Interesim i jashtëzakonshëm i të rinjve në mbarë vendin dhe rajonin për regjistrimet e hershme në UBT, për programet më inovative, mundësitë unike akademike dhe orientimin profesional drejt profesioneve të së ardhmes.
MijĂ«ra maturantĂ« kanĂ« shprehur interesimin pĂ«r tâu bĂ«rĂ« pjesĂ« institucionit lider dhe inovativ nĂ« rajon, ndĂ«rsa kĂ«rkesa pĂ«r regjistrime tĂ« hershme po vazhdon tĂ« rritet.
Në një angazhim të drejtpërdrejtë me të rinjtë, Qendra e Karrierës e UBT-së po vazhdon vizitat informuese në të gjitha shkollat e mesme të Kosovës dhe të rajonit, duke sjellë nga afër mundësitë e studimit, orientimin profesional dhe informacionin mbi tregun e punës.
Si një nga nismat më të fuqishme për mbështetjen e studentëve të rinj, UBT po ofron 20 për qind bursë për 10 programe studimi për tri vite, duke krijuar mundësi reale për zhvillim akademik dhe profesional:
Arti dhe Mediat Digjitale
Gjuhë Angleze
Inxhinieri e Energjisë
Inxhinieri e Ndërtimit dhe Infrastrukturë
Media dhe Komunikim
Menaxhimi i Patundshmërive dhe Infrastrukturës
Shkenca Politike
Shëndeti Publik dhe Shkencat Mjekësore
Shkencat e Ushqimit dhe Bioteknologji
Turizëm
Këto programe përfaqësojnë disa nga fushat më të kërkuara dhe më strategjike të kohës, duke i pajisur studentët me njohuri të avancuara dhe aftësi praktike që i përgjigjen drejtpërdrejt kërkesave të tregut global. Programe të tjera studimi në UBTparaqesin zgjidhjen ideale për të gjithë të rinjtë që synojnë arsim cilësor, specializim profesional dhe mundësi të gjera zhvillimi në fusha të ndryshme të së ardhmes.
Kreu i MeRA25, ish-ministri grek i financave Yanis Varoufakis në Debat Plus ka deklaruar se Kosova gaboi kur pranoi Euron si monedhën e tyre.
âE kuptoj nevojĂ«n e KosovĂ«s pĂ«r tâu anĂ«tarĂ«suar nĂ« Bashkimin Evropian pĂ«r shkaqe politike, shkaqe tĂ« sigurisĂ« apo arsye tĂ« simbolikave, por jo pĂ«r aspektin e zhvillimit ekonomik. AsnjĂ« ekonomi nuk mund tĂ« zhvillohet nĂ«se e pĂ«rdorĂ« valutĂ«n e dikujt tjetĂ«râ, tha Varoufakis nĂ« Debat Plus.
âKosova nuk Ă«shtĂ« dashur ta pranojĂ« valutĂ«n euro pasi kjo pĂ«r ju edhe sot mbetet problem. KosovĂ« Ă«shtĂ« vend i vogĂ«l, por edhe Islanda ka qenĂ« vend i vogĂ«l por e ka pasur valutĂ«n e vetâ, ka shtuar Varoufakis.
Ish-ministri grek i financave thotë se institucionet financiare në Kosovë duhet të vendosin në përdorim valutën digjitale.
âJu nuk keni balanca macroeconomike dhe do tĂ« keni problem kur te futen nĂ« BEâ, tha ai, pĂ«rcjell Telegrafi.
Ai thotë se Kosova ka kapacitete të kufizuara fiskale pasi qeveria juaj nuk ka mundësi të kontrollojë prodhimin e parave (euros).
Varoufakis megjithatë thotë se Kosova ka shënuar progres në politikat financiare.
Por kush është Yanis Varoufakis?
Yanis Varoufakis, është një nga ekonomistët grekë më me ndikim. Mbi të gjitha, ai është një person i shumëanshëm, pasi është ekonomist, shkrimtar, bloger, profesor dhe profesor universiteti. Ai u trajnua si ekonomist në Universitetin e Essex, ku fitoi doktoraturën. Ai ka dhënë mësim në universitete të ndryshme si: Kembrixh, East Anglia, Glasgow, Sydney ose Universiteti i Athinës.
Përveç karrierës së tij si profesor, ai hyri në botën e politikës me partinë greke SYRIZA. Me fitoren zgjedhore të SYRIZA, ai u emërua Ministër i Financave të qeverisë greke në vitin 2015. Megjithatë, ai kaloi vetëm disa muaj në pushtet, pasi dha dorëheqjen më 6 korrik 2015.
Gjatë gjithë karrierës së tij si ekonomist, Varoufakis ka qenë i përfshirë në shumë debate se si krizat ekonomike kanë ndikuar në Evropë, euro dhe krizën e thellë financiare globale që ndodhi midis 2008 dhe 2012.
Gjatë kohës së tij në qeverinë greke, ai kundërshtoi fuqimisht masat shtrënguese të vendosura nga Fondi Monetar Ndërkombëtar dhe institucionet evropiane. Megjithatë, kur kryeministri grek Tsipras pranoi kërkesat e vendosura nga Komisioni Evropian, Banka Qendrore Evropiane dhe Fondi Monetar Ndërkombëtar, ai dha dorëheqjen si ministër i financave./Telegrafi/
Si profesionist dhe akademik i angazhuar prej vitesh nĂ« fushĂ«n e TeknologjisĂ« sĂ« Informacionit dhe Komunikimit (TIK), e kam ndjerĂ« nga afĂ«r shpejtĂ«sinĂ« e jashtĂ«zakonshme me tĂ« cilĂ«n inovacioni po e riformĂ«son realitetin tonĂ«. Jemi nĂ« fillim tĂ« njĂ« epoke tĂ« re digjitale, tĂ« karakterizuar nga ndĂ«rlidhja e gjithçkaje, sistemet âe mençuraâ dhe njĂ« fuqi llogaritĂ«se qĂ« deri para pak kohĂ«sh dukej e paimagjinueshme. PĂ«r tĂ« rinjtĂ« qĂ« planifikojnĂ« tĂ« ardhmen e tyre, njohja e kĂ«tyre trendeve nuk Ă«shtĂ« thjesht çështje kureshtjeje akademike; Ă«shtĂ« njĂ« orientim praktik drejt profesioneve me ndikim dhe perspektivĂ«.
NĂ« kĂ«tĂ« kontekst, programet universitare tĂ« Shkencave Kompjuterike, siç janĂ« programet studimore tĂ« ofruara nga Fakulteti i Shkencave Kompjuterike nĂ« Kolegjin AAB, kanĂ« njĂ« vlerĂ« tĂ« veçantĂ«: ato krijojnĂ« njĂ« rrugĂ« tĂ« qartĂ« nga bazat e tĂ« mĂ«suarit deri tek aftĂ«sitĂ« e aplikueshme, duke e bĂ«rĂ« kalimin nga âtĂ« mĂ«suaritâ te âtĂ« ndĂ«rtuaritâ mĂ« tĂ« natyrshĂ«m dhe mĂ« tĂ« shpejtĂ«. PĂ«r shumĂ« studentĂ«, ky rrugĂ«tim Ă«shtĂ« vendimtar, sepse shmang fragmentimin e dijes dhe e kthen pĂ«rgatitjen akademike nĂ« kompetencĂ« profesionale tĂ« matshme dhe tĂ« aplikueshme nĂ« praktikĂ«.
NĂ« vijim do tâi pĂ«rmbledhim disa nga drejtimet kryesore teknologjike qĂ« po e shtyjnĂ« kĂ«tĂ« ndryshim dhe do tĂ« sqarojmĂ« pse ndjekja e arsimit tĂ« lartĂ« nĂ« programe tĂ« pĂ«rshtatshme universitare nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« zgjedhje e mirĂ«, por njĂ« domosdoshmĂ«ri pĂ«r kĂ«do qĂ« synon tĂ« shkĂ«lqejĂ« nĂ« njĂ« mjedis kaq dinamik.
Zhvillimi i pandalshëm i teknologjisë: prirjet që po e përcaktojnë të ardhmen
Bota e teknologjisë i ngjan një mozaiku të gjallë që pasurohet vazhdimisht me ide, metoda dhe zgjidhje të reja. Megjithatë, disa fusha janë qartësisht në vijën e parë, sepse hapin horizonte të mëdha, por njëkohësisht kërkojnë formim të specializuar dhe kompetenca të qëndrueshme. Pikërisht këtu, programet e mirëorganizuara universitare i ndihmojnë studentët të kuptojnë jo vetëm trendin, por edhe mekanizmat që e prodhojnë atë dhe si të kontribuojnë në të.
Inteligjenca Artificiale (IA) dhe MĂ«simi Makinerik (ML): âtruriâ i epokĂ«s digjitale
Inteligjenca Artificiale sot nuk është më një ide futuriste; ajo është një katalizator real i ndryshimit në pothuajse çdo industri. Qoftë te sistemet e rekomandimit, automjetet autonome, diagnostikimet moderne në mjekësi, apo përvojat e personalizuara për përdoruesit, IA po e shtyn përpara zhvillimin bashkëkohor. Veçanërisht, IA gjeneruese ka njohur një rritje të fuqishme, duke treguar se mund të prodhojë tekst, imazhe, madje edhe kod, duke e bërë kufirin mes krijimtarisë njerëzore dhe prodhimit të automatizuar më të paqartë.
MĂ«simi makinerik, si degĂ« e IA-sĂ«, synon tâu japĂ« sistemeve aftĂ«sinĂ« tĂ« mĂ«sojnĂ« nga tĂ« dhĂ«nat, tĂ« zbulojnĂ« modele dhe tĂ« marrin vendime me sa mĂ« pak ndĂ«rhyrje manuale. NdĂ«rkohĂ«, mĂ«simi i thellĂ«, i frymĂ«zuar nga rrjetet neurale, mbĂ«shtet aplikime tĂ« avancuara si pĂ«rpunimi i gjuhĂ«s natyrore dhe vizioni kompjuterik. PĂ«r pasojĂ«, tregu po kĂ«rkon me ritĂ«m tĂ« lartĂ« inxhinierĂ« tĂ« IA-sĂ«, ekspertĂ« tĂ« ML, shkencĂ«tarĂ« tĂ« tĂ« dhĂ«nave me fokus nĂ« IA, si edhe profesionistĂ« qĂ« merren me IA etike, duke e kthyer kĂ«tĂ« fushĂ« nĂ« njĂ« shtyllĂ« pĂ«r inovatorĂ«t e sĂ« nesĂ«rmes. PĂ«rveç mundĂ«sive tĂ« reja, automatizimeve, pĂ«rmirĂ«simeve tĂ« proceseve etj., IA dhe ML do tĂ« sjellin edhe sfida dhe transformim radikal tĂ« tregut tĂ« punĂ«s, siç Ă«shtĂ« minimizimi apo edhe zhdukja e shumĂ« llojeve tĂ« punĂ«ve qĂ« deri mĂ« tash janĂ« kryer nga stafi njerĂ«zor. Gjeneratat e reja tĂ« fuqisĂ« punĂ«tore duhet tĂ« jenĂ« tĂ« pĂ«rgatitura pĂ«r kĂ«tĂ« transformim radikal dhe pĂ«r pĂ«rfitimin e njohurive tĂ« reja tĂ« teknologjive tĂ« trendit.
PĂ«r studentĂ«t, pĂ«rfitimi i njĂ« programi universitar Ă«shtĂ« se IA nuk trajtohet vetĂ«m si âmjetâ, por si disiplinĂ« dhe si garanci pĂ«r aftĂ«sim nĂ« pĂ«rputhje me nevojat e tregut tĂ« industrisĂ«: nga bazat matematikore dhe logjika algoritmike, te puna me tĂ« dhĂ«na, vlerĂ«simi i modeleve dhe interpretimi i rezultateve. NjĂ« kurrikulĂ« e strukturuar (siç synojnĂ« programet studimore bashkĂ«kohore nĂ« Shkenca Kompjuterike) e udhĂ«zon studentin tĂ« ndĂ«rtojĂ« aftĂ«si hap pas hapi, duke krijuar vetĂ«besim profesional dhe njĂ« profil mĂ« tĂ« besueshĂ«m nĂ« treg. NjĂ« kurrikulĂ« tĂ« tillĂ«, pa dyshim, e ofron Kolegji AAB.
Zhvillimi i softuerit: ndërtimi i realitetit digjital
Pas çdo aplikacioni, platforme në internet apo sistemi inteligjent që përdorim çdo ditë, qëndron puna e organizuar dhe komplekse e inxhinierisë së softuerit. Kjo fushë vazhdon të jetë baza e ekonomisë digjitale dhe po ndryshon vazhdimisht nëpërmjet qasjeve dhe mjeteve të reja, sidomos mundësive që ofrohen nga IA.
