Pas pesĂ« thirrjeve radhazi dhe uljes me 5% tĂ« pjesĂ«s sĂ« kĂ«rkuar nga shteti, projekti âLift Towerâ Ă«shtĂ« tĂ«rhequr sĂ«rish pa oferta reale. Godina qĂ« parashikohet tĂ« zhvillohet nga privati kundrejt ndĂ«rtimit edhe tĂ« mjediseve tĂ« reja tĂ« KadastrĂ«s dhe AgjencisĂ« sĂ« ShpronĂ«simeve.
NjĂ« dĂ«shtim i pĂ«rsĂ«ritur ky qĂ« nuk mund tĂ« lexohet mĂ« si rastĂ«si apo si âmungesĂ« interesiâ, por si simptomĂ« e njĂ« qasjeje mĂ« tĂ« thellĂ« tĂ« sektorit tĂ« ndĂ«rtimit nĂ« marrĂ«dhĂ«nie me qeverinĂ«.
Në heshtje, pa një komunikim publik me shpjegime shteruese, Korporata e Investimeve Shqiptare ka anuluar procedurën e pestë. Ky anulim vjen pasi edhe pas shtyrjes së afateve nuk u paraqit asnjë ofertë.
Në vitin 2025 pati sinjale interesi. Kompani si DK Construction, në bashkëpunim me One Corp dhe Edil AL IT, hynë në fazën paraprake, por procesi u ndërpre pasi nuk u konkretizua asnjë ofertë.
Gati dy vite nga thirrja e parĂ«, nĂ«ntor 2024, projekti âLift Towerâ dhe ai pĂ«r KadastrĂ«n dhe AgjencinĂ« e ShpronĂ«simeve mbeten nĂ« vendnumĂ«ro.
Kulla 39-katëshe me 7 kate parkimi nëntokë nuk ka gjetur zhvillues dhe ngërçi nuk duket se nuk qëndron realisht te mungesa e ofertave se sa te modeli dhe qasja që po shfaq tregu.
Problemi i kullĂ«s, modelit apo njĂ« âlojeâ nĂ« grup e sektorit?
Në shumicën e thirrjeve që Korporata ka ofruar ndërtim kullash në Tiranë, ka pasur oferta konkrete, përveç rastit të Lift Tower.
Citizens.al/Projekti i Civic Land Center ku do të vendosen zyrat e Kadastrës.
NĂ« pĂ«rpjekjen e fundit, pĂ«r ta bĂ«rĂ« projektin âtĂ«rheqĂ«s,â Korporata uli pjesĂ«n qĂ« do tâi takonte shtetit pas pĂ«rfundimit tĂ« ndĂ«rtimit, nga 45% nĂ« 40% tĂ« sipĂ«rfaqes sĂ« objektit. NjĂ« sinjal i qartĂ« ky i njĂ« dorĂ«zimi, apo lĂ«shimi, tĂ« KorporatĂ«s ndaj kĂ«rkesave tĂ« tregut.
Në logjikën e ndjekur, kjo duhet të kishte prodhuar një reagim, por në praktikë, nuk solli asgjë.
NĂ« kĂ«tĂ« paradoks, ose projekti Ă«shtĂ« i paqĂ«ndrueshĂ«m ekonomikisht, ose tregu po refuzon tĂ« hyjĂ« nĂ« kĂ«to kushte â me vetĂ«dije.
NĂ« tĂ« dy rastet, problemi nuk duket teknik, por strukturor, pasi nĂ«se rastit tĂ« thirrjeve pĂ«r âLift Tower,â i fusim edhe thirrjet e anuluara pĂ«r stadiumet nĂ« Korçë, VlorĂ« dhe DurrĂ«s lind njĂ« dyshim mĂ« i fortĂ«: a po i bojkoton me kast sektori i ndĂ«rtimit kĂ«to gara?
NjĂ« lexim i mundshĂ«m i kĂ«saj situate Ă«shtĂ« se zhvilluesit privatĂ« po ndjekin njĂ« strategji tĂ« heshtur presioni duke mos paraqitur oferta, me pritshmĂ«rinĂ« se Korporata do tĂ« vijojĂ« tâi ulĂ« gradualisht kĂ«rkesat pĂ«r pjesĂ«t qĂ« do tĂ« marrĂ« si hapĂ«sira publike nga projektet.
Nëse kjo hipotezë qëndron, atëherë kemi të bëjmë me një deformim serioz të mekanizmit të partneritetit publik-privat aq shumë të mbrojtur nga qeveria si zgjidhja e duhur për të zhvilluar këto prona.
Në vend që shteti të negociojë nga pozita rregullatore, ai po shtyhet drejt një loje të kontrolluar nga sektori për të bërë koncesione gjithnjë e më të mëdha.
Në rastin e stadiumeve, për ndërtimin e projektit të stadiumit të Korçës, kërkesa e Korporatës ka zbritur në 38%, dhe sërish nuk ka pasur oferta.
Korporata e Investimeve Shqiptare u konceptua si njĂ« instrument pĂ«r tĂ« aktivizuar asetet publike dhe pĂ«r tĂ« krijuar partneritete strategjike me sektorin privat. Por rasti i âLift Towerâ dhe thirrjeve tĂ« tjera tĂ« dĂ«shtuara sugjeron tĂ« kundĂ«rtĂ«n, Korporata nuk ka njĂ« âPlan Bâ.
Projektet duket se nuk janĂ« tĂ« kalibruara me realitetin e tregut, struktura e riskut mbetet e paqartĂ«, procesi i ofertimit nuk po prodhon konkurrencĂ« reale dhe publiku duket se nuk ka garanci pĂ«r sipĂ«rfaqet qĂ« do tĂ« marrĂ« nĂ« kĂ«mbim, tĂ« cilat duket se po kthehen plaçka e radhĂ«s pĂ«r tâiu falur privatĂ«ve.
Në vend që të funksionojë si ndërmjetës efektiv, Korporata po shfaqet si një aktor që ndjek tregun, dhe jo e kundërta, që ta orientojë atë.
Nëse projekti rikthehet për herë të gjashtë (apo të shtatë), pyetja nuk do të jetë më nëse do të ketë oferta, por sa do të jetë ulur pjesa që kërkon shteti.
Dhe ky do tĂ« jetĂ« thelbi i problemit, i cili zor se do tĂ« fshihet mĂ«. Sepse nĂ« kĂ«tĂ« pikĂ«, âLift Towerâ nuk Ă«shtĂ« mĂ« thjesht njĂ« kullĂ« qĂ« nuk ndĂ«rtohet, por njĂ« tregues i mĂ«nyrĂ«s sesi qeveria po negocion pronat publike.
Dokumente tĂ« siguruara nga Citizens.al tregojnĂ« se projekti i âParkut tĂ« Besimitâ nĂ« PetrelĂ«, i prezantuar publikisht si njĂ« hapĂ«sirĂ« publike qĂ« do tĂ« mishĂ«rojĂ« harmoninĂ« fetare nĂ« ShqipĂ«ri, lidhet drejtpĂ«rdrejt me njĂ« territor qĂ« pĂ«rfshin njĂ« monument kulture tĂ« kategorisĂ« sĂ« parĂ«: muret e qytetit antik tĂ« Persqopit.
Projekti u shpall fitues në tetor 2025 nga konkursi i çuar përpara prej Bashkisë Tiranë, Ministrisë së Turizmit, Korporatës së Investimeve Shqiptare (KISH), Agjencisë Kombëtare të Planifikimit të Territorit (AKPT) dhe Agjencisë së Zhvillimit të Territorit (AZHT). Por procedurat për shqyrtimin e ndërhyrjeve në këtë zonë nuk rezultojnë të kenë nisur ende.
Ky kontrast mes promovimit publik të projektit dhe fazës në të cilën ai ndodhet në koordinimin me institucionet e trashëgimisë kulturore lë vend për diskutim se si është konceptuar dhe planifikuar zhvillimi i këtij projekti.
ĂfarĂ« thonĂ« institucionet e kulturĂ«s
Projekti i âParkut tĂ« Besimit,â konceptuar nga njĂ« grup arkitektĂ«sh tĂ« kryesuar nga Bjarke Ingels, parashikon kthimin nĂ« park publik tĂ« rreth 210,000mÂČ troje kodrinore (21% e tĂ« cilave private) tĂ« PetrelĂ«s.
Koncepti nuk pĂ«rfshinte aspekte teknike si koeficentĂ«t e shfrytĂ«zimit tĂ« truallit, volumetria e ndĂ«rtimeve dhe sipĂ«rfaqet e sakta. Por nga propozimi kuptohet se ai do tĂ« ketĂ« 10 struktura kryesore (1 muze dhe 9 pavijone fetare), tĂ« cilat do tĂ« shoqĂ«rohen me gjelbĂ«rim, shtigje tĂ« reja, struktura akomoduese, bare, restorante dhe njĂ« hotel.Â
Sipas preventivit paraprak, e gjitha do të kërkojë rreth 23.5 milionë euro investim. Nuk është e qartë se çfarë formule do të përdoret për zhvillimin e këtij projekti, por me gjasë do të jetë një tjetër thirrje nga Korporata për partneritet publik-privat.
Megjithatë, vlen të theksohet se projekti zhvillohet në perimetrin e mbrojtur të rrënojave të qytetit antik të Persqopit, një vendbanim i hershëm që ngrihet mbi kodra.
Renderë të propozimit të BIG për Parkun e Besimit/Citizens.al
Studiues tĂ« ndryshĂ«m e kanĂ« lidhur Persqopin me njĂ« vendbanim tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m tĂ« periudhĂ«s ilire dhe helene, ndĂ«rsa mbetjet arkeologjike tĂ« zonĂ«s pĂ«rfshijnĂ« struktura mbrojtĂ«se dhe njĂ« varr monumental.Â
Për shkak të vlerës historike, ky sit është vendosur në listat e monumenteve të kulturës së shtetit shqiptar që prej vitit 1948.
Sipas dokumenteve zyrtare, âMuret antike dhe varri i Persqopitâ gĂ«zojnĂ« statusin e Monumentit tĂ« KulturĂ«s sĂ« KategorisĂ« sĂ« ParĂ«, njĂ« nga nivelet mĂ« tĂ« larta tĂ« mbrojtjes nĂ« legjislacionin shqiptar pĂ«r trashĂ«giminĂ« kulturore.Â
Për këtë monument, në vitin 2015 është përcaktuar gjithashtu edhe një zonë mbrojtëse, ku ndërhyrjet zhvillimore janë të kufizuara sipas një rregulloreje të posaçme.
ĂfarĂ« tregojnĂ« dokumentet
Instituti KombĂ«tar i TrashĂ«gimisĂ« Kulturore (IKTK) ka konfirmuar pĂ«r Citizens.al se projekti âParku i Besimitâ Ă«shtĂ« pĂ«rmendur nĂ« komunikimet institucionale nĂ« prill tĂ« vitit 2025.
Sipas dokumenteve, AKPT i është drejtuar IKTK-së me një kërkesë për informacion lidhur me zonën e mbrojtur të Persqopit në kuadër të këtij projekti: kërkesa për informacion me Nr.662 mban datën 16 prill 2025.
Përmes saj AKPT kërkonte të dhëna mbi aktet ligjore që rregullojnë zonën, kufijtë dhe rregullat që duhen respektuar për ndërhyrje të mundshme zhvillimi pranë monumentit. Por ka një problem.
Kjo kërkesë është bërë rreth 4 javë pasi Korporata kishte hapur thirrjen për zhvillimin e zonës (21 mars 2025) duke lënë të kuptohet se për këtë thirrje nuk janë respektuar të gjitha hapat e nevojshme.
Paralelisht, mos-përfshirja në organizim të Ministrisë së Kulturës (Ministria e Ekonomisë, Kulturës dhe Inovacionit MEKI; ristrukturuar pas shtatorit 2025 në Ministrinë e Turizmit, Kulturës dhe Sportit MTKS) ngre pikëpyetje të tjera.
IKTK sqaroi për Citizens.al se Persqopi nuk klasifikohet si zonë arkeologjike, por si monument kulture i kategorisë së parë me perimetër të mbrojtur të përcaktuar me urdhër të ish-Ministres së Kulturës, Mirela Kumbaro Nr. 44 datë 2 shkurt 2015.
NjĂ« tjetĂ«r element i rĂ«ndĂ«sishĂ«m qĂ« ITKT dha nĂ« pĂ«rgjigjje ishte se deri mĂ« tani â pesĂ« muaj pas konkursit â nuk rezulton tĂ« jetĂ« paraqitur ndonjĂ« aplikim formal pĂ«r projektin pranĂ« sportelit unik tĂ« IKTK-sĂ«.
Një projekt publik pa projekt teknik
Legjislacioni shqiptar për trashëgiminë kulturore parashikon procedura të detajuara për çdo ndërhyrje në zonat e mbrojtura të monumenteve.
Në rastin e monumenteve të kategorisë së parë, çdo projekt që parashikon ndërhyrje në zonën e mbrotjur duhet të paraqitet me dokumentacion të plotë teknik dhe të shqyrtohet nga këshillat përkatës të trashëgimisë kulturore.
Varri monumental i Persqopit/KISH
Dokumentacioni përfshin, ndër të tjera, projektet arkitekturore, koordinatat gjeografike të ndërhyrjeve, studimet teknike dhe specifikimet edetajuara të punimeve. Në shumë raste kërkohet gjithashtu kryerja e survejimeve arkeologjike paraprake ose monitorimi arkeologjik gjatë punimeve.
Pa ndjekjen e këtyre procedurave, institucionet e trashëgimisë nuk mund të shqyrtojnë dhe miratojnë ndërhyrjet në zona të tilla.
Nga dokumentet e publikuara rezulton se, ndonëse projekti është prezantuar publikisht dhe është zhvilluar një konkurs ndërkombëtar për masterplanin, në institucionet përgjegjëse për trashëgiminë kulturore nuk është depozituar ende një projekt teknik për shqyrtim.
Kjo do të thotë se faza aktuale e projektit mbetet në nivel konceptual dhe nuk ka hyrë ende në procesin formal të autorizimit për ndërhyrje në zonën e mbrojtur të Persqopit.
Kjo krijon një diferencë të dukshme mes mënyrës se si projekti është komunikuar publikisht dhe fazës në të cilën ai ndodhet në procedurat institucionale.
âParku i Besimitâ u pĂ«rmend si projekt madhor nga kuratorja Vanessa Norwood, nĂ« intervistĂ«n me Kryeministrin Edi Rama, qĂ« pĂ«rgatiti pĂ«r gazetĂ«n e Institutit MbretĂ«ror tĂ« ArkitektĂ«ve Britanik (RIBA) me rastin e pĂ«rfshirjes sĂ« tij nĂ« listĂ«n e nderit pĂ«r vititn 2026.
Petrela është një nga zonat ku historia e hershme dhe zhvillimi urban i dekadave të fundit po ndërthuren gjithnjë e më shumë. Afërsia me Tiranën dhe potenciali turistik i zonës kanë nxitur interesin për projekte të reja zhvillimi.
Megjithatë, paralelisht këtyre ambicieve qëndron trashëgimia historike e ndjeshme, e cila kërkon studim dhe trajtim të kujdesshëm sipas procedurave që parashikon ligji.
Projekte si âParku i Besimitâ mund tĂ« sjellin vizitorĂ« dhe investime nĂ« zonĂ«, por mĂ«nyra se si ato ndĂ«rthuren me trashĂ«giminĂ« kulturore mbetet çështje qĂ« kĂ«rkon transparencĂ«, pĂ«rfshirjen e komunitetit lokal, vlerĂ«sim profesional dhe debat tĂ« hapur publik.
Patronazhi politik Ă«shtĂ« shndĂ«rruar nĂ« mekanizmin kryesor qĂ« po ushqen korrupsionin dhe po deformon qeverisjen nĂ« Ballkanin PerĂ«ndimor. Ky Ă«shtĂ« pĂ«rfundimi qendror i njĂ« raporti rajonal, i cili argumenton se skema e dikurshme ânjĂ« votĂ« pĂ«r vend puneâ, Ă«shtĂ« shndĂ«rruar nĂ« njĂ« sistem kompleks varĂ«sie dhe kontrollesh politike qĂ« ka kapur shtetet.
Raporti, i titulluar âPatronazhi politik, njĂ« katalizator pĂ«r korrupsionin dhe keqqeverisjen nĂ« Ballkanin PerĂ«ndimor,â vjen nĂ« njĂ« moment kur vendet e rajonit, pĂ«rfshirĂ« ShqipĂ«rinĂ«, janĂ« angazhuar nĂ« reforma anti-korrupsion nĂ« kuadĂ«r tĂ« proceseve tĂ« integrimit europian, por qĂ« po kanĂ« rezultate tĂ« kufizuara.
Analiza vjen nga âSoutheast European Leadership for Development and Integrityâ (SELDI) dhe sugjeron se arsyeja e kĂ«tij stanjacioni lidhet pikĂ«risht me rolin e patronazhit politik, i cili vazhdon tĂ« funksionojĂ« si njĂ« infrastrukturĂ« paralele pushteti.
SELDI Ă«shtĂ« njĂ« rrjet me mbi 30 organizata tĂ« shoqĂ«risĂ« civile nĂ« EvropĂ«n Juglindore, i cili prej mĂ« shumĂ« se dy dekadash monitoron korrupsionin dhe politikat e qeverisjes nĂ« rajon.Â
PĂ«rmes instrumenteve tĂ« standardizuara, si âCorruption Monitoring Systemâ dhe âState Capture Diagnostics,â ky rrjet ka ndĂ«rtuar njĂ« bazĂ« tĂ« dhĂ«nash mbi mĂ«nyrĂ«n si funksionojnĂ« institucionet dhe marrĂ«dhĂ«niet mes politikĂ«s dhe ekonomisĂ«.Â
Raporti i fundit përfaqëson një vazhdimësi të këtyre analizave, por me fokus të drejtpërdrejtë te patronazhi politik si faktor kyç.
NĂ« kĂ«tĂ« kontekst, patronazhi nuk trajtohet si njĂ« fenomen periferik, i kufizuar nĂ« nepotizĂ«m apo punĂ«sime partiake. Ai pĂ«rkufizohet si njĂ« sistem marrĂ«dhĂ«niesh ku burimet publike â nga vendet e punĂ«s te shĂ«rbimet, lejet e ndĂ«rtimit, licencat, tenderĂ«t, koncesionet dhe kontratat â shpĂ«rndahen jo mbi bazĂ«n e garĂ«s dhe meritokracisĂ« por âbindjes dhe besnikĂ«risĂ« politike.â
Kjo krijon njĂ« rrjet varĂ«sie, ku qytetarĂ«t dhe punonjĂ«sit e administratĂ«s lidhen me pushtetin jo pĂ«rmes marrĂ«dhĂ«nieve ligjore, por pĂ«rmes marrĂ«dhĂ«nieve informale. Raporti argumenton se pikĂ«risht ky sistem po e kthen korrupsionin nĂ« njĂ« praktikĂ« tĂ« organizuar dhe tĂ« qĂ«ndrueshme.Â
KĂ«shtu, nĂ« vend qĂ« tĂ« jetĂ« njĂ« devijim nga rregullat, korrupsioni po bĂ«het pjesĂ« e funksionimit tĂ« pĂ«rditshĂ«m tĂ« institucioneve. NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, âpatronazhi politikâ po shfaqet si âkatalizatorâ qĂ« lidh mes tyre abuzimin me burimet publike, kapjen e institucioneve dhe manipulimin e proceseve demokratike.
