit shpesh matet nga imazhi qĂ« promovon nĂ« Instagram, TikTok apo YouTube. Ky fenomen, i njohur ndryshe si âinfluencer economyâ, ka ndryshuar rrĂ«njĂ«sisht mĂ«nyrĂ«n se si brezi i ri e sheh suksesin ekonomik dhe mirĂ«qenien personaleâŠ
Ka një sërë këndvështrimesh mbi mënyrën se si rrjetet sociale ndikojnë shoqërinë tonë, si pozitivisht, ashtu edhe negativisht.
Në fund të fundit, disa njerëz kalojnë orë të tëra çdo ditë në këto platforma, ndaj duhet të jemi të vetëdijshëm për ndikimin e tyre. Tashmë, ndikimet kanë prekur edhe zakonet tona në shpenzime, kursime dhe investime.
Rrjetet sociale shpesh tregojnë një version të kuruar dhe të ekzagjeruar të realitetit. Njerëzit rrallë postojnë mbi problemet e sjelljes së fëmijëve në shkollë apo për stresin kur kujdesen për prindërit e moshuar.
Ata postojnĂ« pĂ«r pushime luksoze, vende tĂ« shkĂ«lqyera nĂ« ndeshje sportive dhe mbrĂ«mje tĂ« shtrenjta. Kjo krijon njĂ« ndjenjĂ« tĂ« shtrembĂ«ruar tĂ« asaj qĂ« Ă«shtĂ« ânormaleâ dhe mund tĂ« çojĂ« nĂ« njĂ« presion tĂ« pavetĂ«dijshĂ«m pĂ«r tĂ« mbajtur hapin.
Le tĂ« marrim njĂ« shembull: ndiqni miq ose influencues qĂ« udhĂ«tojnĂ« nĂ«pĂ«r botĂ«, qĂ«ndrojnĂ« nĂ« hotele mĂ« tĂ« mira dhe hanĂ« nĂ« restorante luksoze. Ndoshta, pa e kuptuar, kjo ndikon nĂ« mĂ«nyrĂ«n se si ndiheni pĂ«r pushimin ânormalâ qĂ« bĂ«ni nĂ« plazh, edhe pse e keni shijuar pĂ«r vite me radhĂ«.
Ose ndoshta gjatë festave shihni postime të miqve që kalojnë kohë në shtëpitë e tyre në bregdet. Mund të filloni të mendoni se të kesh një shtëpi të dytë është më e zakonshme dhe më e nevojshme sesa është në të vërtetë.
Sociologia Marsida Simo rikujton se, rrjetet sociale theksojnë momentet më të bukura të jetës së dikujt dhe jo realitetin e tyre të përditshëm.
âDuke qenĂ« se jemi tĂ« ekspozuar vazhdimisht nĂ« rrjete tĂ« ndryshme sociale, kemi krijuar njĂ« realitet tĂ« pĂ«rsosur, ku njerĂ«zit tregojnĂ« vetĂ«m momentet mĂ« tĂ« bukura, shpenzimet luksoze dhe arritjet mĂ« mbresĂ«lĂ«nĂ«se. Ky efekt nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« ndjesi momentale, por prek thellĂ« psikologjinĂ« njerĂ«zoreâ, â thotĂ« sociologia, duke theksuar se, ndikimi i rrjeteve sociale nĂ« mĂ«nyrĂ«n se si i shohim paratĂ«, shpenzimet dhe investimet Ă«shtĂ« i pamohueshĂ«m.
âE gjitha kjo krijon njĂ« ndjesi krahasimi tĂ« vrazhdĂ« duke e çuar individin nĂ« pakĂ«naqĂ«si, pamjaftueshmĂ«ri dhe çoroditje. Paraja dhe pasuria, pĂ«rtej funksionit praktik, transformohen nĂ« njĂ« standard social. Ajo qĂ« shohim te tĂ« tjerĂ«t nĂ« botĂ«n virtuale, duket gjithmonĂ« mĂ« e madhe, mĂ« e bukur dhe mĂ« e arritshme se ajo qĂ« kemi neâ, â vijon znj. Simo.
Ajo ndalet te të rinjtë, duke nënvizuar se ky efekt është veçanërisht më i fuqishëm.
âAta janĂ« nĂ« fazĂ«n e formimit tĂ« identitetit dhe krahasimi social mund tĂ« ndikojĂ« jo vetĂ«m te vetĂ«vlerĂ«simi, por edhe te vendimet financiare, duke i rritur shanset pĂ«r shpenzime impulsive. E gjitha kjo pĂ«r tĂ« qĂ«ndruar nĂ« atĂ« nivel qĂ« kanĂ« formuar si imazh prej personave tĂ« famshĂ«m qĂ« ndjekinâ, â thekson znj. Simo.
Sociologia bĂ«n thirrje se edukimi financiar i hershĂ«m duhet bĂ«rĂ« domosdoshmĂ«ri â i ndihmon tĂ« rinjtĂ« tĂ« kuptojnĂ« diferencĂ«n mes dĂ«shirave dhe nevojave, tĂ« menaxhojnĂ« buxhetin dhe tĂ« planifikojnĂ« investime tĂ« mençura.
âNjohuritĂ« mbi kursimin, planifikimin dhe investimet janĂ« po aq tĂ« rĂ«ndĂ«sishme sa njohuritĂ« mbi teknologjinĂ« dhe pĂ«rdorimin e rrjeteve sociale. KĂ«to njohuri do tâu shĂ«rbejnĂ« si njĂ« filtĂ«r, duke i bĂ«rĂ« mĂ« tĂ« kujdesshĂ«m nĂ« vendimet e tyre financiare, tĂ« veprojnĂ« me etikĂ«, tĂ« shmangin mashtrimet dhe tĂ« reduktojnĂ« rreziqet e pakthyeshmeâ, â pĂ«rfundon znj. Simo.
NjĂ« nga fenomenet qĂ« po vĂ«rehet gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« Ă«shtĂ« âdismorfia e parasĂ«â, ku individĂ«t ndihen financiarisht tĂ« pasigurt edhe nĂ« kushte kur janĂ« realisht tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m.
âKjo ndodh sepse krahasimi nuk bĂ«het mĂ« me mjedisin natyror ekonomik ku jeton individi, por me standardet globale tĂ« luksit, tĂ« cilat qarkullojnĂ« me intensitet tĂ« madh nĂ« rrjetet sociale. Si pasojĂ«, krijohet njĂ« ndjenjĂ« privimi relativ qĂ« nuk Ă«shtĂ« produkt i realitetit, por i imazheve tĂ« kuruara qĂ« nxisin presionin pĂ«r tĂ« konsumuar mbi mundĂ«sitĂ«â, â thotĂ« pĂ«r âMonitorâ, eksperti i ekonomisĂ«, Selami Xhepa.
Rrjetet sociale po ndikojnë gjithnjë e më fort edhe në sjelljen financiare të familjeve.
Eksperti thotë se, shpenzimet impulsive, kreditë e marra për të mbuluar shpenzime joproduktive, apo investimet e nxituara në produktet që promovohen online, janë vetëm disa nga rreziqet që po shfaqen.
âNĂ« njĂ« ekonomi tĂ« vogĂ«l si ajo shqiptare, kjo sjellje mund tĂ« krijojĂ« tensione tĂ« panevojshme financiare tek individĂ«t dhe familjet dhe tĂ« deformojĂ« prioritetet e tyre ekonomike. Nga kĂ«ndvĂ«shtrimi i politikave publike dhe edukimit financiar, sfida kryesore Ă«shtĂ« ndĂ«rtimi i njĂ« kulture ekonomike ku individĂ«t tĂ« kuptojnĂ« se pasuria nuk matet me imazh, por me stabilitet, kursim dhe investim afatgjatĂ«. ĂshtĂ« e rĂ«ndĂ«sishme qĂ« pĂ«rdoruesit tĂ« kultivojnĂ« njĂ« qasje kritike ndaj pĂ«rmbajtjeve qĂ« konsumojnĂ« dhe tĂ« ndĂ«rtojnĂ« objektiva personale financiare tĂ« bazuara nĂ« realitetin e tyre, jo nĂ« modelet e krijuara nĂ« platforma digjitaleâ, â thotĂ« z. Xhepa.
Krahasimi
Në epokën e rrjeteve sociale, çdo përdorues ka mundësi të krijojë dhe të shpërndajë përmbajtje, gjë që i bën krahasimet mes njerëzve më të shpeshta dhe më të pashmangshme.
Në platforma si Instagram, TikTok apo LinkedIn, shumica prezantojnë versionin më të mirë të vetes: foto të kuruara, pamje të bukura, trup ideal, luks dhe stil jete që shpesh nuk përputhen me realitetin e përditshëm.
Ky prezantim i zgjedhur dhe i filtruar bĂ«n qĂ« pĂ«rdoruesit tĂ« krahasohen mĂ« shpesh âpĂ«r lartâ, me njerĂ«z qĂ« duken mĂ« tĂ« suksesshĂ«m, mĂ« tĂ« bukur apo mĂ« tĂ« pasur. NjĂ« formĂ« gjithnjĂ« e mĂ« e zakonshme e kĂ«tij fenomeni Ă«shtĂ« shpĂ«rndarja e simboleve tĂ« pasurisĂ«: vila, makina luksoze, pushime ekzotike, marka tĂ« shtrenjta.
Kur dikush ekspozohet vazhdimisht ndaj këtyre imazheve, krijohet ndjesia se të tjerët janë më të pasur dhe më të privilegjuar. Ky lloj krahasimi shpesh çon në pakënaqësi, në ulje të vetëvlerësimit dhe në ndjesinë se jeta personale është më pak e vlefshme.
Ekspertja e marketingut digjital, Cansel Saygin, thotë se, sot krahasimi nuk bëhet më me shokët e klasës apo me kolegët e punës, por me njerëz nga çdo cep i botës.
âKur kjo ndodh çdo ditĂ«, krijohet njĂ« perceptim i shtrembĂ«ruar, njerĂ«zit fillojnĂ« tĂ« mendojnĂ« se janĂ« financiarisht tĂ« dobĂ«t, edhe kur nuk janĂ«. NdiejnĂ« nevojĂ«n tĂ« kenĂ« gjĂ«ra materiale qĂ« nuk janĂ« domosdoshmĂ«risht tĂ« nevojshme. Shpesh ndihen tĂ« pasigurt ekonomikisht, jo pĂ«r shkak tĂ« realitetit tĂ« tyre, por pĂ«r shkak tĂ« realitetit qĂ« shohin online. Me kohĂ«, ajo qĂ« shfaqet nĂ« rrjetet sociale fillon tĂ« perceptohet si âstandardiâ i jetesĂ«s, edhe pse Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« version i filtruar i realitetitâ, â thotĂ« znj. Saygin.