Kalimi drejt cloudit e ka transformuar mĂ«nyrĂ«n se si krijohen dhe shpĂ«rndahen shĂ«rbimet: infrastruktura bĂ«het mĂ« elastike, e shkallĂ«zueshme dhe mĂ« e shpejtĂ« pĂ«r tâu menaxhuar. Praktikat DevOps e shkurtojnĂ« dhe e standardizojnĂ« ciklin e zhvillimit, duke rritur bashkĂ«punimin dhe automatizimin e shpĂ«rndarjes. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, arkitekturat me mikroshĂ«rbime u lejojnĂ« sistemeve tĂ« mĂ«dha tĂ« ndahen nĂ« module mĂ« tĂ« vegjĂ«l, mĂ« tĂ« kontrollueshĂ«m dhe tĂ« vendosshĂ«m nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pavarur.
Nga zhvilluesit full-stack, te zhvilluesit mobilë që ndërtojnë aplikacione për pajisjet tona, e deri te inxhinierët e specializuar në blockchain apo sisteme të integruara, kërkesa për profesionistë të aftë në softuer është e vazhdueshme. Njohja solide e gjuhëve programuese, si Python, C#, Java, JavaScript dhe C++, bashkë me kuptimin e algoritmeve, strukturave të të dhënave dhe programimit të sigurt, përbën bazën për këdo që dëshiron të krijojë zgjidhje të qëndrueshme për të ardhmen.
Këtu shfaqet qartë vlera e programeve universitare të orientuara drejt praktikës: studenti nuk mëson vetëm të shkruajë kod, por të punojë me standard, të dokumentojë, të testojë, të versionojë, të bashkëpunojë në ekip dhe të ndërtojë projekte që mund të shërbejnë si portofol profesional. Një program studimor i mirë (si ai që ofrohet nga programet e Fakultetit të Shkencave Kompjuterike të Kolegjit AAB) e përgatit studentin edhe për realitetin e punës në ekip, ku komunikimi teknik dhe përgjegjësia për cilësinë janë po aq të rëndësishme sa vetë programimi.
Shkenca e tĂ« dhĂ«nave dhe âBig Dataâ: nxjerrja e kuptimit nga sasia
NĂ« njĂ« realitet ku çdo klikim, transaksion apo ndĂ«rveprim prodhon tĂ« dhĂ«na, aftĂ«sia pĂ«r tâi mbledhur, pastruar, analizuar dhe interpretuar ato Ă«shtĂ« kthyer nĂ« njĂ« avantazh tĂ« madh. Shpesh dĂ«gjojmĂ« se tĂ« dhĂ«nat janĂ« âderivati i riâ, sepse mbi to ndĂ«rtohen vendimmarrje nĂ« biznese, institucione publike dhe qendra kĂ«rkimore.
Shkenca e të dhënave është një fushë ndërdisiplinore që përdor metoda shkencore, algoritme dhe sisteme për të nxjerrë njohuri nga të dhëna të strukturuara dhe të pastrukturuara. Kjo përfshin që nga transformimi i të dhënave e deri te modelimi statistikor, parashikimi dhe vizualizimi. Profesionistët, si shkencëtarë të të dhënave, analistë të të dhënave dhe inxhinierë të ML, luajnë rol kyç në shndërrimin e informacionit të papërpunuar në inteligjencë të zbatueshme, që mbështet vendime strategjike dhe nxit risi. Paralelisht, po bëhen gjithnjë e më të rëndësishme praktikat e etikës së të dhënave, privatësisë dhe reduktimit të paragjykimeve në modele.
PĂ«r studentĂ«t, studimi i kĂ«saj fushe brenda njĂ« programi universitar sjell njĂ« avantazh tĂ« çmueshĂ«m: zhvillon mendim analitik tĂ« verifikueshĂ«m. NĂ« vend tĂ« pĂ«rgjigjeve intuitive, studenti mĂ«sohet tĂ« argumentojĂ« me prova, tĂ« testojĂ« hipoteza dhe tĂ« shpjegojĂ« kufizimet e rezultateveâaftĂ«si qĂ« e rrisin besueshmĂ«rinĂ« profesionale dhe e bĂ«jnĂ« mĂ« tĂ« gatshĂ«m pĂ«r role ku vendimmarrja mbĂ«shtetet nĂ« tĂ« dhĂ«na.
Drejtime të tjera me peshë
Edhe pse IA, zhvillimi i softuerit dhe shkenca e tĂ« dhĂ«nave pĂ«rbĂ«jnĂ« âboshtinâ kryesor, ka edhe fusha tĂ« tjera qĂ« po fitojnĂ« rĂ«ndĂ«si tĂ« veçantĂ«. Siguria kibernetike Ă«shtĂ« jetike pĂ«r mbrojtjen e infrastrukturĂ«s digjitale ndaj kĂ«rcĂ«nimeve nĂ« rritje. Interneti i GjĂ«rave (IoT) po lidh miliarda pajisje, duke prodhuar rrjedha tĂ« mĂ«dha tĂ« dhĂ«nash qĂ« kĂ«rkojnĂ« pĂ«rpunim dhe menaxhim tĂ« avancuar. Blockchain sjell modele tĂ« decentralizuara pĂ«r ruajtje dhe verifikim tĂ« tĂ« dhĂ«nave, me pĂ«rdorime qĂ« shkojnĂ« pĂ«rtej kriptomonedhave. NdĂ«rsa AR/VR po ndĂ«rtojnĂ« pĂ«rvoja inovative dhe po hapin rrugĂ« drejt koncepteve si metaversi. TĂ« kuptuarit e kĂ«tyre fushave tĂ« ndĂ«rlidhura Ă«shtĂ« i domosdoshĂ«m pĂ«r njĂ« pamje tĂ« plotĂ« tĂ« teknologjisĂ« sĂ« sotme.
PĂ«r njĂ« student potencial, kjo do tĂ« thotĂ« edhe diçka tjetĂ«r: njĂ« program studimor i mirĂ« nĂ« Shkenca Kompjuterike nuk tĂ« âmbyllâ nĂ« njĂ« rol tĂ« vetĂ«m, por tĂ« jep fleksibilitet pĂ«r tĂ« lĂ«vizur mes disa rrugĂ«ve profesionale, nga zhvillimi i aplikacioneve te analiza e tĂ« dhĂ«nave, administrimi i sistemeve apo specializimi nĂ« siguri. Kjo liri zgjedhjeje Ă«shtĂ« vlerĂ« reale nĂ« njĂ« treg ku teknologjitĂ« ndryshojnĂ«, por nevoja pĂ«r mendje tĂ« afta mbetet konstante.
Pse programet e kolegjeve universitare janë rruga më e sigurt drejt suksesit
Përballë këtyre zhvillimeve, dilema për të rinjtë ambiciozë është e thjeshtë: si përgatitesh në mënyrën më të mirë? Përgjigjja gjendet te programet universitare të hartuara me seriozitet, me orientim praktik dhe me vizion afatgjatë, siç janë programet studimore të Fakultetit të Shkencave Kompjuterike në AAB. Edhe pa hyrë në detaje specifike të një kurrikule të caktuar, mund të theksohen arsyet pse programet e ndërtuara mirë në këtë fushë janë thelbësore:
BazĂ« e fortĂ« dhe e organizuar e njohurive: Studimet universitare ofrojnĂ« themelin nĂ« shkenca kompjuterike, matematikĂ« dhe statistikĂ«, mbi tĂ« cilin ndĂ«rtohen teknologjitĂ« moderne. Ato shkojnĂ« mĂ« thellĂ« se njohuritĂ« sipĂ«rfaqĂ«sore, duke trajtuar algoritme, struktura tĂ« tĂ« dhĂ«nave, sisteme operative, rrjete dhe baza tĂ« tĂ« dhĂ«nave, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« studenti tĂ« kuptojĂ« jo vetĂ«m âsiâ, por edhe âpseâ. Kjo bazĂ« e bĂ«n studentin mĂ« tĂ« sigurt kur pĂ«rballet me teknologji tĂ« reja, sepse i njeh parimet qĂ« nuk ndryshojnĂ«.
Specializim i lidhur me tregun e punës: Programet cilësore u japin studentëve mundësi të fokusohen në fusha me kërkesë të lartë si IA, inxhinieri softuerike, shkencë e të dhënave dhe siguri kibernetike. Kjo sjell aftësi konkrete dhe të aplikueshme, të cilat punëdhënësit i kërkojnë në mënyrë aktive. Për studentin, përfitimi praktik është i qartë: një profil më i dallueshëm dhe një drejtim më i qartë karriere.
Përvojë praktike dhe zgjidhje problemesh: Mësimi përmes projekteve, laboratorëve dhe praktikave profesionale në bashkëpunim me industrinë e shndërron teorinë në kompetencë reale. Studentët mësojnë të projektojnë, ndërtojnë, testojnë dhe vendosin zgjidhje që i afrohen standardeve të industrisë. Në të njëjtën kohë, krijojnë punë të dokumentuar (projekte, detyra, prezantime) që shërben si dëshmi e aftësive të tyre.
Mendim kritik dhe aftĂ«si pĂ«r tâu pĂ«rshtatur: MeqĂ« teknologjia ndryshon shpejt, vlera mĂ« e madhe e universitetit Ă«shtĂ« se tĂ« mĂ«son si tĂ« mĂ«sosh. Ai zhvillon arsyetim analitik, gjykim teknik dhe fleksibilitet intelektual, tĂ« domosdoshme pĂ«r tĂ« ecur me ndryshimet dhe pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« karrierĂ« afatgjatĂ«. Kjo Ă«shtĂ« veçanĂ«risht e rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r studentĂ«t qĂ« synojnĂ« tĂ« jenĂ« konkurrues edhe pas disa vitesh, jo vetĂ«m nĂ« momentin e diplomimit.
Rrjet profesional dhe mentorim: Ambienti akademik krijon mundësi për kontakte me pedagogë, profesionistë të industrisë dhe bashkëstudentë. Këto lidhje shpesh kthehen në bashkëpunime, mentorime, praktika pune dhe mundësi të reja karriere. Për një student, ky rrjet është një kapital i heshtur, por me ndikim të madh.
Qasje etike dhe ndikim shoqĂ«ror: PĂ«rtej aftĂ«sive teknike, programet serioze trajtojnĂ« privatĂ«sinĂ«, pĂ«rgjegjĂ«sinĂ«, ndikimin e automatizimit dhe etikĂ«n e IA-sĂ«. Kjo Ă«shtĂ« thelbĂ«sore pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar teknologji tĂ« besueshme dhe nĂ« shĂ«rbim tĂ« shoqĂ«risĂ«, dhe njĂ«kohĂ«sisht i jep studentit njĂ« identitet profesional mĂ« tĂ« pjekur, ku âsuksesiâ matet edhe me pĂ«rgjegjĂ«si.
Përmbyllje: Merrni në dorë të ardhmen
Transformimi digjital nuk ndalet dhe as nuk pret. Ai po përshpejtohet, duke rritur kërkesën për profesionistë që dinë të krijojnë, të përmirësojnë dhe të udhëheqin. Për të rinjtë me pasion për teknologjinë, logjikën dhe krijimtarinë, një diplomë në Shkenca Kompjuterike ose fusha të afërta të TIK-ut në një program universitar të mirëstrukturuar, si programet studimore të Fakultetit të Shkencave Kompjuterike në AAB, është një investim me kthim të lartë: siguron njohuritë bazë, aftësitë praktike dhe formimin kritik për të mos qenë thjesht pjesë e ndryshimit, por për ta drejtuar atë.
Më e rëndësishmja, një program i tillë i jep studentit një avantazh të qëndrueshëm: disiplinën për të mësuar vazhdimisht, guximin për të provuar e ndërtuar dhe bazën për të konkurruar denjësisht në një treg gjithnjë e më ndërkombëtar. Angazhohuni seriozisht në mësim, ndërtoni kompetenca reale dhe përgatituni të jeni në pararojë të valës së radhës së inovacionit. E ardhmja është digjitale dhe i takon atyre që janë gati ta ndërtojnë.
Foto ilustrueseRaporti vjetor i vlerĂ«simit tĂ« kĂ«rcĂ«nimit nga krimi i organizuar nĂ« internet (IOCTA 2026) thekson se mashtrimet nĂ« hapĂ«sirĂ«n digjitale, shfrytĂ«zimi seksual i fĂ«mijĂ«ve online dhe sulmet kibernetike pĂ«rbĂ«jnĂ« njĂ« kĂ«rcĂ«nim nĂ« rritje pĂ«r shoqĂ«rinĂ«. âKriminelĂ«t kibernetikĂ« po shfrytĂ«zojnĂ« me shpejtĂ«si teknologjitĂ« e avancuara, veçanĂ«risht mjetet e inteligjencĂ«s artificiale, pĂ«r tĂ« rritur shpejtĂ«sinĂ«, efikasitetin dhe [âŠ]The post Krimi kibernetik po bĂ«het mĂ« i sofistikuar, paralajmĂ«ron Europol appeared first on Reporter.al.
Sistemi i e-votimit synon të lidhë qytetarët me institucionin e tyre përfaqësues. Kuvendi funksionon sipas Kushtetutës dhe rregullave të brendshme, pavarësisht nga ndryshimet politike.
Deputetët vijnë nga parti të ndryshme dhe përfaqësojnë komunitete të ndryshme, por procesi ligjvënës ndiqet nga të njëjtat rregulla: propozim, diskutim dhe votim në seancë plenare.