Në nivel rajonal, gjetjet e raportit tregojnë një model të përsëritur në të gjitha vendet e Ballkanit Perëndimor. Administrata publike rezulton e politizuar, me ndryshime të shpeshta në varësi të proceseve zgjedhore, ndërsa burimet shtetërore përdoren për të siguruar avantazh elektoral.
Skema e patronazhit dhe nivelet e tij në rajon/Seldi; Citizens.al
Institucionet e kontrollit, si auditimet, Kontrolli i LartĂ« i Shtetit, apo drejtĂ«sia, thuhet se mbeten tĂ« ekspozuara ndaj ndikimit politik, duke kufizuar efektivitetin e tyre. Por, njĂ« element thelbĂ«sor qĂ« vĂ« nĂ« pah raporti Ă«shtĂ« normalizimi i kĂ«tyre praktikave nĂ« perceptimin publik, çka e bĂ«n sistemin mĂ« tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m dhe mĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu goditur.
Brenda kĂ«saj panorame, ShqipĂ«ria paraqitet si njĂ« rast tipik i kĂ«tij modeli. Raporti evidenton se administrata publike nĂ« vend mbetet e lidhur ngushtĂ« me partitĂ« politike â partinĂ« nĂ« pushtet, â ndĂ«rsa rotacionet shoqĂ«rohen me zĂ«vendĂ«sime tĂ« gjera tĂ« stafit apo bordet drejtuese tĂ« kompanive shtetĂ«rore.
Kjo ka krijuar një strukturë ku karriera në sektorin publik varet më shumë nga lidhjet politike sesa nga meritokracia.
â[âŠ] skenar praktik Ă«shtĂ« manipulimi i proceseve tĂ« prokurimit: vendosja e kritereve tĂ« ngushta, pĂ«rjashtimi i operatorĂ«ve konkurrues ose pĂ«rdorimi i negociatave tĂ« drejtpĂ«rdrejta nĂ« favor tĂ« subjekteve tĂ« preferuara,â thuhet nĂ« raport.
âKĂ«to praktika zbatohen pĂ«rmes dokumentacionit teknik dhe procedurave qĂ« duken tĂ« ligjshme, por qĂ« nĂ« thelb synojnĂ« tĂ« zvogĂ«lojnĂ« konkurrencĂ«n dhe tĂ« favorizojnĂ« fituesit e lidhur politikisht,â vijon raporti.
Por, një nga aspektet më të ndjeshme lidhet me proceset zgjedhore. Përdorimi i burimeve shtetërore për mobilizim elektoral dhe presioni, shpesh indirekt, mbi punonjësit publikë për të mbështetur forca të caktuara politike, identifikohen si praktika që deformojnë edhe sistemin demokratik.
Në këtë mënyrë, patronazhi nuk shërben vetëm për shpërndarje përfitimesh, por edhe për mbajtjen dhe riprodhimin e pushtetit politik.
Po ashtu, raporti sugjeron se institucionet e pavarura në Shqipëri mbeten të brishta përballë ndikimit politik. Edhe pse në letër ekzistojnë mekanizma kontrolli, në praktikë autonomia e tyre kufizohet nga ndërhyrjet dhe presionet politike. Kjo situatë krijon një hendek të dukshëm mes kuadrit ligjor dhe zbatimit real.
Një nga gjetjet më të forta të raportit është dimensioni social i fenomenit. Në Shqipëri, si në pjesën tjetër të rajonit, patronazhi shpesh perceptohet si një mënyrë e zakonshme për të siguruar akses në shërbime apo mundësi punësimi. Kjo e bën sistemin vetë-riprodhues, pasi qytetarët, përballë mungesës së besimit te institucionet, i drejtohen rrjeteve informale si zgjidhje praktike.
Në krahasim me vendet e tjera të rajonit, raporti sugjeron se Shqipëria ndan të njëjtat karakteristika strukturore, por me një theks të veçantë te lidhja e patronazhit me ciklet elektorale.
Kjo e bĂ«n sistemin mĂ« dinamik, por jo mĂ« pak tĂ« rrĂ«njosur. NĂ« vende si Serbia apo Mali i Zi, patronazhi paraqitet mĂ« i konsoliduar dhe i centralizuar, ndĂ«rsa nĂ« ShqipĂ«ri ai thuhet se âmbetet mĂ« fleksibĂ«l, por njĂ«soj efektiv nĂ« ruajtjen e kontrollit politikâ.
Sipas analizës, shumica e reformave janë fokusuar te ndërtimi i institucioneve dhe përmirësimi i kuadrit ligjor, ndërsa kanë anashkaluar rrjetet informale të patronazhit që në fakt përcaktojnë mënyrën si funksionon pushteti.
Për këtë arsye, edhe ndërhyrjet e mbështetura nga Bashkimi Europian kanë prodhuar shpesh rezultate të kufizuara.
NĂ« kĂ«tĂ« kontekst raporti i SELDI-t sugjeron se korrupsioni nĂ« Ballkanin PerĂ«ndimor nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« problem i zbatimit tĂ« ligjit, por njĂ« model qeverisjeje i ndĂ«rtuar âmbi marrĂ«dhĂ«nie patronazhiâ dhe pĂ«r ShqipĂ«rinĂ«, kjo nĂ«nkupton se sfida nuk qĂ«ndron vetĂ«m te forcimi i institucioneve formale, por te çmontimi i rrjeteve informale qĂ« vazhdojnĂ« tĂ« pĂ«rcaktojnĂ« funksionimin real tĂ« shtetit.
Precedenti shqiptar me patronazhistët
Rasti më konkret që ilustron praktikën e patronazhit politik në Shqipëri doli në dritë në prag të zgjedhjeve parlamentare të vitit 2021, kur në media qarkulloi një databazë e madhe në format Microsoft Access me të dhëna të detajuara për qindra mijëra qytetarë.
Edi Rama pas suksesit në zgjedhjet e vitit 2021/Citizens.al
Publikimet raportuan se databaza përmbante rreth 910 mijë votues në Tiranë dhe zona të tjera, një shifër që përfshinte praktikisht pjesën dërrmuese të elektoratit aktiv në kryeqytet.
Dokumenti pĂ«rmbante jo vetĂ«m tĂ« dhĂ«na bazĂ« identifikimi â si emri, numri personal, adresa, vendi i punĂ«s dhe kontaktet â por edhe informacione politike tĂ« strukturuara si preferenca partiake, kategorizimin si votues âi sigurtâ, apo âjoâ, si dhe shĂ«nime tĂ« tjera qĂ« nĂ« disa raste pĂ«rfshinin problematika personale apo nĂ« marrĂ«dhĂ«nie me institucionet shtetĂ«rore.
NjĂ« element kyç i databazĂ«s ishte kolona qĂ« identifikonte pĂ«r secilin qytetar njĂ« person pĂ«rgjegjĂ«s â tĂ« ashtuquajturin âpatronazhistâ. Ky individ, zakonisht i lidhur me strukturat partiake nĂ« terren, kishte pĂ«r detyrĂ« tĂ« ndiqte, pĂ«rditĂ«sonte dhe ndikonte sjelljen elektorale tĂ« votuesve tĂ« caktuar.Â
Kjo e bënte databazën jo thjesht një listë, por një instrument operativ për mobilizim politik.
Rasti u bĂ« publikisht i njohur si âlista e patronazhistĂ«veâ dhe ngriti shqetĂ«sime tĂ« forta pĂ«r pĂ«rdorimin e tĂ« dhĂ«nave personale, pĂ«rfshirĂ« dyshimet se njĂ« pjesĂ« e tyre mund tĂ« ishin marrĂ« nga sisteme shtetĂ«rore, si tatimet, regjistrat e gjendjes civile apo dhe vetĂ« kompanitĂ«.
Institucionet e mbrojtjes së të dhënave dhe organet e drejtësisë nisën hetime, ndërsa çështja u shoqërua me debat të gjerë publik dhe politik, pasi fillimisht u ndoqën gazetarët dhe media që e botoi e para si skandal: Lapsi.al
Nga ana tjetĂ«r, reagimi i Kryeministrit Edi Rama ishte si âpatronazhistâ ndaj praktikĂ«s. Ai e relativizoi fenomenin duke e paraqitur si njĂ« metodĂ« organizimi politik tĂ« pĂ«rdorur edhe nga partitĂ« dhe vendet e tjera, duke mohuar shkeljet sistemike. Sipas tij tĂ« dhĂ«nat ishin gjeneruar nga vetĂ« anĂ«tarĂ«t e partisĂ«.
MegjithatĂ«, pĂ«rtej debatit politik, rasti i vitit 2021 mbetet ilustrimi mĂ« konkret i funksionimit tĂ« patronazhit politik nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« formĂ« tĂ« strukturuar dhe tĂ« dokumentuar.Â
Ai dëshmoi se marrëdhënia mes partive dhe votuesve nuk ndërtohet vetëm mbi programe apo bindje ideologjike, por edhe mbi një sistem monitorimi dhe ndikimi të drejtpërdrejtë, i cili ndërthuret me aksesin në burime dhe informacione.
NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, âskandali i patronazhistĂ«veâ pĂ«rbĂ«n njĂ« precedent kyç pĂ«r tĂ« kuptuar se si koncepti i patronazhit, i trajtuar nĂ« raportin e SELDI-t nĂ« nivel teorik dhe rajonal, ka marrĂ« nĂ« ShqipĂ«ri njĂ« formĂ« konkrete, tĂ« integruar nĂ« praktikĂ«n elektorale, por jo vetĂ«m.
Rrjeti SELDI beson se kapërcimi i sfidave të paraqitura nga patronazhistët kërkon një qasje komplekse dhe shumëdimensionale.
âKjo qasje duhet tĂ« pĂ«rqendrohet kryesisht nĂ« profesionalizimin e mĂ«tejshĂ«m tĂ« sektorit publik, masa mĂ« tĂ« forta pĂ«r tĂ« luftuar kapjen e shtetit dhe transparencĂ« tĂ« pĂ«rmirĂ«suar nĂ« qeverisje,â thuhet nĂ« raport,
Objektivi është që, krahas krijimit dhe promovimit të një shërbimi publik të bazuar në meritokraci dhe llogaridhënie në prokurimet publike të garantohet gara, transparenca duke rritur kështu besimin e qytetarëve në institucionet publike.
Kur një institucion prestigjioz arkitekture vlerëson dikë, zakonisht nënkupton konfirmimin e një vizioni të suksesshëm, apo një arritje të rëndësishme për të cilin ai ka kontribuar. Ky duket të jetë edhe rasti i Kryeministrit Edi Rama, i cili së fundmi është përfshirë në listën e nderit (Honorary Fellows) të Institutit Mbretëror të Arkitektëve Britanik (Royal Institute of British Architects, RIBA).
Por, a Ă«shtĂ« modeli i zhvillimit urban tĂ« TiranĂ«s dhe ShqipĂ«risĂ« njĂ« arritje qĂ« meriton tĂ« studiohet dhe tĂ« pĂ«rkrahet ndĂ«rkombĂ«tarisht? Apo kemi tĂ« bĂ«jmĂ« me çmim qĂ« vjen nga njĂ« keqkuptim âlost in translationâ, ose nĂ«se e çojmĂ« mĂ« tej, njĂ« vlerĂ«sim i ndikuar nga influenca politike e Kryeministrit dhe sektorit tĂ« ndĂ«rtimit qĂ« e mbĂ«shtet?Â
Kontrasti mes imazhit ndërkombëtar dhe përvojës së përditshme urbane në vend më bën të them se është më shumë kjo e dyta.
ĂfarĂ« Ă«shtĂ« lista e RIBA dhe paradoksi me RamĂ«n
Instituti britanik, RIBA, njoftoi tĂ« enjten, datĂ« 12 mars, se kishte pĂ«rfshirĂ« RamĂ«n â dhe 26 tĂ« tjerĂ« â nĂ« listĂ«n e anĂ«tarĂ«ve tĂ« nderit.
RIBA, themeluar në vitin 1834, është një organizatë e vjetër me ndikim të gjerë ndërkombëtar në fushën e arkitekturës. Ky institut cilëson shpesh si anëtarë nderi individë që mund të mos jenë arkitektë, por që me punën e tyre kanë ndikuar në mënyrë të rëndësishme në zhvillimin e arkitekturës apo edukimit arkitektonik.
NĂ« teori, njĂ« vlerĂ«sim i tillĂ« nĂ«nkupton se personi ka ndikuar pozitivisht nĂ« mĂ«nyrĂ«n se si projektohen dhe zhvillohen qytetet.Â
Por pikĂ«risht kĂ«tu nis dhe paradoksi me rastin e Kryeministrit Rama. ĂfarĂ« Ă«shtĂ« pozitive nĂ« zhvillimin qĂ« ai ka shtyrĂ« pĂ«rpara? Vertikaliteti? Xhentrifikimi? Zhdukja e hapĂ«sirave publike dhe identitetit historik?
Në diskursin ndërkombëtar, Rama e ka paraqitur veten si figurë e pazakontë politike: artisti që u bë ministër Kulture, pastaj kryetar i Bashkisë Tiranë, udhëheqës i Partisë Socialiste e më tej Kryeministër i vendit.
Rama u (ri)shfaq nĂ« politikĂ«n shqiptare nĂ« fundvitet â90 si artisti dhe intelektuali i pavarur qĂ« kthehej nga mĂ«rgimi pĂ«r tĂ« kontribuuar nĂ« vend. Projekti i parĂ« publik i tij ishte ai pĂ«r âtĂ« kthyer nĂ« identitetâ vlerat arkitektonike tĂ« ndĂ«rtesave tĂ« ministrive nĂ« qendĂ«r tĂ« TiranĂ«s, trashĂ«gimi e arkitekturĂ«s fashiste.
NĂ« fillim tĂ« viteve 2000, ndĂ«rhyrjet e tij urbane si kryebashkiak u bĂ«nĂ« tĂ« njohura ndĂ«rkombĂ«tarisht. Projekti i ngjyrosjes sĂ« fasadave tĂ« pallateve komuniste, hapja e shtratit tĂ« lumit Lana nga ndĂ«rtimet pa leje dhe krijimi i disa hapĂ«sirave tĂ« reja publike â âParku Riniaâ; â7 Xhuxhatâ etj. â u interpretuan si pĂ«rpjekje kreative pĂ«r tĂ« ngjallur kryeqytetin nga tranzicioni i vĂ«shtirĂ«.
Kjo histori u përhap gjerësisht në mediat ndërkombëtare dhe në qarqet e arkitekturës si një shembull i një qasjeje të re urbane të një kryeqyteti post-komunist.
Por ndërsa ky imazh u konsolidua ndjeshëm jashtë vendit, prirja e zhvillimit urban në Tiranë, dhe më gjerë në Shqipëri, mori drejtim tjetër.
âKumbari i kullaveâ
Në vitet që pasuan mandatin e parë si kryebashkiak të Ramës, zhvillimi urban në Tiranë u karakterizua nga një valë ndërtimesh. Pas pamjes prej çlirimtari vizionar dhe të rijetëzimit të hapësirave publike, Rama konformoi vrullshëm një bum të madh ndërtimi, të cilin e ushqeu me leje edhe për dy mandate si kryebashkiak i kryeqytetit.
Kryeministri Rama në festivalin B&H/Citizens.al
Ai e amplifikoi këtë prirje pasi kapërceu pushtetin, drejt qeverisë. Kjo kuptohet nga fakti se në një dekadë si Kryeministër, Rama ka shqyrtuar ose miratuar rreth 140 projekte kullash në Tiranë, shumë prej tyre në zona me rëndësi historike dhe në shkelje me planet urbanistike.
Rezultati Ă«shtĂ« njĂ« tjetĂ«rsim i katĂ«rciptĂ« i siluetĂ«s urbane tĂ« TiranĂ«s, ku kullat shumĂ«katĂ«she janĂ« tashmĂ« elementi dominues i peizazhit tĂ« saj.Â
Si për ironi, vetë tjetërsimi politik që ka ndërmarrë Rama mund të tregohet përmes gjymtimit që ai i ka bërë pikërisht projektit të parë që mori përsipër: ruajtjen e identitetit arkitektonik të Tiranës së vjetër.
Rama pĂ«rçmoi dhe shembi me gjithĂ« fuqinĂ« e pushtetit tĂ« tij si KryeministĂ«r godinĂ«n e Teatrit KombĂ«tar (2020) â trashĂ«gimi e arkitekturĂ«s fashiste â vetĂ«m e vetĂ«m qĂ« tâi hapte rrugĂ« projektit 34 katĂ«sh âPixel Towerâ (Bjarke Ingels/Fusha shpk) mbi njĂ« pjesĂ« tĂ« pronĂ«s sĂ« teatrit.
Ngjashëm, për pallate e kulla, u rrafshuan shtëpi të vjetra tiranase rreth zonës historike të kryeqytetit, disa edhe pse kishin status monument kulture.
Ky transformim vertikal, vijoi duke bĂ«rĂ« kurban edhe hapĂ«sirat publike. Nisi me stadiumin kombĂ«tar âQemal Stafa,â qĂ« u bĂ« i pari stadium me kullĂ« nĂ« EvropĂ« (Archea Associati/Albstar shpk) pĂ«rmes njĂ« skeme partneriteti me privatin ku nĂ« fund, publike mbeti vetĂ«m fusha e futbollit.
Ndryshimi nĂ« qasjen urbane tĂ« RamĂ«s vihet re te transformimi e hapĂ«sirave qĂ« dikur pĂ«rfaqĂ«sonin filozofinĂ« e hershme tĂ« tij, si pĂ«r shembull parku â7 Xhuxhatâ, qĂ« dikur mbante me krenari njĂ« pllakĂ« me mbishkrimin: âU çel [âŠ] me nismĂ«n dhe mbĂ«shtetjen e [âŠ], Edi RamĂ«sâ.
Sot ai park Ă«shtĂ« betonizuar nga projekti i njĂ« parkingu nĂ«ntokĂ«sor dhe kullĂ«s 40-katĂ«she Downtown One (MVRDV/Kastrati shpk), tĂ« cilĂ«s Rama ia dha lejen âsymbullurâpĂ«rballĂ« shkeljeve qĂ« u bĂ«nĂ« aty apo edhe te ish-Sheratoni, gjatĂ« ndĂ«rtimit.
NĂ«se do tĂ« kĂ«rkonim njĂ« element karakteristik tĂ« modelit tĂ« zhvillimit qĂ« ka prodhuar Rama, ai Ă«shtĂ« roli i studiove ndĂ«rkombĂ«tare tĂ« arkitekturĂ«s.Â
Shumica e kullave tĂ« reja nĂ« TiranĂ« mbajnĂ« firmĂ«n e arkitektĂ«ve tĂ« njohur botĂ«ror (âstarkitektĂ«â), ndĂ«rsa arkitektĂ«t vendas kanĂ« mbetur dytĂ«sor nĂ« kĂ«tĂ« zhvillim â me pĂ«rjashtim tĂ« dy-tre studiove tĂ« afĂ«rta me qeverinĂ«.
Sigurisht, Ă«shtĂ« gjĂ« e mirĂ« tâi hapesh njĂ« ekspertize ndĂ«rkombĂ«tare. Por nĂ« kĂ«tĂ« rast duket se modeli Ă«shtĂ« kthyer nĂ« njĂ« skemĂ« abuzive ku âstarkitektĂ«tâ sugjerohen nga Rama dhe lejet kushtĂ«zohen vetĂ«m nĂ«se pĂ«rfshihen ata qĂ« ai do.