Ky proces mund të shkaktojë atë që quhet privim relativ, një ndjenjë padrejtësie dhe zhgënjimi që lind kur perceptojmë se të tjerët kanë më shumë sesa ne, edhe pse realisht nuk kemi humbur asgjë.
Ndjenja e privimit relativ mund të rritet edhe më tepër kur personat me të cilët krahasohemi duken të ngjashëm me ne për nga mosha, stili i jetës ose interesat.
Kjo e bën kontrastin ekonomik të duket edhe më i mprehtë. Pasojat e këtij privimi nuk kufizohen vetëm te mirëqenia personale. Studimet tregojnë se njerëzit që ndihen të privuar bëhen më pak të kënaqur me jetën e tyre, më të stresuar dhe priren ndaj sjelljeve agresive.
NjĂ« tjetĂ«r efekt i rĂ«ndĂ«sishĂ«m Ă«shtĂ« rritja e armiqĂ«sisĂ« ndaj tĂ« pasurve. Kur dikush sheh vazhdimisht imazhe qĂ« i kujtojnĂ« diferencat ekonomike, krijohet ideja se âtĂ« pasuritâ janĂ« shkaku i padrejtĂ«sisĂ« sĂ« pĂ«rjetuar.
Kjo mund të çojë në qëndrime negative, stereotipa të ftohtë dhe në disa raste, në sjellje agresive ndaj tyre, sidomos në mjediset online./Monitor.al
Prokuroria e Posaçme njoftoi tĂ« martĂ«n pĂ«r goditjen e njĂ« grupi tĂ« dyshuar kriminal nĂ« krye tĂ« AgjencisĂ« KombĂ«tare tĂ« ShoqĂ«risĂ« sĂ« Informacionit, AKSHI, duke vendosur 8 persona nĂ«n akuzĂ« pĂ«r njĂ« seri veprash penale, mes tĂ« cilĂ«ve edhe drejtoreshĂ«n e kĂ«saj Agjencie, Mirlinda Karçanaj. Sipas hetimit, Ergys Agasi, njĂ« personazh kontrovers dhe biznesmeni Ermal [âŠ]
Nga: Eleanor Margolis / The Guardian PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Teksa aplikoj pĂ«r njĂ« tjetĂ«r punĂ«, shoh faqen e internetit tĂ« kompanisĂ« pĂ«r pĂ«rmbajtje. KatĂ«r ose pesĂ« herĂ« e lexova seksionin e tyre âçfarĂ« bĂ«jmĂ«â, dhe kam njĂ« problem - nuk arrij tĂ« kuptoj çfarĂ« bĂ«jnĂ«. KĂ«tu janĂ« dy mundĂ«si. E para: vetĂ« ata nuk e dinĂ« çfarĂ« bĂ«jnĂ«. E dyta: ajo qĂ« bĂ«jnĂ« Ă«shtĂ« aq e pavlerĂ« dhe pĂ«r turp saqĂ« nuk guxojnĂ« ta thonĂ« qartĂ« nĂ« gjuhĂ« tĂ« zakonshme. âNdĂ«rtojmĂ« sisteme tĂ« avancuara marketingu tĂ« hapĂ«sirĂ«s sĂ« mirĂ«qenies nĂ« internetâ mund tĂ« pĂ«rkthehet si: âPĂ«rdorim ChatGPT-nĂ« pĂ«r tĂ« shitur suplemente tĂ« dyshimtaâ.
Por, Ă«shtĂ« problem mĂ« i vogĂ«l tĂ« dish se çfarĂ« bĂ«jnĂ« nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« shumĂ« biznese. Aktualisht, jam mes pesĂ« pĂ«rqind tĂ« britanikĂ«ve qĂ« janĂ« tĂ« papunĂ«. Pas gjashtĂ« muajsh kĂ«rkimesh pĂ«r punĂ«, mungesa totale e suksesit mĂ« ka bĂ«rĂ« tĂ« vĂ« nĂ« dyshim ekzistencĂ«n time. Kur aplikon vazhdimisht pĂ«r punĂ« nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n fushĂ«, njĂ«jtĂ« si nĂ« rastet kur pĂ«rsĂ«rit njĂ« fjalĂ« pa pushim derisa tĂ« humbasĂ« kuptimin, semantika e gjithĂ« situatĂ«s fillon tĂ« shpĂ«rbĂ«het si njĂ« facoletĂ« e lagtĂ«. Rreth njĂ« nĂ« pesĂ« aplikime qĂ« bĂ«j sjell njĂ« postĂ« elektronike refuzimi, zakonisht me ankesĂ«n pĂ«r ânumrin e madh tĂ« aplikantĂ«ve cilĂ«sorĂ«â pĂ«r pozicion. Por, nĂ« shumicĂ«n e rasteve - asgjĂ«. ĂshtĂ« thuajse puna tĂ« mos ketĂ« ekzistuar kurrĂ«, dhe ka gjasa qĂ« vĂ«rtet tĂ« mos ketĂ« ekzistuar.
NĂ« vitin 2024, 40 pĂ«rqind e kompanive postuan njoftime pĂ«r âpunĂ« fantazmĂ«â, pozicione qĂ« nuk ekzistojnĂ«, tĂ« shpallura pĂ«r tĂ« krijuar iluzionin se kompania po ecĂ«n aq mirĂ« - aq mirĂ« saqĂ« ka nevojĂ« pĂ«r punĂ«torĂ« tĂ« tjerĂ«. Dhe, kjo duket si njĂ« mĂ«nyrĂ« shumĂ« e lehtĂ« pĂ«r tĂ« gĂ«njyer pĂ«r suksesin tĂ«nd. Rregullimi i reklamave pĂ«r punĂ« Ă«shtĂ« kryesisht nĂ« kompetencĂ« tĂ« Autoritetit pĂ«r Standardet e Reklamimit, i cili - me gjithĂ« fuqinĂ« e vet - mund tĂ« bĂ«jĂ« vetĂ«m ... heqjen e njĂ« reklame tĂ« gabuar. Pra, duke mos pasur ndonjĂ« pasojĂ« tĂ« rĂ«ndĂ« pĂ«r punĂ«dhĂ«nĂ«sit, pse tĂ« mos bĂ«jnĂ« njĂ« fushatĂ« tĂ« rreme punĂ«simi? Etika nĂ« tregun e punĂ«s duket se ka dalĂ« jashtĂ« dritares, dhe ideja pĂ«r tĂ« humbur kohĂ«n e mijĂ«ra kĂ«rkuesve tĂ« pafajshĂ«m tĂ« punĂ«s nuk ka mĂ« rĂ«ndĂ«si.
Edhe nĂ«se puna pĂ«r tĂ« cilĂ«n po aplikon ekziston, pengesa e radhĂ«s Ă«shtĂ« boti i burimeve njerĂ«zore [HR] me inteligjencĂ« artificiale [IA]. Edhe pse Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« gjesh tĂ« dhĂ«na tĂ« sakta pĂ«r numrin e punĂ«dhĂ«nĂ«sve qĂ« pĂ«rdorin IA-nĂ« pĂ«r tĂ« filtruar aplikimet (nganjĂ«herĂ« duke favorizuar burrat ndaj grave, nĂ«se marrim pĂ«r shembull njĂ« algoritĂ«m tĂ« pĂ«rdorur dikur nga Amazon-i qĂ« tashmĂ« Ă«shtĂ« hequr), gjithandej ka artikuj dhe tema nĂ« Reddit se si tĂ« manipulosh botat dhe tĂ« futĂ«sh âfjalĂ«t kyçeâ. Sipas njĂ« artikulli tĂ« revistĂ«s The Atlantic, mĂ« herĂ«t kĂ«tĂ« vit: âTĂ« rinjtĂ« po e pĂ«rdorin ChatGPT-nĂ« pĂ«r tĂ« shkruar aplikimet; HR-ja po pĂ«rdor IA-nĂ« pĂ«r tâi lexuar; askush nuk po punĂ«sohetâ. Dhe, le tĂ« themi se CV-ja dhe letra e motivimit ia dalin tĂ« kalojnĂ« robotĂ«t rojtarĂ«, ka gjasa qĂ« edhe intervista tĂ« zhvillohet me njĂ« bot tjetĂ«r. Edhe pse nuk kam pasur âkĂ«naqĂ«sinĂ«â tĂ« kem asnjĂ« intervistĂ«, qoftĂ« nga IA-ja apo diçka tjetĂ«r - qĂ«kur nisa kĂ«tĂ« kĂ«rkim e fundit pĂ«r punĂ« - mundĂ«sia pĂ«r tĂ« mos pasur kontakt me asnjĂ« njeri gjatĂ« gjithĂ« procesit, pĂ«r tâu bĂ«rĂ« menaxher i marketingut i rrjeteve sociale pĂ«r suplemente tĂ« dyshimta, mĂ« duket e madhe dhe e tmerrshme.
Edhe pse kjo tollovi për punë zakonisht paraqitet si problem për të porsadiplomuarit, mund të konfirmoj - si dikush që u diplomua para 15 vjetësh, drejt e në recesion - jo vetëm që ky është tregu më i keq i punës që kam parë ndonjëherë, por po ndikon edhe te njerëzit si unë me shumë vite përvojë. Gjatë periudhës sime të fundit të kërkimit të punës, rreth tre vjet më parë, të paktën shkoja në intervista. Dhe, për më tepër, me njerëz të vërtetë. Duke parë gjithë ata profesionistë që njoh dhe që nuk po arrijnë të sigurojnë intervista as për pozicione fillestare, jam e sigurt që nuk paraqes ndonjë përjashtim. Jam gjithashtu e bindur se po përballemi me një krizë në të cilën punët për shtresën e mesme janë degjeneruar në bisha të rralla dhe shqetësuese.