Ădo vendim merret nĂ« emĂ«r tĂ« publikut dhe duhet tĂ« jetĂ« i qasshĂ«m nga publiku.
Sistemi i votimit elektronik, e-votimi, i mbështetur nga Luxembourg Development Agency, mundëson qytetarëve të shohin çdo votë të deputetëve, në kohë reale, nga çdo pajisje.
Kur një deputet shtyn butonin e votimit gjatë një seance plenare në Kuvend, ky veprim regjistrohet, publikohet dhe bëhet i qasshëm për çdo qytetar të Kosovës, menjëherë dhe pa vonesë. Ky është funksionalitet teknik i një sistemi që Kuvendi i Kosovës e ka operacionalizuar me mbështetjen e Luxembourg Development Agency (LuxDev).
Sistemi quhet E-votim dhe është ndër mjetet më konkrete që një parlament mund të adoptojë për të kaluar nga premtimet e transparencës në transparencë të matshme.
Ăka Ă«shtĂ« E-votimi dhe si funksionon?
E-votimi Ă«shtĂ« njĂ« sistem elektronik i votimit parlamentar i integruar drejtpĂ«rdrejt nĂ« infrastrukturĂ«n e Kuvendit tĂ« KosovĂ«s. Ădo deputet disponon njĂ« pajisje tĂ« dedikuar votimi tĂ« vendosur nĂ« ulĂ«sen e tij apo tĂ« saj nĂ« sallĂ«n plenare. GjatĂ« seancave, kur vihet nĂ« votim njĂ« ligj, amendament apo çështje tjetĂ«r proceduriale, deputetĂ«t shprehin vullnetin e tyre - PRO, KUNDĂR ose ABSTENIM - duke shtypur butonin pĂ«rkatĂ«s.
Rezultati nuk mbetet i fshehur. Sistemi e regjistron çdo votë me saktësi të plotë dhe në kohë reale, duke përfshirë identitetin e deputetit, kohën e votimit dhe pozicionin e shprehur. Të gjitha këto të dhëna publikohen automatikisht në faqen zyrtare tëKuvendit dhe janë të qasshme nga çdo pajisje me lidhje interneti.
"Herën tjetër kur doni të shihni si ka votuar deputeti juaj - mos harroni, Kuvendi është transparent dhe kjo e dëshmon e-votimi" - është mesazhi që sistemi komunikon drejtpërdrejt me qytetarët.
Për të mësuar më shumë për sistemin e e-votimit, ndiqni videon (l
Nga infrastruktura deri tek qytetari: rrugëtimi i një vote
Procesi nuk ndalet te salla plenare. Pas regjistrimit tĂ« votĂ«s, sistemi e transmeton informacionin nĂ«pĂ«rmjet infrastrukturĂ«s teknologjike tĂ« Kuvendit, serverĂ«ve dhe punĂ«torĂ«ve tĂ« regjisĂ«, dhe e bĂ«n publik nĂ« platformĂ«n digjitale tĂ« institucionit. Ădo qytetar ka qasje nĂ« tĂ«, nĂ« rast se i intereson kush ka votuar, çfarĂ«, kur dhe si.
Pse ka rëndësi kjo për qytetarët
Kuvendi i KosovĂ«s Ă«shtĂ« institucioni ku 120 deputetĂ« tĂ« zgjedhur me votĂ« tĂ« lirĂ« debatojnĂ«, propozojnĂ« dhe miratojnĂ« ligjet qĂ« prekin jetĂ«n e secilit. MegjithatĂ«, pĂ«r shumĂ« qytetarĂ«, kjo ndodh "diku largâ, brenda mureve tĂ« njĂ« ndĂ«rtese institucionale, e largĂ«t dhe e pakuptueshme.
E-votimi e ndryshon kĂ«tĂ«. Ai e sjell procesin vendimmarrĂ«s drejtpĂ«rdrejt te ekrani i telefonit tĂ« çdo qytetari. Nuk kĂ«rkohet njohuri juridike apo politike pĂ«r tĂ« kuptuar se deputeti i zgjedhur nga rajoni yt votoi PRO apo KUNDĂR ligjit qĂ« diskutohej. Kjo Ă«shtĂ« demokraci e prekshme.
Kuvendi i Kosovës është institucion i qytetarëve. Të zgjedhurit, deputetët, janë ata që qytetari i ka votuar, prandaj transparenca dhe llogaridhënia duhen të jenë e drejtë themelore e qytetarëve karshi këtij institucioni.
Një kolaps i ngjashëm me atë të vitit 2008 është në horizont, ndonëse rritja e shpejtë e çmimeve të ushqimit dhe energjisë nuk është shkaku kryesor.
Nga: Liam Halligan, ekonomist, gazetar, autor dhe prezantues i vlerësuar me çmime / The Telegraph Përkthimi: Telegrafi.com
Jemi në prag të një recesioni të mundshëm global, paralajmëroi më herët këtë muaj Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN) - nxitur nga përshkallëzimi i konfliktit në Lindjen e Mesme dhe rritja e ndërlidhur me të e çmimeve të energjisë në mbarë botën.
Me Ngushticën e Hormuzit, që është e pakalueshme, po afron rritja e gjerë e inflacionit e cila do të dëmtonte seriozisht ekonominë globale.
Së bashku me një të pestën e furnizimeve botërore me naftë dhe gaz, kjo bllokadë e dyfishtë Iran/ShBA gjithashtu pengon që një e treta e lëndëve bazë të plehrave kimike që transportohen me det të arrijnë në tregjet globale.
Kjo flet për një rendiment më të ulët të të korrave këtë verë - një rritje serioze e çmimeve të energjisë, shoqëruar edhe me rritje të çmimeve të ushqimeve.
Një e treta e furnizimeve globale me helium kalon përmes Ngushticës, që është jetike në prodhimin e gjysmëpërçuesve. Këta çipa, të krahasueshëm në aspekt strategjik me naftën, mundësojnë triliona dollarë aktivitet ekonomik në sektorët pasues - nga prodhimi te strukturat energjetike, komunikimet pa tela, ruajtja e të dhënave kompjuterike dhe mbrojtja.
Për më tepër, disa kriza të obligacioneve sovrane po marrin hov në vendet e G7-ës, ndërsa vendet perëndimore përballen me deficite të larta fiskale, demografi në tkurrje dhe qeveri të madhe, duke dështuar njëkohësisht të frenojnë shpenzimet e pakontrolluara të mirëqenies sociale.
Huadhënësit e mëdhenj po rrisin kostot e shërbimit të borxhit, duke ushtruar edhe më shumë presion mbi qeveritë që tashmë përballen me mungesë fondesh. Rreziku për një kolaps sistematik, nxitur nga investitorët e obligacioneve me borxh të lartë, nuk mund të injorohet.
Por, çfarë nëse kërcënimi kryesor për ekonominë globale nuk është asnjë nga këto - as gjeopolitika, as rritja e çmimeve të ushqimit dhe energjisë apo kaosi i mundshëm në tregjet e borxhit?
Po sikur rreziku kryesor të jetë te vlerësimet e larta në tregjet e aksioneve - veçanërisht çmimet tepër të larta të aksioneve të teknologjisë dhe të kompanive të përqendruara në inteligjencën artificiale [IA]?
Mbivendosje e inteligjencës artificiale: Aksionet e teknologjisë/IA në kapitalizimin e tregut S&P 500Burimi: Goldman Sachs, Bloomberg
Mund të ndodhë vërtet që stabiliteti financiar global të kërcënohet më së shumti pikërisht nga revolucioni i IA-së, tek i cili shumëkush po mbështetet për të shpëtuar rritjen globale.
Pse? Sepse aksionet e lidhura me IA-në po tregtohen tani me vlerësime gjithnjë e më absurde. Dhe, një pjesë e madhe e investimeve gjigante në qendrat e të dhënave dhe infrastrukturën tjetër teknologjike po financohet me borxh - borxh i cili, nga ana tjetër, mbështetet mbi baza jashtëzakonisht të dobëta.
UnĂ« e pranoj plotĂ«sisht se IA-ja, ârevolucioni i pestĂ« industrialâ, do tĂ« ketĂ« njĂ« ndikim tĂ« thellĂ« nĂ« botĂ«, duke pasur potencialin tĂ« pĂ«rshpejtojĂ« fuqishĂ«m ekonominĂ« globale.
Tri ârevolucionetâ e para zgjatĂ«n 250 vjet - fuqia me avull dhe mekanizimi nga vitet 1750, mĂ« pas prodhimi i çelikut dhe elektrifikimi, tĂ« ndjekura nga pĂ«rhapja e gjerĂ« e kompjuterizimit nĂ« fund tĂ« shekullit XX.
Revolucioni Industrial 4.0 pĂ«rfshiu dy dekadat e para tĂ« kĂ«tij shekulli - pĂ«rhapjen e lidhjes nĂ« internet dhe âdatafikimin masivâ, qĂ« do tĂ« thotĂ« se shumica e gjĂ«rave tĂ« shkruar ndonjĂ«herĂ« tani Ă«shtĂ« menjĂ«herĂ« dhe gjerĂ«sisht e qasshme.
Dhe, që nga rreth viti 2020, revolucioni i IA-së - kompjuterë gjithnjë e më të fuqishëm që shfrytëzojnë këtë lidhje dhe qasje në informacion - është në kulmin e zhvillimit.
Fuqia e IA-sĂ« Ă«shtĂ« e jashtĂ«zakonshme. Ajo mund tĂ« optimizojĂ« proceset e prodhimit, tĂ« lehtĂ«sojĂ« âmirĂ«mbajtjen parashikueseâ dhe tĂ« automatizojĂ« proceset e projektimit, ndĂ«rkohĂ« qĂ« pĂ«rmirĂ«son menaxhimin e zinxhirit tĂ« furnizimit dhe kontrollin e cilĂ«sisĂ«.
Ajo që po shohim tani është një garë shumë-miliardëshe, jo më pak midis kompanive amerikane dhe kineze, për të dominuar IA-në - informacionin dhe proceset që do të drejtojnë gjithnjë e më shumë sjelljen e konsumatorëve, bizneseve dhe madje edhe qeverive në mbarë botën.
Por, ajo që po ndodh gjithashtu është se kjo mani investimesh në IA po përgatit tregjet e aksioneve për një kolaps thellësisht të dëmshëm.
Aksionet e teknologjisë dhe ato të lidhura me IA-në përbëjnë tani një 45 përqindësh marramendëse të kapitalizimit të tregut S&P 500 të Amerikës - indeksi më i rëndësishëm i aksioneve në botë. Kjo është rritur nga 25 përqind tre vjet më parë, kur u doli ChatGPT-ja.
Ndërsa paratë janë derdhur në kompanitë e IA-së, indeksi Cape-Shiller i S&P 500-ës - një masë shumë me ndikim e raportit të kombinuar çmim-fitimi (P/E) të rregulluar sipas ciklit për aksionet kryesore amerikane - është shtyrë mbi nivelin 40. Kjo është shumë mbi mesataren e tij afatgjatë prej 17 dhe dukshëm më e lartë se 28 para kolapsit të vitit 2008.
NĂ« tetor, Nvidia - njĂ« projektues çipash pĂ«r IA-nĂ« qĂ« tashmĂ« Ă«shtĂ« njĂ« kompani âgjithĂ«pĂ«rfshirĂ«seâ softuer/harduer - u bĂ« kompania e parĂ« ndonjĂ«herĂ« qĂ« arriti njĂ« kapitalizim tregu prej pesĂ« trilionĂ« dollarĂ«sh [4.28 trilionĂ« euro]. Vlera e njĂ« kompanie tĂ« vetme tani tejkalon Prodhimin e BrendshĂ«m Bruto vjetor si tĂ« GjermanisĂ« ashtu edhe tĂ« JaponisĂ«.
Duke arritur kulmin: Indeksi CAPE-Shiller i S&P 500Burimi: Goldman Sachs, Bloomberg
Problemi Ă«shtĂ« se aksionet e teknologjisĂ« dhe tĂ« IA-sĂ« kanĂ« âçmim pĂ«r pĂ«rsosmĂ«riâ - ideja se gjithçka qĂ« lidhet me zhvillimin e kĂ«tij revolucioni tĂ« fundit industrial do tĂ« shkojĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« perfekte. Por, kjo nuk ndodh kurrĂ«.
Qendrat e të dhënave të IA-së kërkojnë sasi të mëdha energjie elektrike, e cila nuk do të jetë gjithmonë e qasshme. Ndikimi i madh i kësaj teknologjie në punësim, shoqëri dhe demokraci do të thotë se mund të pasojnë rregullime të forta, duke kufizuar ëndrrat komerciale.
Mbi të gjitha, një pjesë e madhe e investimeve që po derdhen në IA është me para hua - nxitur nga borxhi i ofruar nga ofertues të parregulluar privatë të kredisë. Dhe, ky borxh po mbulohet gjithnjë e më shumë me kolateral që përbëhet nga vetë çipat e IA-së.