âStarkitektĂ«t,â qĂ« nĂ« vendet e tyre tĂ« origjinĂ«s do ta kishin thuajse tĂ« pamundur tĂ« ndĂ«rtonin pĂ«rbindsha betoni pa u vĂ«nĂ« seriozisht nĂ«n trysni, pĂ«rfitojnĂ« dorĂ« tĂ« lirĂ« pĂ«rimagjinatĂ«n e tyre dhe dĂ«shirĂ«n e investitorĂ«ve pĂ«r tĂ« kapur qiellin.
Duket si marrĂ«dhĂ«nie âwin-win,â Rama pĂ«rfiton njĂ« âushtri yjesh,â qĂ« i shĂ«rbejnĂ« pĂ«r diplomaci publike (askush prej starkitektĂ«ve nuk e ka kritikuar ndonjĂ«herĂ« RamĂ«n pĂ«r qasjen e tij tĂ« zhvillimit!), investitorĂ«t pĂ«rfitojnĂ« lirshĂ«m projektet e tyre, pavarĂ«sisht se tĂ« gjitha shkelin planet urbanistike.
NĂ« spektaklin politik qĂ« drejton Kryeministri, kjo marrĂ«dhĂ«nie paraqitet si njĂ« lloj integrimi i ShqipĂ«risĂ« nĂ« arkitekturĂ«n botĂ«rore.Â
âShqipĂ«ria prodhon mĂ« shumĂ« arkitekturĂ« se Evropa,â tha Rama vjet nĂ« festivalin e parĂ« tĂ« arkitekturĂ«s, âBukĂ« dhe zemĂ«r,â (Bread & Heart), qĂ« qeveria organizoi me rreth 150 arkitektĂ« nga e gjithĂ« bota.Â
NdĂ«rkohĂ«, nĂ« shkurt, nĂ« themelimin e tĂ« ashtuquajturit âBordi i Paqes,â nĂ« Washington, ai tha se ShqipĂ«ria mund tĂ« ofrojĂ«, âpĂ«rveç parave, edhe arkitektĂ«â me qĂ«llimin e pĂ«rbashkĂ«t, zhvillimin e njĂ« âoazi shprese ku e ardhmja tĂ« ngrihet dhe tĂ« formohet pĂ«r brezat e ardhshĂ«m tĂ« PalestinĂ«sâ.
Nuk Ă«shtĂ« e qartĂ« çfarĂ« ka nĂ«nkuptuar Rama me ofrimin e arkitektĂ«ve. Mbase e ka pasur fjalĂ«n pĂ«r grupin e âstarkitektĂ«veâ tĂ« festivalit âBread & Heartâ, qĂ« pas tetorit 2025, janĂ« organizuar nĂ« fondacion dhe nĂ« janar tĂ« kĂ«tij viti âiu ofruanâ nĂ« njĂ« takim konsultues Ivanka Trump-it kur ajo ishte pĂ«r vizitĂ« nĂ« VlorĂ«, si pjesĂ« e takimeve pĂ«r tĂ« diskutuar zhvillimin e Sazanit nĂ« njĂ« ishull turistik privat.
Kryeministri Rama duke diskutuar me arkitektë në festivalin B&H/Citizens.al
KĂ«shtu prirja pĂ«r tĂ« pĂ«rdorur âstarkitektĂ«t,â mund tĂ« themi se krijon njĂ« formĂ« legjitimiteti pĂ«r projekte qĂ« nĂ« planin lokal janĂ« shumĂ« mĂ« tĂ« diskutueshme se zakonisht.
Emrat prestigjiozë të arkitekturës botërore krijojnë atë narrativën estetike të pakontestueshme, që shpesh e zhvendos debatin nga pyetjet më thelbësore: Kush përfiton nga këto ndërtime, sa të nevojshme janë, sa i shërbejnë ato qytetit, kush i merr përsipër risqet dhe sa transparente janë burimet e financimit të tyre?
Në një vend ku sektori i ndërtimit mbetet nën ujërat e turbullta të ekonomisë informale dhe rrjedhës së parave të krimit, këto pyetje do të duhet të bëheshin permanente.
Rama dhe qeveria e tij mund tâi shmangen sa tĂ« duan, madje dhe me vlerĂ«sime âalla-RIBA,â por trashĂ«gimia qĂ« po lĂ« pas nĂ« kĂ«tĂ« drejtim, do ta pĂ«rndjekĂ« gjithmonĂ«.
Një çmim edhe për betonizimin e bregdetit
Nëse Tirana ka qenë laboratori i modelit arkitektonik Rama, bregdeti shqiptar rrezikon të bëhet kapitulli i tij më i pakthyeshëm.
NĂ« vitet e fundit, lejet pĂ«r resorte turistike dhe komplekse tĂ« mĂ«dha janĂ« shtuar nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« ndjeshme. NĂ« festivalin âBread & Heartâ kishte njĂ« kat plot me kĂ«si projektesh vetĂ«m pĂ«r resortet.
Shpesh projektet po jepen edhe në territore me vlera të larta mjedisore, ose pranë zonave të mbrojtura. Organizatat e mjedisit kanë paralajmëruar prej kohësh shqetësimin se ky zhvillim pa kriter rrezikon të shkatërrojë asetet kryesore të natyrës shqiptare, ku ndër më të mëdhatë mbetet peizazhi bregdetar.
ĂĂ«shtjet mĂ« tĂ« nxehta aktualisht janĂ« zonat portuale tĂ« kthyera nĂ« projekte madhore imobiliare: Marina e DurrĂ«sit, VlorĂ«s, SarandĂ«s, Porto Palermo etj.
Ato qĂ« nuk janĂ« pĂ«rtypur ende, janĂ« resortet masive nĂ« zonĂ«n e RivierĂ«s, nga Karaburuni nĂ« HimarĂ«, tĂ« cilat po hasin vĂ«shtirĂ«si tĂ« kenĂ« furnizim me ujĂ« tĂ« pijshĂ«m dhe pĂ«r kĂ«tĂ« qeveria Rama po ushqen idenĂ« qĂ« kĂ«tĂ« ujĂ« tâia marrĂ« fshatrave si Tragjasi, Dukati, Kuçi etj.
Paralelisht, projekti madhor âBlue Borgoâ (Stefano Boeri/Gener 2 shpk), qĂ« parashikon gjysmĂ« milioni metra katrorĂ« ndĂ«rtim pranĂ« zonĂ«s ligatinore tĂ« Vilunit nĂ« VelipojĂ«, Ă«shtĂ« hapi i radhĂ«s qĂ« rrezikon ta kthejĂ« edhe bregdetin e veriut me tĂ« njĂ«jtĂ«n masivitet ndĂ«rtimi.
LehtĂ«sirat fiskale qĂ« ka ofruar qeveria pĂ«r âinvestitorĂ«t strategjikĂ«â qĂ« janĂ« pas kĂ«tyre ndĂ«rtimeve, i ka zhveshur ata nga taksa mbi ingrastrukturĂ«n duke rritur kĂ«shtu kostot dhe barrĂ«n publike pĂ«r tâi shĂ«rbyer kĂ«tyre projekteve.
Sigurisht, vlerësimi nga RIBA nuk është i parëndësishëm. Ai konfirmon se Shqipëria është bërë pjesë e një diskutimi ndërkombëtar për arkitekturën dhe transformimin urban.
Por pikërisht për këtë arsye, ai e bën edhe më të dukshëm kontrastin mes dy realiteteve: narrativës së jashtme për një lider që ka sjellë arkitekturën në politikë dhe përvojës së ne vendasve, që e jetojmë realitetin jo si turistë përballë një vendi që po ndryshon me ritme të shpejta por rrallë me transparencë dhe konsensus publik.
Në këtë kuptim, përfshirja e Ramës në listën e RIBA mund të interpretohet në dy mënyra: si një medalje për një vizion personal urban, por edhe si një pasqyrë që reflekton kontradiktat e thella të transformimit që ai ka udhëhequr në Shqipëri.
Zona e ish-GardĂ«s sĂ« RepublikĂ«s nĂ« hyrje tĂ« Parkut tĂ« Madh tĂ« Liqenit Artificial tĂ« TiranĂ«s po shndĂ«rrohet gradualisht nĂ« njĂ« âpark kullash.â Zhvillimi mĂ« i fundit duket se po rĂ«ndon edhe njĂ« problem urbanistik tĂ« mbetur pezull prej vitesh: rrugĂ«n.
NĂ« kĂ«tĂ« hapĂ«sirĂ«, qĂ« fillimisht u premtua se do tĂ« ishte park pĂ«r qytetarĂ«t, prej vitit 2020 ishte parashikuar hapja e njĂ« lidhjeje rrugore mes rrugĂ«ve âIbrahim Rugovaâ dhe âDora dâIstriaâ. Kjo ndĂ«rhyrje do tĂ« krijonte njĂ« korridor qarkullimi dhe do tĂ« lehtĂ«sonte trafikun nĂ« njĂ« nga hyrjet mĂ« tĂ« ngarkuara tĂ« parkut.
Por, në vend të rrugës, sot gjashtë vite më vonë, po hapet një tjetër kantier ndërtimi për një kullë të re.
Projekti quhet âGarda Towerâ dhe parashikon ndĂ«rtimin e njĂ« godine 33 kate mbi tokĂ« dhe 5 kate nĂ«ntokĂ«, me lartĂ«si rreth 120 metra. Ai po zhvillohet nga Artech Group nĂ« bashkĂ«punim me kompaninĂ« El-Prom, e cila sĂ« fundmi ka ndryshuar emrin nĂ« Hasalami.
Koncepti arkitektonik Ă«shtĂ« realizuar nĂ« bashkĂ«punim me studion gjermane Kuehn Malvezzi, ndĂ«rsa maketi i projektit u prezantua publikisht nĂ« festivalin e arkitekturĂ«s âBread & Heartâ nĂ« qershor 2025 (foto).
Projekti 3D i âGarda Towerâ/Facebook.
Por pĂ«r banorĂ«t e zonĂ«s, zhvillimi i ri ka ndikim tĂ« menjĂ«hershĂ«m: hapĂ«sira pĂ«r tĂ« kaluar nĂ« rrugĂ«n âAdem Jashariâ po u ngushtohet.
Rrethimi i kantierit ka lĂ«nĂ« vetĂ«m njĂ« anĂ« trotuari, edhe ai tepĂ«r i ngushtĂ« â rreth 40 deri nĂ« 50 centimetra â duke e bĂ«rĂ« kalimin e kĂ«mbĂ«sorĂ«ve thuajse simbolik. HapĂ«sira nĂ« krahun ku po ndĂ«rtohet, pĂ«rdorej kryesisht pĂ«r parkim makinash, por sidoqoftĂ« linte vend pĂ«r tĂ« kaluar.
Si u krijua parcela për kullën
Sipas planvendosjes sĂ« miratuar, projekti ndĂ«rtohet mbi bashkimin e nĂ«ntĂ« parcelave tĂ« ndryshme, tĂ« siguruara pĂ«rmes marrĂ«veshjeve me pronarĂ«t e ndĂ«rtesave ekzistuese 1-3 kate nĂ« zonĂ« â pjesa ku parashikohet tĂ« bashkohet rruga âIbrahim Rugovaâ me âDora dâIstriaâ.
Por zhvillimi nuk përfshin pesë parcela të tjera, ku ndodhen tre ndërtesa 2-6 kate (foto: harta topografike dhe planvendosja). Këto prona mbeten jashtë projektit dhe do të vazhdojnë të bllokojnë realizimin e korridorit rrugor që ishte parashikuar nga plani urbanistik (PDV) TR/169.
Kjo krijon një situatë paradoksale: një kullë mund të ndërtohet menjëherë, ndërsa rruga që justifikonte hapjen dhe zhvillimin e zonës mbetet pezull.
Kur Bashkia e TiranĂ«s hartoi PDV-nĂ« TR/169, zona e ish-GardĂ«s sĂ« RepublikĂ«s u prezantua si njĂ« hapĂ«sirĂ« qĂ« do tâi kthehej qytetit. Ideja ishte qĂ« kjo zonĂ« tĂ« shĂ«rbente si zgjatim i Parkut tĂ« Liqenit Artificial.
PĂ«r kĂ«tĂ« arsye, disa nga parcelat qĂ« ndodheshin mbi gjurmĂ«n e rrugĂ«s u klasifikuan si ânĂ«n-njĂ«si pĂ«r transferimâ.
Në praktikën e planifikimit urban kjo do të thotë se pronarët mund të kompensohen duke zhvilluar një pronë tjetër në një zonë tjetër të qytetit.
NdĂ«rtesat qĂ« pengojnĂ« bashkimin e rrugĂ«ve âIbrahim Rugovaâ dhe âDora dâIstriaâ/Citizens.al
Ky mekanizëm përdoret shpesh për të shmangur kostot e larta të shpronësimit nga shteti.
NĂ« shumĂ« raste, autoritetet publike presin qĂ« zhvilluesit privatĂ« tĂ« pĂ«rfshijnĂ« kĂ«to parcela nĂ« projektet e tyre dhe tĂ« kontribuojnĂ« nĂ« krijimin e infrastrukturĂ«s publike â si rrugĂ« apo hapĂ«sira publike â nĂ« kĂ«mbim tĂ« rritjes sĂ« intensitetit tĂ« ndĂ«rtimit.
Pra, më shumë kate, në këmbim të një hapësire për qytetin. Por në rastin në fjalë, intensiteti nuk po sjell infrastrukturë të re publike.
PĂ«r âGarda Towerâ â por jo vetĂ«m â mekanizmi duket se funksionon vetĂ«m nĂ« njĂ« drejtim.
Duke përfshirë në zhvillim disa nga parcelat që ndodheshin mbi rrugën e projektuar, zhvilluesit kanë arritur të përfitojnë intensitet të lartë ndërtimi.
Gjurma e ndĂ«rtesĂ«s parashikohet tĂ« zĂ«rĂ« njĂ« sipĂ«rfaqe prej 487.6 m2 â nga 1,220.71 m2 tĂ« shpĂ«rndarĂ« nĂ« disa parcela â projekti parashikon njĂ« volum ndĂ«rtimi prej rreth 20,300 m2.
Por 5 parcelat e tjera që janë gjithashtu mbi gjurmën e rrugës kanë mbetur jashtë marrëveshjeve me zhvilluesit. Kjo do të thotë se korridori rrugor nuk mund të realizohet pa shpronësime publike ose negociata të reja zhvillimi.
Megjithatë, mënyra si po zhvillohet projekti nuk lidhet vetëm me zgjedhjet e zhvilluesit privat.
Leja e ndĂ«rtimit pĂ«r âGarda Towerâ Ă«shtĂ« miratuar nga KĂ«shilli KombĂ«tar i Territorit dhe Ujit, pra qeveria, duke lejuar zhvillimin vetĂ«m mbi parcelat e bashkuara nga investitori dhe duke anashkaluar logjikĂ«n e PDV-sĂ« sĂ« hartuar nga Bashkia e TiranĂ«s, i cili parashikonte mekanizma transferimi pĂ«r parcelat qĂ« binin mbi projekt-rrugĂ«n.
Në këtë mënyrë, instrumentet e planifikimit që synonin hapjen e korridorit rrugor u lanë në letër, ndërsa zhvillimi u lejua të ecë përpara edhe pa zgjidhur problemin urbanistik të zonës.
Me fjalĂ« tĂ« tjera, njĂ« pjesĂ« e kostos qĂ« do tĂ« duhej tĂ« zgjidhej nĂ« kuadĂ«r tĂ« zhvillimit privat mund tĂ« pĂ«rfundojĂ« duke u paguar nga buxheti publik dhe kjo nĂ«nkupton edhe mĂ« shumĂ« kohĂ« pĂ«r tâu materializuar.
Planifikimi urban po i përshtatet projekteve
Organizimi i kantierit sugjeron se pĂ«r njĂ« periudhĂ« tĂ« gjatĂ«, pjesa e rrugĂ«s qĂ« do tĂ« duhej tĂ« hapej pĂ«r tâu bashkuar me âDora dâIstrian,â do tĂ« mbetet e bllokuar.
Kompania ka shtrirĂ« zonĂ«n e rrethimit deri pranĂ« mesit tĂ« rrugĂ«s ekzistuese â qĂ« pĂ«rkon dhe me kufinjtĂ« e pronave tĂ« marra pĂ«r zhvillim, por â duke e ngushtuar mĂ« tej hapĂ«sirĂ«n e qarkullimit. Nga zyra e saj, na u tha se kjo shtrirje do tĂ« jetĂ« provizore âsa tĂ« bĂ«hen shembjetâ dhe mĂ« pas âkantieri do tĂ« tĂ«rhiqet deri nĂ« pjesĂ«n ku do tĂ« bĂ«hen punimet e ndĂ«rtesĂ«s duke liruar dhe hapĂ«sirĂ«n pĂ«r ndĂ«rtimin e rrugĂ«sâ.
Në planvendosje shihet gjithashtu se kulla e re ndërtohet shumë pranë një pallati ekzistues pesëkatësh, ndërsa korridori rrugor mbetet i paplotë.
Kjo do të thotë se edhe pas përfundimit të ndërtesës, realizimi i rrugës mbetet një çështje e hapur për të ardhmen.
Por, âGarda Towerâ nuk Ă«shtĂ« njĂ« projekt i izoluar. Zona e ish-GardĂ«s sĂ« RepublikĂ«s Ă«shtĂ« kthyer tashmĂ« nĂ« njĂ« nga nyjet mĂ« intensive tĂ« zhvillimit vertikal nĂ« TiranĂ«.
Aktualisht aty po ndĂ«rtohet âPlatinum Towerâ, njĂ« kullĂ« rreth 35 kate, si dhe Qendra KombĂ«tare e KulturĂ«s pĂ«r FĂ«mijĂ«.
Në të njëjtën zonë është planifikuar edhe një ndërtesë e re për Bibliotekën Kombëtare, rreth 18 kate.
Procesi pĂ«r gjetjen e investitorĂ«ve pĂ«r kĂ«tĂ« projekt Ă«shtĂ« shpallur dy herĂ« nga Korporata Shqiptare e Investimeve dhe ka dĂ«shtuar, ndĂ«rsa zhvillimi i tij mbetet i paqartĂ« â Ă«shtĂ« thĂ«nĂ« se ai do tĂ« ndĂ«rtohet nga kompania X-One.
NĂ« krah tĂ« kĂ«tyre projekteve Ă«shtĂ« propozuar edhe kompleksi âGrand Park Skylineâ, njĂ« zhvillim me tre kulla qĂ« arrijnĂ« deri nĂ« 71 kate, njĂ« nga projektet mĂ« tĂ« larta tĂ« planifikuara nĂ« kryeqytet, qĂ« pritet tĂ« ndĂ«rtohet mbi disa prej pallateve ekzistuese nga e njĂ«jta kompani: X-One.
Së bashku, këto ndërtime po krijojnë një korridor vertikal përgjatë një prej hyrjeve kryesore të parkut të liqenit.
Projektet e kullave dhe QKKF-së në zonën e ish-Gardës/Citizens.al
Në planifikimet urbane, infrastruktura duhet të paraprijë zhvillimin. Rrugët, transporti, hapësirat publike dhe rrjetet e kanaleve të ujërave, energjisë elektrike dhe telekomunikacionit krijojnë bazën funksionale të qytetit, mbi të cilin më pas zhvillohet dhe densiteti urban.