Kur - sipas njĂ« shpalljeje pĂ«r punĂ« - njĂ« kompani e pavarur pĂ«r ushqim pĂ«r kafshĂ« shtĂ«piake, me njĂ« emĂ«r si Flopsies, kĂ«rkon njĂ« âyll rokuâ dhe njĂ« ânjĂ«brirĂ«shâ pĂ«r tĂ« revolucionarizuar praninĂ« nĂ« rrjete sociale, e kupton qĂ« tregu i punĂ«s Ă«shtĂ« dehur me pordhat e veta. FrankenpunĂ«t e paqarta, qĂ« kĂ«rkojnĂ« gjithçka, nga SEO [Search Engine Optimization] e deri te aftĂ«sitĂ« pĂ«r montazh videosh (pĂ«r njĂ« pagĂ« prej 27 mijĂ« paundĂ«sh dhe me çokolata falas me proteinĂ« qĂ« kanĂ« shijen e kashtĂ«s), kĂ«rkojnĂ« pĂ«rkushtim sektar. SĂ« pari, duhet tĂ« bindĂ«sh njerĂ«zit e mirĂ« tĂ« Flopsies-it se ka qenĂ« Ă«ndrra jote, qĂ« nga lindja, tĂ« shesĂ«sh ushqim pĂ«r kafshĂ«. Do tâi prisje duart e tua pĂ«r kĂ«tĂ« privilegj dhe do tĂ« mĂ«soje tĂ« shkruash pĂ«r ta duke pĂ«rplasur fytyrĂ«n mbi tastierĂ«. KĂ«tĂ« do ta shprehĂ«sh nĂ« njĂ« letĂ«r motivimi prej 400 fjalĂ«sh, tĂ« shkruar me gjakun tĂ«nd. Dhe, kjo letĂ«r do tĂ« ridrejtohet nĂ« hiç nga njĂ« filtĂ«r i IA-sĂ«, sepse nuk e ke pĂ«rdorur nĂ« tĂ« frazĂ«n âoptimizimi i rĂ«ndĂ«sisĂ« algoritmikeâ. Nuk do tĂ« dĂ«gjosh mĂ« kurrĂ« asgjĂ« nga Flopsies-i. Do ta nisĂ«sh kĂ«tĂ« proces nga e para dhe do ta pĂ«rsĂ«risĂ«sh derisa tĂ« konsiderohesh i/e denjĂ« pĂ«r njĂ« intervistĂ« nĂ« tĂ« cilĂ«n ke disa minuta pĂ«r ta bindur njĂ« bot se je i/e aftĂ« pĂ«r punĂ« dhe si qenie njerĂ«zore.
Procesi i rekrutimit Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« kaq i mekanizuar, si nĂ« kuptimin figurativ ashtu edhe nĂ« atĂ« fjalĂ«pĂ«rfjalshĂ«m, saqĂ« Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« besohet se njerĂ«zit qĂ« pĂ«rzgjidhen pĂ«r punĂ« nuk janĂ« thjesht ata qĂ« janĂ« mĂ« tĂ« zotĂ«t pĂ«r tĂ« manipuluar sistemin. Dhe, sinqerisht, tĂ« kenĂ« gjithĂ« fatin e botĂ«s! SâĂ«shtĂ« ndonjĂ« humbje pĂ«r mua nĂ«se punĂ«t me suplemente tĂ« dyshimta apo ushqim pĂ«r kafshĂ« i fiton dikush qĂ« Ă«shtĂ« mjeshtĂ«r nĂ« krijimin e iluzionit se jeton dhe merr frymĂ« vetĂ«m pĂ«r to. Por, nĂ« kĂ«tĂ« proces tĂ« rrjedhave, çfarĂ« ndodh me ata prej nesh qĂ« nuk dinĂ« apo nuk duan ta luajnĂ« kĂ«tĂ« lojĂ«? Nga tĂ« gjitha aplikimet qĂ« kam dĂ«rguar sĂ« fundmi, pyes veten sa prej tyre janĂ« parĂ« nga sytĂ« e njerĂ«zve. Ka njĂ« kufi sa mund tĂ« bĂ«rtasĂ«sh nĂ« boshllĂ«k pĂ«r aftĂ«sitĂ« e tua me njĂ« CMS [Content Management System], pĂ«rpara se tĂ« fillosh tĂ« kĂ«rkosh nĂ« Google pĂ«r frazat si: âA mund ta shes njĂ« veshkĂ« nĂ« Vinted [ueb-faqe pĂ«r shitje]â? /Telegrafi/
Po bëhet më e zgjuar, por ende bën shumë gabime, ndërsa tregjet financiare pritet të pësojnë rënie.
Nga: Andy Kessler, biznesmen, investitor dhe autor / The Wall Street Journal PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Ashtu si instalimet e ujit brenda shtëpisë apo tosti me avokado, inteligjenca artificiale [IA] do të ketë ndikim të madh. Por, mos prisni një rritje në linjë të drejtë. Ja ku janë e mira, e keqja dhe e shëmtuara.
⹠E Mira. IA0ja është shumë e zgjuar. ChatGPT-ja arrin në përqindjen e 93-të në testet e leximit dhe të të shkruarit të SAT [Scholastic Assessment Test - testet që përdoren të matur gatishmërinë e nxënësve të shkollave të mesme për të ndjekur studimet në universitetet e Shteteve të Bashkuara] - [rezultatet] 710 nga 800. Dhe, 700 në matematikë. Mund të arrijë gjithashtu notën 3 ose më shumë në shumicën e provimeve AP [Advanced Placement - teste të standardizuara të cilat u jepen në maj nxënësve të shkollave të mesme në Shtetet e Bashkuara]. Po të mund të punonte si vullnetar për ndërtimin e kasolleve në Kosta Rika dhe të luante në mënyrë të pranueshme në klarinetë, ChatGPT-ja do të mund të pranohej në Universitetin e Miçiganit.
IA-ja gjenerative gjithashtu mund tĂ« kalojĂ« tĂ« gjitha nivelet e provimit pĂ«r analist tĂ« certifikuar financiar [Chartered Financial Analyst - kualifikim profesional i njohur globalisht], provimin e unifikuar tĂ« jurisprudencĂ«s nĂ« ShBA [Uniform Bar Exam] me 97 pĂ«rqind saktĂ«si pĂ«r vitin 2023, si dhe provimin amerikan tĂ« licencimit mjekĂ«sor [United States Medical Licensing Examination] pĂ«r vitin 2023. Sigurisht, po tĂ« mund tĂ« mbaja mend marrĂ«dhĂ«niet midis çdo fjale tĂ« shkruar nĂ« 500 vjetĂ«t e fundit, ndoshta do tâi kaloja edhe unĂ« kĂ«to teste. Por, a do tâia besoje ChatGPT-sĂ« ndonjĂ«rin prej kĂ«tyre profesioneve? Hmmm. Testet tona kanĂ« kufizimet e veta.
Mashtrimi me ChatGPT Ă«shtĂ« aq i pĂ«rhapur saqĂ« profesorĂ«t janĂ« kthyer te fletoret e vjetra tĂ« katra pĂ«r provime. ĂfarĂ« vjen mĂ« pas, letra pergamenĂ«? Ky nuk Ă«shtĂ« pĂ«rparim. Por, vini re, mendimi analitik do tĂ« bĂ«het gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« pĂ«rmes komandave [Prompt] pĂ«r ChatGPT-nĂ« dhe verifikimit tĂ« rezultateve. Mund ta vlerĂ«sosh kĂ«tĂ«? Ende jo.
Shumëçka nga edukimi i sotëm bazohet në mësimin për të kaluar testet. Kuizet, testet, ligjëratat - pjesa më e madhe e arsimit është e përmbysur. Mësimi përmendësh ka dalë jashtë mode. Ligjëratat gjithashtu. E ardhmja është mësimi me ritëm individual dhe me edukim pjesëmarrës në projektet te të cilat IA-ja mund të ndihmojë dhe të vlerësojë në të njëjtën kohë. Ndërto një raketë të drejtuar nga njerëzit (virtuale) për në Mars - mëso llogaritjen, fizikën, biologjinë, ekonominë, psikologjinë dhe shkencën e materialeve për ta realizuar atë.
Gjithashtu, mbresëlënëse është shpejtësia me të cilën kompanitë po e adoptojnë IA-në për shërbimin ndaj klientit. Agjentët virtualë që përdorin tekst, dhe gjithnjë e më shumë zërin, mund të përgjigjen ndaj pyetjeve. Nga përvoja e dëgjuar, shkon nga 30 përqind deri në 70 përqind të përgjigjeve që gjenerohen automatikisht përpara se pyetjet e vështira të kalohen te njerëzit e vërtetë. Shumica më thonë se kostot ulen rreth 30 përqind. Pas çetbotëve, ky mund të jetë adoptimi më i madh i IA-së. Kujdes: ende bën gabime.
âą E Keqja. Po, âhalucinacionetâ janĂ« problem i madh. Edhe vetĂ« termi âhalucinacionâ Ă«shtĂ« mashtrues. Thjesht thuaje siç Ă«shtĂ«: IA-ja bĂ«n gabime. Gafe. Defekte. Mund tĂ« jetĂ« budallaqe. Sepse, IA-ja gjenerative Ă«shtĂ« model statistikor, shpesh nuk ka qĂ«ndrueshmĂ«ri nga njĂ« pyetje te tjetra. Edhe nĂ« shĂ«rbimin ndaj klientit, kompanitĂ« janĂ« tĂ« kujdesshme. Gabimet dĂ«mtojnĂ«. Brendet mund tĂ« njollosen. PĂ«rgjegjĂ«sia Ă«shtĂ« çështje e madhe pĂ«r IA-nĂ« qĂ« drejtohet nga jashtĂ«.
PĂ«r kodim, Mark Zuckerberg nga Meta thotĂ« se IA-ja e tyre Ă«shtĂ« e barabartĂ« me âinxhinierĂ« tĂ« nivelit tĂ« mesĂ«mâ. Programuesit pĂ«lqejnĂ« mjetet âinteresanteâ [Vibe Coding] si Cursor dhe Replit. IA-ja e kompanisĂ« Anthropic mundĂ«son shumĂ« prej kĂ«tyre mjeteve, por pakkush i beson rezultatit qĂ« shpeshherĂ« Ă«shtĂ« plot me gabime [Bugs]. Programuesit, qofshin tĂ« nivelit tĂ« mesĂ«m apo jo, janĂ« kthyer nĂ« testues qĂ« rregullojnĂ« kodin e IA-sĂ«. MĂ« produktive? Po, por ndryshe.
Modelet aktuale tĂ« mĂ«dha gjuhĂ«sore trajnohen pĂ«rmes forcĂ«s brutale. Me shumĂ« çipa GPU [Graphics Processing Unit] tĂ« Nvidia-s tĂ« lidhur me terabajtĂ« memorie. Ămimet e memories DRAM, qĂ« zakonisht bien me 30 pĂ«rqind nĂ« vit, nĂ« vitin 2025 janĂ« rritur me 15-20 pĂ«rqind. IA-ja po thith çdo xhul tĂ« lirĂ« energjie. NĂ« LuginĂ«n e Silicit [Silicon Valley] po flitet pĂ«r kilovat pĂ«r token si njĂ« njĂ«si matĂ«se pĂ«r prodhimin e IA-sĂ«. Kjo nuk do tĂ« zgjasĂ«. Mbajini sytĂ« te çmimet e memories si njĂ« sistem paralajmĂ«rimi pĂ«r kĂ«rkesĂ«n. Do tĂ« shikoja gjithashtu normat e bonove japoneze pasi tregtia me jenĂ« [Yen Carry] mund tĂ« jetĂ« burimi i ajrit tĂ« nxehtĂ« nĂ« tregjet e aksioneve. Edhe pĂ«r kriptovalutat.