Shumë investitorë i amortizojnë këta çipa për pesë deri në gjashtë vjet për qëllime llogarie në modelet e tyre të financimit. Por, jeta e tyre reale ekonomike shpesh është shumë më e shkurtër (dy deri në tre vjet), për shkak të daljes së vazhdueshme në treg të pajisjeve më efikase.
Po, IA-ja është transformuese nga pikëpamja ekonomike - por e tillë ishte edhe hekurudha në shekullin XIX dhe revolucioni i internetit në fund të viteve 1990. Të dyja nxitën investime masive spekulative dhe të dyja shkaktuan mani, panik dhe kriza, ndërsa shumë kompani dështuan. Historia nuk zhvillohet në vijë të drejtë.
Dallimi i madh është se infrastruktura hekurudhore dhe ajo e internetit e krijuar gjatë atyre bumeve mbeti në vend - shinat dhe mjetet hekurudhore me vlerë, si dhe kabllot me fibra optike - edhe pasi kompanitë përkatëse falimentuan.
Financimi me borxh që qëndronte pas atyre bumeve të investimeve shpesh ishte i garantuar me këto asete të vlefshme, të cilat ruajtën vlerën e tyre dhe u përdorën për vite me radhë nga konkurrentët dhe hyrësit e rinj në treg.
Ky bum i IA-së është i garantuar me çipa që janë të nënshtruar ndaj vjetërsimit të shpejtë teknologjik. Dhe, kjo, sipas mendimit tim, e bën atë që po ndodh tani shumë më të rrezikshme sesa ciklet e mëparshme të bumit dhe rënies. /Telegrafi/
Furnizimi me derivate po bëhet më i shpejtë dhe më praktik me aplikacionin e ri të Shell Kosova.
Kartela, balanca, pagesat dhe shpërblimet janë të gjitha në një aplikacion të vetëm, i përdorshëm në çdo moment.
I zhvilluar nga kompania vendore e teknologjisë Kutia, aplikacioni është ndërtuar rreth përdorimit të përditshëm dhe mënyrës si përdoruesit ndërveprojnë me këto shërbime.
Kartela aktive direkt nga aplikacioni
Një nga ndryshimet kryesore është mënyra si përdoret kartela. Me aplikacionin, përdoruesi pajiset me një kartelë digjitale, e cila aktivizohet direkt pas regjistrimit.
Në vend të karteles fizike, e gjithë përvoja kalon në aplikacion, ku kartela digjitale bëhet funksionale menjëherë dhe përdoret direkt nga telefoni gjatë furnizimit.
Furnizimi përmes telefonit
Në pikën e furnizimit, përdoruesi mund të përdorë telefonin në vend të kartelës. Aplikacioni mbështet:
NFC, për pajisjet që e kanë këtë mundësi
QR code, si alternativë për pajisje të tjera
Kjo e zhvendos përdorimin e kartelës në telefon dhe e bën procesin më të drejtpërdrejtë.
Pagesa dhe balanca në një vend
Aplikacioni përfshin mundësinë për mbushjen e kartelës dhe kontrollin e balancës.
Përdoruesit mund të:
mbushin kartelën nga aplikacioni
shohin balancën në çdo moment
kontrollojnë historikun e pagesave
Kjo e lidh pagesën me përdorimin në një rrjedhë të vetme.
Shpërblime që lidhen me përdorimin
Aplikacioni përfshin një sistem shpërblimesh që lidhet drejtpërdrejt me furnizimin. Përdoruesit mund të ndjekin progresin dhe përfitimet e tyre brenda aplikacionit.
NjĂ« nga elementet Ă«shtĂ« edhe loja me shpĂ«rblime (âspinâ), ku pĂ«rfitimet lidhen me aktivitetin e pĂ«rdoruesit.
Rekomando dhe përfito
Aplikacioni përfshin edhe një sistem referimi. Përdoruesit mund të ndajnë kodin e tyre dhe të përfitojnë kur përdorues të rinj regjistrohen dhe e përdorin aplikacionin.
Një përdorim më i lidhur dhe më i kontrollueshëm
Aplikacioni i bashkon funksionet kryesore të kartelës dhe furnizimit në një vend të vetëm, të përdorshëm nga telefoni.
Kjo i jep përdoruesit kontroll më të qartë mbi përdorimin dhe një mënyrë më të drejtpërdrejtë për të menaxhuar shërbimet.
NjĂ« publikim i fundit i Eurostat, âDigjitalizimi nĂ« EuropĂ«â, qĂ« jep tĂ« dhĂ«na mbi aftĂ«sitĂ« bazĂ« digjitale tĂ« shteteve tĂ« EuropĂ«s si dhe pĂ«rdorimin e internetit, pĂ«rfshin dhe ShqipĂ«rinĂ«. TĂ« dhĂ«nat e fundit pĂ«r aftĂ«sitĂ« bazĂ« digjitale janĂ« tĂ« vitit 2023, teksa nĂ« grafikun e Eurostat, ShqipĂ«ria renditet e fundit nĂ« EuropĂ«, si pĂ«r meshkujt [âŠ]
DeputetĂ«t nĂ« AsamblenĂ« e Madhe KombĂ«tare tĂ« TurqisĂ« nĂ« Ankara. Foto: Wikipedia.Parlamenti turk miratoi tĂ« mĂ«rkurĂ«n njĂ« ligj qĂ« ndalon pĂ«rdorimin e rrjeteve sociale pĂ«r fĂ«mijĂ«t nĂ«n 15 vjeç â duke e bĂ«rĂ« TurqinĂ« vendin mĂ« tĂ« fundit qĂ« ndĂ«rmerr njĂ« hap tĂ« tillĂ«, i cili synon mbrojtjen e tĂ« rinjve nga rreziqet online. âNjĂ« ofrues i rrjeteve sociale nuk do tĂ« lejohet tĂ« ofrojĂ« shĂ«rbime [âŠ]The post Parlamenti turk miraton ligj qĂ« ndalon rrjetet sociale pĂ«r fĂ«mijĂ«t nĂ«n 15 vjeç appeared first on Reporter.al.
Drejtori i Arsimit në Prishtinë, Samir Shahini, ka bërë të ditur se janë përuruar investimet më të reja në digjitalizim në Shkollën Fillore "Hasan Prishtina".
Sipas tij, gjatë vizitës së realizuar së bashku me kryetarin e kryeqytetit, Përparim Rama, janë vendosur tabela digjitale dhe është bërë shtrirja e rrjetit modern të internetit në këtë institucion arsimor.
"Sot, bashkĂ« me Kryetarin e Kryeqytetit z. PĂ«rparim Rama, vizituam ShkollĂ«n Fillore "Hasan Prishtina", ku pĂ«ruruam investimet mĂ« tĂ« reja nĂ« digjitalizim â tabela digjitale dhe shtrirjen e rrjetit mĂ« modern tĂ« internetit nĂ« shkollĂ«", ka shkruar Shahini.
Ai ka theksuar se këto pajisje janë pjesë e një kontingjenti më të gjerë të shpërndarë në shkollat e kryeqytetit.
"Këto tabela janë pjesë e kontigjentit prej 180 pajisjeve të shpërndara në shkollat tona, duke bërë që sot mbi 70% e klasave të jenë të pajisura me këto mjete moderne për mësimdhënie", ka shtuar ai.
Në fund, Shahini ka vlerësuar se investimet në arsim do të vazhdojnë.
"Investime çdo ditë, për arsim më cilësor dhe më afër nevojave të kohës", ka përfunduar ai. /Telegrafi/
Foto ilustreseNĂ« fund tĂ« shkurtit 2025, llogaria nĂ« Telegram me emrin âHomeland Justiceâ mori njĂ« mesazh tĂ« shkurtĂ«r nga njĂ« blerĂ«s i interesuar pĂ«r tĂ« dhĂ«na tĂ« vjedhura. Nga ana tjetĂ«r e ekranit ishte nĂ« fakt njĂ« agjent i FBI-sĂ« qĂ« vepronte nĂ«n mbulim dhe po hetonte tregtinĂ« e databazave tĂ« hakeruara nga sistemet digjitale shqiptare. [âŠ]
Në një kohë kur përdorimi i internetit është bërë pjesë e përditshmërisë, siguria digjitale mbetet një nga sfidat më të mëdha për individët dhe bizneset në Kosovë.
PĂ«r tâiu pĂ«rgjigjur kĂ«saj nevoje,IPKOfillon me Cyberzone, njĂ« seri e re episodash qĂ« synon tĂ« rrisĂ« ndĂ«rgjegjĂ«simin dhe tĂ« ofrojĂ« kĂ«shilla praktike pĂ«r mbrojtje nĂ« botĂ«n online.
Cyberzone nuk është vetëm një format informativ, por një platformë që trajton në mënyrë të drejtpërdrejtë rreziqet digjitale që prekin përdoruesit çdo ditë. Përmes episodeve mujore, kjo seri do të zbërthejë temat kryesore të sigurisë kibernetike, duke i bërë ato të kuptueshme dhe të aplikueshme në praktikë.
Temat që do të trajtohen përfshijnë:
Si funksionojnë mashtrimet online dhe si mund të identifikohen?
Pse çdo përdorues mund të jetë cak i sulmeve kibernetike?
Rëndësia e përdorimit të password-eve të sigurta.
Rreziqet gjatë shfletimit në internet dhe faqet e rreme.
Siguria në rrjete publike Wi-Fi.
Mbrojtja e të dhënave personale dhe qasjes në sisteme.
Qëllimi i kësaj serie është të ndihmojë përdoruesit të kuptojnë se siguria digjitale nuk lidhet me madhësinë e biznesit apo nivelin e aktivitetit online, por me ekspozimin dhe mënyrën e përdorimit të teknologjisë.
Shpesh, ekziston perceptimi se vetëm kompanitë e mëdha apo institucionet janë cak i sulmeve kibernetike. Megjithatë, realiteti është se shumica e sulmeve sot janë automatike dhe masive, duke e bërë çdo përdorues të lidhur në internet potencialisht të rrezikuar.
PĂ«rmes Cyberzone,IPKOsynon tĂ« sjellĂ« mĂ« shumĂ« qartĂ«si rreth kĂ«tyre rreziqeve dhe tĂ« ofrojĂ« hapa konkretĂ« pĂ«r tâu mbrojtur, si pĂ«r individĂ«t ashtu edhe pĂ«r bizneset.
Kjo iniciativë është vazhdim i angazhimit tëIPKO në fushën e sigurisë kibernetike, ku përveç përmbajtjes edukative, kompania organizon edhe IPKO Cyber Security Conference, e cila këtë vit do të mbahet për herë të katërt, duke mbledhur ekspertë vendorë dhe ndërkombëtarë për të diskutuar sfidat dhe zhvillimet më të fundit në këtë fushë.
Seria do të publikohet me nga një episod çdo muaj, duke ndërtuar një burim të qëndrueshëm informacioni për sigurinë digjitale në vend.
Episodi i parë i Cyber Zone publikohet më 20 Prill, në ora 18:00, dhe trajton një nga temat më të rëndësishme: pse çdo përdorues mund të jetë cak i sulmeve kibernetike, edhe kur mendon që nuk është.
Mbyllja e faqes satirike âLol Albania,â njohur rĂ«ndom si âLolitaâ nĂ« rrjetet sociale ka kthyer nĂ« diskutim mekanizmat qĂ« platformat pĂ«rdorin pĂ«r tĂ« moderuar pĂ«rmbajtjen dhe rrezikun qĂ« ato tĂ« keqpĂ«rdoren si censurĂ« nĂ« hapĂ«sirĂ«n digjitale.
AdministratorĂ«t e faqes pretendojnĂ« se janĂ« raportuar nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« qĂ«llimshme nga njĂ« fushatĂ« e orkestruar pĂ«r tâiu kufizuar pĂ«rmbajtjen kritike. Ata e argumentojnĂ« kĂ«tĂ« me faktin se raportimet nĂ« Meta janĂ« bĂ«rĂ« pĂ«r shkelje tĂ« sĂ« drejtĂ«s sĂ« autorit.
Ekspertë të sigurisë digjitale ndanë me Cizitens.al shqetësimet e tyre për mënyrën sesi funksionon ky mekanizëm dhe rreziqet për abuzime.
Sipas administratorĂ«ve tĂ« âLolitaâ-s, gjithçka nisi me publikimin e njĂ« fotografie ku shfaqej Kryetari i Grupit Parlamentar tĂ« PartisĂ« Socialiste, Taulant Balla, dhe imami Ahmed Kalaja nĂ« njĂ« iftar gjatĂ« muajit tĂ« Ramazanit. Ata thanĂ« pĂ«r Citizens.al se fotografia qarkullonte gjerĂ«sisht edhe nĂ« faqe dhe portale tĂ« tjera.
âNa e hoqĂ«n [postimin] me pretekstin e copyright-it,â tha pĂ«r Citizens.al njĂ« prej administratorĂ«ve tĂ« faqes, e cila mban qasje anonime dhe i prezantohet publikut vetĂ«m me nofkĂ«n popullore âLolitaâ.