Ky parim garanton që zhvillimi të jetë i qëndrueshëm dhe të mos prodhojë probleme. Por në Tiranë ka ndodhur gjithmonë e kundërta.
Densiteti ndërtohet i pari, ndërsa infrastruktura lihet të zgjidhet më vonë dhe në disa raste, intensiteti i ndërtimit përdoret si mjet negocimi për të zhvilluar edhe infrastrukturën publike.
Rasti i âGarda Towerâ dhe projekteve tĂ« tjera te ish-Garda e ilustron kĂ«tĂ« logjikĂ«. Projektet shtojnĂ« volume tĂ« mĂ«dha ndĂ«rtimi nĂ« njĂ« nyje urbane tashmĂ« tĂ« ngarkuar, pa zgjidhur njĂ« nga problemet kryesore tĂ« zonĂ«s: lidhjen rrugore.
Në vend që të krijojë hapësira të reja publike apo të përmirësojë qarkullimin, projektet e shtojnë presionin mbi infrastrukturën ekzistuese. Në këtë mënyrë, zhvillimi që po i ofrohet zonës nuk jep zgjidhje urbane, por përthellon problemin kryesor të saj: mungesën e hapësirave.
*Informacioni për pjesën e gjurmës së projektit dhe shtrirjes së kantierit u saktësua pas komunikimit me kompaninë.
Ashtu sikurse njoftoi në fillim të javës, shumica socialiste vendosi me forcën e kartonit të refuzojë në Kuvend kërkesën e Prokurorisë së Posacme (SPAK) për të autorizuar arrestimin e deputetes Belinda Balluku duke e kthyer çështjen e hetimit penal ndaj saj në një krizë edhe më të fortë politike.
KĂ«rkesa e SPAK mori 47 vota âpro,â 82 âkundĂ«râ dhe asnjĂ« âabstenimâ duke i kursyer ish-zĂ«vendĂ«skryeministres njĂ« masĂ« mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ« sigurie.
Seanca u zhvillua në klimë të tensionuar pasi deputetët e opozitës bllokuan foltoren e Kuvendit në shenjë proteste, ndërsa shumica socialiste vijoi direkt në votim me procedurë të përshpejtuar dhe pa diskutime.
Vendimi konfirmon qëndrimin e mazhorancës të artikuluar prej ditësh se Partia Socialiste nuk do ta lejonte arrestimin e Ballukut, duke e konsideruar kërkesën e SPAK të pajustifikuar në kushtet aktuale politike dhe institucionale.
Argumenti i mazhorancĂ«s: âBalluku sâka mĂ« funksion ekzekutivâ
NĂ« emĂ«r tĂ« shumicĂ«s parlamentare, deputeti socialist Ulsi Manja argumentoi nĂ« seancĂ« se âkĂ«rkesa e SPAK kishte humbur logjikĂ«n e saj juridikeâ pasi âBalluku nuk ushtron mĂ« funksione ekzekutive.â
Sipas tij, prokuroria e kishte ndërtuar kërkesën mbi argumentin e pezullimit nga detyra, por kjo masë nuk prodhon më efekt praktik pasi ajo tashmë është vetëm deputete.
âDeputetja nĂ« fjalĂ« [Balluku] nuk ushtron mĂ« funksione ekzekutive. PĂ«r rrjedhojĂ« masa e pezullimit nga detyra nuk prodhon asnjĂ« efekt real juridikâ, theksoi Manja nĂ« Kuvend.
Ai shtoi se çështja e drejtĂ«sisĂ« ishte transformuar nĂ« njĂ« âgjyq publik nĂ« sytĂ« e qytetarĂ«veâ, duke nĂ«nkuptuar se debati politik kishte deformuar natyrĂ«n juridike tĂ« procesit.
Shumica socialiste e paraqiti vendimin si njĂ« vlerĂ«sim procedural dhe jo si mbrojtje politike tĂ« njĂ« prej ish-anĂ«tareve kryesore tĂ« qeverisĂ«, duke theksuar se âparlamenti nuk mund tĂ« autorizojĂ« masa qĂ« nuk kanĂ« mĂ« efekt praktik.â
Votimi sâpati prani tĂ« plotĂ«
Edhe pse kryeministri Edi Rama kishte kërkuar mobilizimin e plotë të grupit parlamentar socialist për këtë votim, tre deputetë të shumicës munguan në seancë.
Mes tyre ishin ish-ministrja për Evropën dhe Punët e Jashtme, Elisa Spiropali, ministri i Turizmit, Kulturës dhe Sportit Blendi Gonxhe dhe deputeti Fatmir Xhafaj.
Xhafaj raportohet se ndodhej jashtë vendit dhe kishte qenë i pamundur të merrte pjesë edhe në mbledhjen e grupit parlamentar të zhvilluar disa ditë më parë.
Megjithatë mungesat nuk ndryshuan rezultatin final, pasi shumica parlamentare siguroi votat e nevojshme për të rrëzuar kërkesën e SPAK.
ĂĂ«shtja e Ballukut Ă«shtĂ« kthyer nĂ« njĂ« nga episodet mĂ« tĂ« ndjeshme tĂ« marrĂ«dhĂ«nies mes politikĂ«s dhe drejtĂ«sisĂ« nĂ« ShqipĂ«ri.
Në teori, reforma në drejtësi synonte pikërisht reduktimin e ndikimit politik në hetimet penale ndaj zyrtarëve të lartë. Por procedurat kushtetuese për arrestimin e deputetëve kërkon ende autorizim nga Kuvendi.
Ndërsa drejtësia deklarohet të jetë e pavarur për të hetuar, parlamenti mbetet filtri politik për masat ndaj deputetëve dhe rasti i Ballukut e ka ekspozuar edhe më qartë këtë tension.
Aktivistë të shoqërisë civile iu drejtuan sot Gjykatës Kushtetuese për të kundërshtuar ndalimin pa afat të monopatinave elektrike, një vendim i marrë nga Ministria e Brendshme në tetor të vitit 2025 dhe që prej atëherë ka shkaktuar debat publik për lirinë e lëvizjes dhe mënyrën e përdorimit të rrugëve.
Dy organizata tĂ« shoqĂ«risĂ« civile, âQĂ«ndresa Qytetareâ dhe âDrejtĂ«si Sociale,â depozituan sot kĂ«rkesĂ«n pĂ«r shfuqizimin e UdhĂ«zimit nr. 169, datĂ« 13.10.2025, tĂ« firmosur nga ish-ministrja e Brendshme Albana Koçiu. AktivistĂ«t argumentuan se udhĂ«zimi pĂ«r ndalimin e monopatinave elektrike cenon disa tĂ« drejta kushtetuese, pĂ«rfshirĂ« lirinĂ« e lĂ«vizjes, lirinĂ« e veprimtarisĂ« ekonomike dhe tĂ« drejtĂ«n e pronĂ«s.
Sipas tyre, masa administrative qĂ« pasoi udhĂ«zimin â pĂ«rfshirĂ« sekuestrimin e monopatinave nga policia â ka prodhuar pasoja tĂ« drejtpĂ«rdrejta pĂ«r qytetarĂ«t dhe bizneset qĂ« operojnĂ« nĂ« kĂ«tĂ« sektor.
Avokati Gentian Sejrani, nga DrejtĂ«si Sociale, i cili pĂ«rfaqĂ«son aktivistĂ«t nĂ« kĂ«tĂ« proces, tha se vendimi pĂ«r tâiu drejtuar Kushtetueses erdhi pas disa muajsh paqartĂ«sie dhe mungese reagimi nga institucionet.
Ai argumentoi se aktualisht mbi 1,000 monopatina elektrike mbeten të bllokuara nga policia, edhe pse fillimisht autoritetet kishin deklaruar se sekuestrimi i tyre do të ishte i përkohshëm dhe nuk do të zgjaste më shumë se 30 ditë.
âPo pĂ«rballemi me cenim tĂ« sĂ« drejtĂ«s sĂ« pronĂ«s dhe tĂ« lirisĂ« ekonomike,â tha Sejrani pas depozitimit tĂ« kĂ«rkesĂ«s. âBiznese qĂ« operojnĂ« me monopatina janĂ« prekur drejtpĂ«rdrejt nga ky udhĂ«zim dhe disa prej tyre po shkojnĂ« drejt falimentimit.â
Sipas tij, vetë udhëzimi ka paqartësi për kohëzgjatjen e zbatimit dhe nuk përcakton qartë një afat për ndalimin e këtyre mjeteve.
Për këtë arsye, aktivistët kanë kërkuar nga Gjykata Kushtetuese edhe pezullimin e menjëhershëm të udhëzimit, deri në momentin që gjykata të marrë një vendim përfundimtar mbi çështjen.
âKjo do tâu mundĂ«sonte qytetarĂ«ve tĂ« rimarrin mjetet e tyre dhe do tĂ« shmangte njĂ« dĂ«m tĂ« mĂ«tejshĂ«m,â shtoi Sejrani.
Rigels Xhemollari, nga organizata Qëndresa Qytetare, tha se aktivistët dhe përdoruesit e monopatinave kishin kërkuar për muaj me radhë një zgjidhje përmes dialogut institucional, por sipas tij përpjekjet nuk kishin marrë përgjigje.
âAksioni i policisĂ« ka qenĂ« disproporcional dhe i palogjikshĂ«m,â tha Xhemollari. âMonopatinat janĂ« mjete qĂ« ndihmojnĂ« nĂ« reduktimin e trafikut, ndĂ«rsa ndalimi i tyre e rĂ«ndon edhe mĂ« shumĂ« menaxhimin e trafikut nĂ« qytet.â
Debati për monopatinat elektrike shpërtheu në tetor 2025, pasi policia nisi një aksion të gjerë në Tiranë dhe disa qytete të tjera për sekuestrimin e tyre, duke argumentuar se përdorimi i këtyre mjeteve ishte i parregulluar dhe përbënte rrezik për sigurinë rrugore.
Vendimi u mor në një kohë kur monopatinat elektrike po përdoreshin gjithnjë e më shumë në kryeqytet si alternativë transporti për distanca të shkurtra, veçanërisht mes të rinjve.
Sipas aktivistëve, ndalimi i monopatinave nuk merr parasysh problemet strukturore të transportit urban në qytetet shqiptare.
Ata argumentojnë se sistemi i transportit publik mbetet i amortizuar, ndërsa mungesa e parkingjeve dhe kostot në rritje të karburantit e bëjnë gjithnjë e më të vështirë përdorimin e automjeteve private.
Në këtë kontekst, monopatinat elektrike shihen si alternativë transporti me kosto të ulët dhe ndikim më të vogël në trafik dhe ndotje.
Xhemollari tha se janë rreth 10 mijë përdorues të këtyre mjetesh vetëm në Tiranë duke shtuar se vendimi i qeverisë nuk merr parasysh nevojat reale të qytetarëve.
Ai krahasoi situatën në Shqipëri me praktikat në kryeqytetet europiane.
âParisi, Roma apo Berlini nuk i kanĂ« ndaluar monopatinat,â tha ai. âAto i kanĂ« rregulluar pĂ«rmes ligjit. PikĂ«risht kĂ«tĂ« kĂ«rkojmĂ« edhe ne: rregullim pĂ«rmes parlamentit dhe jo njĂ« ndalim administrativ.â
ĂĂ«shtja e monopatinave mund tĂ« shĂ«nojĂ« edhe njĂ« precedent juridik pasi kjo Ă«shtĂ« hera e parĂ« qĂ« njĂ« udhĂ«zim ministri dĂ«rgohet drejtpĂ«rdrejt nĂ« GjykatĂ«n Kushtetuese.
Zakonisht, aktet administrative të këtij lloji kontestohen fillimisht në Gjykatën Administrative dhe vetëm më pas, nëse lind një çështje kushtetuese, ajo kalon në Gjykatën Kushtetuese.
Në këtë rast, sipas Sejranit, aktivistët vendosën të kalojnë direkt në Kushtetuese, sepse argumenti kryesor lidhet me shkeljen e të drejtave themelore.
âKonstatimet tona kanĂ« tĂ« bĂ«jnĂ« me tĂ« drejta kushtetuese,â tha ai pĂ«r Citizens.al. âPĂ«r sa kohĂ« qĂ« kemi tĂ« bĂ«jmĂ« me cenim tĂ« lirisĂ« sĂ« lĂ«vizjes, tĂ« drejtĂ«s sĂ« pronĂ«s dhe lirisĂ« ekonomike, gjykata qĂ« duhet ta shqyrtojĂ« Ă«shtĂ« Gjykata Kushtetuese.â
Ai pranoi se kjo qasje nuk është ndjekur më parë, por shtoi se mund të krijojë një precedent për mënyrën se si aktet administrative që prekin drejtpërdrejt të drejtat themelore mund të sfidohen në të ardhmen.
âĂshtĂ« hera e parĂ« qĂ« ndodh, por le tĂ« jetĂ« njĂ« precedent,â tha Sejrani.
Ndërsa çështja kalon në Gjykatën Kushtetuese, debati për monopatinat ka nxjerrë në pah një problem më të gjerë për mënyrën se si rregullohet lëvizja urbane në Shqipëri.
Nga njëra anë, autoritetet argumentojnë se mungesa e rregullave të qarta për përdorimin e monopatinave përbën rrezik për sigurinë rrugore. Nga ana tjetër, aktivistët dhe përdoruesit e tyre thonë se ndalimi total nuk është zgjidhje dhe se vendi ka nevojë për një kuadër ligjor që të përcaktojë qartë mënyrën e përdorimit të këtyre mjeteve.
Vendimi që do të marrë Gjykata Kushtetuese në muajt në vijim pritet të jetë vendimtar jo vetëm për fatin e monopatinave elektrike, por edhe për mënyrën se si institucionet shqiptare mund të ndërhyjnë në rregullimin e formave të reja të mobilitetit urban.
Kompania âGener 2â publikoi tĂ« martĂ«n njĂ« tekst me titull â10 fakte mbi statusin ligjor dhe administrativ tĂ« projektit nĂ« VelipojĂ«â, ku pretendoi se projekti âBlue Borgoâ Ă«shtĂ« nĂ« pĂ«rputhje me ligjin dhe se debati mbi pretendimet pĂ«r pronat, bazohet nĂ« âkeqinformimeâ.
Por dokumentet zyrtare të marra nga Citizens.al përmes institucioneve dhe raportimet në terren tregojnë se rreth projektit mbeten plot çështje pa përgjigje. Më poshtë janë dhjetë prej tyre.
Na takon të theksojmë se redaksia jonë iu drejtua në të paktën dy raste me kërkesa për koment, por deri në botimin e këtij shkrimi nuk pati përgjigje.
1- A ishin të ligjshme punimet e një viti më parë?
NĂ« mars 2025 banorĂ«t e Rrjollit u pĂ«rplasĂ«n me grupin e punonjĂ«sve qĂ« nisĂ«n zhvillimin e projektit âBlue Borgoâ. Situata pĂ«rshkallĂ«zoi pas ndĂ«rhyrjes sĂ« policisĂ« teksa banorĂ«t denoncuan pretendimet e tyre se kompania âGener 2â po pĂ«rpiqej tâu merrte tokat.
Kompania reagoi me një njoftim prej gjashtë rreshtash. Ajo konfirmoi se projekti kishte nisur të zhvillohej, por hodhi poshtë pretendimet duke këmbëngulur se gjithçka ishte konformë ligjit.
âGener 2â rezulton se fitoi licencĂ« zbatimi pĂ«r projektin (NZ.4586/34) mĂ« 16 shtator 2025. NdĂ«rsa vendimi i lejes sĂ« ndĂ«rtimit u firmos mĂ« 8 gusht 2025 dhe leja u zbardh nga Agjencia e Zhvillimit tĂ« Territorit (AZHT) vetĂ«m mĂ« 15 janar 2026 (Leje ndĂ«rtimi Nr.360/1).
Kjo nënkupton se punimet paraprake të vitit 2025 ishin para përmbylljes së plotë të procedurave ligjore.
2- A është verifikuar plotësisht statusi i pronësisë?
âGener 2â thotĂ« se ka hyrĂ« nĂ« marrĂ«dhĂ«nie kontraktuale me âpalĂ«n qĂ« figuron si mbajtĂ«se e tĂ« drejtave tĂ« pronĂ«sisĂ«â dhe se ajo nuk ka cenuar tĂ« drejtat e askujt.
â[âŠ] projekti Ă«shtĂ« mbĂ«shtetur vetĂ«m nĂ« vendime tĂ« formĂ«s sĂ« prerĂ«, tĂ« certifikuara nĂ« tĂ« gjitha shkallĂ«t e gjyqĂ«sorit,â thuhej nĂ« njĂ« nga reagimet.
Pamje e zonës që parashikohet të merret për shfrytëzim nga resorti Blue Borgo.
MegjithatĂ«, âGener 2â nuk ka treguar pĂ«rmbledhje tĂ« kĂ«tyre vendimeve, titullin bazĂ« tĂ« pronĂ«sisĂ«, zinxhirin e kalimeve tĂ« pronĂ«s, apo dokumentet qĂ« provojnĂ« sigurinĂ« juridike tĂ« transaksioneve.
NĂ« planvendosjen e lejes sĂ« ndĂ«rtimit âGener 2â shfaqet si projektues bashkĂ« me studion arkitekturore tĂ« Stefano Boerit, ndĂ«rsa si zhvillues kompania tjetĂ«r e zotĂ«ruar nga familja Ulaj âABA Blue Borgo,â çka lĂ« tĂ« nĂ«nkuptohet se pala e tretĂ« Ă«shtĂ« po njĂ« sipĂ«rmarrje e Ulajve.
Në një projekt të kësaj përmase, transparenca mbi pronësinë është element kyç për besueshmërinë e investimit.
3- Për çfarë heton Prokuroria e Shkodrës?
Sipas âGener 2â nuk rezulton tĂ« ekzistojĂ« as edhe njĂ« akt pezullues ndaj vijimit tĂ« projektit.
âProna dhe procesi pĂ«rkatĂ«s kanĂ« kaluar fazat e shqyrtimit tĂ« nevojshĂ«m sipas kuadrit pĂ«rkatĂ«s, dhe mbi kĂ«tĂ« bazĂ« nuk rezulton ndonjĂ« pengesĂ« ligjore pĂ«r vijimin normal tĂ« punimeve,â thuhet nga kompania.
Por, Prokuroria e Shkodrës ka konfirmuar për Citizens.al se ekziston një procedim penal i hapur mbi këtë çështje, bazuar në materialet e referuara nga SPAK (Procedimi Nr.390/2025 referuar nga Prokuroria e Posaçme më 21 mars 2025) mbi bazën e kallëzimit të bërë nga banorët për pretendime falsifikimesh të titujve të pronësisë.
Edhe pse hetimet janë ende në zhvillim, fakti që ekziston një procedim penal tregon se disa aspekte të projektit janë ende nën verifikim nga organet e drejtësisë.
4- Pse nuk ka tabelë me lejen e zbardhur në kantier?
Pas përplasjeve dhe sinjalizimeve të banorëve, buzë rrugës Shëngjin-Velipojë u vu një tabelë, e cila pavarësisht se fliste për projektin, nuk shoqërohej me lejen e zbardhur dhe firmosur të Këshillit Kombëtar të Territorit dhe Ujit (KKTU).
Tabela tregon se investimi pĂ«rllogaritet nĂ« vlerĂ«n prej rreth 26.8 miliardĂ« lekĂ« (280 milionĂ« euro), se punimet pritet tĂ« zgjasin 5 vite (60 muaj) dhe se kur ka marrĂ« licencĂ«n e zbatimit kompania âGener 2â.