Po afrohen metoda mĂ« efikase tĂ« IA-sĂ«. Shikoni kompaninĂ« e re tĂ« vlerĂ«suar me 12 miliardĂ« dollarĂ« tĂ« ish-drejtoreshĂ«s sĂ« teknologjisĂ« nĂ« OpenAI, Mira Murati - Thinking Machines Labs, qĂ« trajnon modelet ekzistuese tĂ« IA-sĂ« pĂ«r tâu bĂ«rĂ« eksperte nĂ« detyra tĂ« ngushta. Ta mĂ«sosh IA-nĂ« se si tĂ« mĂ«sojĂ« Ă«shtĂ« pothuajse njĂ«soj si tĂ« rimendosh edukimin njerĂ«zor. Efikasiteti mund tĂ« reduktojĂ« kĂ«rkesĂ«n pĂ«r qendrat e tĂ« dhĂ«nave.
⹠E Shëmtuara. Tregu i aksioneve është i çmendur pas IA-së. Por, a janë investimet në qendrat e të dhënave për IA përpara kërkesës reale që sjell të ardhura? Ka mundësi. E kemi parë mbindërtimin në çdo cikël: çipa për memorie, telekom, fibra optike. Në horizont janë çipat me konsum të ulët energjie dhe algoritme më efikase të IA-së. Loja me forcën brutale mund të ndryshojë.
Kapaciteti i planifikuar me mbi njĂ« trilion dollarĂ« deri nĂ« vitin 2028 Ă«shtĂ« shumĂ« pĂ«rpara çdo mundĂ«sie tĂ« ardhurash nĂ« afat tĂ« shkurtĂ«r. Dhe, tregjet janĂ« tĂ« paqĂ«ndrueshme. Jeff Bezos pĂ«lqen tĂ« kujtojĂ« se nĂ« fillim tĂ« viteve 2000, aksionet e Amazon-it ranĂ« nga 113 nĂ« 6 dollarĂ« edhe pse kompania pĂ«rmbushi çdo parashikim. Tregjet i kanĂ« vlerĂ«suar aksionet e IA-sĂ« bazuar nĂ« pritjet qĂ« kishin pĂ«r tre deri nĂ« pesĂ« vjet mĂ« vonĂ«. Kjo mund tĂ« reduktohet nĂ« njĂ« afat mĂ« normal prej gjashtĂ« deri nĂ« 18 muaj. Si rasti i Oracle-it javĂ«n e kaluar. Kjo ndodh nĂ« çdo cikĂ«l: ĂfarĂ« ke bĂ«rĂ« pĂ«r mua sĂ« fundmi? Furnizimi i ri dhe inovacioni do tĂ« thotĂ« se çmimet e IA-sĂ« mund tĂ« bien mĂ« shpejt sesa pritej. Edhe aksionet po ashtu.
E shĂ«mtuara nĂ« afat tĂ« shkurtĂ«r Ă«shtĂ« lajm i mirĂ« nĂ« aspektin afatgjatĂ«. NĂ« LuginĂ«n e Silicit çmimet gjithmonĂ« bien. Kur nuk bien, unĂ« shqetĂ«sohem. Ămimet mĂ« tĂ« ulĂ«ta nĂ«nkuptojnĂ« qĂ« elasticiteti i kĂ«rkesĂ«s po hyn nĂ« lojĂ«: aplikacione tĂ« reja shfaqen pĂ«r tĂ« pĂ«rfituar nga funksionaliteti mĂ« i lirĂ«. PrinterĂ« mĂ« tĂ« lirĂ« me laser, kamera digjitale, telefona tĂ« zgjuar dhe tani IA-ja. Mjafton tĂ« ndiqni linjĂ«n zigzage. /Telegrafi/
TIRANĂ, 12 dhjetor /ATSH/ Drejtoria e PĂ«rgjithshme e Tatimeve ka prezantuar sot PlatformĂ«n e re Digjitale pĂ«r Taksimin e DyfishtĂ«, njĂ« shĂ«rbim inovativ qĂ« synon tĂ« thjeshtojĂ« dhe pĂ«rshpejtojĂ« procedurat pĂ«r tatimpaguesit qĂ« pĂ«rfshihen nĂ« marrĂ«veshjet pĂ«r shmangien e tatimit tĂ« dyfishtĂ«.
Sipas njoftimit zyrtar, platforma e re përbën një hap të rëndësishëm drejt modernizimit të administratës tatimore dhe harmonizimit të saj me praktikat dhe standardet e Bashkimit Europian. Nëpërmjet digjitalizimit të procesit, tatimpaguesit nuk do të kenë më nevojë të paraqesin dokumentacion të shumtë fizik apo të ndjekin procedura të zgjatura pranë sporteleve të administratës.
Përmes kësaj platforme, aplikimet për zbatimin e marrëveshjeve të taksimit të dyfishtë mund të kryhen online, duke mundësuar një komunikim më të shpejtë, transparencë më të madhe dhe monitorim të çdo hapi të procedurës në kohë reale. Tatimpaguesit do të kursejnë kohë, dokumente dhe kosto të panevojshme, ndërsa administrata pritet të përfitojë nga rritja e efikasitetit dhe ulja e gabimeve procedurale.
Drejtoria e Përgjithshme e Tatimeve theksoi se digjitalizimi i këtij shërbimi është pjesë e një strategjie më të gjerë për modernizimin e proceseve tatimore dhe rritjen e cilësisë së shërbimeve për qytetarët dhe bizneset. DPT do të vijojë të investojë në teknologji dhe mjete të reja që lehtësojnë bashkëpunimin me tatimpaguesit dhe përmirësojnë administrimin fiskal në vend.
Platforma e re është tashmë aktive dhe e aksesueshme për të gjithë përdoruesit e interesuar.
Katër në dhjetë gra përballen me dhunë online dhe shumë prej tyre ndihen të pasigurta, kështu thonë të dhënat e grumbulluara nga UN Women, i cili ka nxjerrë në pah rrezikun që hasin gratë në Shqipëri përmes teknologjisë.
Sipas të dhënave të analizuara janë 1,804 raportime dhune në policinë e shtetit përmes teknologjisë ku ndër më të shpeshtat ishin keqpërdorimi i telefonit (36%) dhe përndjekja (33%).
Nga rastet rezultoi se gratë janë 1.3 herë më të ekspozuara ndaj dhunës online kryesisht te keqpërdorimi dhe dhunimi i privatësisë. Format të tjera të shpeshta të dhunës së hasur online ishin: zhvatja, bullizimi, gjuha e urrejtjes etj.
Statistikat shqetësuese
83.1% e përdoruesve të internetit raportojnë rritje të dhunës online ndaj vajzave dhe grave.
23.4% e grave që përjetuan dhunë online patën pasoja psikologjike; 45.3% e tyre u ndjenë të pasigurta.
90% e dhunës online kryhet nga burra 15-44 vjeç; 66% e tyre jetojnë në zona urbane.
70% e rasteve të dhunës online u hasën përmes platformës TikTok.
Dhuna online, pjesë e realitetit
Fushata globale â16 DitĂ«t e Aktivizmit KundĂ«r DhunĂ«s me BazĂ« Gjinoreâ kĂ«tĂ« vit u fokusua te dhuna online. Zhvillimi i mjeteve tĂ« komunikimit ka transferuar dhunĂ«n nga âofflineâ nĂ« âonlineâ, duke e bĂ«rĂ« kĂ«tĂ« hapĂ«sirĂ« njĂ« terren tĂ« rrezikshĂ«m pĂ«r gratĂ«.
Sipas organizatave në Shqipëri, dhuna digjitale, veçanërisht ndaj grave, po rritet me shpejtësi, duke sjellë pasoja të rënda psikologjike dhe sociale.
âNĂ« LinjĂ«n e KĂ«shillimit ndeshim mĂ« shpesh raste ngacmimi dhe kĂ«rcĂ«nimesh online pĂ«rmes rrjeteve sociale dhe aplikacioneve si WhatsApp, Telegram apo Signalâ, tha pĂ«r Citizens.al Ejnxhi Pepa nga Linja e KĂ«shillimit pĂ«r Gra dhe Vajza.
Pepa thotĂ« se format mĂ« tĂ« pĂ«rhapura pĂ«rfshijnĂ« pĂ«rndjekjen digjitale, shantazhin me materiale intime, shpĂ«rndarjen pa pĂ«lqim tĂ« imazheve, manipulimet âdeepfakeâ, fyerjet dhe sulmet ndaj reputacionit, pa lĂ«nĂ« mĂ«njanĂ« edhe hapjen e profileve tĂ« rreme, qĂ« sipas saj janĂ« kthyer nĂ« raste tĂ« zakonshme.
Ajo thotë se tashmë këto lloje sulmesh po shënjestrojnë dhe aktivistë apo mbrojtës të të drejtave të njeriut.
âKĂ«to forma tĂ« dhunĂ«s digjitale shpesh lidhen drejtpĂ«rdrejt me dhunĂ«n âofflineâ dhe e pĂ«rforcojnĂ« atĂ«â, shtoi Pepa.
Rritje e raportimeve, sfida institucionale
Nga janari në nëntor 2025, Ministria e Brendshme ka regjistruar 439 raste dhune kibernetike me 600 postime online, 73% prej të cilave u raportuan vetëm në Tiranë. Ndërkohë, gjatë dy viteve të fundit (2024-2025), linja 116-117 raportoi për 705 gra dhe vajza që kanë kërkuar ndihmë për dhunë digjitale.
âTendenca ka qenĂ« nĂ« rritje pĂ«r disa vite, por veçanĂ«risht kohĂ«t e fundit kemi marrĂ« shumĂ« mĂ« tepĂ«r raste tĂ« pĂ«rndjekjes online, shantazhit dhe shpĂ«rndarjes sĂ« imazheve intime,â tha Ejnxhi Pepa.
âShumĂ« gra dhe vajza e kanĂ« pezulluar denoncimin pĂ«r shkak tĂ« pengesave proceduriale. KĂ«rkesa nga gjykatat pĂ«r adresĂ«n fizike tĂ« dhunuesit online Ă«shtĂ« absurde kur agresorĂ«t pĂ«rdorin profile anonimeâ, argumenton Ines Leskaj nga AWEN duke nxjerrĂ« nĂ« pah tĂ« metĂ«n kryesore tĂ« sistemit.