âKur filluam tĂ« themi se po na censuronte Ahmed Kalaja, [prirja] vazhdoi me raportime tĂ« tjera, po pĂ«r copyrightâ, shpjegoi mĂ« tej njĂ« prej administratorĂ«ve duke shtuar se nĂ« tĂ« tillĂ« mĂ«nyrĂ« ishin fshirĂ« edhe postime tĂ« tjera.
âNdĂ«r to edhe njĂ« postim i kryeministrit, i cili ishte i njĂ«jtĂ« me atĂ« tĂ« Ahmed KalasĂ« dhe thamĂ« me ironi: âPse po kopjon hoxhĂ«n e Surrelitâ.â
Administratorët thonë se kanë marrë njoftime zyrtare nga platforma Meta për çdo përmbajtje të hequr, ku, sipas tyre, rezulton se raportimet janë bërë nga i njëjti person. Ata shtojnë se edhe përmbajtje sarkastike dhe pa kritikë direkte janë fshirë, ndërsa dyshojnë për raportime të organizuara nga ndjekës.
âPo mundohemi pĂ«rmes njĂ« kompanie [tĂ« rikuperojnĂ« faqen]; jemi ende nĂ« pritje tĂ« pĂ«rgjigjesâ, thanĂ« ata.
Nisur nga ky rast, pati njĂ« reagim nga Asociacioni i GazetarĂ«ve tĂ« ShqipĂ«risĂ« (AGSH), i cili theksoi se liria e shprehjes Ă«shtĂ« njĂ« nga shtyllat themelore dhe nuk kufizohet vetĂ«m te informacioni âi pranueshĂ«mâ, por pĂ«rfshin edhe forma si ironia dhe satira.
Imami Kalaja, i kontaktuar nga Citizens.al nuk iu përgjigj kërkesës për një koment deri në publikimin e këtij artikulli.
Si funksionon raportimi për copyright?
Sipas hulumtueses së të drejtave digjitale, Megi Reçi, sistemi i raportimit për të drejtën e autorit në platforma si Facebook dhe Instagram është formal dhe i bazuar kryesisht në vetëdeklarim.
âRaportimi mund tĂ« bĂ«het vetĂ«m nga pronari i sĂ« drejtĂ«s ose njĂ« pĂ«rfaqĂ«sues i autorizuar ligjĂ«risht. Procesi realizohet pĂ«rmes njĂ« formulari online, ku kĂ«rkohet identifikimi i veprĂ«s origjinale, linku i pĂ«rmbajtjes qĂ« pretendohet si shkelje dhe njĂ« deklaratĂ« mirĂ«besimi nga ankuesi qĂ« pretendimi Ă«shtĂ« i saktĂ«â, shpjegoi Reçi.
Në praktikë, sipas saj, verifikimi nga platforma është i kufizuar dhe shpesh i automatizuar.
âAi nuk pĂ«rbĂ«n njĂ« hetim tĂ« thelluar mbi pronĂ«sinĂ« reale tĂ« pĂ«rmbajtjes. PĂ«r kĂ«tĂ« arsye, platforma Ă«shtĂ« kritikuar vazhdimisht pĂ«r heqje pĂ«rmbajtjesh apo mbyllje llogarish tĂ« automatizuara dhe tĂ« paverifikuaraâ, argumenton Reçi.
Sipas saj, në rastin e Lolitës transparenca është e kufizuar.
âPĂ«rdoruesit zakonisht marrin vetĂ«m njĂ« njoftim standard pĂ«r shkelje tĂ« copyright-it dhe disa tĂ« dhĂ«na bazĂ« mbi palĂ«n ankuese. Nuk ka njĂ« arsyetim tĂ« detajuar mbi vendiminâ, theksoi Reçi.
Kjo bëhet problematike sidomos për përmbajtje me interes publik, si satira apo materialet gazetareske, të cilat mund të fshihen në mënyrë të përsëritur pa një vlerësim transparent dhe kontekstual.
âNĂ« ShqipĂ«ri, ky shqetĂ«sim Ă«shtĂ« manifestuar shpesh nĂ« praktikĂ«, duke rezultuar nĂ« abuzim me mekanizmat e raportimit pĂ«r tĂ« targetuar gazetarĂ«, aktivistĂ« apo grupe tĂ« ndryshme. Platformat kanĂ« dĂ«shtuar nĂ« disa raste tĂ« identifikojnĂ« raportimet abuzive dhe, si pasojĂ«, kanĂ« censuruar pĂ«rmbajtje legjitimeâ, shtoi ajo.
Mungesa e kuadrit ligjor
Një tjetër problem lidhet me mungesën e një kuadri të qartë ligjor për përgjegjësinë e platformave online në Shqipëri.
Meta nuk ka përfaqësi ligjore në vendin tonë dhe operon përmes politikave të saj globale, përfshirë mundësinë e kontaktimit të një agjenti të angazhuar për çështje të së drejtave të autorit, i cili zakonisht operon në nivel ndërkombëtar.
Sipas hulumtueses së të drejtave digjitale, Megi Reçi, vendimmarrja e platformave të Metës mbështetet në sisteme algoritmike që mund të jenë, jo vetëm të gabueshme, por dhe të manipulueshme.
âPlatforma nuk ka detyrim tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« ligjor pĂ«r tĂ« dhĂ«nĂ« llogari mbi vendimet e saj nĂ« ShqipĂ«ri, as pĂ«r tĂ« garantuar moderim nga staf qĂ« njeh gjuhĂ«n dhe kontekstin lokalâ, shpjegoi Reçi.
Nëse një përmbajtje nuk rikthehet pas ankimit brenda platformës, opsionet për mjete të tjera ligjore mbeten të kufizuara, një situatë që, sipas saj, ngre shqetësime serioze për transparencën dhe mbrojtjen e lirisë së shprehjes në mjedisin digjital.
âVeçanĂ«risht nĂ« vende si ShqipĂ«ria, ku mungon rregullimi ligjor pĂ«r platformat onlineâ, pĂ«rfundoi Reçi.
Bizneset nĂ« KosovĂ« pĂ«rballen me njĂ« rrezik tĂ« madh nga konkurrenca e re qĂ« po vjen me zhvillimin e inteligjencĂ«s artificiale, ndĂ«rsa mungesa e vetĂ«dijes pĂ«r kĂ«tĂ« ndryshim mund tâi lĂ«rĂ« ato jashtĂ« tregut, vlerĂ«son Darsej Rizaj.
NĂ« âPĂ«rballje Podcastâ, ai theksoi se shumĂ« kompani aktuale nuk e kuptojnĂ« ende seriozitetin e situatĂ«s dhe rrezikun qĂ« po afrohet.
âSektori privat⊠nuk janĂ« vetĂ«dijshme qĂ« e kanĂ« njĂ« rrezik shumĂ« tĂ« madh prej konkurrencĂ«s, e cila sot nuk ekzistonâ, u shpreh Rizaj shkruan Telergafi.
Sipas tij, problemi kryesor qëndron në mungesën e veprimeve konkrete për integrimin e inteligjencës artificiale në funksionimin e përditshëm të bizneseve.
âNĂ«se ti sot si biznes nuk je tu i marrĂ« hapa konkretĂ«, me e bo inteligjencĂ«n artificiale pjesĂ« tĂ« platformĂ«s tĂ« biznesit, jo veç me e pĂ«rdorĂ«, por me qenĂ« shumĂ« qendrore rreth biznesit tĂ«nd dhe me pasĂ« strategji rreth AI-tâ, theksoi ai.
Rizaj paralajmëroi se konkurrenca e ardhshme nuk do të vijë nga kompanitë tradicionale, por nga individë dhe ekipe të reja që do të përdorin teknologjinë në mënyrë shumë më efikase.
âKa me ardhĂ« ai konkurrenti qĂ« sot i ka tetĂ«mbĂ«dhjetĂ« vjet dhe ka me e bo njĂ« produkt dhjetĂ« herĂ« mĂ« shpejt se ti, ma lirĂ« dhe ma mirë⊠edhe tĂ« qet prej lojĂ«s mĂ« shpejt se qĂ« ta merr mendjaâ, deklaroi ai.
Ai shtoi se kjo konkurrencĂ« do tĂ« prekĂ« tĂ« gjitha aspektet e biznesit â nga operacionet e pĂ«rditshme deri te zhvillimi i produkteve dhe shĂ«rbimeve.
Sipas Rizajt, bizneset që nuk e vendosin inteligjencën artificiale në qendër të strategjisë së tyre rrezikojnë jo vetëm të mbeten prapa, por edhe të zhduken nga tregu në një kohë shumë më të shkurtër sesa pritet./Telegrafi/.
Inteligjenca artificiale po ndryshon me ritme tĂ« shpejta mĂ«nyrĂ«n se si funksionon ekonomia globale, ndĂ«rsa Kosova rrezikon tĂ« mbetet prapa nĂ«se nuk pĂ«rshtatet me kohĂ«, vlerĂ«son Darsej Rizaj bashkĂ«themelues i âShkollĂ«s Digjitaleâ dhe âStarLabsâ.
NĂ« âPĂ«rballje Podcastâ, me kryeredaktorin e Telegrafit, Muhamet Hajrullahu, ai theksoi se zhvillimi i inteligjencĂ«s artificiale ka tejkaluar ritmin e pĂ«rvetĂ«simit nga shoqĂ«ria, duke krijuar njĂ« hendek mes teknologjisĂ« dhe pĂ«rdorimit tĂ« saj.
âInteligjenca artificiale Ă«shtĂ« shumĂ« pĂ«rpara sot dhe lĂ«viz me hapa mĂ« shpejt se qĂ« popullata globale mundet me konsumu. Kosova sot⊠ështĂ« tu u majt nĂ« ymyt tĂ« sektorit privat dhe individĂ«ve⊠niveli i shfrytĂ«zueshmĂ«risĂ« nuk Ă«shtĂ« nĂ« nivelin e duhurâ, u shpreh ai.
Revolucioni i ri dhe âshkundjaâ nĂ« tregun e punĂ«s
Rizaj paralajmëron se ndikimi i inteligjencës artificiale nuk është vetëm teknologjik, por edhe ekonomik, duke çuar drejt një transformimi të madh të tregut të punës.
âJemi duke shku drejt njĂ« revolucioni industrial tĂ« ri⊠do tĂ« ketĂ« njĂ« periudhĂ« disa vjeçare tĂ« njĂ« shkundjejeâ, deklaroi ai.
Ai thekson se frika për humbjen e vendeve të punës është reale, por problemi kryesor mbetet mungesa e veprimit nga individët dhe bizneset.
âProblemi Ă«shtĂ« qĂ« pak po marrin hapa konkretĂ« pĂ«r me bo veten tĂ« pazĂ«vendĂ«sueshĂ«m nĂ« vendin e punĂ«sâ, shtoi Rizaj shkruan Telegrafi.
Paralajmërim për bizneset: rrezik nga konkurrenca e re
Sipas Rizajt, kompanitë që nuk e përfshijnë inteligjencën artificiale në strategjitë e tyre rrezikojnë të humbasin konkurrencën në një kohë shumë të shkurtër.
âNĂ«se ti sot si biznes nuk je duke e bĂ«rĂ« AI pjesĂ« qendrore tĂ« strategjisĂ«, ka me ardhĂ« njĂ« konkurrent qĂ« ka me e bo produktin dhjetĂ« herĂ« mĂ« shpejt dhe mĂ« lirĂ«â, paralajmĂ«roi ai.
Ai vlerëson se hezitimi dhe komoditeti brenda kompanive janë ndër pengesat kryesore për adaptim.
Sistemi arsimor nuk është në hap me kohën
Rizaj kritikon edhe sistemin arsimor, duke thënë se ai nuk po përgatit të rinjtë për realitetin e ri teknologjik.
âShkolla sot Ă«shtĂ« e krijume pĂ«r revolucionin e parĂ« industrial⊠po i mĂ«sojmĂ« fĂ«mijĂ«t me memorizu, jo me menduâ, tha ai.
Sipas tij, fokusi duhet të zhvendoset nga memorizimi te zhvillimi i mendimit kritik dhe zgjidhja e problemeve.
âDuhet mi trajnu fĂ«mijĂ«t pĂ«r me zgjidh probleme, jo pĂ«r me memorizuâ, theksoi Rizaj.
Në fund, ai thekson se inteligjenca artificiale përfaqëson një nga mundësitë më të mëdha për zhvillim individual dhe profesional, por kërkon angazhim të menjëhershëm.
âMos prit tjerĂ«t me ta servu⊠vetĂ« eduko! Gjeje mĂ«nyrĂ«n dhe fillo sotâ, pĂ«rfundoi Rizaj.
Për më shumë shih podcastin e plotë./Telegrafi/
Drejtoria pĂ«r Hetimin e Krimeve Kibernetike nĂ« PolicinĂ« e Shtetit paralajmĂ«roi mĂ« 6 prill qytetarĂ«t tĂ« ishin tĂ« kujdesshĂ«m ndaj mesazheve mashtruese qĂ« po qarkullojnĂ« masivisht nĂ« ShqipĂ«ri nĂ«pĂ«rmjet SMS-ve dhe qĂ« paraqiten si njoftime tĂ« PostĂ«s Shqiptare pĂ«r pako postare tĂ« padorĂ«zuara. VetĂ« Posta Shqiptare reagoi lidhur me kĂ«to mesazhe me njĂ« deklaratĂ« zyrtare, [âŠ]The post Mesazhet mashtruese nĂ« emĂ«r tĂ« PostĂ«s Shqiptare rrisin rrezikun pĂ«r qytetarĂ«t appeared first on Reporter.al.
