Leon Weintraub edhe sot e kujton shumĂ« mirĂ« atĂ« ditĂ«, kur nazistĂ«t mĂ« 9 shtator 1939 marshuan nĂ« qytetin e tij Lozh nĂ« Poloni: âErdhĂ«n kolona qĂ« dukej sikur nuk kishin tĂ« mbaruar me ushtarĂ« tĂ« rinj shtatlartĂ« e tĂ« shĂ«ndetshĂ«m tĂ« veshur me uniformat ngjyrĂ« jeshile tĂ« Wehrmachtit. Kur mendoj tingullin e trokitjes sĂ« çizmeve nĂ« kalldrĂ«m mĂ« rrĂ«nqethet trupi edhe sotâ, tregon ai pĂ«r DW. âAta rrezatonin aq shumĂ« pushtet. Ata mund tĂ« shkatĂ«rronin gjithçka qĂ« u pengonte rrugĂ«n.â
Asokohe ai ishte 13 vjeç dhe as qĂ« ia merrte mendja, se çfarĂ« mizorie do tĂ« pĂ«rjetonte. BashkĂ« me motrat dhe nĂ«nĂ«n e tij, qĂ« menaxhonte njĂ« lavanteri, ai jetonte nĂ« njĂ« lagje tĂ« varfĂ«r tĂ« qytetit. Babai i kishte vdekur, kur ai kishte qenĂ« njĂ« vjeç e gjysmĂ«. Familja e vogĂ«l qendronte e lidhur fort. Leoni ishte njĂ« djalĂ« inteligjent. âLibrat dhe filmat ishin pĂ«r mua si njĂ« dritare, prej nga shihja botĂ«nâ, thotĂ« ai. FalĂ« njĂ« burse ai arrin tĂ« shkojĂ« nĂ« gjimnaz.
I izoluar në geto
Por ai nuk mundi ta vazhdojë rrugën e shkollës. Në shkurt 1940 ai dhe familja e tij zhvendosen me detyrim në geton Litzmannstadt- këtë emër i kishin vënë gjermanët qytetit Lozh. Rreth 160.000 hebreje dhe hebrenj u vendosën në këtë geto, kush tentonte të arratisej e qëllonin. Njerëzit i futën në punë të detyruar. Leoni punonte në një punishte elektriku në sektorin e metaleve. Këshilli hebre u pati thënë, se kush qe i dobishëm për nazistët kishte shanse më të mira për të mbijetuar. (Këshillat hebreje ishin vendosur prej nacionalsocialistëve në territoret e pushtuara për të administruar bashkësinë hebreje dhe për të vepruar si ndërmjetësues midis tyre dhe pushtuesve gjermanë. Shën. red.)

Por nĂ« geto shumĂ« vetĂ« gjetĂ«n vdekjen prej epidemive dhe urisĂ«.âFjala uri ka njĂ« vend tĂ« veçantĂ« nĂ« vokabularin e trurit timâ, thotĂ« Weintraub. Sot uri mund tĂ« thuash, kur nuk ke ngrĂ«nĂ« drekĂ«, por kjo nuk Ă«shtĂ« nĂ« fakt uri, Ă«shtĂ« thjeshtĂ« njĂ« oreks i shtuar. UnĂ« kam vuajtur pesĂ« vjet, shtatĂ« muaj dhe tri javĂ«, me njĂ« pĂ«rjashtim tĂ« vetĂ«m, nga uria. Nuk mund tĂ« flija nga dhimbja e presionit nĂ« stomak dhe po me kĂ«tĂ« dhimbje ngrihesha nĂ« mĂ«ngjes. I vetmi mendim qĂ« kisha ishte, se si tĂ« gjeja diçka pĂ«r tĂ« ngrĂ«nĂ«, qĂ« tĂ« mbushja stomakun.â
Transporti në Auzhvic-Birkenau
NĂ« verĂ«n e vitit 1944 getoja shpĂ«rbĂ«het. Presidenti i qeverisĂ« rajonale, Friedrich Ăbelhöhe, mĂ« 1939 u kishte dĂ«rguar njĂ« letĂ«r krerĂ«ve nazistĂ«, ku shkruante: âKrijimi i getos vetĂ«kuptohet qĂ« Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« masĂ« e pĂ«rkohshme. Se kur dhe nĂ« çfarĂ« mĂ«nyre do tĂ« spastrohet getoja e hebrenjve nĂ« Lozh, kĂ«tĂ« tĂ« drejtĂ« ia rezervoj vetes pĂ«r ta vendosur. QĂ«llimi final duhet tĂ« jetĂ« nĂ« çdo rast, qĂ« ne ta djegim plotĂ«sisht kĂ«tĂ« çiban murtaje.â

Banoreve dhe banorĂ«ve tĂ« getos u premtohej nĂ« mĂ«nyrĂ« cinike, se do tâi dĂ«rgonin diku tjetĂ«r, ku mund tĂ« punonin pĂ«r âtĂ« mirĂ«n e Rajhut tĂ« TretĂ«â.