Gratë nga komunitetet e margjinalizuara, vajzat me aftësi të kufizuara, komuniteti LGBTIQ+ dhe gratë në zonat rurale janë më të ekspozuara ndaj kësaj dhune.
Sipas Altin Hazizaj, drejtues i Qendrës për Mbrojtjen e të Drejtave të Fëmijëve (CRCA), i cili menaxhon edhe Qendrën Kombëtare për Internet të Sigurt në Shqipëri (ISigurt.al), grupmosha më e prekur është ajo e adoleshencës dhe rinisë së hershme, si për djemtë ashtu edhe për vajzat.
âPor çka tĂ« bĂ«n pĂ«rshtypje Ă«shtĂ« se gjatĂ« 3 viteve tĂ« fundit Ă«shtĂ« rritur edhe numri i ankesave nga zonja nĂ« moshĂ« mĂ« tĂ« madhe plus 40 apo 50 vjeçâ, shprehet Hazizaj, duke shtuar se kjo situatĂ« flet pĂ«r shtrirjen e gjerĂ« tĂ« internetit dhe nivelin e pamjaftueshĂ«m tĂ« aftĂ«sive dixhitale nĂ« mosha mĂ« tĂ« mĂ«dha.
Pranë ISigurt.al gjatë vitit 2024 thuajse 60% e të gjitha ankesave të raportuara kanë të bëjnë me një formë të dhunës me bazë gjinore.
â70-80 pĂ«rqind e viktimave online janĂ« vajza dhe gra tĂ« reja, ndonĂ«se ato jo gjithnjĂ« preferojnĂ« tĂ« raportojnĂ« vetĂ«, por nĂ«pĂ«rmjet njĂ« tĂ« njohuri, shoku apo shoqeje apo mĂ«suesiâ, tha pĂ«r Citizens.al Altin Hazizaj, drejtuesi i QendrĂ«s pĂ«r Mbrojtjen e tĂ« Drejtave tĂ« FĂ«mijĂ«ve (CRCA).
Rastet e raportuara në këtë platformë janë shtuar pas pandemisë së Covid-19.
âNĂ« vitin 2023 ne trajtuam diku tek 300 ankesa, ndĂ«rsa nĂ« vitin 2024 ato u rriten tek 409 raste tĂ« regjistruara. KĂ«tĂ« vit vetĂ«m nĂ« gjashtĂ« muajt e parĂ« ne kemi trajtuar mĂ« shumĂ« se 400 incidente kibernetikeâ, sjell nĂ« vĂ«mendje Altin Hazizaj.
Boshllëqe ligjore dhe nevoja për reforma
Shqipëria nuk ka ende një përkufizim ligjor për dhunën online. Ejnxhi Pepa thotë se përgjithësisht organizatat dhe institucionet i referohen përkufizimit të ekspertëve ndërkombëtarë të Këshillit të Evropës në veprimtarinë kundër dhunës ndaj grave dhe dhunës në familje (GREVIO).
Por brenda dhjetorit pritet tĂ« kalojĂ« nĂ« Kuvend drafti i ligjit âPĂ«r parandalimin dhe mbrojtjen ndaj dhunĂ«s ndaj grave dhe dhunĂ«s nĂ« familjeâ, i cili pĂ«rfshin pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« edhe dhunĂ«n digjitale.
âLigji do ta pĂ«rkufizojĂ« si çdo veprim qĂ« kryhet ose rĂ«ndohet pĂ«rmes teknologjisĂ« dhe cenon tĂ« drejtat e viktimĂ«sâ, thekson Ejnxhi Pepa.
Sipas draftit paraprak, dhuna online pĂ«rfshihet nĂ« Nenin 10 ku flitet pĂ«r âdhunĂ«n e lehtĂ«suar nga teknologjiaâ. Ky nen e pĂ«rcakton dhunĂ«n e lehtĂ«suar nga teknologjia si çdo veprim qĂ« kryhet pĂ«rmes mjeteve digjitale pa pĂ«lqim dhe qĂ« shkakton dĂ«m fizik, emocional apo social.
Ai përfshin gjuhën e urrejtjes, shpërndarjen e imazheve intime pa pëlqim, përndjekjen dhe ngacmimin digjital. Në thelb, neni synon të mbrojtje nga abuzimet online që cenojnë sigurinë dhe dinjitetin.
Pepa dhe Leskaj mendojnë njësoj se strukturat ekzistuese për krimet kibernetike janë të pamjaftueshme në Shqipëri.
âZvarritja dhe mbivendosja e çështjeve nĂ« polici dhe prokurori ngadalĂ«sojnĂ« sĂ« tepĂ«rmi marrjen e masave,â vĂ«ren Leskaj teksa tregon se aktualisht krimet kibernetike mundet tĂ« denoncohen dhe ndiqen nĂ« prokurori, por rezultatet e tyre vonojnĂ«.
Nga ana tjetër, Pepa citon monitorime të GREVIO-s, sipas së cilave strukturat shqiptare nuk janë të trajnuara për dimensionin gjinor dhe kjo qasje ende nuk është integruar me mekanizmat e mbrojtjes nga dhuna.
Ajo shton se Shqipërisë i mungojnë edhe protokollet e unifikuara për trajtimin e rasteve të dhunës digjitale dhe po kështu infrastruktura teknike për ruajtjen dhe sigurimin e provave.
âKĂ«to boshllĂ«qe synohen tĂ« pĂ«rmirĂ«sohen me ndryshimet e fundme tĂ« legjislacionitâ, shprehet Leskaj duke iu referuar ligjit tĂ« ri.
Por sipas Pepës po aq urgjente janë edhe fushatat e ndërgjegjësimit, pasi ka prirje për të mos i raportuar rastet.
âNĂ«nraportimi mbetet shumĂ« i lartĂ«. NĂ« nivel vendor, Mekanizmat e Koordinuar tĂ« Mbrojtjes nga Dhuna duhet tĂ« forcohen pĂ«r tĂ« garantuar njĂ« reagim tĂ« shpejtĂ«, tĂ« unifikuar dhe tĂ« ndjeshĂ«m gjinor pĂ«r çdo rastâ, pĂ«rfundon ajo.
Altin Hazizaj shprehet se kuadri ligjor ka nevojĂ« tĂ« forcohet sa mĂ« shpejt dhe se duhen ligje sipas modelit tĂ« BE-sĂ« dhe jo âmodeleve qĂ« krijohen ndonjĂ«herĂ« nga halli nĂ« ShqipĂ«riâ.
âMungesa e shumĂ« krimeve qĂ« ndodhin nĂ« hapĂ«sirĂ«n kibernetike nĂ« Kodin Penal e bĂ«n mbrojtjen e viktimave tĂ« vĂ«shtirĂ«â, thekson mĂ« tej Hazizaj.
Hazizaj shprehet se vitin e ardhshëm Shqipëria duhet të zbatojë një nga aktet më të rëndesishme të BE-së, ligjin e shërbimeve digjitale (DSA).
âKjo do te na zgjidhte edhe problemin e dytĂ« kryesor, pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« qĂ« kanĂ« tĂ« gjitha platformat online, faqet, profilet etj., pĂ«r tĂ« respektuar tĂ« drejtat bazĂ« tĂ« çdo individi edhe nĂ« hapĂ«sirĂ«n kibernetikeâ, pĂ«rfundon Hazizaj.
TIRANĂ, 3 dhjetor /ATSH/ KĂ«shilli MbikĂ«qyrĂ«s i BankĂ«s sĂ« ShqipĂ«risĂ« i ka hapur sot rrugĂ«n licencimit tĂ« JET Bank, institucionit financiar qĂ« synon tĂ« bĂ«het banka e parĂ« plotĂ«sisht digjitale nĂ« vend.
Në bazë të këtij vendimi, Këshilli Mbikëqyrës vendosi të japë miratimin paraprak për licencimin e bankës JET Bank, për të ushtruar veprimtari bankare dhe financiare në Republikën e Shqipërisë.
JET Bank synon të jetë banka e parë në Shqipëri që operon në mënyrë tërësisht digjitale, duke kombinuar një teknologji të avancuar me një model të thjeshtë, të sigurt dhe të përqendruar te klienti. Misioni i saj është të prezantojë një model të ri shërbimi financiar, të ndryshëm nga modelet tradicionale bankare.
Gjatë mbledhjes, Këshilli Mbikëqyrës u njoh dhe me informacione të tjera lidhur me veprimtarinë e përditshme funksionale dhe operacionale të Bankës së Shqipërisë.
Qendra për Forenzikë Digjitale (DFC) ka zbuluar një model të qartë të veprimeve hibride ruse në Ballkanin Perëndimor, të cilat sipas analizës zhvillohen kryesisht përmes Serbisë, që funksionon si qendër rajonale për trajnime, logjistikë dhe propagandë.
Sipas raportit, operacionet e përdorura nga Rusia kundër Moldavisë para zgjedhjeve të vitit 2025 janë të njëjta me ato të vërejtura edhe në vendet tjera të rajonit, veçanërisht në momente kyçe të procesit të integrimit në Bashkimin Evropian dhe NATO.
Analiza paralajmëron se Mali i Zi, për shkak të afrimit të përfundimit të negociatave të anëtarësimit në BE dhe zgjedhjeve të planifikuara për vitin 2027, mbetet një objektiv potencial i veprimeve hibride të koordinuara nga Rusia.
DFC thekson se me rritjen e aktiviteteve ruse dhe rolin e Serbisë si vektor i vazhdueshëm i tyre, Mali i Zi vazhdon të jetë nën kërcënimin e ndërhyrjeve të jashtme. Sipas tyre, që nga viti 2020 ekzistojnë kushtet për përsëritjen e një skenari të ngjashëm me atë që u tentua në Moldavi, kësaj radhe në territorin malazez.
âModelet e identifikuara tĂ« veprimeve, instrumentalizimi i subjekteve politike pro-ruse, infiltrimi i komuniteteve fetare nĂ« sferĂ«n politike, fushatat propagandistike pĂ«rmes mediave dhe rrjeteve sociale pro-ruse, si dhe nxitja e qĂ«llimshme e ndarjeve shoqĂ«rore e etnike reflektojnĂ« qartĂ« edhe nĂ« kontekstin malazez. Ashtu si nĂ« Moldavi, qĂ«llimi strategjik Ă«shtĂ« dobĂ«simi i kursit pro-evropian tĂ« vendit, komprometimi i institucioneve dhe krijimi i njĂ« atmosfere tĂ« paqĂ«ndrueshme qĂ« favorizon interesat e FederatĂ«s Ruseâ, thuhet nĂ« analizĂ«n e DFC-sĂ«.
