Login
Dramaturgu i cili ka parë të ardhmen që nuk është njerëzore
Nga: Alexis Soloski / The New York Times
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
âPĂ«rpiqem tĂ« mos shkruaj distopi,â ka thĂ«nĂ« dramaturgu Jordan Harrison. âSepse Ă«shtĂ« e mĂ«rzitshme. MĂ« pĂ«lqen tĂ« rri nĂ« njĂ« vend tĂ« paqartĂ«.â
Kjo ndodhi të hënën e fundit, në ditën e tij të pushimit, dhe ai po rrinte në një kafene të ndriçuar dhe të qetë në Bruklin. Një utopi e mesditës dhe gjithashtu një vend analog dhe nxitës për të diskutuar veprën e fundit të Harrisonit - një anatomi e ëmbël dhe e hidhur e ndërlidhjes njerëzore të ndërmjetësuar nga teknologjia.
Në disa prej dramave të tij të fundit, Harrisoni ka eksploruar çfarë do të thotë të jesh njeri, por kurrë më fuqishëm se në dramën e vitit 2014, Marxhori Prajm [Marjorie Prime] - që ishte në finale për çmimin Pulicer [Pulitzer] dhe që tashmë shfaqet në Broduej.
E vendosur disa dekada në të ardhmen (disa detaje nga konteksti sugjerojnë vitet 2060), Marxhori Prajm ka në rolin kryesor June Squibbin si një grua në të tetëdhjetat. Për shoqëri dhe për të shmangur humbjen e kujtesës, ajo bisedon me një Prajm - një version holografik i bashkëshortit të saj të ndjerë. E shkruar kur biseda rreth inteligjencës artificiale gjeneruese [IA] ishte më e heshtur, drama ka ardhur në Broduej pikërisht në kohën kur kjo bisedë është bërë shumë më e zjarrtë. Si të gjitha dramat e Harrisonit, është një dramë rreth vdekshmërisë dhe pasqyron gjithnjë e më shumë bindjen e tij se teknologjia përfundimisht do të na tejkalojë.
âIdeja qĂ« bota njerĂ«zore do tĂ« marrĂ« fund, nĂ« fund tĂ« fundit Ă«shtĂ« diçka qĂ« mĂ« ka shoqĂ«ruar pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ«,â tha ai, teksa hante njĂ« tas me drithĂ«ra. Nuk tingĂ«llonte i trishtuar pĂ«r kĂ«tĂ«.
Harrisoni, 48 vjeç, u rrit nĂ« Beinbrixh-AjlĂ«nd, nĂ« Uashington pranĂ« Sietllit, kur ishte ende njĂ« vend mjaft rural dhe jo njĂ« komunitet i banuar nga punonjĂ«s tĂ« teknologjisĂ«. Dhe, pavarĂ«sisht fokusit qĂ« ka teknologjia nĂ« veprat e tij, ai gjithmonĂ« ka qenĂ« njĂ« pĂ«rdorues i vonuar - ose aspak pĂ«rdorues i pajisjeve. Edhe tani, kur jeton nĂ« Bruklin me bashkĂ«shortin e tij, Adam Green - drejtor artistik i Teatrit âPlaywrights Horizonsâ - ai mbetet i distancuar nga rrjetet sociale.
Pranon se ka njerĂ«z nĂ« botĂ« qĂ« kanĂ« njĂ« marrĂ«dhĂ«nie pa konflikte me teknologjinĂ«, âqĂ« nuk vuajnĂ« pĂ«r ndjesinĂ« qĂ« kishte truri i tyre nĂ« vitin 1995,â ka thĂ«nĂ« ai. Ai nuk Ă«shtĂ« njĂ« prej tyre. Ka mall pĂ«r kohĂ«n kur mund tĂ« lexonte njĂ« libĂ«r pa ndier nevojĂ«n pĂ«r tĂ« kontrolluar rezultatet mĂ« tĂ« fundit tĂ« tenisit. Ajo kohĂ« ka ikur.