ShumĂ« gra do tâi njohin pĂ«rvojat e tyre tĂ« abuzimit digjital nĂ« akuzat e Collien Fernandesit - teknologjia u ofron autorĂ«ve si mjete ashtu edhe mbulesĂ«.
Nga: Fatma Aydemir / The Guardian PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Disa histori qĂ« shpalosen nĂ« jetĂ«n reale do tĂ« dukeshin, po tâi shkruaje, si intriga e njĂ« romani tĂ« dobĂ«t kriminal. TepĂ«r tĂ« dukshme, tepĂ«r tĂ« sajuara, pothuajse zvarritĂ«se nĂ« mizorinĂ« e tyre. PĂ«r shembull kjo: njĂ« grua kalon vite tĂ« tĂ«ra duke u pĂ«rpjekur tĂ« identifikojĂ« personin qĂ« dyshohet se e ka shkelur privatĂ«sinĂ« e saj nĂ« internet, vetĂ«m pĂ«r tĂ« arritur nĂ« fund nĂ« pĂ«rfundimin se ishte bashkĂ«shorti i saj gjatĂ« gjithĂ« kohĂ«s.
Kështu paraqitet tani për publikun rasti i çiftit dikur të preferuar të famshëm në Gjermani, Collien Fernandes dhe Christian Ulmen. Fernandes, prezantuese televizive, aktore dhe autore, ka qenë për më shumë se dy dekada një figurë e njohur në industrinë zbavitëse. Ulmeni, aktor, producent dhe ish-prezantues i MTV-së, është prej kohësh i lidhur me një lloj maskuliniteti ironik dhe të vetëdijshëm. Të dy u martuan në vitin 2011, kanë vajzë dhe kultivuan imazhin e një superçifti modern dhe të zgjuar, duke punuar së bashku në seriale dhe reklama ku - për efekt gjoj komik - flisnin në mënyrë këndshme për martesën e tyre të zakonshme. Derisa ky imazh u ça.
Kur çifti njoftoi ndarjen vitin e kaluar, njerëzit shprehën publikisht keqardhje për humbjen e çiftit të famshëm ideal. Por, sfondi i errët i kësaj ndarjeje u zbulua vetëm pas një raporti në Der Spiegel.
Fernandesi, nĂ« njĂ« intervistĂ« me gazetĂ«n, tha se kishte paraqitur njĂ« kallĂ«zim ligjor kundĂ«r Ulmenit nĂ« SpanjĂ«, ku çifti ishte zhvendosur nĂ« vitin 2023. Akuzat e saj ishin tronditĂ«se: Fernandesi pretendoi se bashkĂ«shorti i saj e kishte nĂ«nshtruar ndaj dhunĂ«s nĂ« familje, kishte krijuar profile tĂ« rreme nĂ« rrjetet sociale nĂ« emrin e saj, i kishte pĂ«rdorur ato pĂ«r tĂ« kontaktuar burra dhe kishte shpĂ«rndarĂ« imazhe dhe video tĂ« seksualizuara, tĂ« krijuara pĂ«r tâu dukur sikur e paraqisnin atĂ«.
Fernandesi ka folur publikisht pĂ«r dhunĂ«n digjitale dhe pĂ«rvojat e saj me kĂ«tĂ« pĂ«r vite me radhĂ«. Ajo madje realizoi njĂ« dokumentar televiziv, i cili u transmetua nĂ« vitin 2024, ku ajo udhĂ«ton nĂ«pĂ«r botĂ« pĂ«r tĂ« gjetur burimin e pĂ«rmbajtjes pornografike qĂ« i atribuohet asaj - jo vetĂ«m qĂ« qarkullon nĂ« internet, por edhe u dĂ«rgohet drejtpĂ«rdrejt personave me tĂ« cilĂ«t ajo punonte nĂ« atĂ« kohĂ«, nĂ« emrin e saj. NĂ« intervistĂ«n e saj pĂ«r Der Spiegel, Fernandesi pretendon se ish-bashkĂ«shorti i saj - vetĂ«m pas publikimit tĂ« dokumentarit tĂ« saj - i kishte rrĂ«fyer se ai qĂ«ndronte pas abuzimit. NĂ« njĂ« postim nĂ« Instagram, ajo deklaroi: âE eksitonte tĂ« mĂ« poshtĂ«ronte pĂ«r vite me radhĂ«â. Ulmeni i mohon akuzat.
Por, sipas rrĂ«fimit tĂ« Fernandesit, kĂ«tu fillojnĂ« problemet e saj ligjore. ThĂ«nĂ« troç, ajo qĂ« pĂ«rshkruan nuk Ă«shtĂ« njĂ« rast i pamjeve tĂ« rreme [deepfake] tĂ« gjeneruara nga IA-ja [inteligjenca artificiale], pĂ«r tĂ« cilat qeveria gjermane ka premtuar tĂ« miratojĂ« legjislacion, por njĂ« rast i abuzimit me identitetin. Rezultati mund tĂ« duket i ngjashĂ«m, por kategorizimi ligjor nuk Ă«shtĂ«. Dhe, ky boshllĂ«k, sipas saj, i lĂ« viktimat si ajo tĂ« mbrojtura nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pamjaftueshme. NĂ« internet ka pamje tĂ« rreme pornografike tĂ« Fernandesit, por avokati i Ulmenit deklaroi nĂ« njĂ« reagim se asnjĂ« prej tyre nuk ishte krijuar apo shpĂ«rndarĂ« prej tij. Ulmeni âkurrĂ« nuk ka prodhuar dhe/ose shpĂ«rndarĂ« pamje tĂ« rreme tĂ« zonjĂ«s Fernandes apo tĂ« ndonjĂ« personi tjetĂ«râ, thuhet nĂ« deklaratĂ«.
QoftĂ« tĂ« fabrikuara pĂ«rmes IA-sĂ« apo atribuuar gabimisht pĂ«rmes ngjashmĂ«risĂ« fizike dhe imitimit, efekti Ă«shtĂ« i njĂ«jtĂ«: humbja e kontrollit mbi imazhin e vet, seksualizimi publik i njĂ« personi pa pĂ«lqim. âPĂ«rdhunim virtualâ, siç e quan Fernandes.
ĂshtĂ« njĂ« konfigurim bashkĂ«kohor qĂ« ndihet shqetĂ«sues. Dhuna nga partneri intim nuk pĂ«rfundon mĂ« te dera e shtĂ«pisĂ«; degjeneron nĂ« internet. Teknologjia e ka ulur pragun pĂ«r dhunĂ« tĂ« seksualizuar nĂ« njĂ« shkallĂ« pothuajse absurde. Dhe, nuk Ă«shtĂ« defekt i sistemit qĂ« shumica dĂ«rrmuese e atyre qĂ« shĂ«njestrohen janĂ« gra; Ă«shtĂ« vetĂ« sistemi qĂ« riprodhon njĂ« hierarki tĂ« vjetĂ«r pĂ«rmes mjeteve tĂ« reja.
Për më tepër, nuk është rastësor fakti që Fernandesi zgjodhi të bënte kallëzimin në Spanjë. Ai nxjerr në pah një boshllëk në mbrojtjen ligjore në të gjithë Evropën. Ndërsa Gjermania ende përpiqet të klasifikojë dhe ndëshkojë në mënyrë të duhur format e abuzimit të seksualizuar digjital që nuk përshtaten qartë në kategoritë ekzistuese, Spanja në vitet e fundit ka forcuar kuadrin e saj ligjor rreth dhunës digjitale dhe asaj me bazë gjinore. Vendimi për të kërkuar drejtësi atje është, në vetvete, një akuzë ndaj mënyrës se si mbrojtja shpërndahet në mënyrë të pabarabartë.
Në vitet e fundit, rastet e personazheve të famshëm si Johnny Deppi kundër Amber Heardit kanë treguar se sa polarizues mund të bëhet debati në rrjetet sociale mbi dhunën e seksualizuar. Ndjekësit marrin anë, kronologjitë analizohen në detaje dhe besueshmëria debatohet në kohë reale. Qëkur Collien Fernandesi i bëri publike akuzat e saj, janë mbajtur demonstrata në shumë qytete gjermane për të protestuar kundër dhunës me bazë gjinore dhe për të shprehur solidaritet me të. Shqetësimet për sigurinë e saj, përfshirë kërcënimet me vdekje, ishin të tilla që ajo u detyrua të vishte jelek antiplumb për të folur në protestën në Hamburg.
Në të njëjtën kohë, miliona gra do të njohin diçka nga përvoja e tyre në akuzat e Fernandesit. Ndoshta jo detajet specifike, por strukturën: poshtërimin, humbjen e kontrollit, ndjenjën se bota digjitale u ofron autorëve si mjete ashtu edhe mbulesë. Për çdo rast të profilit të lartë, ka të panumërta të tjera që nuk dalin kurrë në sipërfaqe. Histori që nuk përfundojnë me veprime ligjore, por me zmbrapsje, frikë dhe heshtje.
Ndërkohë, reagimi politik në Gjermani ka ndjekur një skenar dëshpërimisht të njohur. Kancelari Friedrich Merz ka shfrytëzuar debatin rreth dhunës me bazë gjinore për ta paraqitur edhe një herë atë si një problem kryesisht të lidhur me burrat migrantë - edhe pse ky rast e kundërshton qartë këtë ide. Christian Ulmen është burrë i bardhë gjerman, ndërsa Collien Fernandes është vajza e një emigranti indian dhe e një nëne gjermano-hungareze.
Megjithatë, Merzi e shfrytëzon rastin për të devijuar vëmendjen nga natyra strukturore dhe thellësisht e rrënjosur e dhunës me bazë gjinore, duke e paraqitur atë si diçka të jashtme dhe, në mënyrë të përshtatshme, te të tjerët. Fakti që kjo vjen nga një politikan që votoi kundër kriminalizimit të përdhunimit brenda martesës në vitin 1997, kur Gjermania më në fund e njohu atë si krim, është më shumë sesa një fusnotë historike.
Duhet shpresuar qĂ« deklaratat dhe veprimet ligjore tĂ« Fernandesit tĂ« mund tĂ« ndryshojnĂ« termat e debatit publik. Jo sepse dukshmĂ«ria garanton drejtĂ«si, por sepse ajo imponon pranimin e dĂ«mit qĂ« ende minimizohet. Dhuna digjitale shpesh trajtohet si mĂ« pak ârealeâ sesa ajo fizike, sikur mungesa e kontaktit fizik tĂ« zvogĂ«lonte ndikimin e saj mbi reputacionin dhe sigurinĂ« psikologjike.
Do të ishte gabim të paraqitej kjo vetëm si një skandal i të famshmëve. Ajo që po diskutohet këtu është diçka shumë më e gjerë: si shoqëritë e përkufizojnë dhunën në epokën digjitale dhe nëse sistemet ligjore janë të afta të mbajnë hapin me teknologjinë që e formëson atë.
Ndoshta e vërteta më e pakëndshme është kjo: mjetet që e bëjnë të mundur një abuzim të tillë nuk janë më të jashtëzakonshme. Ato janë të zakonshme. Dhe, për sa kohë që nuk e pranojmë këtë, realiteti do të vazhdojë të duket si një intrigë e dobët kriminale. /Telegrafi/
Nga: Maha Hosain Aziz, profesoreshë në Universitetin e Nju-Jorkut dhe autore e trilogjisë Rendi i ardhshëm botëror [Future World Order] / Newsweek Përkthimi: Telegrafi.com
Gara globale e IA-së [inteligjencës artificiale] po vlerësohet në mënyrë të gabuar.
Pjesa më e madhe e debatit ende e trajton atë si një garë për çipa, kapital dhe modele, zakonisht e paraqitur si rivalitet mes Shteteve të Bashkuara dhe Kinës. Këta faktorë kanë rëndësi. Por, ata nuk përcaktojnë më nëse IA-ja mund të shtrihet në mbarë shoqërinë. Ajo që ka rëndësi tani është diçka që qeveritë nuk mund ta blejnë apo thjesht ta importojnë: aftësia për të menaxhuar rreziqet e IA-së në botën reale, përpara se ato të nxisin reagime të ashpra dhe të pezullojnë shtrirjen e saj.