DFC paralajmĂ«ron se nĂ«se institucionet nuk arrijnĂ« tâi identifikojnĂ« dhe tĂ« reagojnĂ« me kohĂ« ndaj kĂ«tyre proceseve, Mali i Zi mund tĂ« bĂ«het objektivi i radhĂ«s i njĂ« sulmi hibrid nĂ« Ballkanin PerĂ«ndimor â me pasoja serioze pĂ«r sigurinĂ« dhe perspektivĂ«n e tij evropiane.
GjatĂ« fushatĂ«s parazgjedhore pĂ«r zgjedhjet lokale nĂ« KosovĂ«, RT Ballkan dhe Sputnik Serbia pĂ«rhapĂ«n pothuajse tĂ« njĂ«jtin narrativ si gjatĂ« fushatĂ«s pĂ«r zgjedhjet parlamentare, tĂ« mbajtura mĂ« 9 shkurt: Lista Serbe, partia mĂ« e madhe e serbĂ«ve tĂ« KosovĂ«s qĂ« gĂ«zon mbĂ«shtetjen e Beogradit, paraqitet si âmbrojtĂ«se e interesaveâ tĂ« komunitetit serb.
Autoritetet e KosovĂ«s, nĂ« anĂ«n tjetĂ«r, paraqiten si ato qĂ« ushtrojnĂ« vetĂ«m presion ose âterrorâ mbi komunitetin serb pĂ«r ta detyruar tĂ« largohet.
Presidentja e Kosovës, Vjosa Osmani, e akuzoi Serbinë se po ndërhyn drejtpërdrejtë në zgjedhjet lokale që do të mbahen në vend më 12 tetor.
Po ashtu, kryeministri në detyrë i Kosovës, Albin Kurti, e ka akuzuar Serbinë të martën se po ndërhyn në zgjedhjet lokale të 12 tetorit në Kosovë duke bërë premtime për vende pune dhe përfitime financiare.
Kurti tha se veprimet e fundit tĂ« presidentit tĂ« SerbisĂ«, Aleksandar Vuçiq dhe tĂ« aktorĂ«ve tĂ« tjerĂ« serbĂ«, shtetĂ«rorĂ« dhe joshtetĂ«rorĂ«, ânuk mund tĂ« cilĂ«sohen ndryshe pĂ«rveçse ndĂ«rhyrje nĂ« procesin e zgjedhjeve lokale tĂ« tetorit nĂ« KosovĂ«â.
âPremtimet pĂ«r vende pune, joshja pĂ«rmes pĂ«rfitimit tĂ« mbĂ«shtetjes financiare, kushtĂ«zimi dhe shantazhi me beneficione sociale dhe deklarimet e zyrtarĂ«ve shtetĂ«rorĂ« tĂ« SerbisĂ«, se vetĂ«m Lista Serbe e mbron SerbinĂ« nĂ« KosovĂ«, siç bĂ«ri sĂ« fundi ish-kryeministri i SerbisĂ«, Millosh Vuçeviq, e siç ka bĂ«rĂ« vetĂ« presidenti Vuçiq, janĂ« metoda tĂ« pĂ«rsĂ«ritura tĂ« ndĂ«rhyrjes sĂ« SerbisĂ« nĂ« KosovĂ«â, tha Kurti.
Kosova si pjesë e propagandës ruse përmes Serbisë
Ambasadori i Bashkimit Evropian në Kosovë, Aivo Orav, ditë më parë ka paralajmëruar se Kosova vazhdon të mbetet e ndjeshme ndaj manipulimeve dhe fushatave të dezinformimit, të cilat synojnë të dobësojnë besimin në institucione dhe të polarizojnë shoqërinë.
GjatĂ« fjalĂ«s sĂ« tij nĂ« Samitin e Paqes dhe DemokracisĂ« nĂ« KosovĂ«, me temĂ«n âĂrregullim i ri botĂ«ror: dezinformim, mosbesim dhe shkatĂ«rrimi i normave demokratikeâ, Orav tha se dezinformimi Ă«shtĂ« njĂ« kĂ«rcĂ«nim i pĂ«rhapur nĂ« gjithĂ« EvropĂ«n dhe se Kosova nuk Ă«shtĂ« pĂ«rjashtim.
Sipas tij, të dhënat tregojnë se në gjuhën shqipe dezinformatat shpërndahen më së shumti përmes rrjeteve sociale, ndërsa në gjuhën serbe qarkullojnë kryesisht në media tradicionale, duke përsëritur narracione që shpesh përputhen me propagandën ruse, sidomos në çështje politike dhe të sigurisë.
Ai theksoi se Kosova renditet e 40-ta nga 41 shtete në Indeksin Evropian të Edukimit Medial, çka sipas tij tregon mungesë të vetëdijes institucionale për rëndësinë e edukimit medial.
Orav u shpreh se mungesa e mendimit kritik dhe mos-integrimi i njohurive mbi verifikimin e burimeve në sistemin arsimor e lë shoqërinë të ekspozuar ndaj manipulimit.
âNĂ« mbarĂ« EvropĂ«n dhe pĂ«rtej, dezinformata kĂ«rkon tĂ« dobĂ«sojĂ« besimin nĂ« institucione, tĂ« polarizojĂ« shoqĂ«ritĂ« dhe tĂ« shfrytĂ«zojĂ« divizionet, dhe Kosova nuk bĂ«n pĂ«rjashtim. HapĂ«sira e KosovĂ«s mbetet e ndjeshme ndaj manipulimit dhe ndĂ«rhyrjes. KĂ«rkimet nga partnerĂ«t tanĂ« tregojnĂ« se mendimi kritik dhe verifikimi i burimit nuk diskutohen sistematikisht nĂ« shkolla, duke lĂ«nĂ« popullin tĂ« ekspozuar ndaj manipulimit dhe dezinformatĂ«s.â
Ai paralajmëroi se dezinformimi, polarizimi dhe sulmet ndaj normave demokratike rrezikojnë bazat e besimit publik dhe angazhimit qytetar, duke krijuar një terren të favorshëm për destabilizim./Telegrafi/
Pse gratë kanë më shumë barrë mendore në epokën e njoftimeve të pafund?
Mbingarkesa nga rrjedha e pandërprerë e informacionit dhe ndërveprimeve digjitale është një fenomen që prek dukshëm më shumë gratë sesa burrat
GjashtĂ«dhjetĂ« e katĂ«r sekonda. Kaq pak i duhet trurit tonĂ« qĂ« tĂ« rikthejĂ« pĂ«rqendrimin sa herĂ« qĂ« marrim njĂ« njoftim nĂ« telefon. Sipas ekspertĂ«ve, kĂ«ta mikro-ndĂ«rprerje tĂ« vogla âhanĂ«â njĂ« sasi tĂ« pabesueshme kohe, mesatarisht gjysmĂ«n e ditĂ«s sĂ« punĂ«s nĂ« javĂ«. Jemi tĂ« mbingarkuar me informacion, tĂ« bombarduar nga mesazhe dhe nĂ«n presionin e vazhdueshĂ«m pĂ«r tâu pĂ«rgjigjur menjĂ«herĂ«, qoftĂ« email-e, porosi apo njoftime.
Kjo mbingarkesĂ« digjitale, ku jemi tĂ« zhytur nĂ« njĂ« rrjedhĂ« pafund klikimesh, vendimesh tĂ« menjĂ«hershme, kontrollesh, pĂ«rditĂ«simesh dhe pĂ«rgjigjesh âsa mĂ« shpejtâ, godet mĂ« shumĂ« gratĂ« sesa burrat.
Ngarkesa digjitale që rëndon më shumë mbi gratë
Studimet tregojnë se brenda familjes, gratë ende mbajnë barrën më të madhe të detyrave që përfshijnë aktivitete online: që nga grupet e prindërve në WhatsApp, koordinimi i agjendave të fëmijëve, kërkimet online për aktivitete shkollore, deri te menaxhimi i orareve, udhëtimeve dhe shpenzimeve familjare.
Edhe pse burrat po marrin pjesĂ« mĂ« shumĂ« nĂ« prindĂ«rim, shoqĂ«ria vazhdon tâi shohĂ« gratĂ« si organizatoret kryesore. Kjo krijon njĂ« barrĂ« tĂ« dyfishtĂ« mendore: njĂ« kombinim i punĂ«s kognitive (planifikim, kujtesĂ«, koordinim) dhe asaj emocionale (kujdesi, pĂ«rgjegjĂ«sia, disponueshmĂ«ria e vazhdueshme).
Ajo që shpesh injorohet është se teknologjia e amplifikon këtë ngarkesë. Gratë përdorin mjetet digjitale gjatë ditës së punës, por edhe pas saj. Prej tyre pritet të menaxhojnë më shumë punë shtëpie, më shumë praninë në prindërim dhe paralelisht të jenë të arritshme profesionalisht, transmeton Telegrafi.
kaboompics
Sipas hulumtimeve tĂ« fundit nga âPew Research Centerâ dhe âHarvard Business Reviewâ, kjo mbingarkesĂ« e shtuar shkakton:
Prandaj, mbingarkesa digjitale nuk është vetëm çështje teknologjike, por edhe çështje gjinore.
Si të ndahet barabartë ngarkesa digjitale?
Nuk mjafton thjesht ndarja e detyrave të dukshme. Edhe pjesa e padukshme e punës - ajo digjitale, duhet të ndahet qartë:
ndarja e detyrave online për fëmijët
koordinimi i email-eve të shkollës
organizimi i aktiviteteve jashtëshkollore
ndjekja e njoftimeve në WhatsApp
kërkimet online (mjek, kurse, udhëtime)
planifikimet elektronike të familjes
Këto janë detyra që kërkojnë kohë, kujtesë, përqendrim dhe përgjegjësi, prandaj duhet të shpërndahen njësoj si çdo punë tjetër në familje.
EkspertĂ«t e barazisĂ« gjinore sugjerojnĂ« ândarjen e ngarkesĂ«s sĂ« padukshmeâ, ku secili anĂ«tar i familjes merr pĂ«rsipĂ«r njĂ« pjesĂ« tĂ« punĂ«s digjitale, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« gratĂ« tĂ« mos mbeten tĂ« vetmet qĂ« mbajnĂ« gjithĂ« ârrjetĂ«n e informacionitâ. /Telegrafi/
Nga: Margaret Simons / The Guardian PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Ideja e shërbimit ndaj publikut është ngulitur në palcën e gazetarisë - qëkur u krijua ky profesion.
Qofshin lajmet cilësore për informim të qytetarisë, apo sensacionet dhe thashethemet, redaksitë e redaktorët gjithmonë në mendje kishin dëshirat dhe nevojat e audiencave - fisnike apo të ulëta.