âUnĂ« jam defekti, jo teknologjia,â ka thĂ«nĂ« ai. âPaaftĂ«sia ime pĂ«r tĂ« thĂ«nĂ« jo, sjellja ime e varĂ«sisĂ«.â
Ai Ă«shtĂ« i ndjeshĂ«m ndaj kĂ«saj varĂ«sie, tĂ« paktĂ«n sa i pĂ«rket shkrimit. Si pĂ«rfaqĂ«sues i fundit i brezit X, ai ka pĂ«rjetuar kalimin nga epoka analoge nĂ« atĂ« digjitale. Duke studiuar gjuhĂ«n angleze nĂ« Stenford nĂ« vitet â90 tĂ« shekullit XX, ai kishte, sipas tij, ânjĂ« vend nĂ« rreshtin e parĂ« pĂ«r tĂ« kuptuar se kjo do tĂ« ishte bota e ardhshme dhe se po filloja njĂ« karrierĂ« nĂ« njĂ« fushĂ« gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« vjetruar.â
Mahnitja e tij ka të bëjë me sjelljen njerëzore që ndihmohet dhe pengohet nga pajisjet që kemi në duar - ato që ekzistojnë tani dhe ato që ai vetëm i imagjinon.
âNdjehet si diçka fantastike, por gjithçka Ă«shtĂ« brenda mundĂ«sive,â ka thĂ«nĂ« Anne Kauffman, regjisorja e Marxhori Prajmit, qĂ« ka punuar me Harrisonin pĂ«r gati 20 vjet. âAi gjithmonĂ« merret me tĂ« tashmen, me realitetin, nĂ« njĂ« botĂ« tjetĂ«r fantastike me tĂ« cilĂ«n ai e krahason.â
Kjo pĂ«rplasje mes analoges dhe digjitales u shfaq pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« dramĂ«n e Harrisonit tĂ« vitit 2010, Futura, njĂ« triler ku materiali i shtypur ishte pothuajse i ndaluar. KĂ«to ide u zhvilluan mĂ« tej nĂ« Maple and Vine, njĂ« dramĂ« e vitit 2011 pĂ«r njĂ« dyshe tĂ« martuar e tĂ« zhgĂ«njyer qĂ« braktisin jetĂ«n moderne pĂ«r tĂ« jetuar nĂ« njĂ« komunitet ku Ă«shtĂ« gjithmonĂ« viti 1955. Siç shpjegon njĂ« personazh: âKufizimet janĂ« lehtĂ«sim.â
Ka më pak lehtësim në The Antiquities, që pati premierën më herët këtë vit në Playwrights Horizons - që prej kohësh është shtëpia e Harrisonit. Një seri skenash të shkurtra për përqafimin dhe dorëzimin e njerëzimit ndaj teknologjisë fillojnë në shekullin XIX me emrat si Mary Shelley, dhe përfundojnë shumë më vonë kur qeniet post-njerëzore kanë krijuar Muzeun e Antikiteteve të Njeriut të Fundit, duke ngritur kasetat Betamax dhe shishet e shamposë në statusin e relikteve.
âJanĂ« proteza, nĂ« njĂ« farĂ« mĂ«nyre,â shpjegon njĂ« udhĂ«rrĂ«fyes me inteligjencĂ« artificiale, âtĂ« destinuara pĂ«r ta bĂ«rĂ« zotĂ«ruesin mĂ« tĂ« fuqishĂ«m, mĂ« inteligjent, mĂ« efikas, mĂ« tĂ« pavdekshĂ«m. MĂ« tĂ« ngjashĂ«m me ne.â
Kur Harrisoni shkroi dramën në vitin 2012, disa momente dukeshin të çuditshme - si një skenë ku një shkrimtare shqetësohej se së shpejti do të zëvendësohej nga IA-ja. Jo shumë kohë më vonë, Harrisoni, i cili shkruan edhe për televizion, u gjend në mesin e protestuesve të Shoqatës së Skenaristëve [Writers Guild] - në vitin 2023, duke bërë grevë për mbrojtje të shkrimit të skenarëve nga IA-ja. Ky nuk është shembulli i vetëm i parashikimit të tij. Maple and Vine dukej se parashikonte lëvizjen për gruan tradicionale [tradwife] dhe, ndonëse materiali i shtypur ende nuk është ndaluar, lëvizja drejt digjitalizimit, si në Futura, është rritur.