Tabela nĂ« kantier e âBlue Borgoâ/Citizens.al
Tabela nuk ka informacion për pozicionet kadastrale, pamjet 3-D të projektit, vendosjes së strukturave që do të ndërtohen, hartën topografike, treguesit teknik për parcelat e pasurive kufitare, distancave të pronës, intensitetin e ndërtimit, koeficientin e shfrytëzimit të truallit, etj.
5- Sa i informuar ishte komuniteti lokal?
Kompania thotë se projekti është prezantuar në konsultime publike dhe se nuk ka pasur kundërshtime.
Sipas Agjencia Kombëtare e Mjedisit (AKM), për projektin qe zhvilluar konsultim në shtator 2024, në kuadër të procedurave për Vlerësimin e Ndikimit në Mjedis (VNM).
Konsultimi Ă«shtĂ« pasqyruar nĂ« pĂ«rmbledhjen jo-teknike tĂ« raportit mjedisor, ku projekti prezantohet si zhvillim turistik âme ndikim tĂ« menaxhueshĂ«m nĂ« mjedisâ.
Por banorët e zonës kanë deklaruar publikisht se u njohën me projektin vetëm kur filluan punimet në terren.
Kjo krijon një kontradiktë mes narrativës zyrtare dhe perceptimit të komunitetit lokal për sa kohë nuk ka pasur asnjë reagim tjetër sqarues nga institucionet publike.
6- Si u përjashtua projekti nga taksa e ndikimit në infrastrukturë?
Bashkia Shkodër ka konfirmuar për Citizens.al se projekti rezulton i përjashtuar nga pagesa e taksës së ndikimit në infrastrukturë.
MegjithatĂ«, deri mĂ« tani nuk Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« publik akti konkret administrativ qĂ« e vendos kĂ«tĂ« pĂ«rjashtim pĂ«r projektin âBlue Borgoâ, as baza e detajuar ligjore qĂ« e justifikon atĂ«.
Sipas skemës së taksave vendore, për një investim turistik të kësaj përmase në Velipojë norma e taksës së ndikimit në infrastrukturë është rreth 3% e vlerës së investimit.
Projekti i resortit âBlue Borgoâ.
NĂ«se merret si referencĂ« vlera e projektit qĂ« Ă«shtĂ« pĂ«rmendur publikisht â rreth 280 milionĂ« euro â atĂ«herĂ« taksa potenciale e ndikimit nĂ« infrastrukturĂ« do tĂ« arrinte nĂ« rreth 8.4 milionĂ« euro.
Derisa të publikohet dokumenti që justifikon përjashtimin, mbetet e paqartë si dhe mbi çfarë baze u fal një detyrim fiskal i kësaj përmase.
7- A e plotĂ«son projekti kriterin âbrand nameâ pĂ«r pĂ«rjashtim nga taksa?
Ligji pĂ«r taksat vendore parashikon njĂ« pĂ«rjashtim tĂ« veçantĂ« nga taksa e infrastrukturĂ«s pĂ«r strukturat akomoduese me 5 yje, status special, por vetĂ«m nĂ«se ato operohen nga njĂ« markĂ« hotelerie ndĂ«rkombĂ«tare âbrand nameâ.
Deri tani, as nĂ« komunikimet publike tĂ« âGener 2â dhe as nĂ« dokumentet e bĂ«ra publike nga institucionet nuk Ă«shtĂ« pĂ«rmendur ndonjĂ« markĂ« ndĂ«rkombĂ«tare hotelerie qĂ« do tĂ« operojĂ« resortin âBlue Borgoâ.
Në mungesë të këtij elementi, pyetja që mbetet është nëse projekti i plotësonte vërtetë kushtet ligjore për përjashtim nga taksa e infrastrukturës apo jo.
8- Pse projekti nuk figuron si investim strategjik?
Agjencia Shqiptare e Zhvillimit tĂ« Investimeve (AIDA) konfirmoi dy herĂ« pĂ«r Citizens.al se pĂ«r projektin âBlue Borgoâ nuk rezulton asnjĂ« vendim i Komitetit tĂ« Investimeve Strategjike.
Kjo do të thotë se projekti nuk ka statusin formal të investitorit strategjik, një status që shpesh përdoret për të justifikuar lehtësi fiskale apo procedura të përshpejtuara.
Në këtë kontekst, mbetet e paqartë mbi çfarë mekanizmi tjetër ligjor është mbështetur përjashtimi nga taksa e infrastrukturës.
9- A cenon projekti zonë të mbrojtur?
Zona ku po ndĂ«rtohet resorti âBlue Borgoâ ka qenĂ« pjesĂ« e Peizazhit tĂ« Mbrojtur Lumi i BunĂ«s-VelipojĂ«, konkretisht nĂ« nĂ«nzonĂ«n 1b, ku zbatohej shkalla e dytĂ« e mbrojtjes mjedisore. Kjo kategori synonte ruajtjen e biodiversitetit dhe peizazhit natyror, duke lejuar vetĂ«m aktivitete ekonomike dhe turistike qĂ« nuk cenonin objektivat e mbrojtjes.
MegjithatĂ«, ndryshimet e miratuara nĂ« vitin 2024 (kur u konceptua dhe projekti) nĂ« Ligjin pĂ«r Zonat e Mbrojtura pĂ«rfshinĂ« konceptin e âturizmit tĂ« ekselencĂ«sâ, qĂ« lejon ndĂ«rtimin e strukturave akomoduese turistike me standarde tĂ« larta edhe brenda zonave tĂ« mbrojtura.
Zona 1b e peizazhit të mbrojtur Bunë-Velipojë/Citizens.al
Organizata si, Qendra për Ruajtjen dhe Mbrojtjen e Mjedisit Natyror në Shqipëri (PPNEA) kanë paralajmëruar se kjo qasje mund të hapë rrugën për zhvillime intensive turistike në territore që më parë ishin të destinuara kryesisht për konservim.
VetĂ« âGener 2â nuk ka folur pĂ«r kĂ«tĂ« pjesĂ« dhe nuk ka garantuar qartĂ«sisht se çfarĂ« masash ka parashikuar pĂ«r tĂ« reduktuar impaktin nĂ« mjedisin e zonĂ«s.
Në këtë kuptim, konflikti në Rrjoll nuk lidhet vetëm me një resort të vetëm, por edhe me një debat më të gjerë: nëse zonat e mbrojtura duhet të mbeten hapësira prioritare për ruajtjen e natyrës apo të shndërrohen në zona zhvillimi turistik
10. Nëse dokumentet janë kaq të qarta, pse nuk publikohen të gjitha?
NĂ« reagimin e saj publik, âGener 2â deklaron se Ă«shtĂ« e gatshme tĂ« vĂ«rĂ« nĂ« dispozicion dokumentacionin pĂ«rkatĂ«s.
MegjithatĂ«, pavarĂ«sisht edhe kĂ«rkesave nĂ« rrugĂ« elektronike tĂ« Citizens.al, deri mĂ« tani nga investitori nuk Ă«shtĂ« mbajtur asnjĂ« konferencĂ« pĂ«r shtyp dhe nuk Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« publik asnjĂ« dosje e plotĂ« qĂ« tĂ« pĂ«rfshijĂ«: aktin e pĂ«rjashtimit nga taksa e infrastrukturĂ«s, provĂ«n e ortakĂ«risĂ« âbrand nameâ si hotelier ndĂ«rkombĂ«tar, listĂ«n e kushteve tĂ« vendosura nga KKT, dhe dokumentet qĂ« provojnĂ« pĂ«rmbushjen e tyre.
Derisa kĂ«to dokumente tĂ« bĂ«hen publike, projekti âBlue Borgoâ do tĂ« vazhdojĂ« tĂ« mbetet jo vetĂ«m njĂ« investim i madh turistik, por edhe njĂ« histori me shumĂ« pyetje tĂ« hapura.
Kryeministri Edi Rama po negocion Sazanin, një pasuri të Shqipërisë, përmes një qasjeje arbitrare të mbështetur kryesisht në marrëdhënie personale për hir të pushtetit, duke anashkaluar standardet ligjore dhe institucionale.
QĂ« prej vitit 2024, kur Jared Kushner â dhĂ«ndri i Presidentit amerikan Donald Trump â shpalli interesin pĂ«r ta kthyer ishullin nĂ« njĂ« resort luksoz privat, narrativa publike pĂ«r Sazanin Ă«shtĂ« mbushur me premtime pĂ«r zhvillim ekonomik, investime elitare dhe rritje tĂ« imazhit tĂ« vendit.
Por pas dy vitesh, bilanci është ky: Kushner ka fituar marketing falas për portofolin e tij ndërkombëtar imobiliar. Rama ka fituar simpati dhe afërsi me familjen Trump, duke forcuar pozitat politike në planin e brendshëm. Ndërsa shqiptarët dhe vetë shteti shqiptar nuk kanë fituar asgjë konkrete.
PĂ«rkundrazi. ĂshtĂ« shĂ«nuar njĂ« tjetĂ«r precedent i rrezikshĂ«m ku njĂ« njĂ«si territoriale e vendit po ofrohet pĂ«r zhvillim nĂ« mungesĂ« gare, transparence dhe pa garanci tĂ« qarta ligjore dhe ekonomike.
Dokumente tĂ« siguruara nga Citizens.al tregojnĂ« se negociatat po zhvillohen formalisht nĂ« institucione dhe janĂ« shtyrĂ« pa afat qĂ« prej 13 nĂ«ntorit 2025. Zyrtarisht, nuk ka plan pĂ«r ZvĂ«rnecin, ndĂ«rsa planet tregojnĂ« se i gjithĂ« ishulli i Sazanit do tĂ« privatizohet â nĂ« kontrast me narrativĂ«n fillestare se do tĂ« prekej âvetĂ«m 8% e sipĂ«rfaqesâ.
Në fakt, 45.6 hektarë (8%) nga 570 hektarë tokë janë sipërfaqja që do zihet nga ndërtimi, ndërsa projekti tregon se Sazani kthehet në ishull privat.
Përmasat reale të projektit të propozuar
Deri mĂ« tani, publiku Ă«shtĂ« njohur me vetĂ«m tre imazhe tĂ« publikuara nga Jared Kushner mĂ« 15 mars 2024 nĂ« platformĂ«n âXâ: vila tĂ« shpĂ«rndara nĂ« shpatet e Sazanit dhe njĂ« vizion ndĂ«rtimesh masive mbi zonĂ«n ligatinore tĂ« ZvĂ«rnecit. Ato kanĂ« qarkulluar thuajse nĂ« tĂ« gjitha raportimet qĂ« flasin pĂ«r projekt-propozimin.
Por harta e përmbledhjes fazore të projektit, të cilën Citizens.al e disponon, tregon një realitet të ndryshëm për fatin e ishullit.
Fazat e ndërtimeve sipas fazave në ishullin e Sazanit/Citizens.al
Sipas dokumentacionit tĂ« analizuar, Sazani Ă«shtĂ« propozuar tĂ« ndahet nĂ« tre rajone tĂ« pĂ«rgjithshme, tĂ« organizuara sipas fazave tĂ« zhvillimit me rreth 448,000 mÂČ ndĂ«rtime pĂ«r afĂ«rsisht 970 njĂ«si rezidenciale/hotelerie. Ishulli konceptohet si njĂ« tĂ«rĂ«si e integruar, ku i gjithĂ« rrjeti i rrugĂ«ve dhe i qarkullimit do tĂ« jetĂ« nĂ« funksion tĂ« ndĂ«rtimeve.
Me fazĂ«n e parĂ« privatizohet zemra e ishullit: Porti dhe zona qendrore â pikĂ«risht nyja funksionale tĂ« Sazanit ku aktualisht janĂ« dhe godinat e vjetra tĂ« ish-reparteve ushtarake, dhe Ă«shtĂ« e vetmja pikĂ« hyrĂ«se pĂ«r nĂ« ishull.
NĂ« zonĂ«n âMarina Areaâ parashikohen 1,000 mÂČ ambiente shĂ«rbimi (amenities) dhe 18,000 mÂČ hapĂ«sira shĂ«rbimesh. Rreth saj, nĂ« âNorth Valleyâ parashikohen 39,000 mÂČ ndĂ«rtim me 56 vila dhe 11 apartamente (condo).
âSouth Valleyâ shton 22,000 mÂČ me 144 vila hoteliere. NdĂ«rsa nĂ« âCentral Ridgeâ parashikohen 63,000 mÂČ me 56 vila dhe 26 âcondoâ. âWest Valleyâ pĂ«rfshin 8,000 mÂČ me 25 vila hoteliere dhe âWest Estatesâ 5,000 mÂČ me 8 rezidenca private.
Kjo fazë e parë nuk duket si fazë pilotimi, pasi vendos themelet e një infrastrukture të plotë rezidenciale dhe hoteliere që e shndërron qendrën e ishullit në një kompleks të mbyllur funksionalisht.
Faza e dytë përhapet te shpatet dhe skajet bregdetare. Zhvillimi zgjerohet në skajet veri-jug dhe në kodrat e ishullit me hapësira më të mëdha imobiliare që duket se ofrohen si rezidenca.
âNorth Pointâ pĂ«rfshin 30,000 mÂČ me 35 vila. âNorth Ridge Estateâ shton 35,000 mÂČ me 35 âestatesâ. âWest Estatesâ parashikon 23,000 mÂČ me 20 âestatesâ. âSouth Ridge Estatesâ 14,000 mÂČ me 13 âestatesâ. âSouth Pointâ 18,000 mÂČ me 16 vila.
Kjo fazĂ« prek pikĂ«risht zonat panoramike dhe shpatet me vlerĂ«n mĂ« tĂ« lartĂ« tĂ« peizazhit. Nga njĂ« perspektivĂ« zhvillimi, kĂ«to duket se janĂ« segmentet âPremiumâ tĂ« projektit. Nga njĂ« perspektivĂ« publike, ato janĂ« pjesĂ«t qĂ« deri mĂ« sot kanĂ« qenĂ« hapĂ«sirĂ« e lirĂ« natyrore dhe tĂ« paprekura.
Projekti vijon me njĂ« fazĂ« tĂ« tretĂ« tĂ« lĂ«nĂ« si mundĂ«si zgjerimi nĂ« vijim. Ky Ă«shtĂ« dhe aspekti mĂ« domethĂ«nĂ«s, pasi Ă«shtĂ« zona e etiketuar si âPotential Future Phaseâ dhe pĂ«rqendrohet me njĂ« zhvillim mĂ« masiv nĂ« nĂ« perĂ«ndim tĂ« zonĂ«s portuale.
Ajo parashikon 172,000 mÂČ zhvillim me 525 njĂ«si (qĂ« nĂ«nkupton apartamente).
Kjo shifër e vetme ndryshon përmasën e diskutimit. Nëse realizohet, faza e tretë do ta çojë ishullin drejt një densiteti ndërtimi që praktikisht e përmbyll të gjithë hapësirën e disponueshme për projekte të tjera.
Në terma planifikimi territorial, kjo nënkupton se Sazani propozohet si një zhvillim ekskluziv dhe i vetëm, pa hapësirë për iniciativa të tjera publike apo private jashtë këtij projekti.
KĂ«shtu, narrativa fillestare e â8% tĂ« sipĂ«rfaqesâ qĂ« kishte krijuar perceptimin e njĂ« ndĂ«rhyrjeje tĂ« kufizuar Ă«shtĂ« tjetĂ«r gjĂ« kur qaset kjo hartĂ« e propozuar. Projekti nuk Ă«shtĂ« i izoluar nĂ« njĂ« cep tĂ« ishullit, por shtrihet nĂ« qendĂ«r, nĂ« kreshta dhe nĂ« skajet bregdetare.
Edhe nëse raporti i ndërtimit mbi sipërfaqen totale mbetet formal, dinamika e zhvillimit tregon se ishulli do të funksionojë si një kompleks i vetëm privat.
Kontrasti i ndërtimeve të propozuara dhe relievit që ka Sazani/Citizens.al
Me këtë plan, Sazani nuk është thjesht një resort. Ai është një territor i projektuar për një përdorim ekskluziv, të integruar dhe të centralizuar nën një operator të vetëm.
Dhe kjo presupozohet ta zhvendosĂ« debatin nga âsa pĂ«rqind ndĂ«rtohetâ te pyetja se âçfarĂ« mbetet realisht publikeâ?
Grupi negociator ekziston vetĂ«m si âformalitetâ
Citizens.al ka mësuar se grupi negociator që ka diskutuar dhe firmosur dokumente për Sazanin nga 13 janari deri më 27 tetor 2025 është mbledhur gjithsej 10 herë.
Grupi prej nëntë anëtarësh përbëhej nga:
Elira Kokona, drejtuese e Korporatës së Investimeve Shqiptare (KISH);
Ermal Nufi (sot ministër i Mbrojtjes), atëherë përfaqësues i Kabinetit të Zëvendëskryeministrisë;
Sofjan Jaupaj (sot ministër i Mjedisit), atëherë zëvendësministër i Turizmit dhe Mjedisit;
Ami Kozeli (sot drejtor i ARRSH), atëherë zëvendësministër i Infrastrukturës dhe Energjisë;
Enkelejd Musabelliu, zëvendësministër i Ekonomisë, Kulturës dhe Inovacionit;
Eldi Ăondi, drejtor kabineti nĂ« MinistrinĂ« e Financave;
Aleks Marku, sekretar i Ministrisë së Mbrojtjes;
Alban Binaj, administrator i Albanian Seasports Development (ASD);
Fiona Beqiri, drejtuese projektesh nga Agjencia Shqiptare e Zhvillimit të Investimeve (AIDA).
Ky grup u ngrit si strukturë teknike pas vendimit të Komitetit të Investimeve Strategjike në fund të vitit 2024, i cili i dha statusin e investitorit strategjik propozimit të Kushnerit.
Në teori, ky është mekanizmi standard: Shteti krijon një trup negociues dhe përmes tij diskuton kushtet me investitorin. Por në praktikë, dokumentet tregojnë tjetër gjë.
Lista e mbledhjeve pĂ«rfshin prezantime, plane veprimi, diskutime mbi njĂ« memorandum mirĂ«kuptimi dhe â nĂ« fund â diskutime pĂ«r shtyrjen e afatit tĂ« negociatave.
Nuk ka të dhëna të qarta të botuara për takime të përbashkëta intensive me investitorin. Nuk ka procesverbale që dokumentojnë negociata konkrete mbi territorin, të drejtat e përdorimit apo detyrimet ekonomike.
Sipas AIDA-s, investitori Ă«shtĂ« pĂ«rfaqĂ«suar ânĂ« rrugĂ« zyrtareâ nga Asher Abehsera si administrator. Por nuk sqarohet se cilin subjekt juridik ka pĂ«rfaqĂ«suar ai konkretisht, teksa nuk janĂ« publikuar dokumentet e autorizimeve.
Kryeministri Rama dhe Ivanka Trump gjatë takimit në Vlorë, janar 2026/Citizens.al
Kjo lĂ« tĂ« hapur mundĂ«sinĂ« qĂ« negociatat tĂ« jenĂ« zhvilluar kryesisht pĂ«rmes shkresave apo ndĂ«rmjetĂ«simeve tĂ« tjera informale, me gjasĂ« edhe tĂ« njĂ« pĂ«rfaqĂ«suesi, apo bashkĂ«punĂ«tori lokal, qĂ« mund tĂ« ketĂ« parakontrata pĂ«r tâu angazhuar si nĂ«nkontraktor nĂ« zhvillimin e projektit.