Por, kjo marrëdhënie po ndryshon në mënyra të rëndësishme dhe të rrezikshme - ndryshimi më i fundit në 50 vjet, një përçarje e jetës sonë mediatike dhe publike e nxitur nga teknologjia.
Më lejoni të shpjegoj.
Nëse përdorni një motor kërkimi si Google, kohët e fundit, do ta keni vërejtur se kur kërkoni informacion për një temë, ju shfaqet një përmbledhje e thjeshtë e fakteve kryesore në krye të rezultateve të kërkimit. Janë të pranishme vegëzat për më shumë informacion, nëse dëshironi, por shumica e njerëzve kënaqen me përmbledhjen.
Kjo do të thotë se më pak njerëz klikojnë te faqet e mediave për të kërkuar lajmet. Deri tani, prirja është e vogël, por të gjithë presin që të rritet. Dhe, kjo minon modelet e biznesit të medias. Më pak shikueshmëri në faqen ose aplikacionin e një organizate mediatike do të thotë më pak abonentë dhe më pak reklamues të gatshëm që paguajnë për të arritur te një audiencë në rënie.
Le ta lëmë mënjanë, për momentin, çështjen e saktësisë së përmbledhjeve të gjeneruara nga robotët, sepse shumica e tyre janë mjaft të sakta. Gafat janë shumë të sikletshme, ndonjëherë të rrezikshme, por gjithashtu gjithnjë e më të rralla.
Kjo për faktin se kompanitë e IA-së [inteligjencës artificiale] - Google, OpenAI dhe të tjerët - po nënshkruajnë marrëveshje, me kompanitë mediatike, që lejojnë të përdorin përmbajtje të shkruar nga gazetarët, përfshirë dekada të arkivave mediatike, për të trajnuar dhe ushqyer robotët e tyre.
Shumica e kompanive të mëdha mediatike kanë nënshkruar një lloj marrëveshjeje, dhe është e lehtë të kuptohet pse. Modelet e biznesit të medias janë tensionuar vazhdimisht, madje janë thyer nga valët e njëpasnjëshme të ndryshimeve teknologjike.
Paratë që ofrohen për licencimin e përmbajtjes për kompanitë e IA-së janë thuajse të parezistueshme. Kur të gjithë këtë po e bëjnë, kush guxon të mbetet pas?
KompanitĂ« etike mediatike e mbrojnĂ« marrĂ«veshjen me kushte tĂ« formuluara pĂ«r tâu dhĂ«nĂ« pak kontroll dhe pĂ«r tĂ« mbrojtur reputacionin e tyre.
Por, kjo mund të errësojë mekanizmin bazik - çarjen në marrëdhënien mes gazetarëve dhe audiencave të tyre. Bartja e fuqisë nga brendet mediatike te brendet e IA-së dhe pronarët e tyre.
Inteligjenca artificiale është kaq e re dhe zhvillohet kaq shpejt, saqë vetëm të marrët do të bënin parashikime këmbëngulëse. Ndoshta ka një flluskë, dhe ndoshta ajo do të shpërthejë. Ndoshta brenda pak muajsh do të dalë një model tjetër.
Por, kam frikë se nëse prirjet aktuale vazhdojnë, organizatat mediatike mund të kalojnë shumë shpejt nga modeli biznes drejt publikut, në një model biznes drejt biznesit.
Kompanitë e IA-së do të ndërhyjnë mes gazetarit dhe audiencës.
Sot, 22 përqind e australianëve paguajnë për lajme, sipas raportit vjetor për lajmet dixhitale të Universitetit të Kanberës.
Kjo sugjeron njĂ«farĂ« besnikĂ«rie ndaj brendit. Por, 22 pĂ«rqindĂ«shi nuk Ă«shtĂ« as afĂ«r shumicĂ«s. Dikur shumica e familjeve blinte gazetĂ«. Tani, media cilĂ«sore komerciale nuk Ă«shtĂ« mĂ« njĂ« biznes âmasivâ. ĂshtĂ« shĂ«rbim pĂ«r njĂ« elitĂ«.
Ata që nuk paguajnë marrin informacionin nga televizionet pa pagesë (ende të rëndësishme, por në rënie të shpejtë), rrjetet sociale (ende në rritje) ose shumë burime falas, përfshirë influencerët, podkasterët dhe partizanët politikë. Disa njerëz i shmangin krejtësisht lajmet. Në këtë vend mund të jemi mirënjohës që burimet falas përfshijnë transmetuesit publikë, të cilët janë gjerësisht të besueshëm dhe ruajnë standardet e saktësisë dhe paanshmërisë.
Tani, më shumë se kurrë, brendet cilësore të medias varen nga marrëdhëniet me audiencën për rëndësinë dhe mbijetesën financiare. Dhe, megjithatë, në marrëveshjet me kompanitë e IA-së, mund të jenë duke shkëmbyer pikërisht gjërat nga të cilat varet kjo marrëdhënie.
A ka rëndësi nëse gazetarët hulumtojnë dhe shkruajnë përmbajtje për përdorim nga bizneset e IA-së, e jo si shërbim i drejtpërdrejtë për publikun?
Ka shumë rëndësi.
Këto janë rreziqet:
Së pari, më e dukshmja: nëse gazetaria nuk i shërben interesave të atyre që kontrollojnë IA-në, përmbajtja mund të mos botohet ose mund të shtrembërohet apo të censurohet. Ne tashmë e shohim këtë në disa nga rezultatet e kërkimit që shfaqen nga Grok-u i Elon Muskut.
Së dyti, humbasim një nga përfitimet kryesore të qasjes në faqe, aplikacion apo kanal të një medie. Mëson për gjërat për të cilat as nuk të ka shkuar mendja të interesohesh, që udhëhiqen në një pako nga njerëzit që ushtrojnë gjykimin.
Një model i dominuar nga IA-ja, në anën tjetër, përgjigjet vetëm për pyetje mbi temat specifike, ose për atë që nxjerr nga kërkimet e mëparshme tua. Ai nuk kujdeset për ty si bashkëqytetar.
Së treti, nëse kompanitë mediatike humbasin marrëdhënien direkte me audiencën, ato bëhen më të prekshme ndaj sulmeve. Sa pak e mundur është që publiku të dijë apo të kujdeset, e lëre më të mobilizohet për të mbrojtur një organizatë mediatike që ka zemëruar qeverinë, nëse informacioni i saj është konsumuar si pjesë e një përzierjeje burimesh?
Dhe, a do të mbijetojë ndjenja e detyrës publike dhe qëllimit publik që ende motivon redaksitë dhe gazetarët më të mirë, nëse marrëdhënia direkte me audiencën ndërpritet apo dobësohet?
Nuk ka kuptim të pretendojmë se ndryshimi nuk po ndodh, apo se mund të shmanget. Por, rreziqet duhet të adresohen.
Organizatat mediatike duhet tĂ« hyjnĂ« nĂ« lojĂ«, tĂ« mbrojnĂ« brendin e tyre duke ofruar pĂ«rmbajtje cilĂ«sore. Duhet ta bĂ«jnĂ« pĂ«rmbajtjen, pĂ«rfshirĂ« arkivat, mĂ« tĂ« lehtĂ« pĂ«r kĂ«rkim. Duhet tâu ofrojnĂ« abonentĂ«ve robotĂ«t e tyre tĂ« brendshĂ«m pĂ«r pyetje-pĂ«rgjigje. Kjo tashmĂ« po ndodh nĂ« shumĂ« organizata mediatike, por ndoshta jo mjaftueshĂ«m shpejt.
ĂshtĂ« shumĂ« mĂ« e lehtĂ«, kur buxhetet janĂ« tĂ« pakta, tĂ« transferosh funksionalitetin te teknologjia e madhe, gjĂ« qĂ« e rrit edhe mĂ« shumĂ« dominimin dhe kontrollin e saj.
Ndoshta transmetuesit publikë të botës mund të bashkëpunojnë për të ndërtuar motorët e tyre të IA-së, të trajnuar mbi materiale të verifikuara faktike dhe që mbesin në duart publike.
Ose, ndoshta audienca do të ndiejë pakënaqësi ndaj përzierjeve të IA-së dhe zërit imitues.
Ndoshta njerëzit do ta vlerësojnë, dhe do të paguajnë për origjinalin, tekstin, thellësinë. Për intervistat dhe vëzhgimin dhe dëshminë - që janë zemra e gazetarisë.
Duhet të shpresojmë kështu.
Marrëdhënia midis gazetarit dhe audiencës është thelbësore për besimin, për qëndrueshmërinë, për aftësinë për të tërhequr vëmendjen ndaj çështjeve të pakëndshme dhe lajmeve të padëshiruara.
Ajo është thelbësore për idenë e publikut dhe interesin publik.
Tensionet gjeopolitike po shtohen dhe pasojat do tâi ndjejmĂ« tĂ« gjithĂ«.
Nga: John Rapley / The Telegraph PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Grindja diplomatike e shkaktuar nga sekuestrimi nga qeveria holandeze i një kompanie prodhuese të çipave, të quajtur Nexperia, mund të duket si një histori e errët biznesi, por me kohën pasojat e saj do të na prekin të gjithëve.
Nexperia prodhon ata që quhen çipa të vjetër - gjysmëpërçues të lirë që nuk janë në kufijtë më të përparuar të teknologjisë, si Inteligjenca Artificiale [IA], por që janë të nevojshëm në prodhimin e një game të gjerë mallrash - nga makinat dhe telefonat celularë, deri te pajisjet shtëpiake. Ata janë kudo në jetën moderne, me një makinë mesatare që përmban rreth 1 700 të tillë.
Megjithatë, ndërkohë që kërkesa globale për mallra konsumi vazhdon të rritet, prodhimi i këtyre çipave nuk e ka mbajtur ritmin. Fitimet janë thjesht shumë të vogla për të justifikuar investimet e mëtejshme në vendet e zhvilluara, të cilat preferojnë të përqendrohen te versionet e avancuara me kthim më të lartë - të tilla si ato që e shndërruan Nvidia-n në kompaninë më të pasur në botë.
Si pasojë, kompanitë që prodhojnë çipa të vjetër kanë ndjekur një cikël të zakonshëm në industri: zhvendosjen e prodhimit në zona me kosto më të ulët në botën në zhvillim. Nexperia arriti të përmirësojë efikasitetin e prodhimit duke e zhvendosur montimin dhe paketimin në Kinë, prej nga ku çipat shpërndahen në mbarë botën.