Kur Harrisoni filloi Marxhori Prajmin, ideja që një person mund të bisedonte me një simulacë të një të ndjeri dukej gjithashtu spekulative. Ai sapo kishte lexuar një libër mbi Testin e Turingut, një sfidë ku një njeri përpiqet të kuptojë nëse personi me të cilin po flet është njeri apo makinë. Ai vendosi të bashkëpunonte me një çetbot, duke ia lënë audiencës të dallonte kush kishte shkruar çfarë. Por, çetbotët e qasshëm në vitin 2012 ishin mjaft primitivë - dramaturgë të dobët. Harrisoni e braktisi atë ide, duke zgjedhur në vend të saj një dramë familjare me një skenë të vetme për një grua, Marxhorinë; vajzën dhe dhëndrin e saj; dhe një version çetboti të bashkëshortit të saj.
Kauffmani, qĂ« bĂ«ri regjinĂ« pĂ«r shfaqjen nĂ« Los Anxhelos, kishte humbur sĂ« fundmi nĂ«nĂ«n e saj. âIsha shumĂ« e tĂ«rhequr nga ideja e vazhdimit tĂ« njĂ« bisede pĂ«rtej vdekjes,â tha ajo. Ajo u prek dhe u magjeps nga pĂ«rmasat e imagjinatĂ«s sĂ« Harrisonit, diçka qĂ« nĂ« atĂ« kohĂ« ishte qasje radikale.
Squibb, e cila e kishte parĂ« dramĂ«n kur debutoi, nuk ndjeu se e kishte kuptuar plotĂ«sisht. âMendoj se thjesht nuk ishim gati pĂ«r tĂ«,â tha ajo. Por, kur iu dĂ«rgua skenari mĂ« 2025, pasi çetbotĂ«t ishin bĂ«rĂ« pjesĂ« e jetĂ«s sĂ« pĂ«rditshme, ajo ndjeu se ishte e pĂ«rgatitur. Bota kishte arritur dramĂ«n.
NĂ« Broduej, Squibb luan MarxhorinĂ« dhe mĂ« vonĂ« edhe versionin Marxhori Prajm. Ajo i konsideron si njĂ« rol tĂ« vetĂ«m, ndonĂ«se vĂ«ren se boti Ă«shtĂ« ndryshe nga Marxhoria e vĂ«rtetĂ«. Prajmi Ă«shtĂ« mĂ« i ngurtĂ«, mĂ« formal. âQĂ«llimi i tyre Ă«shtĂ« gjithmonĂ« tĂ« tĂ« kĂ«naqĂ«,â tha ajo.
NjĂ« dramĂ« mĂ« e thjeshtĂ« do ta kishte trajtuar kĂ«tĂ« qĂ«llim si diçka tĂ« keqe ose thjesht tĂ« frikshme. Marxhori Prajm e sheh si diçka mĂ« melankolike - si njĂ« vektor tĂ« pĂ«rkatĂ«sisĂ« sĂ« pabarabartĂ«. âKa diçka atje qĂ« flet pĂ«r ballafaqimin me humbjen e pashmangshme, si kusht themelor njerĂ«zor,â ka thĂ«nĂ« dramaturgia Sarah Lunnie, qĂ« shpesh punon me Harrisonin. âDhe, çfarĂ« Ă«shtĂ« joshĂ«se te ideja pĂ«r tĂ« mos pasur humbje.â
Prajmët janë pothuajse aq njerëzorë sa për të lehtësuar humbjen e një të dashuri. Por, në qetësinë dhe gëzimin e tyre, nuk janë zëvendësues i vërtetë për njerëzoren.