Ndërkohë, jashtë institucioneve, raportimet mediatike tregojnë një angazhim shumë më intensiv: vizita, dreka, darka dhe pritje të nivelit të lartë, ku projekti është diskutuar me praninë e drejtpërdrejtë të Kryeministrit Rama.
Në këtë dualitet, grupi teknik duket më shumë si një artificë procedurale sa për të përmbushur një detyrim ligjor, teksa vendimmarrja e vërtetë duket se është në varësi të qejfit dhe ecurisë së marrëdhënieve personale të Kryeministrit me familjarët e Trumpit.
Negociata pa afat dhe pa shpjegim
Negociatat pĂ«r zhvillimin e Sazanit duhet tĂ« pĂ«rfundonin mĂ« 13 nĂ«ntor 2025, por kjo datĂ« nuk u respektua dhe u shty pa afat. AIDA pranoi pĂ«r Citizens.alse shtyrja Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« âme dakordĂ«si tĂ« palĂ«veâ, por nuk dha arsye konkrete dhe asnjĂ« datĂ« pĂ«rfundimtare tĂ« re, pavarĂ«sisht kĂ«mbĂ«nguljes sĂ« Citizens.
Në negociatat për investime strategjike, shtyrjet zakonisht lidhen me pengesa reale si statusi juridik i tokës, konfliktet e pronësisë, kushtet gjeologjike, mosdakordësitë financiare etj. Por asnjë prej këtyre arsyeve nuk është përmendur.
NdĂ«rkohĂ«, dihet se ishulli nuk ka infrastrukturĂ« bazĂ« â mungojnĂ« uji dhe energjia elektrike â elemente thelbĂ«sore pĂ«r njĂ« zhvillim tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m.
AIDA deklaron se detajet do të bëhen publike vetëm kur marrëveshja të përfundojë. Me fjalë të tjera, qytetarët do të informohen pasi Rama të ketë shërbyer darkën e radhës dhe vendimi të jetë praktikisht i pakthyeshëm.
Zyrtarisht, AIDA deklaron se projekti përfshin vetëm Sazanin dhe nuk ka asnjë aplikim për Zvërnecin. Megjithatë, gjatë janarit, delegacioni i lidhur me Ivanka Trump vizitoi edhe atë zonë dhe zhvilloi një takim me arkitektë dhe zyrtarë të lartë.
Pse njĂ« zonĂ« qĂ« ânuk Ă«shtĂ« pjesĂ« e projektitâ pĂ«rfshihet nĂ« itinerarin e pritjeve atĂ«herĂ«? Ose ZvĂ«rneci pĂ«rdoret pĂ«r tĂ« zgjeruar narrativĂ«n e zhvillimit dhe pĂ«r tĂ« forcuar jehonĂ«n e portofolit tĂ« Jared Kushner â pra si marketing, â ose ekziston njĂ« plan paralel qĂ« nuk Ă«shtĂ« formalizuar ende.
Në të dy rastet, komunikimi publik nuk përputhet me dokumentet zyrtare dhe ata që humbin janë po qytetarët shqiptarë, institucionet dhe sundimi i ligjit.
Agjencia e Zhvillimit tĂ« Territorit (AZHT) pranoi pĂ«r Citizens.al se pĂ«rfaqĂ«suesit e saj kanĂ« qenĂ« tĂ« pranishĂ«m nĂ« aktivitetet e zhvilluara gjatĂ« vizitĂ«s sĂ« Ivanka Trump nĂ« VlorĂ«. Por kjo agjenci theksoi se roli i saj ka qenĂ« âorientues institucionalâ se ânuk ka qenĂ« organizatoreâ dhe as ânuk di kush e ka organizuar aktivitetinâ.
Pamje nga ishulli i Sazanit/Citizens.al
Kjo krijon një situatë paradoksale. Një institucion shtetëror merr pjesë në një aktivitet që lidhet me një investim strategjik në territor, por nuk ka informacion bazë për organizatorin apo strukturën e tij.
Në praktikë, kjo sugjeron një model abuziv dhe tejet arbitrar vendimmarrjeje ku takimet private kanë praninë e shtetit, por jo përgjegjësinë administrative të tij.
Diplomacia e investimeve dhe âShtĂ«pia Trumpâ
Historia e Sazanit shkon pĂ«rtej njĂ« projekti turistik. Ajo prek mĂ«nyrĂ«n se si ShqipĂ«ria â njĂ« vend kandidat pĂ«r Bashkimin Evropian â administron pasuritĂ« publike dhe ndĂ«rton marrĂ«dhĂ«nie me aktorĂ« tĂ« fuqishĂ«m ndĂ«rkombĂ«tarĂ«.
Një nga standardet themelore të BE-së është konkurrenca e hapur dhe transparenca në menaxhimin e pronës publike. Projekti i Sazanit nuk është rezultat i një gare ndërkombëtare, por i një negocimi të drejtpërdrejtë.
Në raste të tjera me oferta të pakërkuara, është hapur të paktën një garë formale. Me Sazanin, pas dy vitesh, ende negociohet pa përfundim.
Në një rajon ku mbështetja ndërkombëtare shihet si garanci sigurie politike, investimet mund të marrin edhe dimension diplomatik. Por kjo ngre një pyetje thelbësore: A po përdoret zhvillimi ekonomik si instrument për afërsi politike? Nëse po, me çfarë çmimi?
Sepse debati nuk Ă«shtĂ« mĂ« vetĂ«m pĂ«r njĂ« resort. ĂshtĂ« pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si njĂ« shtet i vogĂ«l negocion me aktorĂ« tĂ« mĂ«dhenj: PĂ«rmes ndjekjes sĂ« ligjit, procedurave tĂ« hapura dhe konkurruese, apo pĂ«rmes marrĂ«dhĂ«nieve tĂ« privilegjuara qĂ« premtojnĂ« jo vetĂ«m kapital, por edhe afĂ«rsi me fuqinĂ« e âShtĂ«pisĂ« Trumpâ.
Në fund kush do ta gëzojë këtë afërsi politike dhe sa do të zgjasë ajo, do ta gëzojë shteti shqiptar apo kryeministri aktual.
Ditëve të javës, kodrat e Petrelës vijojnë një përgjumje të gjatë e të heshtur, kryesisht për shkak të mungesës së vizitorëve. Kjo heshtje nis nga ullishtat, vazhdon mbi muret e kalasë dhe humbet në kthesat e rrugicave që lidhin qendrën e fshatit me rrugën kryesore drejt Tiranës.
Në një ditë të kthjellët, kryeqyteti duket pranë. Zhurmat e makinave në rrugën për në Elbasan dëgjohen deri lart. Një horizont vilash, pallatesh dhe kullash gri të kujton se metropoli është vetëm 15 minuta larg. Por në shtigjet e këtyre kodrave, ndjesia e afërsisë humbet shpejt.
Petrela mbetet një vend që duket sikur është gjithmonë pranë diçkaje, një zhvillimi të madh që mbetet në pritje prej kohësh, por që nuk ka ardhur kurrë.
NĂ« hyrje tĂ« fshatit, pak pasi kalon restorantet e para, njĂ« tabelĂ« e gjelbĂ«r e rrĂ«zuar pĂ«rtokĂ« bĂ«n me shenjĂ« pĂ«r te âFaith Parkâ (Parku i Besimit). SipĂ«r saj, njĂ« tabelĂ« tjetĂ«r drejton pĂ«r te âKengo Art Parkâ. MĂ« tutje, dy tabela tĂ« tjera tĂ« bĂ«jnĂ« konfuz (foto; foto).
Tabelat e rrugës për në Petrelë/Citizens.al
Ato duket se ngatĂ«rrojnĂ« edhe vetĂ« banorĂ«t, tĂ« cilĂ«t nuk dinĂ« tĂ« thonĂ« me siguri se cila Ă«shtĂ« e saktĂ«, ku Ă«shtĂ« âParku i Besimitâ dhe ku âKengo Art Parkâ.
NĂ« fakt, âParku i Besimitâ nuk ekziston, sĂ« paku pĂ«r momentin. NdĂ«rsa âKengo Art Parkâ Ă«shtĂ« duke u ndĂ«rtuar. Por ka qenĂ« njĂ« ditĂ« kur tĂ« dy kĂ«to emra parqesh ishin i njĂ«jti vend.
Ngjan si lojë fjalësh, por kjo është zanafilla e këtij reportazhi, dy projekte parqesh që ekzistojnë njëkohësisht si ide arkitekturore dhe si paqartësi lokale. Projekte që në prezantime shfaqen futuristike, ndërsa në terren ndeshin rrugë me gropa, mbetje urbane, ndërtime të braktisura dhe një komunitet që nuk ka informacion.
Më 11 tetor 2025, një varg makinash me zyrtarë dhe arkitektë të huaj u ngjit në anën perëndimore të Petrelës. Destinacioni nuk ishte kalaja, as restorantet e njohura buzë kodrës.
Ishin kapanonet e njĂ« ish-reparti ushtarak, poshtĂ« rrugĂ«s âSheh Mehmet Kuqiâ, tĂ« cilat prej gushtit 2024 ishin kthyer nĂ« kantier ndĂ«rtimi pĂ«r atĂ« qĂ« zyrtarisht njihet si âParku Tematik Kulturor Tirana Art Gardenâ.
Aty u prezantuan projektet finaliste pĂ«r thirrjen e KorporatĂ«s sĂ« Investimeve Shqiptare pĂ«r âParkun e Besimitâ (Faith Park), njĂ« koncept-ide qĂ« synon tĂ« materializohet nĂ« kodrat verilindore mes PetrelĂ«s dhe zonĂ«s sĂ« PĂ«rsqopit, njĂ« sit arkeologjik ilir.
Pamje nga kodrat e Petrelës/Citizens.al
Sipas konceptit fitues â nga studioja daneze e Bjarke Ingels â âParku i Besimitâ nuk Ă«shtĂ« thjesht park rekreativ. Ai Ă«shtĂ« menduar si hapĂ«sirĂ« ndĂ«rfetare, njĂ« kompleks qĂ« pĂ«rfaqĂ«son bashkĂ«jetesĂ«n mes besimeve, njĂ« ide qĂ« politika shqiptare e pĂ«rdor shpesh pĂ«r prezantim ndĂ«rkombĂ«tar.
Ingels Ă«shtĂ« njĂ« arkitekt i diskutueshĂ«m pĂ«r impaktin qĂ« projektet e tij kanĂ« pasur mbi trashĂ«giminĂ« kulturore nĂ« ShqipĂ«ri, pĂ«rfshirĂ« debatin mbi Teatrin KombĂ«tar dhe kullĂ«n âPixelâ.
Ai propozoi zhvillimin e kodrave me njĂ« sistem shtigjesh tĂ« gjarpĂ«ruara bimĂ«sie nĂ« formĂ«n e njĂ« âpeme tĂ« jetĂ«sâ, qĂ« pĂ«rfshin besimet me vlerat, simbolet dhe konceptet e tyre. Zona, sipas tij, zhvillohet njĂ«kohĂ«sisht si park, muze, vend pelegrinazhi, meditimi dhe rekreacioni.
âNjĂ« hartĂ« e evolucionit tĂ« rrugĂ«timit shpirtĂ«ror tĂ« njerĂ«zimit mbi topografinĂ« e kĂ«tij shpati mali qĂ« pĂ«rshkohet deri nĂ« qiell,â u shpreh Ingels gjatĂ« prezantimit nĂ« tetor.
âKremtojmĂ« harmoninĂ« e besimeve fetare,â vijoi ai teksa nĂ« renderĂ« shfaqeshin pemĂ« dhe shkurre tropikale si palma apo frangipani.
Krahas kësaj ideje disi utopike, parashikohen edhe një fshat ekologjik, hotel, bare dhe restorante për akomodim, pra zhvillim imobiliar me një total investimi që kërkon rreth 23.5 milionë euro.
âKengo Art Parkâ nĂ« fazĂ« ndĂ«rtimi, shkurt 2026/Citizens.al
Në renderët e prezantimit, Petrela dukej si një peizazh mesdhetar i kuruar: ndërtesa shumëngjyrëshe të shkrira në relievin e gjelbëruar kodrinor.
Por nĂ« terren, nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n ditĂ«, pranĂ« kapanonit ku zhvillohej konkursi, punĂ«torĂ«t e kompanisĂ« âSalillariâ vazhdonin punĂ«n pĂ«r parkun artistik âTirana Art Gardenâ, i cili pak javĂ« mĂ« vonĂ« kur atĂ« e vizitoi sĂ«rish Kryeministri Rama, u prezantua zyrtarisht âKengo Art Parkâ, pjesĂ« e njĂ« investimi rreth 3.5 milionĂ« euro pĂ«r transformimin e ish-bazĂ«s ushtarake nĂ« destinacion kulturor.
KĂ«shtu, projekti i sĂ« ardhmes âFaith Parkâ u prezantua mbi njĂ« projekt tĂ« sĂ« tashmes âKengo Art Park,â qĂ« ende nuk ishte realizuar dhe madje ndryshoi emrin pa u hapur â u quajt nĂ« nder tĂ« arkitektit japonez Kengo Kuma.
âKengo Art Parkâ duhej tĂ« kishte pĂ«rfunduar nĂ« shkurt, por punimet pritet tĂ« zgjasin deri nĂ« shtator 2026.
Një projekt që Petrela e mësoi nga televizioni
Në sheshin e vogël pranë kalasë, dy lokalet e vetme kanë punë kryesisht pasditeve, prej muajit të Ramazanit.
Teksa binte muzg, dy burra rreth tĂ« pesĂ«dhjetave prisnin qĂ« e zonja e njĂ« prej lokaleve tâu sillte kafenĂ«. Pasi u prezantuam, i pyeta nĂ«se dinin gjĂ« pĂ«r âParkun e Besimitâ dhe nĂ«se po, se ku do tĂ« zhvillohej.
âE morĂ«m vesh vetĂ«m nga televizori, qĂ« erdhi Rama andej poshtĂ«,â tha njĂ«ri prej tyre. âPor se ku do bĂ«het dhe çfarĂ« Ă«shtĂ« fiks, nuk dimĂ«.â
Pak mĂ« poshtĂ«, njĂ« banor i zonĂ«s po krasiste pemĂ«t buzĂ« rrugĂ«s. Edhe ai nuk e kishte tĂ« qartĂ« pĂ«r çfarĂ« bĂ«hej fjalĂ« pĂ«r âParkun e Besimitâ.
âMĂ« kanĂ« thĂ«nĂ« [se do tĂ« bĂ«het] nga ana tjetĂ«r, poshtĂ«, nga ullishtat, afĂ«r zip-line,â tregoi ai. âPor sâna ka pyetur njeri, sâdimĂ« gjĂ«.â
Sheshi âMamica,â PetrelĂ«/Citizens.al
Prej tetorit 2025, askush në qendrën e fshatit nuk kishte informacione të tjera për projektin veç faktit se zonën e kishte vizituar dy herë Rama dhe se vizitat e tij i kishin parë në televizor.
Ky është dhe paradoksi i zakonshëm i zhvillimeve të mëdha në vendin tonë ku komuniteti që preket nga projektet është shpesh i fundit që merr informacion.
Në dokumente, informimi nis pas studimeve të fizibilitetit dhe vijon me konsultimet publike. Në praktikë, ai nis vetëm pasi projekti bëhet lajm në media.
Turizmi që erdhi vetë
Ndryshe nga burrat e fshatit, Xhulio, një i ri në të tridhjetat, e sheh ndryshimin si mundësi. Ai është ndër të kthyerit nga emigracioni dhe prej një viti drejton një biznes turizmi aventuror me ture quadbike në kodrat përreth Petrelës.
âZona Ă«shtĂ« ideale, me terren tĂ« pĂ«rshtatshĂ«m dhe peizazh fantastik,â thotĂ« ai. âAfĂ«r TiranĂ«s, por duket si larg.â
Sipas Xhulios, vizitorĂ«t kĂ«rkojnĂ« mĂ« shumĂ« se njĂ« destinacion dhe Petrela mundet tâua ofrojĂ« atĂ«, pra kalanĂ«, shtigjet, restorantet, natyrĂ«n dhe ndjesinĂ« e njĂ« pĂ«rvoje tĂ« pĂ«rzier nĂ« njĂ« vend tĂ« vetĂ«m.
âSa mĂ« shumĂ« aktivitete tĂ« ketĂ«, aq mĂ« mirĂ« pĂ«r tĂ« gjithĂ« sepse rrit ofertĂ«n turistike dhe kohĂ«n e qĂ«ndrimit tĂ« vizitorĂ«ve,â thotĂ« ai.
Edhe Xhulio tha se nuk kishte informacion të zgjeruar për projektin, por u shpreh optimist se nëse ndërhyrjet e zotuara bëhen pa dëmtuar mozaikun historik e kulturor të zonës, do të sjellin zhvillim ekonomik.
Sipërmarrja e Xhulios, e cila ndërthur edhe risitë e tekonologjisë me rezervimet online, është në kontrast me hotelet dhe restorantet e kodrave përtej, që kanë mbyllur aktivitetin prej vitesh dhe shfaqen si relike të një turizmi që nuk u konsolidua kurrë.
Rruga ku fillon projekti
PĂ«r tĂ« parĂ« zonĂ«n ku parashikohet ndĂ«rtimi i âParkut tĂ« Besimitâ duhet tĂ« ndjekĂ«sh rrugĂ«n e Durishtit nĂ« verilindje tĂ« PetrelĂ«s.
Asfalt nuk ka. Segmenti është me çakull dhe në disa pjesë i dëmtuar nga rrëshqitjet e dheut (foto; foto; foto). Anash shfaqen ndërtesa gjysmë të braktisura: dy hotele dhe një tjetër i papërfunduar në majë të kodrës (foto).
Një nga shtigjet e devijuara prej rrëshqitjet e tokës/Citizens.al
Më tej shihen pirgje mbeturinash dhe inerte, ndërsa në thellësi një pjesë e kodrës është zhveshur nga bimësia. Kjo të sjell ndërmend zotimin që Ingels bëri gjatë prezantimit:
âTĂ« gjitha ndĂ«rtimet do tĂ« bĂ«hen nĂ« zona ku ka pasur gĂ«rmime. Nuk do tĂ« gĂ«rmojmĂ« thuajse fare dhe nuk do tĂ« heqim asnjĂ« pemĂ«.â
Por të gjitha janë gjurmët e një optimizmi të vjetër, të asaj vale investimesh të viteve 2000-2010 kur Petrela shihej si periferia turistike e ardhshme e Tiranës, por që u tradhtua nga infrastruktura që nuk erdhi kurrë deri këtu.
Sot ato ndërtesa janë monumente të një zhvillimi që nuk u mbështet dhe nuk u materializua.
Dhe pikĂ«risht mbi kĂ«tĂ« terren planifikohet njĂ« projekt qĂ« entuziazmon edhe arkitektĂ« me reputacion ndĂ«rkombĂ«tar si Bjarke Ingels, i cili e quan gjendjen aktuale si ânjĂ« plagĂ«â qĂ« duhet shĂ«ruar.
Por projekti i parkut përfshin edhe të paktën tetë parcela pronash private, dhe këtu nisin pyetjet kryesore.