Leon Weintraub, ashtu si shumĂ« tĂ« tjerĂ«, deportohet nĂ« kampin e shfarosjes Auzhvic-Birkenau. Kjo ishte thjesht njĂ« geto tjetĂ«r, pretendonin nazistĂ«t. âPor pastaj erdhi njĂ« tren mallrash, mĂ« shumĂ« i destinuar pĂ«r transportin e bagĂ«tive se sa pĂ«r njerĂ«zâ, tregon ai. âNe na ngjeshĂ«n nĂ«pĂ«r vagonĂ«, aq ngushtĂ«, se mund tĂ« qendronim vetĂ«m nĂ« kĂ«mbĂ«. Dyert u mbyllĂ«n me shul, nuk kishte ushqim e as ujĂ«. Binte nata, zbardhte dita, e pĂ«rsĂ«ri vinte nata.â Era e kovĂ«s pĂ«r nevojat personale kutĂ«rbonte.
Dikur dyert u hapĂ«n, dikush ulĂ«riti: âDilni, dilni.â Ai ende nuk e kishte tĂ« qartĂ«, se ku i kishin sjellĂ« nazistĂ«t njerĂ«zitâ, tregon Weintraub. Ai i kishte thirrur nĂ«nĂ«s: âShihemi aty brenda.â Por shpejt e kuptoi, se ata nuk kishin mbĂ«rritur nĂ« njĂ« geto tjetĂ«r. Ai pa, se telat me gjemba qĂ« rrethonin zonĂ«n ishin me elektricitet. NĂ« tĂ« ashtuquajturin âSeleksionimâ pĂ«rpara binarit famĂ«keq 18 vjeçari pa pĂ«r herĂ« tĂ« fundit nĂ«nĂ«n e tij. SS-vendosnin, se kush lejohej tĂ« jetonte dhe kush jo: âGishti i madh drejtuar djathtas, nĂ«nkuptonte i paaftĂ« pĂ«r punĂ«, gishti i madh drejtuar majtas, shtyrje e vdekjesâ, thotĂ« Weintraub. NĂ«na e tij vdes po atĂ« ditĂ« nĂ« dhomĂ«n e gazit.