Në vitet e fundit, qeveritë u bënë gjithnjë e më të shqetësuara për rreziqet e sigurisë nëse çipat më të avancuar - ata që përdoren në teknologjinë ushtarake dhe IA - bien në duar të gabuara, dhe nisën të marrin masa për të siguruar zinxhirët e furnizimit dhe për të kontrolluar eksportet.
Megjithatë, shumica e vendeve nuk e kanë bërë të njëjtën gjë me çipat e vjetër. Ndërkohë, Kina ka investuar fuqishëm për të zhvilluar industrinë e saj, duke qenë e vetëdijshme për rolin qendror që ajo luan në prodhimin modern.
KĂ«tu hyn Nexperia. Historia e saj ia vlen tĂ« pĂ«rsĂ«ritet. Multinacionalja holandeze Philips themeloi njĂ« divizion gjysmĂ«pĂ«rçuesish nĂ« vitet â50 tĂ« shekullit XX, qĂ« mĂ« vonĂ« do tĂ« bĂ«hej Nexperia. Philips-i vendosi ta ndajĂ« atĂ« nĂ« pas vitit 2000, pĂ«r tâu pĂ«rqendruar nĂ« misionin e saj kryesor nĂ« teknologjinĂ« mjekĂ«sore. Pastaj, nĂ« vitin 2017, Nexperia u shit te njĂ« konsorciumi kinez dhe pĂ«rfundimisht u ble nga Wingtech-u, njĂ« kompani kineze e cila vitin e kaluar u fut nĂ« listĂ«n e zezĂ« tĂ« Departamentit Amerikan tĂ« TregtisĂ«.
NĂ« fund tĂ« shtatorit tĂ« kĂ«tij viti, qeveria holandeze pretendoi se kishte arsye pĂ«r tĂ« besuar se Wingtech-u po transferonte teknologji sensitive nĂ« KinĂ«. PĂ«r kĂ«tĂ« arsye, ajo aktivizoi njĂ« akt emergjent tĂ« epokĂ«s sĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ« pĂ«r tĂ« marrĂ« kontrollin e kompanisĂ« - njĂ« veprim tĂ« cilin edhe vetĂ« e pĂ«rshkroi si âtejet i jashtĂ«zakonshĂ«mâ.
Pa dyshim, Kina nuk e priti mirĂ« kĂ«tĂ«. Wingtech-u i mohoi akuzat dhe autoritetet kineze fajĂ«suan presionin amerikan pĂ«r vendimin holandez: âMinistria holandeze e ĂĂ«shtjeve Ekonomike po ndjek nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« qartĂ« qeverinĂ« amerikane - si njĂ« qengj i bindurâ, ka thĂ«nĂ« njĂ« ekzekutiv i Wingtech-ut pĂ«r Bloomberg. MĂ« pas Pekini pezulloi eksportet e çipave me performancĂ« tĂ« lartĂ« tĂ« Nexperia-s, duke kĂ«rcĂ«nuar tĂ« ndalojĂ« shumëçka nga prodhimi global.
TĂ« dyja palĂ«t kanĂ« kaluar muajin e fundit duke zbutur tensionet - ndihmuar nga njĂ« armĂ«pushim nĂ« fillim tĂ« kĂ«tij muaji nĂ« luftĂ«n tregtare midis ShBA-sĂ« dhe KinĂ«s - dhe kĂ«tĂ« javĂ« nĂ« pezullimin e sekuestrimit tĂ« kompanisĂ« nga Holanda. Ăipat kanĂ« rifilluar tĂ« qarkullojnĂ«. MegjithatĂ«, ky Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« armĂ«pushim dhe Evropa mbetet e pambrojtur pĂ«rballĂ« veprimeve tĂ« mĂ«tejshme kineze apo amerikane.
Këtu kemi dy histori të mëdha. E para, e njohur, është se evropianët edhe një herë e shohin veten të kurthuar mes të një përplasjeje midis Kinës dhe ShBA-së dhe përpiqen të mos bëhen viktima anësore. Pekini ka një mosmarrëveshje me qeverinë holandeze, por janë prodhuesit gjermanë të makinave - të cilëve u nevojiten çipat e Nexperia-s - që do të jenë ndër viktimat e para të një përplasjeje të zgjatur.
Strukturat diplomatike dhe administrative të Bashkimit Evropian, që janë në thelb konfederale, janë të rrënjosura në një rend liberal të bazuar në rregulla, por i cili po zhduket me shpejtësi. Kontinenti po përpiqet të ecën përpara në errësirë, por strukturat e tij të fragmentuara e bëjnë shumë të vështirë negociimin me dy vende të udhëhequra nga liderë autoritarë që marrin vendime krye më vete.
Megjithatë, historia e dytë, më e madhe, është se kjo është pjesë e një deglobalizimi më të gjerë të prodhimit dhe rindryshimit të zinxhirëve të furnizimit, si rezultat i tensioneve të shtuara gjeopolitike midis ShBA-së dhe Kinës. Kostoja e kësaj do të bjerë përfundimisht mbi të gjithë ne. Rikthimi i prodhimit lokal të çipave të vjetër do të ishte i shtrenjtë, duke kërkuar investime të reja me kthim të ulët dhe, për këtë arsye, ndoshta do të mbështetej në subvencione shtetërore. Në fakt, Akti Amerikan CHIPS i vitit 2022 parashikoi 10 miliardë dollarë pikërisht për këtë qëllim.
Por, nëse, si rezultat, çipat përfundojnë duke qenë më të shtrenjtë dhe qeveritë detyrohen të shpenzojnë më shumë për sigurinë ekonomike, kjo përfundimisht do të çojë në rritje të çmimeve për konsumatorët dhe të taksave. Deri më sot, shumica e njerëzve në vendet perëndimore e kanë përjetuar luftën tregtare thjesht si tituj lajmesh - por, më herët apo më vonë, përplasja për Nexperia-n dhe konfliktet e ngjashme do të vijnë në një sallon ekspozite pranë jush. /Telegrafi/
Mbikëqyrësi i medias në Irlandë thotë se do të hetojë nëse njerëzit mund të kundërshtojnë vendimet e moderimit të përmbajtjes, të marra nga platforma e mediave sociale X e Elon Musk.
CoimisiĂșn na MeĂĄn tha se do tĂ« testojĂ« nĂ«se njerĂ«zit mund tĂ« apelojnĂ« vendimet e X pĂ«r tĂ« mos hequr pĂ«rmbajtje qĂ« duket se shkel kushtet e shĂ«rbimit tĂ« platformĂ«s, nĂ«se njerĂ«zve u njoftohet rezultati i raporteve qĂ« kanĂ« bĂ«rĂ« dhe nĂ«se X ka njĂ« mekanizĂ«m tĂ« lehtĂ« pĂ«r t'u qasur pĂ«r trajtimin e ankesave.
Rregullatori tha se ka shqetësime se X po shkel Aktin e Shërbimeve Digjitale (DSA) të Bashkimit Evropian, i cili kërkon që përdoruesit të kenë qasje në një "sistem efektiv të brendshëm për trajtimin e ankesave", ku ata mund të paraqesin ankesa dhe të ankimojnë vendime.
Nëse hetimi zbulon se X nuk përputhet me DSA-në, mbikëqyrësi tha se mund të vendosë gjoba deri në 6 përqind të xhiros së një kompanie, transmeton Telegrafi.
Platforma e mediave sociale gjithashtu mund të nënshkruajë një marrëveshje me rregullatorin irlandez, për të adresuar çdo çështje të pajtueshmërisë.
Kjo nuk Ă«shtĂ« hera e parĂ« qĂ« CoimisiĂșn na MeĂĄn ka nisur njĂ« hetim mbi sjelljen nĂ« X. NĂ« qershor, ajo kĂ«rkoi mĂ« shumĂ« informacion se si platforma i mbron fĂ«mijĂ«t nga pĂ«rmbajtja e dĂ«mshme.
Mosrespektimi i rregullave mund të rezultojë në një gjobë deri në 500,000 euro.
Rregullatori gjithashtu hapi një hetim në vitin 2024 nëse X, së bashku me disa platforma të tjera të mëdha, e bëjnë të lehtë për përdoruesit të raportojnë përmbajtje të paligjshme dhe ofrojnë një pikë kontakti të qartë për të bërë ankesa.
Vitin e kaluar, Komisioni Evropian e gjeti X në shkelje paraprake të dispozitave të DSA-së mbi reklamimin digjital, qasjen në të dhëna dhe "modelet e errëta" të përdorura për të ndikuar në sjelljet e përdoruesve pa pëlqimin e tyre. /Telegrafi/
Një epokë e re e të mësuarit ka nisur për nxënësit e klasave të para! Abetarja digjitale, versioni modern dhe interaktiv i librit të parë shkollor të çdofëmije, është e qasshme për të gjithë.
Kjo abetare inovative flet, këndon dhe mëson përmes lojës, duke e shndërruar procesin e mësimit të shkronjave në një përvojë të gjallë, të këndshme dhe motivuese.
Abetarja digjitale është krijuar si version bashkëkohor i Librit të nxënësit, duke iu përgjigjur kërkesave dhe metodologjive moderne të mësimdhënies. Përmes saj synohet të ndihmohen fëmijët, prindërit dhe mësuesit që procesi i të mësuarit të jetë më i lehtë, më interaktiv dhe më afër teknologjisë që fëmijët e sotëm përdorin çdo ditë.
Ădo tekst i pĂ«rfshirĂ« ka vlerĂ« edukative, saktĂ«si shkencore dhe Ă«shtĂ« nĂ« pĂ«rputhje me moshĂ«n, mundĂ«sitĂ« njohĂ«se dhe interesat e nxĂ«nĂ«sve. Abetarja nĂ« versionin digjital u mundĂ«son nxĂ«nĂ«sve qĂ« pĂ«rmes interaktivitetit, tâi shikojnĂ« videot qĂ« lidhen me njĂ«sitĂ« mĂ«simore pĂ«r secilĂ«n fonemĂ«, tâi zgjidhin detyrat e dhĂ«na dhe tĂ« marrin pĂ«rgjigje automatike pĂ«r saktĂ«sinĂ« e tyre.
Aplikacioni i Abetares digjitale është i qasshëm në të gjitha platformat kryesore: iOS, Android, WindoWs dhe macOS. Thjesht zgjidhni pajisjen që përdorni, bëni download dhe aventura e mësimit fillon menjëherë.
Ju rikujtojmĂ« se âAbetarjaâ vjen si rezultat i bashkĂ«punimit tĂ« dy ministrive tĂ« arsimit, tĂ« KosovĂ«s dhe asaj tĂ« ShqipĂ«risĂ«, si dhe dy shtĂ«pive botuese âDukagjiniâ dhe âPegiâ.
Login