Zona e Përsqopit njihet edhe për gjurmë arkeologjike ilire dhe mbetet e paqartë nëse preket zona e mbrojtur apo dhe ajo buferike. Pyetjet për këto shqetësime drejtuar Ministrisë së Kulturës, Institutit të Trashëgimisë Kulturore dhe Korporatës së Investimeve nuk morën përgjigje.
Heshtja institucionale shpesh është forma më konkrete e informimit në projekte të tilla.
âParku i Besimitâ Ă«shtĂ« ende njĂ« ide. Por nĂ« PetrelĂ« ideja duket se ka nisur tĂ« ndikojĂ« realitetin pĂ«rpara se tĂ« ekzistojĂ« fizikisht: nĂ« biseda, pritshmĂ«ri, çmime toke dhe vilash qĂ« reklamohen pĂ«r shitje, si dhe nĂ« mĂ«nyrĂ«n sesi banorĂ«t e imagjinojnĂ« tĂ« ardhmen.
Mes kĂ«tyre dy kohĂ«sh, kohĂ«s sĂ« projektit dhe kohĂ«s fizike, do tĂ« vendoset nĂ«se vĂ«rtetĂ« âParku i Besimitâ do tĂ« bĂ«het zhvillim, apo thjesht njĂ« tjetĂ«r premtim nĂ« rrethinat e TiranĂ«s.
Deri atĂ«herĂ«, tabela e rrugĂ«s nĂ« PetrelĂ« do tĂ« vazhdojĂ« tĂ« tregojĂ« njĂ«kohĂ«sisht edhe âFaith Parkâ edhe âKengo Art Parkâ, por askush nuk do ta dijĂ« se ku fillon njĂ«ri dhe ku mbaron tjetri.
Pasi i ofroi për rreth katër muaj mbrojtje politike ndaj kërkesave të SPAK-ut për ta arrestuar, Kryeministri Edi Rama vendosi të enjten të shkarkojë Belinda Ballukun si zëvendëskryeministre dhe ministre e Infrastrukturës dhe Energjisë.
Ajo ishte e pezulluar me vendim të Gjykatës së Posaçme, vendim i cili mbeti në fuqi pavarësisht ankimit që qeveria i bëri në Gjykatën Kushtetuese.
A u tërhoq vërtetë Rama nga Balluku?
Largimi i Ballukut nga qeveria nuk erdhi si një lëvizje e zakonshme riorganizimi të kabinetit.
Njoftimi u bë pas një mbledhjeje të gjatë me grupin parlamentar të Partisë Socialiste, të dominuar nga kritikat ndaj Prokurorisë së Posaçme dhe sistemit të drejtësisë, çka e zhvendosi menjëherë këtë zhvillim nga një vendim administrativ në një zhvillim institucional.
Në të njëjtën mbrëmje, portofoli i Infrastrukturës dhe Energjisë nuk iu besua një figure të re politike apo teknike nga jashtë, por një vartësi të drejtpërdrejtë të Ballukut: Enea Karakaçi, i cili drejtonte Operatorin e Sistemit të Shpërndarjes së Energjisë Elektrike (OSSHE).
Ky detaj është ndoshta më domethënësi. Rama ndryshoi ministren (dhe ministri të tjera), por jo strukturën që drejton sektorin më të madh financiar të qeverisë.
Ministria e Infrastrukturës dhe Energjisë përqendron projektet më të mëdha publike: rrugët kombëtare, koncesionet, energjetikën, aeroportet dhe portet. Në praktikë, aty kalon pjesa më e madhe e investimeve kapitale të qeverisë, po ashtu edhe kostot politike.
Për këtë arsye, çdo ndryshim në drejtimin e saj zakonisht shoqërohet me ndryshim kursi, qasje të politikave, investimeve, ose rishikim kontratash. Por në rastin konkret, asnjë nga këto nuk ka ndodhur.
Përkundrazi, Balluku lavdërohet edhe në ikje si ministrja më e suksesshme e qeverisë.
Ndaj, vendimi duket më shumë si distancim nga një figurë sesa si rishikim i politikave që drejtonte Balluku, pavarësisht se Rama nuk e shprehu qartësisht këtë gjë të enjten.
Qeveria ruajti aparatin administrativ dhe vazhdimësinë e projekteve, duke lënë të kuptohet se nuk kemi të bëjmë me një përgjegjësi politike për mënyrën e qeverisjes së sektorit, por me një menaxhim të kostos së saj publike.
Kjo përforcohet  nga ngritja në postin e ministrit të Mbrojtjes (në vend të Pirro Vengut) të Ermal Nufit, i cili më herët ka qenë drejtor kabineti për zëvendëskryeministren Balluku.
Konteksti i bën këto zhvillime edhe më të rëndësishme. Largimi i Ballukut bëhet në një moment tensioni të hapur mes ekzekutivit dhe SPAK-ut. Për herë të parë, kritikat ndaj drejtësisë nuk kanë qenë thjesht deklarata të izoluara politike, por pjesë e një komunikimi institucional qeveritar.
NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, lĂ«vizja duket mĂ« pak si njĂ« reagim ndaj performancĂ«s si ministre â vĂ«nĂ« seriozisht nĂ« diskutim pas dĂ«mtimeve serioze nĂ« disa rrugĂ« kombĂ«tare tĂ« vendit â dhe mĂ« shumĂ« si njĂ« reagim ndaj rrezikut juridik qĂ« prodhon hetimi penal ndaj saj nĂ« nivele tĂ« larta.
Pak ditĂ« mĂ« parĂ«, qeveria propozoi ndryshime nĂ« Kodin e ProcedurĂ«s Penale qĂ« synojnĂ« tĂ« kufizojnĂ« pezullimin e zyrtarĂ«ve tĂ« lartĂ« nga detyra gjatĂ« hetimeve â njĂ« prej mjeteve kryesore qĂ« SPAK pĂ«rdori pĂ«r tĂ« parandaluar mundĂ«sinĂ« e prishjes sĂ« provave nga Balluku.
Me rastin âBallukuâ, reforma nĂ« drejtĂ«si ka krijuar pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« njĂ« rrezik real penal pĂ«r qeveritarĂ«t, dhe politika duket se po pĂ«rshtatet me kĂ«tĂ« realitet tĂ« ri.
Ky âlĂ«shimâ i Ballukut nga qeveria nuk e zhvesh atĂ« nga imuniteti si deputete. Pra SPAK nuk mund ta arrestojĂ« gjithsesi.
Me këtë zhvillim, qeveria nënkupton se pezullimi apo largimi i saj nga postet e larta janë të mjaftueshme për të mos-penguar hetimet, megjithëse SPAK ka raportuar në Këshillin e Mandateve se dëshmitarë në çështje janë kërcënuar.
Bllokimi i aksit Elbasan-Qafë Thanë, pranë Dragostunjës në Librazhd, ka nxjerrë në pah varësinë e pothuajse gjithë juglindjes së vendit nga një korridor i vetëm rrugor.
Prej fundjavĂ«s, rrĂ«shqitja e dherave dhe dĂ«mtimi i urĂ«s nĂ« zonĂ«n e njohur si âArrat e GurrĂ«sâ ka ndĂ«rprerĂ« lidhjen kryesore me TiranĂ«n pĂ«r Korçën, Pogradecin, Prrenjsin, Librazhdin dhe rrethinat e tij.
E njëjta zonë është edhe pjesë e punimeve të Korridorit VIII. Ndërhyrjet në shtratin e lumit Shkumbin kanë krijuar tension mjedisor dhe social, të raportuar më herët nga Citizens.al dhe organizatat mjedisore.
Por, si arrihet sot juglindja nga kryeqyteti dhe anasjelltas? Banorët e zonave pranë vendit ku ndodhi shembja, por dhe linjat e udhëtarëve dhe transportit të mallrave po përballen me kosto dhe kohë më të larta udhëtimi.
Më poshtë Citizens.al sjell disa nga alternativat që po përdoren aktualisht për të qasur juglindjen me Tiranën.
Duhet theksuar se shumica e rrugëve alternative janë në gjendje të vështirë, nuk përballojnë fluksin e shtuar dhe ofrojnë pak ose aspak siguri dhe mbështetje për: pika karburanti, vende pushimi apo shërbime bazë përgjatë udhëtimit.
Kjo është ndër rrugët më të përdorura aktualisht. Distanca është rreth 170 kilometra dhe mund të përshkohet për 3-5 orë udhëtim në varësi të fluksit të trafikut.
Segmentet malore dhe kthesat e shumta, sidomos në zonën e Moglicës, e bëjnë të lodhshme dhe të rrezikshme, veçanërisht gjatë natës.
Rruga nga Moglica dhe alternativa tjetër me devijimin nga fshatrat e zonës.
NdĂ«rkohĂ« po pĂ«rdoret edhe njĂ« devijim pĂ«rmes fshatrave lokal dhe vijimit pĂ«rgjat njĂ« segmenti tĂ« ish-rrugĂ«s âEgnatiaâ.
Kjo rrugë devijon nga aksi kryesor për të shmangur Dragostunjën dhe urën e dëmtuar. Nis nga Librazhdi, kalon nga fshatrat si Spathari, Dardha dhe del në Hotolisht, me një gjatësi rreth 170 kilometra dhe kërkon rreth 4-6 orë udhëtim.
Pjesa e devijimit ka rrugë të ngushta, të paasfaltuara, me çakull e baltë dhe pjerrësi të forta. Përdoret kryesisht nga automjetet private, por tashmë po krijon radhë të gjata dhe trafik të rënduar.
Ajo parashikon rreth 370 kilometra rrugë e cila mund të përshkohet për rreth 6-8 orë udhëtim.
Rruga nga jugu dhe me kalimet nga RMV.
Megjithëse relativisht e sigurt, distanca dhe koha është thuajse e dyfishtë duke e bërë pak të konsiderueshme për udhëtarët.
Ajo këshillohet për autobusët interurbanë, mjetet e rënda dhe udhëtimet jo urgjente.
Rruga ndërkufitare me Maqedoninë e Veriut
Korçë-Pogradec-Qafë Thanë/Tushemisht-Strugë/Ohër-Dibër-Bllatë-Rruga e Arbrit-Tiranë
Kjo rrugë prej rreth 220-240 kilometrash mund të përshkohet për 4-6 orë udhëtim.
Konsiderohet alternativë praktike, por njëkohësisht si një treguese e fortë e situatës: për të shkuar në Tiranë nga Korça duhet të dalësh jashtë Shqipërisë.
Kalimi bëhet nga pikat kufitare të Qafë Thanës ose Tushemishtit drejt Strugës apo Ohrit në Maqedoninë e Veriut dhe rikthimi në Shqipëri nga Bllata, për të vazhduar në Maqellarë dhe më pas në Rrugën e Arbrit.
Ia vlen vetëm nëse rrugët e tjera janë të mbingarkuara dhe udhëtarët kanë dokumentet e nevojshme. Në orët e pikut, pritjet në doganë e bëjnë kohën e mbërritjes të paparashikueshme.
Alternativat e rrugëve më sipër nuk janë thjesht një lajm për trafikun, por panoramë e qartë se planifikimi i zhvillimit të infrastrukturës në vend ka probleme serioze.
Një korridor kombëtar i shoqëruar me projekte strategjike të zgjerimit hasi dëmtime dhe rrëshqitje dherash aq sa të izolojë një rajon të tërë.
Sipas qeverisë shqiptare, një seri projektesh të ndërmjetësuara nga Korporata e Investimeve (KISH), me vlerë që i kalon 450 milionë euro, po i afrohen fazës së lejeve të ndërtimit.
Por ndërsa projektet e kullave shtohen, dokumentet që përcaktojnë detajet e marrëvesheve financiare mbi tjetërsimin e pronave publike mbeten të panjohura, duke lënë në hije transparencën dhe përfitimin real të publikut nga ky transformim.
Gati âpĂ«r lejeâ nga hiçi
NĂ« fund tĂ« janarit, nĂ« njĂ« nga sallat e ish-Hotel Dajtit, gjatĂ« konkursit pĂ«r projektin fitues tĂ« âShtĂ«pisĂ« sĂ« re tĂ« FĂ«mijĂ«ve dhe Kompleksin e Inspektorateveâ, Drejtuesja e KISH, Elira Kokona dhe Kryeministri Edi Rama njoftuan diçka qĂ« kaloi pa debat publik: disa nga projektet e ndĂ«rmjetĂ«suara nga Korporata ndodhen tashmĂ« ânĂ« fazĂ« tĂ« avancuarâ dhe njĂ« pjesĂ« e tyre âgati pĂ«r tĂ« marrĂ« lejetâ.
Në ekranet e prezantimit u shfaqën projektet e ndërtesave të reja, shumica me kulla. Për herë të parë u shfaqën publikisht edhe shifra: një portofol investimesh që i afrohet 1 miliard eurove.
Por sërish u anashkalua një detaj thelbësor, shumica projekteve do të ndërtohen mbi prona publike dhe publiku di pak ose aspak për fatin e tokave aq të lakmuara nga sektori imobiliar.
âShtatĂ« objekte ndĂ«rtimore janĂ« gati pĂ«r tĂ« marrĂ« lejen e ndĂ«rtimit,â tha Kokona para konkursit.
Ajo nĂ«nkuptoi se nĂ« kĂ«tĂ« listĂ« pĂ«rfshinte edhe projektet e dy rezidencave qeveritare nĂ« VlorĂ« dhe VelipojĂ«, qĂ« iu dhanĂ« privatĂ«ve pĂ«r tâu kthyer nĂ« hotele.
âPunĂ«t vijojnĂ« me pĂ«rfundimin, nĂ« ditĂ«t nĂ« vijim, tĂ« negocimit pĂ«r dy hotelet [âŠ] tĂ« cilat gjithashtu fillojnĂ« fazĂ«n e aplikimit pĂ«r leje,â vijoi Kokona duke kĂ«rkuar mbĂ«shtetjen nga AgjencisĂ« sĂ« Zhvillimit tĂ« Territorit (AZHT) dhe AgjencisĂ« KombĂ«tare tĂ« Planifikimit tĂ« Territorit (AKPT).
â[âŠprojektet] janĂ« tanimĂ« nĂ« njĂ« fazĂ« tĂ« avancuar dhe madje njĂ« pjesĂ« e tyre janĂ« gati pĂ«r tĂ« marrĂ« lejen e zhvillimit dhe pĂ«r tĂ« filluar nga puna,â u shpreh Rama si pĂ«r tĂ« saktĂ«suar faktin se si fillim nevojiten lejet e zhvillimit dhe pĂ«rpara ka ende procedura pĂ«r tâu ndjekur.
Leja e zhvillimit është një nga dokumentet bazë për të vijuar implementimin e një projekti. Ajo jepet nga Këshilli Kombëtar i Territorit dhe Ujit (KKTU), që drejtohet nga Kryeministri Rama dhe organizohet nga AZHT, që luan rolin e sekretariatit.
Leja e zhvillimit përcakton në parim kushtet se sa dhe si mund të ndërtohet në një truall: intensitetin, volumetrinë, numrin e kateve dhe distancat nga kufijtë. Ajo nuk të mundëson të drejtën për të nisur punimet.
E drejta për të ndërtuar mundësohet vetëm nga leja e ndërtimit, e cila jepet po nga KKTU-ja, që miraton edhe projektin teknik, arkitekturor dhe zbatimin konkret brenda kushteve të lejes së zhvillimit. Ajo i jepet ndërtuesve vetëm pas plotësimit të kushteve tekniko-ligjore si dhe pagesës së taksës së ndikimit mbi infrastrukturë.
Sidoqofshin projektet e ndĂ«rmjetĂ«suara me KISH â pra, nĂ« pritje tĂ« lejes sĂ« zhvillimit, apo tĂ« ndĂ«rtimit â deklarata e 29 janarit, nĂ«nkupton se ato kanĂ« tashmĂ« njĂ« kontratĂ« tĂ« nĂ«nshkruar dhe pronat publike janĂ« dakordĂ«suar tĂ« zhvillohen.
Transparenca, thjesht formalitet
Pas deklaratave tĂ« Kryeministrit dhe drejtueses sĂ« KISH, Citizens.al kĂ«rkoi zyrtarisht nga Korporata listĂ«n e projekteve ânĂ« fazĂ« tĂ« avancuarâ, statusin e negociatave me investitorĂ«t, pĂ«rfitimin qĂ« do tĂ« marrĂ« shteti prej tyre dhe kontratat paraprake mbi tĂ« cilat mbĂ«shteten kĂ«to zhvillime.
Përgjigjja ishte e shkurtër: informacioni gjendet në faqen zyrtare të KISH. Në pamje të parë kjo duket përgjigje administrative. Por verifikimi i publikimeve tregon krejt tjetër gjë.
Kontrolli i tĂ« gjitha njoftimeve tĂ« publikuara nga Korporata tregon njĂ« model tĂ« pĂ«rsĂ«ritur. Ajo publikon konkurset arkitekturore, studiot fituese, vizualizimet â3Dâ, por jo studimet e fizibilitetit, verifikimet e bĂ«ra pĂ«r kapacitetet e investimit, garancitĂ«, apo dhe marrĂ«veshjet financiare me ndĂ«rtuesin.
Mungojnë kontratat paraprake të negociuara, kushtet e dakordësuara dhe mbi të gjitha vlerat e përfitimit që do të marrë shteti nga shfrytëzimi i pronave publike për qëllime ndërtimi privat.
Me fjalë të tjera, publiku sheh ndërtesat që do të ndërtohen, por jo pazaret që qeveria finalizon me privatët.
ĂfarĂ« fitojmĂ« ne nga kĂ«to? Kush janĂ« mekanizmat qĂ« mbrojnĂ« nga abuzimet?
KISH nuk është një zhvillues publik klasik dhe as investitor. Korporata funksionon si ndërmjetësuese ekonomike: identifikon prona shtetërore, organizon gara për investitorë dhe negocion zhvillimin e tyre.
Deri më sot të gjitha thirrjet janë çuar para nga arkitektë të huaj, por asnjë prej tyre nuk ka thithur investitorë të huaj. Një e metë që qeveria dhe Korporata përpiqen ta mënjanojnë nga diskursi publik.
Në praktikë, mënyra përmes së cilës pronat publike po shndërrohen në marrëveshje ekonomike me ndërtuesit vendas është përmes përqindjeve të sipërfaqes që merr shteti në raport me vlerën e tokës.
Pikërisht ky element, çmimi real i pasurisë publike, është ai që nuk publikohet, madje në disa thirrje ku përqindja e kërkuar ka zbritur në rreth 40% nuk shoqërohet me shpjegime.
Një rast konkret: në thirrjen për Lift Tower, fillimisht Korporata kërkonte minimalisht 45% të sipërfaqes, por me thirrjen e rihapur, këtë muaj, kërkon 40%.
Projektet âgati pĂ«r lejeâ
NĂ« prezantimin e janarit u identifikuan 5 projekte qĂ« konsiderohen nĂ« prag tĂ« lejeve: kulla âTirana Void Towerâ (âŹ79 milionĂ«), Kompleksi Governativ (âŹ37 milionĂ«), stadiumi âSelman StĂ«rmasiâ (âŹ172 milionĂ«), Pallati i Sportit âAsllan Rusiâ (âŹ109 milionĂ«) dhe Biblioteka KombĂ«tare (âŹ55 milionĂ«).
Vlera e investimeve tĂ« tyre arrin âŹ452.5 milionĂ«.