PĂ«r 18-vjeçarin Leon nisi kalvari i vuajtjes. âFilloi procedura e dehumanizimitâ, kujton ai. NjerĂ«zit u zhveshĂ«n, i futĂ«n nĂ« dush, iu prenĂ« flokĂ«t dhe u dezinfektuan. âNa zhveshĂ«n nga gjithçka e vullnetit njerĂ«zor. Ata na drejtonin dhe ne sâna mbeti gjĂ« tjetĂ«r veçse tĂ« zbatonim urdhĂ«rat.â
Duke i shpëtuar dhomës së gazit
Kur Leon Weintraub mendon Auzhvicin, atij i kujtohet sĂ« pari era e mishit tĂ« djegur. Por atĂ«herĂ«, ai nuk e kishte idenĂ«, qĂ« tymi i zi nga oxhaqet e larta, vinte prej njerĂ«zve tĂ« djegur. Ai ndihej i vetmuar, nuk njihte askĂ«nd. âPor unĂ« u mbylla nĂ« vetvehte, njĂ« qendrim vetĂ«mbrojtĂ«s pĂ«r tĂ« mos lejuar qĂ« e keqja tĂ« hynte brenda meje. NĂ« rast tĂ« kundĂ«rt nuk do ta kisha pĂ«rballuar.â
Ai mbijetoi fare rastĂ«sisht prej kampit tĂ« shfarrosjes. TĂ« burgosurit e rinj tĂ« bllokut 10, ku ai qe strehuar, drejtoria e kampit i kishte planifikuar pĂ«r nĂ« dhomĂ«n e gazit. NĂ« njĂ« çast kur aty pranĂ« nuk ndodhej asnjĂ« roje, Weintraub u pĂ«rzie me njĂ« grup tĂ« burgosurish tĂ« zhveshur, tĂ« cilĂ«t do tĂ« dĂ«rgoheshin nĂ« kampin GroĂ-Rosen. Atyre u ishte vendosur numri me tatuazh. âPor kur na dĂ«rguan nĂ« dhomat e veshjes, pata fat, sepse nuk mĂ« kontrolluan, nĂ« rast tĂ« kundĂ«rt do tĂ« mĂ« kishin vrarĂ«.â

Fotografia e fundit, që ai merr me vehte nga Auzhvici, është kufoma e një gruaje, që është e varur në gardhin me elektricitet. Ajo kishte bërë vetëvrasje.
Martirizimi dhe arratisja
Stacionet e tĂ« riut Leon janĂ« kampi i pĂ«rqendrimit GroĂ-Rosen, Flossenburg dhe Natzveiler-Struthof. Imazhet e mizorive janĂ« ngulur thellĂ« nĂ« memorjen e tij: Godtije brutale arbitrarisht, qĂ« u jepen tĂ« burgosurve duke kaluar, poshtĂ«rime dhe varje e tĂ« burgosurve. âSa herĂ« qĂ« vij nĂ« Flossenburg, mĂ« dridhen kĂ«mbĂ«tâ, tregon ai pĂ«r DW. âUnĂ« shtangem pĂ«r pak sekonda, sepse e shoh sĂ«rish vehten nĂ« dimĂ«r, nĂ« kĂ«tĂ« erĂ« tĂ« ftohtĂ«. E gjithĂ« turma e njerĂ«zve lĂ«viz nĂ« sheshin e apelit. Ky Ă«shtĂ« njĂ« imazh apokaliptik.â
Pak para fundit tĂ« luftĂ«s Leon Weintraub me tĂ« burgosur tĂ« tjerĂ« i hipin nĂ« njĂ« tren, qĂ« do ta zhysnin nĂ« liqenin Bodensee. Por kjo nuk ndodhi: Lokomotiva u qĂ«llua nga njĂ« bombardues francez, treni ndaloi, Leoni arriti tĂ« arratiset. Dikur ai u gjend pĂ«rballĂ« njĂ« ushtari francez dhe e kuptoi, qĂ« ky qe fundi i martirizimit tĂ« tij. NĂ« kĂ«tĂ« kohĂ« ai ishte 19 vjeç dhe peshonte vetĂ«m 35 kg. dhe i sĂ«murĂ« nga ethet e tifos. Ai jeton, por vuan pĂ«r familjen e humbur â derisa rastĂ«sisht mĂ«son, qĂ« tri motrat e tij kanĂ« mbijetuar nĂ« kampin e pĂ«rqendrimit Bergen-Belzen. âNĂ« kĂ«tĂ« moment u bĂ«ra njeri. Ky ishte fillimi i rrugĂ«s sĂ« kthimit nĂ« jetĂ«â, thotĂ« ai./DW