KĂ«to rreziqe janĂ« tashmĂ« tĂ« dukshme. Ato pĂ«rfshijnĂ« çrregullimin e tregut tĂ« punĂ«s nga IA-ja; mashtrime tĂ« fuqizuara nga zĂ«ra sintetikĂ«; imazhe tĂ« rreme [deepfake] qĂ« gĂ«rryejnĂ« besimin nĂ« informacion; vendime tĂ« paqarta automatike nĂ« shĂ«rbime tĂ« ndjeshme publike; si dhe kostot energjetike dhe mjedisore tĂ« infrastrukturĂ«s sĂ« IA-sĂ«. Shumica e njerĂ«zve nuk do ta shohin kurrĂ« IA-nĂ« si njĂ« âmodelâ. Ata do ta pĂ«rjetojnĂ« si njĂ« telefonatĂ« mashtruese, njĂ« njoftim pushimi nga puna ose njĂ« faturĂ« mĂ« tĂ« lartĂ« shĂ«rbimesh. NĂ«se votuesit mendojnĂ« se ata po paguajnĂ« kostot ndĂ«rsa tĂ« tjerĂ«t marrin pĂ«rfitimet, zbatimi ngadalĂ«sohet. Menaxhoni keq kĂ«to rreziqe dhe sekuenca Ă«shtĂ« e parashikueshme: kundĂ«rshtim, pauzĂ«, ngadalĂ«sim.
Kjo sekuencĂ« nuk Ă«shtĂ« mĂ« teorike. Indonezia bllokoi pĂ«rkohĂ«sisht Grok-un e Elon Musk pasi gjeneroi pĂ«rmbajtje seksuale, dhe mĂ« pas e lejoi sĂ«rish vetĂ«m nĂ«n mbikĂ«qyrje. NĂ« Gjermani, aktorĂ«t e zĂ«rit kanĂ« protestuar kundĂ«r kontratave qĂ« do tâu lejonin studiove tĂ« pĂ«rdorin incizimet e tyre pĂ«r trajnimin e IA-sĂ«. NĂ« EvropĂ«, Akti i IA-sĂ« i BE-sĂ« tani ndalon, nĂ« parim, pĂ«rdorimin nga zbatuesit e ligjit tĂ« identifikimit biometrik nĂ« kohĂ« reale nĂ« hapĂ«sira publike, duke lejuar vetĂ«m pĂ«rjashtime tĂ« kufizuara nĂ«n masa tĂ« rrepta sigurie. NĂ« Shtetet e Bashkuara, qendrat e tĂ« dhĂ«nave janĂ« bĂ«rĂ« pika tĂ« nxehta politike pĂ«r shkak tĂ« kĂ«rkesĂ«s pĂ«r energji elektrike, konsumit tĂ« ujit dhe stimujve tatimorĂ«. Guvernatori i Ilinois, J.B. Pritzker, propozoi sĂ« fundmi pezullimin e stimujve shtetĂ«rorĂ« pĂ«r qendra tĂ« reja tĂ« tĂ« dhĂ«nave, duke argumentuar se familjet nuk duhet tĂ« pĂ«rballojnĂ« kostot e zgjerimit tĂ« IA-sĂ«. Rreziqe tĂ« ndryshme, e njĂ«jta dinamikĂ« politike. Tronditjet gjeopolitike mund tâi pĂ«rforcojnĂ« kĂ«to presione tĂ« brendshme - si sulmet e fundit me dronĂ« qĂ« dĂ«mtuan qendrat e tĂ« dhĂ«nave nĂ« Gjirin Persik, duke shtuar rreziqet nĂ« zinxhirĂ«t e furnizimit dhe qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ«.
Menaxhimi i rrezikut nuk Ă«shtĂ« çështje dytĂ«sore. ĂshtĂ« ajo qĂ« e bĂ«n adoptimin politikisht tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m. ThĂ«nĂ« thjesht, IA-ja ka nevojĂ« pĂ«r legjitimitet nĂ« nivel: gatishmĂ«rinĂ« e njerĂ«zve pĂ«r ta pranuar atĂ« nĂ« jetĂ«n e pĂ«rditshme, veçanĂ«risht kur ajo dĂ«shton.
KĂ«tu bĂ«het vendimtar reagimi kundĂ«rshtues ndaj teknologjisĂ« [techlash]. Reagimi ndaj teknologjisĂ« nuk Ă«shtĂ« frikĂ« irracionale ndaj inovacionit. ĂshtĂ« njĂ« gjykim se institucionet nuk munden ose nuk duan tĂ« kontrollojnĂ« pasojat negative. Sapo kjo bindje tĂ« pĂ«rhapet, debati publik zhvendoset nga Si duhet ta pĂ«rdorim kĂ«tĂ« teknologji? nĂ« Pse duhet ta lejojmĂ« atĂ«? Kjo Ă«shtĂ« ajo qĂ« e ndalon zbatimin.
Në Davos këtë vit dhe në Samitin e Ndikimit të IA-së në Nju-Delhi, një mesazh i përsëritur ishte adoptimi në shkallë. Por, shpejtësia nuk është e njëjtë me qëndrueshmërinë. Vendet mund të nxitojnë shpejt në laborator dhe prapë të pengohen në shoqëri nëse legjitimiteti shembet. Gara reale nuk është kush e vendos IA-në i pari, por cili sistem mund të përballojë goditje të përsëritura pa e humbur mbështetjen publike.
Pika më e madhe e tensionit afatshkurtër ka të ngjarë të jetë puna. IA-ja nuk do të zhdukë profesione të tëra brenda natës, por do të gërryejë detyrat, do të dobësojë fuqinë negociuese dhe do të destabilizojë rrugët e karrierës. Ajo po zgjeron atë që unë e kam quajtur klasa prekariate e AI-së - punëtorë që përballen me pasiguri të vazhdueshme, pa mbrojtje të qarta ose mjete juridike. Menaxhimi i këtij tranzicioni kërkon më shumë sesa slogane për rikualifikim. Qeveritë mund të kenë nevojë për përfitime të lëvizshme që ndjekin punëtorët nga njëra punë te tjetra, rikualifikim të financuar nga përfitimet e zbatimit të IA-së dhe sisteme sigurimesh sociale që funksionojnë për punëtorët me kontratë apo në ekonominë e kontratave afatshkurta [gig economy], si dhe për punonjësit tradicionalë.
Indeksi i Ankthit për IA-në
Newsweek
Ankthi publik për AI-në nuk mund të injorohet. Ai skalit atë që qeveritë mund të zbatojnë dhe atë që kompanitë mund të vendosin në praktikë. Për të kuptuar më mirë se ku legjitimiteti është më i brishtë, unë kam zhvilluar një prototip të Indeksit të Ankthit për IA-në në Universitetin e Nju-Jorkut. Ai kombinon besimin publik në qeveri, ekspozimin e fuqisë punëtore ndaj IA-së gjeneruese dhe sondazhe mbi frikën lidhur me pengesat e shkaktuara nga IA-ja në ekonomitë kryesore.
Po shfaqet një model. Vendet perëndimore - përfshirë Shtetet e Bashkuara, Mbretërinë e Bashkuar dhe Francën - grumbullohen në anën me nivel më të lartë të ankthit. Disa ekonomi aziatike duket se shfaqin nivele më të ulëta ankthi, pavarësisht ekspozimit të konsiderueshëm të fuqisë punëtore. Qëllimi nuk është të renditen sistemet politike, por të identifikohet se ku polemikat mbi IA-në krijojnë më shumë pengesa. Në mjedise me ankth të lartë, çdo incident ka më shumë gjasa të shkaktojë procese gjyqësore, ndalesa rregullatore, ndalime prokurimi dhe reagim politik. Në mjedise me ankth më të ulët, qeveritë shpesh përballen me më pak pengesa dhe mund të testojnë, përshtatin dhe vazhdojnë të zgjerojnë përdorimin.
Kjo tregon një divergjencë në mënyrën se si vendet e menaxhojnë IA-në. Disa qeveri do të lëvizin më shpejt në menaxhimin e rrezikut - duke kërkuar auditime, duke kufizuar përdorimet e dëmshme dhe duke zbatuar standarde të të dhënave - dhe do të zgjerohen më shpejt. Shtetet më të vogla me kapacitete të larta mund të kenë avantazh sepse koordinimi është më i lehtë. Por, shpejtësia e zbatimit dhe legjitimiteti nuk janë e njëjta gjë. Ankthi i ulët mund të pasqyrojë menaxhim efektiv të rrezikut - ose thjesht që kostot janë më pak të dukshme derisa papritur të bëhen. Pyetja kryesore është qëndrueshmëria: a mundet ndonjë sistem ta mbajë adoptimin e IA-së kur përfitimet të zhgënjejnë, kostot bëhen të dukshme ose dështimet grumbullohen?
Vendet që do të kenë sukses do ta trajtojnë menaxhimin e rrezikut si infrastrukturë, jo si imazh. Kjo do të përfshinte kapacitete të pavarura vlerësimi; raportim të detyrueshëm të incidenteve; përgjegjësi dhe llogaridhënie të qarta; rregulla prokurimi që shpërblejnë sigurinë; politika të besueshme për tranzicionin e punës; dhe planifikim serioz për ndikimin energjetik dhe mjedisor të IA-së.
Gara e AI-sĂ« nuk ka tĂ« bĂ«jĂ« mĂ« vetĂ«m me atĂ« se kush ndĂ«rton sistemet mĂ« tĂ« fuqishme. Ka tĂ« bĂ«jĂ« me atĂ« se kush mund tâi zgjerojĂ« ato pa shkaktuar reagimin kundĂ«rshtues qĂ« ndalon pĂ«rparimin. Menaxhimi i kĂ«tij reagimi tani Ă«shtĂ« çmimi i zgjerimit. /Telegrafi/
VIVAX COOL DAY tradicionalisht edhe këtë vit mblodhi më shumë se 70 partnerë,distributor në Kosovë, duke konfirmuar rëndësinë e këtij eventi si një pikë kyçe takimi,shkëmbimi përvojash dhe prezantimi të drejtimeve të reja strategjike në industrinë HVAC.
Ky event, i cili ndër vite është shndërruar në një platformë të njohur për lidhjen e përfaqësuesve të VIVAX me partnerët e biznesit, edhe këtë herë vuri në pah rëndësinë e bashkëpunimit, inovacionit dhe zhvillimit të përbashkët të tregut, me fokus të veçantë në përmirësimin e përvojës së përdoruesit gjatë gjithë ciklit jetësor të produktit.
Gjatë eventit, pjesëmarrësit patën mundësinë të ndjekin një sërë prezantimesh profesionale të dedikuara për teknologjitë dhe zgjidhjet më të fundit në segmentin HVAC, me theks të veçantë në zhvillimin e klimatizimit rezidencial, sistemet eavancuara VRF, pompat termike si dhe sistemet ESS për ruajtjen e energjisë të cilat po bëhen gjithnjë e më të rëndësishme në infrastrukturën moderne dhe të qëndrueshme energjetike.
Përveç inovacioneve teknologjike, një pjesë e rëndësishme e programit iu kushtua zhvillimit të shërbimeve pas shitjes dhe kapaciteteve operacionale, që përbëjnë një nga shtyllat kryesore të modelit të biznesit të VIVAX. Falë një infrastrukture të zhvilluar logjistike dhe servisimi, VIVAX siguron nivel të lartë besueshmërie, reagim të shpejtë dhe mbështetje afatgjatë gjatë gjithë ciklit jetësor të produkteve.
Platforma - hapi i radhës në zhvillimin e modelit të biznesit VIVAX
Një nga fokusët kryesorë të këtij viti ishte prezantimi i platformës digjitale VIVAX, e cila përfaqëson një hap të rëndësishëm në evolucionin e modelit të biznesit. Kjo platformë është konceptuar si një mjet digjital që lidh procesin e blerjes me atë të instalimit, me qëllim thjeshtësimin e përvojës për përdoruesin final.
Platforma, e cila pritet të prezantohet në treg gjatë muajit të ardhshëm, u mundëson klientëve një përvojë më të thjeshtë dhe më transparente, ndërsa njëkohësisht hap mundësi të reja biznesi për partnerët - instaluesit dhe kanalet retail - përmes lidhjes më të mirë të ofertës, kërkesës dhe shërbimeve pas shitjes. Platforma nuk ndryshon rolet ekzistuese të kanaleve, por i integron dhe i përmirëson ato, duke krijuar një sistem më të strukturuar dhe efikas që sjell vlerë për të gjitha palët e përfshira.
Rritje e qëndrueshme dhe zgjerim në tregjet e BE-së
Eventi i këtij viti shërbeu gjithashtu si një mundësi për të reflektuar mbi rezultatet e arritura dhe për të prezantuar planet për zhvillimin e mëtejshëm.
Gjatë vitit të kaluar, VIVAX zgjeroi me sukses praninë e tij në tre tregje të reja - Spanjë,Greqi dhe Shqipëri - duke forcuar më tej rrjetin ndërkombëtar të shpërndarjes dhe duke hapur mundësi të reja për rritje. Ndërkohë, gjatë vitit 2026, kompania po përgatit zgjerimin në dy tregje të rëndësishme evropiane - Itali dhe Francë - me fillim të planifikuar të operacioneve më 1 janar 2027, duke vazhduar kështu një ekspansion të qëndrueshëm dhe të kontrolluar në tregun e BE-së.