âAsgjĂ« nuk Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« pĂ«r njĂ« çetbot,â thotĂ« Harrisoni. âNuk pĂ«rballet me gjĂ«ra, nuk mendon çfarĂ« Ă«shtĂ« e drejtĂ«. ĂshtĂ« i çliruar nga kjo - dhe kjo Ă«shtĂ« gjithashtu njĂ« mungesĂ« morale.â
Kjo mungesĂ« ka gjasa tĂ« qĂ«ndrojĂ«. NĂ« dramĂ«, versioni Prajm i bashkĂ«shortit tĂ« Marxhories, Uolter (Chris Lowell), vĂ«ren se vajza e tyre, e cila nuk i pĂ«lqen PrajmĂ«t, ka frikĂ« nga e ardhmja. âEpo, kjo nuk Ă«shtĂ« gjĂ« e mirĂ«,â thotĂ« Marxhori. âDo tĂ« kthehem shpejt, mĂ« mirĂ« tĂ« jemi miqĂ«sorĂ« me tĂ«.â
VĂ«rtet, teknologjia qĂ« dukej aq larg mĂ« 2014 ka mbĂ«rritur tashmĂ« - e aftĂ« tĂ« sigurojĂ« audio dhe video tĂ« besueshme (nĂ«se jo ende holograme) tĂ« çdo personi tĂ« gjallĂ«. Squibb beson se nuk mund tĂ« riprodhojĂ« emocionin e vĂ«rtetĂ« njerĂ«zor - tĂ« paktĂ«n ende jo. âNjĂ« aktor njerĂ«zor shfaq njĂ« gamĂ« tĂ« gjerĂ« emocionesh, shumĂ« tĂ« sinqerta dhe tĂ« vĂ«rteta,â tha ajo. âIA-ja nuk mund ta bĂ«jĂ« kĂ«tĂ«.â
Dhe, IA-ja ende nuk mund të mbërthejë cilësinë kërkuese dhe të dhimbshme të shkrimit të Harrisonit - magjepsjen e tij me vdekjen dhe me artefaktet që mund të mbijetojnë pas saj.
âKa njĂ« trishtim tĂ« vĂ«rtetĂ« nĂ« punĂ«n e tij, por njĂ«kohĂ«sisht njĂ« mrekulli dhe vlerĂ«sim pĂ«r atĂ« çfarĂ« Ă«shtĂ« e pazĂ«vendĂ«sueshme, unike dhe qĂ« po kalon pĂ«rpara nesh vetĂ«m tani - pĂ«r tâu mos u rikuperuar kurrĂ«,â ka thĂ«nĂ« Lunnie. âAi e do jetĂ«n, dhe Ă«shtĂ« i vetĂ«dijshĂ«m gjatĂ« gjithĂ« kohĂ«s se do tĂ« humbasĂ« atĂ« qĂ« do dhe se edhe vetĂ« do tĂ« humbasĂ«.â
Harrisoni e sheh njĂ« kohĂ« kur njerĂ«zimi do tĂ« jetĂ« nĂ« retrovizor. âNuk do tĂ« jemi pĂ«rherĂ« kĂ«tu - ne njerĂ«zit - dhe do tĂ« zhdukemi pak mĂ« shpejt sesa mendoja kur isha fĂ«mijĂ«,â tha ai. Sigurisht, ky Ă«shtĂ« lajm i keq pĂ«r njerĂ«zit. Por, Harrisoni Ă«shtĂ« kureshtar, nĂ« skenĂ« dhe jashtĂ« saj, pĂ«r atĂ« qĂ« IA-ja do tĂ« krijojĂ«. Dhe, pĂ«rveç kĂ«saj, e ardhmja Ă«shtĂ« gjithmonĂ« nĂ« ardhje - mĂ« mirĂ« tĂ« jemi miqĂ«sorĂ« me tĂ«.
âTĂ« gjithĂ« kishin frikĂ« nga telefoni, tĂ« gjithĂ« kishin frikĂ« nga televizori,â ka thĂ«nĂ« Harrisoni. âThjesht, gjĂ«rat do tĂ« ecin pĂ«rpara. Dhe, ne do tĂ« pĂ«rshtatemi.â /Telegrafi/
Paul Mescal dhe Jessie Buckley interpretojnĂ« Uilliam dhe Agnes Shekspirin nĂ« filmin âHamnetâ (Burimi: Alamy)
Ky vizatim në formë portreti nga viti 1708, është imazhi i vetëm i mbijetuar që mund të paraqesë gruan Anne Hathaway - ose Agnes, siç quhet në film.(Burimi: Getty Images)
Ilustrim i shekulli XIX: Shekspirit duke recituar âHamletinâ pĂ«r familjen e tij, me gruan ulur nĂ« karrige djathtas dhe djalin e tij, Hamnet, pas tij nĂ« tĂ« majtĂ«(Burimi: Alamy)
Kulmi emocional i filmit âHamnetâ ndodh kur Agnesa udhĂ«ton drejt LondrĂ«s pĂ«r tĂ« parĂ« vetĂ« Hamletin(Burimi: Alamy)