Duke folur për planet e ardhshme, Vladimir Brkljaca, anëtar i Bordit të M SAN Grup dhe përgjegjës për brandin VIVAX, theksoi:
âVitin e kaluar kemi nisur njĂ« cikĂ«l tĂ« ri investimesh dhe njĂ« hyrje mĂ« tĂ« fuqishme strategjike nĂ« tregjet e Bashkimit Evropian. Me hapjen e kompanive tona nĂ« SpanjĂ«, Greqi dhe ShqipĂ«ri kemi bĂ«rĂ« njĂ« hap tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« zhvillimin ndĂ«rkombĂ«tar tĂ« brandit VIVAX, i cili sot Ă«shtĂ« i pranishĂ«m nĂ« 42 vende pĂ«rmes njĂ« rrjeti me mbi 4,000 partnerĂ«.
Qasja jonë bazohet në zgjerim të kontrolluar dhe ndërtimin e një pranie të fortë lokale - përmes ekipeve tona, rrjetit të partnerëve si dhe infrastrukturës logjistike dhe të servisimit. Ky model na mundëson rritje afatgjatë dhe të qëndrueshme, duke ruajtur njëkohësisht standarde të larta të cilësisë dhe përvojës së klientit.
NĂ« periudhĂ«n nĂ« vijim do tĂ« vazhdojmĂ« tĂ« investojmĂ« nĂ« zhvillimin e platformĂ«s dhe nĂ« integrimin e tĂ« gjitha elementeve tĂ« modelit tonĂ« tĂ« biznesit, me qĂ«llim krijimin e njĂ« pĂ«rvoje mĂ« tĂ« thjeshtĂ« dhe mĂ« tĂ« besueshme pĂ«r pĂ«rdoruesin final, si dhe shtimin e vlerĂ«s pĂ«r partnerĂ«t tanĂ«.â
Armët e lira autonome po përmbysin ekonominë e luftimit - dhe po ia japin ShBA-së disa mësime të rëndësishme.
Nga: Fareed Zakaria / The Washington Post PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Nën titujt e përditshëm për sulme dhe kundërsulme në Lindjen e Mesme, lufta po transformohet tërësisht. Gjatë javës së parë të fushatës së hakmarrjes së Teheranit, dronët përbënin rreth 71 për qind të sulmeve të regjistruara ndaj shteteve të Gjirit. Vetëm Emiratet e Bashkuara Arabe thuhet se u përballën me 1 422 dronë të zbuluar dhe 246 raketa në vetëm tetë ditë. Shumë prej këtyre tendencave i kemi parë tashmë në Ukrainë. Por, në Iran, një përfytyrim i qartë i së ardhmes së luftës është bërë tashmë i dukshëm.
Michael Horowitz dhe Lauren Kahn nga KĂ«shilli pĂ«r MarrĂ«dhĂ«nie me JashtĂ« thonĂ«: âTani jemi nĂ« epokĂ«n e masĂ«s precize nĂ« luftĂ«â. Kjo Ă«shtĂ« shprehja e duhur. PĂ«r dekada, lufta precize nĂ«nkuptonte disa raketa Tomahawk, bombardues qĂ« nuk detektohen apo aeroplanĂ« luftarakĂ«. Tani mund tĂ« nĂ«nkuptojĂ« njĂ« dron njĂ«drejtimĂ«sh i ndĂ«rtuar nga pjesĂ« komerciale dhe i lĂ«shuar nĂ« tufĂ«. Ajo qĂ« dikur kĂ«rkonte kapacitetin e njĂ« kombi tĂ« madh industrial, gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« mund tĂ« montohet, pĂ«rshtatet dhe zgjerohet nga shtete shumĂ« mĂ« tĂ« vogla.
Ekonomia e luftës po përmbyset. Një dron i tipit Shahed shpesh kushton rreth 35 000 dollarë. Një interceptor Patriot kushton rreth katër milionë dollarë, që do të mjaftonin për të blerë mbi 100 dronë. Kjo është aritmetika e re e konfliktit: sulmuesi shpenzon mijëra, mbrojtësi shpenzon miliona, dhe edhe mbrojtja e suksesshme mund të kthehet në një formë të shterjes së burimeve.
Por, revolucioni Ă«shtĂ« mĂ« i madh se dronĂ«t. Lidhet me njĂ« arkitekturĂ« tĂ« re ushtarake: sisteme tĂ« lira autonome, shĂ«njestrim i ndihmuar nga inteligjenca artificiale, imazhe komerciale satelitore, komunikime tĂ« qĂ«ndrueshme, sensorĂ« tĂ« integruar dhe mjete kibernetike qĂ« funksionojnĂ« sĂ« bashku. QĂ«llimi nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m tĂ« godasĂ«sh. ĂshtĂ« tĂ« ngjeshĂ«sh kohĂ«n - tĂ« gjesh, tĂ« vendosĂ«sh dhe tĂ« godasĂ«sh mĂ« shpejt sesa armiku mund tĂ« lĂ«vizĂ«, tĂ« fshihet apo tĂ« rikuperohet. NĂ« njĂ« eksperiment vitin e kaluar, Forcat Ajrore tĂ« ShBA-sĂ« thanĂ« se makinat gjeneruan rekomandime nĂ« mĂ« pak se 10 sekonda dhe prodhuan 30 herĂ« mĂ« shumĂ« opsione sesa ekipet me vetĂ«m njerĂ«z.
Modeli i vjetĂ«r i supremacisĂ« ushtarake mbĂ«shtetej nĂ« sisteme tĂ« sofistikuara: madhĂ«shtore, tĂ« kushtueshme, tĂ« ngadalta pĂ«r tâu prodhuar dhe tĂ« dhimbshme pĂ«r tâu humbur. Por, vetĂ«m ato nuk mjaftojnĂ« mĂ«. NĂ« vitin 2023, zĂ«vendĂ«ssekretarja e Mbrojtjes, Kathleen Hicks, duke folur pĂ«r nismĂ«n e sapo zbuluar tĂ« Pentagonit, âReplicatorâ - qĂ« synon tĂ« ndihmojĂ« ShBA-nĂ« tĂ« pĂ«rballet me kundĂ«rshtarĂ«t e saj - bĂ«ri thirrje pĂ«r sisteme qĂ« janĂ« âtĂ« vogla, tĂ« zgjuara, tĂ« lira dhe tĂ« shumtaâ. Pala qĂ« fiton luftĂ«rat e sĂ« ardhmes mund tĂ« mos jetĂ« ajo me platformĂ«n e vetme mĂ« tĂ« mirĂ«. Mund tĂ« jetĂ« ajo qĂ« mund tĂ« vendosĂ« mjaftueshĂ«m nĂ« pĂ«rdorim platforma tĂ« mira, mjaft tĂ« lira, mjaft tĂ« shpejta dhe tâi lidhĂ« ato nĂ« rrjet nĂ« mĂ«nyrĂ« mjaft inteligjente. ShumĂ« gjĂ«ra tĂ« mira do tĂ« mposhtin njĂ« numĂ«r tĂ« vogĂ«l gjĂ«rash tĂ« shkĂ«lqyera.
Shtetet e Bashkuara tashmĂ« kanĂ« vendosur nĂ« pĂ«rdorim LUCAS-in, njĂ« dron sulmues me kosto tĂ« ulĂ«t i modeluar sipas Shahed-136-it tĂ« Iranit. Ushtria mĂ« e avancuar nĂ« botĂ«, nĂ« thelb, po mĂ«son nga njĂ« regjim i sanksionuar dhe problematik, sepse logjika e luftĂ«s ka ndryshuar. Sasia ka fituar njĂ« cilĂ«si tĂ« vetĂ«n - sidomos kur kombinohet me softuer, autonomi dhe lidhje nĂ« kohĂ« reale. Horowitzi dhe Kahni argumentojnĂ« se masa e saktĂ« do tĂ« bĂ«het tipar i zakonshĂ«m i luftĂ«s âashtu si mitralozat apo tanketâ.
Ukraina mbetet laboratori i madh i kĂ«saj epoke tĂ« re. Nga nevoja, ajo ka ndĂ«rtuar njĂ« model pĂ«rshtatjeje me shpejtĂ«si lufte. Droni interceptor STING i UkrainĂ«s kushton rreth 2 000 dollarĂ«, fluturon deri nĂ« 280 kilometra nĂ« orĂ«, ka rrĂ«zuar mĂ« shumĂ« se 3 000 Shahed-a qĂ« nga mesi i vitit 2025, sipas prodhuesit tĂ« tij, dhe po prodhohet nĂ« mĂ« shumĂ« se 10 000 njĂ«si nĂ« muaj, sipas Reuters-it. NjĂ« pilot testues ukrainas tha se tĂ« mĂ«sosh ta pĂ«rdorĂ«sh kĂ«rkon vetĂ«m âtre ose katĂ«r ditĂ«â pĂ«r ata qĂ« tashmĂ« dinĂ« tĂ« operojnĂ« dronĂ« me pamje nga personi i parĂ«.
Dhe, pastaj Ă«shtĂ« ana e softuerit. Ukraina ka hapur qasjen nĂ« tĂ« dhĂ«nat e saj tĂ« fushĂ«betejĂ«s qĂ« aleatĂ«t tĂ« trajnojnĂ« inteligjencĂ«n artificiale tĂ« dronĂ«ve, gjĂ« qĂ« do tĂ« rrisĂ« aftĂ«sitĂ« pĂ«r njohjen e modeleve dhe zbulimin e objektivave. Ministri i Mbrojtjes, Mykhailo Fedorov, thotĂ« se vendi tani zotĂ«ron ânjĂ« grup unik tĂ« dhĂ«nash tĂ« fushĂ«betejĂ«s qĂ« nuk krahasohet me askund tjetĂ«r nĂ« botĂ«â, pĂ«rfshirĂ« âmiliona imazhe tĂ« shĂ«nuaraâ tĂ« mbledhura gjatĂ« âdhjetĂ«ra mijĂ«ra fluturimeve luftarakeâ. Me fjalĂ« tĂ« tjera, produkti mĂ« i vlefshĂ«m i luftĂ«s mund tĂ« mos jetĂ« vetĂ«m pajisja. Mund tĂ« jetĂ« tĂ« dhĂ«nat.
Kjo Ă«shtĂ« arsyeja pse pasojat shtrihen shumĂ« pĂ«rtej UkrainĂ«s dhe Gjirit. Komandanti i lartĂ« i UkrainĂ«s thotĂ« se Moska tani po prodhon 404 dronĂ« tĂ« tipit Shahed nĂ« ditĂ« dhe synon pĂ«rfundimisht 1 000 nĂ« ditĂ«. NĂ« krahasim, Lockheed MartinÂ-i prodhoi rreth 600 interceptorĂ« Patriot nĂ« vitin 2025 dhe shpreson tĂ« arrijĂ« nĂ« 2 000 deri nĂ« vitin 2027. Ky kontrast tregon gjithçka. Problemi nuk Ă«shtĂ« mĂ« thjesht sofistikimi teknologjik. ĂshtĂ« shkalla industriale, integrimi i softuerit dhe shpejtĂ«sia me tĂ« cilĂ«n mĂ«simet nga fusha e betejĂ«s kthehen nĂ« prodhim masiv.
Ka shumĂ« pasoja mĂ« tĂ« thella tĂ« kĂ«tij revolucioni nĂ« çështjet ushtarake. Me dronĂ«t gjithandej, beteja Ă«shtĂ« kudo dhe ushtarĂ«t nuk do tĂ« kenĂ« pushim. Me njerĂ«zit larg vijĂ«s sĂ« frontit, lufta mund tĂ« bĂ«het mĂ« e lehtĂ« pĂ«r tâu menduar, por edhe mĂ« e lehtĂ« pĂ«r tĂ« mbetur nĂ« ngĂ«rç. Dhe, me kĂ«to armĂ« vdekjeprurĂ«se qĂ« prodhohen lehtĂ«sisht, grupet terroriste, kartelat e drogĂ«s dhe bandat mund tĂ« zhvillojnĂ« njĂ« lloj lufte qĂ« dikur ishte vetĂ«m domen i ushtrive tĂ« organizuara me arsenale.
NĂ« vitin 1991, Lufta e Gjirit i mĂ«soi botĂ«s se teknologjia e avancuar mund ta bĂ«nte luftĂ«n precize. NĂ« vitin 2026, Irani po i mĂ«son botĂ«s diçka edhe mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme: saktĂ«sia tani do tĂ« prodhohet nĂ« masĂ«. Vendet qĂ« do tĂ« mbijetojnĂ« nuk do tĂ« jenĂ« thjesht ato me platformat mĂ« tĂ« sofistikuara. Do tĂ« jenĂ« ato qĂ« mund tĂ« kombinojnĂ« njĂ« numĂ«r tĂ« vogĂ«l armĂ«sh tĂ« avancuara dhe tĂ« shtrenjta me njĂ« numĂ«r tĂ« madh dronĂ«sh tĂ« lirĂ«. Gjykimi njerĂ«zor me kalimin e kohĂ«s do tâia lĂ«rĂ« vendin algoritmeve kompjuterike. Kjo Ă«shtĂ« e ardhmja e luftĂ«s. Dhe, po vjen mĂ« shpejt nga sa e kishim imagjinuar. /Telegrafi/
Login