Fituesi fillestar i garĂ«s pĂ«r âVoid Tower,â ofroi 46.1% (Aiba Company) tĂ« sipĂ«rfaqes pĂ«r shtetin, por u tĂ«rhoq. Negociatat kaluan te oferta e dytĂ«, 45% (Progeen). NĂ« kĂ«tĂ« thirrje, investitori do tĂ« ndĂ«rtojĂ« pĂ«r qeverinĂ« Kompleksin Governativ.
Nga shtatori 2025, nĂ« faqen e KorporatĂ«s nuk ka pasur asnjĂ« njoftim pĂ«r nĂ«nshkrim kontrate. MegjithatĂ«, sipas qeverisĂ«, projekti rezulton sot ndĂ«r ata qĂ« konsiderohen si âgati pĂ«r lejeâ.
Kjo tregon shumë për procedurat: një zhvillim mbi tokë publike i afrohet miratimit të lejeve, por marrëveshja mbi të cilën mbështetet nuk njoftohet publikisht.
NgjashĂ«m Ă«shtĂ« vepruar edhe pĂ«r Pallatin e Sportit âAsllan Rusiâ. AsnjĂ« njoftim pĂ«r lidhje tĂ« mundshme kontrate. Investitori (Trema Tech) ofroi pĂ«r kĂ«tĂ« projekt 40.5% tĂ« sipĂ«rfaqes qĂ« do tĂ« zhvillohet.
I vetmi projekt qĂ« ka pasur njoftim paraprak pĂ«r kontratĂ« tĂ« nĂ«nshkruar rezulton tĂ« jetĂ« ai pĂ«r Stadiumin âSelman StĂ«rmasiâ. NĂ« kĂ«tĂ« investim, privati (Albanian Investment Construction) ofroi 46.5% tĂ« sipĂ«rfaqes qĂ« do tĂ« zhvillohet mbi pronat publike tĂ« zonĂ«s.
Megjithatë nuk ka të dhëna për datën e nënshkrimit të kontratës, kushtet e vendosura në negocim dhe afatet e mundshme se kur mund të nisin dhe mbarojnë punimet.
Por, rasti mĂ« i paqartĂ« dhe shqetĂ«sues Ă«shtĂ« ai i BibliotekĂ«s KombĂ«tare, njĂ« ndĂ«rtesĂ« e rĂ«ndĂ«sishme publike, tĂ« cilĂ«n KISH e ofroi ta ndĂ«rtojĂ« nĂ« partneritet me privatin.Â
Dy thirrje të hapura, ku jepej si incentivë mundësia për të ndërtuar kulla te ish-Vilat Gjermane, u anuluan për mungesë ofertash.
Por, befas, projekti i BibliotekĂ«s shfaqet nĂ« listĂ«n e projekteve ânĂ« pritje tĂ« lejesâ. KISH nuk ka njoftuar asnjĂ« procedurĂ« tĂ« re konkurruese dhe pĂ«r rrjedhojĂ« asnjĂ« marrĂ«veshje publike me investitorin (X-One).
Bëhet fjalë për një institucion publik kombëtar, por mënyra se si do të financohet dhe formula se si do ta marrë shteti në dorëzim atë mbetet e panjohur.
GjashtĂ« thirrje tĂ« tjera tĂ« KISH me vlerĂ« investimi âŹ538 milionĂ« cilĂ«sohen ânĂ« procesâ: Expo Albania (âŹ50 milionĂ«); Lift Tower (âŹ64 milionĂ«); Godina e KadastrĂ«s (âŹ28 milionĂ«); Stadiumi SkĂ«nderbeu (âŹ56 milionĂ«); Stadiumi Flamurtari (âŹ200 milionĂ«), Stadiumi Niko Dovana (âŹ140 milionĂ«).
Paralelisht, ânĂ« procesâ, cilĂ«sohen edhe Durana Tech Park, Parku i Besimit dhe dy rezidencat qeveritare nĂ« VlorĂ« dhe VelipojĂ«, por qĂ« nuk shoqĂ«rohen me njĂ« kosto tĂ« pĂ«rafĂ«rt investimi.
Thirrje si âShtĂ«pia e re e fĂ«mijĂ«ve, Korpusi i Inspektorateve, Godina multifunksionaleâ dhe âPallati i Kongreseveâ janĂ« nĂ« proces pĂ«r pĂ«rzgjedhjen e partnerĂ«ve privatĂ«.
NdĂ«rkohĂ« qĂ« pĂ«r tĂ« ardhmen pritet hapja e thirrjeve pĂ«r zhvillimin e tre korpuseve âDrejtĂ«sisĂ«â; âSigurisĂ«â dhe âInstitucioneve tĂ« Pavaruraâ si dhe âParkimet Publikeâ. Nga kĂ«to thirrje tĂ« njoftuara paraprakisht kuptohet se do tĂ« ofrohet mundĂ«sia e ndĂ«rtimit tĂ« sĂ« paktĂ«n njĂ« kulle te âFusha e Aviacionitâ.
Mënyra se si qeveria dhe KISH po e trajton këtë proces zhvillimi është më shumë se një çështje transparence.
NĂ« mungesĂ« tĂ« kontratave dhe kushteve tĂ« negociuara, publiku nuk mund tĂ« verifikojĂ« nĂ«se kĂ«to projekte pĂ«rbĂ«jnĂ« investim publik, apo thjesht njĂ« âtransferimâ tĂ« pasurive shtetĂ«rore te privatĂ«t pa procedura tĂ« mirĂ«fillta privatizimi dhe konkurrence.Prandaj çështja nuk Ă«shtĂ« thjesht transparenca procedurale, por kontrolli mbi mĂ«nyrĂ«n se si po vendoset pĂ«r pĂ«rdorimin e pronĂ«s publike.
Pa llogaridhënie, zhvillimi urban rrezikon të mbetet një vendim i mbyllur që qytetarët e kuptojnë vetëm kur kantieret nisin të hapen, apo ndërtesat janë ngritur tashmë.
Poshtë Qytetit Studenti, jo shumë larg Parkut të Madh të Liqenit Artificial, ndodhet një nga zonat më të lakmuara të Tiranës. Për dekada ajo ka qenë ndër hapësirat e vilave dhe rezidencave më të kërkuara në kryeqytet.
NjĂ« kompleks banesash i ndĂ«rtuar gjatĂ« diktaturĂ«s pĂ«r diplomatĂ«t e GjermanisĂ« Lindore u kthye nĂ« pikĂ« referimi aq sa sot rruga qĂ« kalon aty njihet zyrtarisht si âVilat Gjermaneâ.
Pas viteve â90 ndĂ«rtesat u pĂ«rdorĂ«n nga institucione dhe agjenci shtetĂ«rore, ndĂ«rsa toka mbi tĂ« cilĂ«n ndodheshin hyri nĂ« njĂ« proces qĂ« rĂ«ndomtĂ« preku mijĂ«ra familje shqiptare dhe qĂ« vazhdon prej tre dekadash: kthimin e pronave.
Sot ky kompleks është në qendër të një konflikti tjetër juridik, që lidhet me një nga mekanizmat më të diskutueshëm të zhvillimit urban të qeverisë: Korporatën e Investimeve Shqiptare (KISH).
NĂ« pamje tĂ« parĂ« duket si histori tipike pronarĂ«sh kundĂ«r shtetit. Por dokumentet e shqyrtuara nga Citizens.al tregojnĂ« njĂ« realitet mĂ« kompleks.Â
E drejta e pronës e njohur ligjërisht, që mund të bëhej pengesë për projektet e Korporatës në zonë, u anashkalua duke shmangur privatizimin dhe shpronësimin.
1995: Zanafilla e njohjes së pronësisë
GjatĂ« diktaturĂ«s, shteti konfiskoi dhe zotĂ«roi thuajse çdo pronĂ«. Ish-pronarĂ«t ishin klasa qĂ« u pĂ«rndoq mĂ« sĂ« shumti politikisht.Â
Pas rrëzimit të sistemit, në vitin 1991, Shqipëria hyri në tranzicionin drejt demokracisë kapitaliste ku fillimisht synoi kthimin dhe kompensimin e ish-pronarëve. Për këtë u ngrit Komisioni i Kthimit dhe Kompensimit të Pronave (KKKP).
Planvendosja sipas vendimit të KKKP në zonën e Qytetit Studenti dhe ish-Vilat Gjermane/Citizens.al
NĂ« serinĂ« e vendimeve, KKKP u shpreh edhe pĂ«r zonĂ«n poshtĂ« Qytetit Studenti (konvikti Nr.4; kinoklubi dhe fushat e klubit âStudentiâ). NĂ« vendimin Nr. 461, tĂ« datĂ«s 8 nĂ«ntor 1995, tĂ« cilin Citizens.al e disponon, KKKP njohu pronĂ«sinĂ« e rreth 72,000 m2 tokĂ« pĂ«r trashĂ«gimtarĂ«t e familjes sĂ« Ismail Surelit.
Vendimi përmbante edhe një element thelbësor. Familjes i njihej e drejta e parablerjes për ndërtesat shtetërore të ngritura mbi këtë truall, përfshirë ish-Vilat Gjermane, ish-kinoklubin, konviktin, magazinat përreth etj.
Hipoteka e regjistroi kĂ«tĂ« tĂ« drejtĂ« nĂ« regjistrin e pasurive po atĂ« vit: 1995. Nga verifikimet e mĂ«vonshme tĂ« regjistrave nga trashĂ«gimtarĂ«t, atyre u Ă«shtĂ« konfirmuar sĂ«rish deri nĂ« vitin 2014 se i njihej âe drejta e parablerjes nĂ« momentin e privatizimit tĂ« vilave, ish-klubit dhe ish-magazinave.â
NĂ« praktikĂ« kjo nĂ«nkuptonte se shteti mund tâi pĂ«rdorte ndĂ«rtesat mbi truallin e familjes Sureli, por nĂ« momentin qĂ« do tĂ« vendoste tâi privatizonte, pronari i tokĂ«s do tĂ« kishte pĂ«rparĂ«si absolute pĂ«r tâi blerĂ« ato.
Pra shteti nuk ishte pronar i plotë, ishte vetëm zotërues i ndërtesave mbi tokën private.
âStrategjia e mosveprimitâ
GjatĂ« viteve â90 dhe fillimit tĂ« viteve 2000, shumĂ« objekte shtetĂ«rore u privatizuan, por ish-Vilat Gjermane, jo.
Shteti vazhdoi tâi pĂ«rdorte, ose tâi jepte me qira pĂ«r zyra, qendra, apo funksione tĂ« tjera. NĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ« u shmang privatizimi i plotĂ«, pasi nĂ«se do tĂ« kishte nisur njĂ« procedurĂ« tĂ« tillĂ«, e drejta e parablerjes nga trashĂ«gimtarĂ«t e familjes Sureli do tĂ« aktivizohej automatikisht.
NĂ« njĂ« shkresĂ« tĂ« DrejtorisĂ« sĂ« ShĂ«rbimeve Qeveritare, theksohet se ato janĂ« tĂ« domosdoshme pĂ«r funksionin shtetĂ«ror, prandaj ânuk mund tĂ« jepet as miratimi pĂ«r privatizimâ. Deri nĂ« vitin 2018 çështja mbetej pezull mes njohjes si pronarĂ«, por refuzimit tĂ« privatizimit.
Ilustrim referuar hartave nga ASIG/Citizens.al
Rreth dy dekada nga vendimi i KKKP-së, qeveria socialiste e Kryeministrit Edi Rama ngriti një instrument të ri që do të merrej me zhvillimin e pronave shtetërore: Korporatën e Investimeve Shqiptare (KISH).
Prej vitit 2024 Korporata ka nisur tâi zhvillojĂ« pronat shtetĂ«rore pĂ«rmes partneritetit publik-privat (PPP). Kryesisht, ajo ka vĂ«nĂ« si incentivĂ« mundĂ«sinĂ« qĂ« privatĂ«t tĂ« ndĂ«rtojnĂ« kulla nĂ« troje publike dhe nĂ« kĂ«mbim tĂ« japin sipĂ«rfaqe nga objektet qĂ« do tĂ« ndĂ«rtojnĂ«. Paralelisht ata marrin pĂ«rsipĂ«r zhvillimin e projekteve pĂ«r zyra administrate apo institucionesh.
Kjo qasje rezultoi kritike për fatin e pronave të familjes Sureli te ish-Vilat Gjermane. Ndërsa për autoritetet shtetërore ishte një justifikim më shumë për të mos ua kthyer më.
Teksa privatizimi aktivizonte të drejtën e parablerjes, zhvillimi, jo domosdoshmërisht e bënte këtë gjë.
Me veprimet dhe mosveprimet e saj, qeveria nĂ«nkupton se mund ta pĂ«rdorĂ« truallin e familjes Sureli si âmall shkĂ«mbimiâ pĂ«r projekte investimi, pa e kaluar pronĂ«sinĂ« e drejtpĂ«rdrejtĂ« tek privatĂ«t dhe pa aktivizuar automatikisht tĂ« drejtĂ«n e njohur qĂ« nĂ« 1995.
Projekti i parë: Biblioteka Kombëtare
Në fillim të vitit 2025, Korporata hapi thirrje për partnerë privatë për ndërtimin e godinës së re të Bibliotekës Kombëtare.
Projekti i studios XDGA shoqĂ«rohej me njĂ« komponent shtesĂ«: Investitori privat qĂ« do tĂ« merrte pĂ«rsipĂ«r realizimin, pĂ«rfitonte tĂ« drejtĂ«n pĂ«r tĂ« shfrytĂ«zuar 5,219 m2 truall tĂ« ish-vilave gjermane pĂ«r ndĂ«rtimin e njĂ« objekt me sipĂ«rfaqe deri nĂ« 60,000 m2 â praktikisht njĂ« kullĂ« mbi 20 kate.
Me kĂ«tĂ« ide, qeveria nuk po i privatizonte dhe as shiste vilat, por po i rrafshonte pĂ«r tâi hapur rrugĂ« njĂ« âkompensimi urbanistik pĂ«r qĂ«llime publikeâ.
Specifikimi i truallit si pronë shtetërore në thirrjen e Korporatës për Bibliotekën/Citizens.al
Në fakt, me vendim të qeverisë trualli te ish-vilat gjermane rezultonte pronë shtetërore, pa kushte, dhe i i kalonte Korporatës së Investimeve.
Kjo u kuptua vetĂ«m nĂ« atĂ« periudhĂ« nga familja Sureli, e cila pasi u interesua mori zyrtarisht si pĂ«rgjigje nga Kadastra se âorigjina e pasurisĂ« [âŠ] regjistruar nĂ« shkurt 2012 [âŠ] nuk kishte shĂ«nime pĂ«r tĂ« drejtĂ« parablerjejeâ.
Përgjigja ishte shqetësuese. Familja kishte dokumente të nxjerra nga Kadastra të vitit 2014 në të cilat shënimet ishin prezente.
Nën dyshimin se, në rastin më të mirë titulli i pronësisë nuk ishte pasqyruar si duhet, ose në rastin më të keq mund të ishte fshirë, zhdukur apo manipuluar në regjistrat fizikë dhe elektronikë të Kadastrës, ajo përthelloi kërkesat.
TashmĂ« çështja kishte kaluar jo vetĂ«m nĂ« refuzim privatizimi, por edhe refuzim njohjeje si pronarĂ«.Â
Teksa familja Sureli angazhohej për të marrë informacione, thirrja për zhvillimin e Bibliotekës Kombëtare dhe kullës te ish-Vilat Gjermane u anulua. Njësoj edhe thirrja e dytë.
Zyrtarisht Korporata tha se nuk pati interesime, por gjasat janë që kjo të ketë lidhje me lëvizjen e familjes Sureli dhe problemet që do të kishte investitori privat në të ardhmen në rast se do ta zhvillonte kullën mbi truallin e pretenduar prej saj.
Ndryshimi i planit: Kulla mbi shtĂ«pinĂ« e fĂ«mijĂ«s âZyber Hallulliâ
NĂ« shtator 2025, Korporata e kaloi nĂ« plan tĂ« dytĂ« BibliotekĂ«n KombĂ«tare dhe hapi njĂ« thirrje tjetĂ«r qĂ« pĂ«rfshinte sĂ«rish zonĂ«n e ish-vilave. Kjo thirrje parashikonte ndĂ«rtimin aty tĂ« mjediseve tĂ« reja tĂ« jetimores âZyber Hallulliâ.
Në pamje të parë, po zhvillohej një projekt social. Por nga ana ligjore dhe urbane, ky veprim prodhonte një efekt të rëndësishëm, shembjen e godinës aktuale të jetimores, duke e liruar truallin tek rruga e Elbasanit për ndërtime kullash.
Nga ana tjetĂ«r, sikurse tregojnĂ« dokumentet e shqyrtuara nga Citizens.al, kjo thirrje vijoi tâi mohonte tĂ« drejtĂ«n e pronĂ«s familjes Sureli, e cila vijoi njĂ« seri tĂ« gjatĂ« korrespondence me KadastrĂ«n dhe qeverinĂ«.
NĂ« parim, me thirrjen e re qeveria nĂ«nkuptonte se nuk po e privatizonte kompleksin e ish-Vilave Gjermane dhe se funksioni i zonĂ«s do tĂ« mbetej sĂ«rish publik pas ndĂ«rhryjeve â pavarĂ«sisht se ato parashikojnĂ« qartĂ«sisht, edhe nĂ« dokumente, shembjen e ndĂ«rtesave aktuale.
Specifikimi i se ish-vilat gjermane do të prishen në dokumentet e thirrjes për Zyber Hallulli/Citizens.al
Por, pĂ«r sa kohĂ« ish-vilat janĂ« objekte mbi tĂ« cilat familja Sureli gĂ«zonte tĂ« drejtĂ«n e parablerjes qĂ« prej vitit 1995, qeveria nuk mundet tâi prishĂ«, zhdukĂ« apo tjetĂ«rsojĂ« ato pĂ«r tâu hapur rrugĂ« projekteve tĂ« reja, pa i ofruar paraprakisht ushtrimin e sĂ« drejtĂ«s sĂ« parablerjes.
Familja pretendon se nuk ka pasur asnjë kontakt, konsultim apo bisedim paraprak, qoftë për thirrjen e parë që parashikonte ndërtimin e një kulle si formë incentive për zhvillimin e Bibliotekës, qoftë në rastin e dytë.
NjĂ« nga kushtet pĂ«r tĂ« zhvilluar projektin e âShtĂ«pisĂ« sĂ« Re tĂ« FĂ«mijĂ«ve & Kompleksit tĂ« ri tĂ« Inspektorateve ShtetĂ«roreâ Ă«shtĂ« qĂ« fillimisht tĂ« krijohen hapĂ«sirat e reja pĂ«r jetimoren (nĂ« kĂ«tĂ« rast te ish-Vilat Gjermane) dhe mĂ« pas tĂ« hapet sheshi pĂ«r ndĂ«rtim pĂ«r privatin te âZyber Hallulliâ.
âModeli i zhvillimitâ qĂ« po shtyn qeveria
NĂ« qershor 2025 familja Sureli kĂ«rkoi zyrtarisht nisjen e procedurave tĂ« privatizimit. NjĂ« kĂ«rkesĂ« e ngjashme nĂ« 2018 ishte refuzuar me argumentin se âobjektet ishin tĂ« nevojshme pĂ«r funksion shtetĂ«ror.â
NĂ« gusht 2025 ajo iu drejtua edhe KorporatĂ«s pĂ«r tâu pĂ«rfshirĂ« nĂ« zhvillim, ndĂ«rsa paralelisht nisi ankesa pranĂ« Avokatit tĂ« Popullit, KLSH-sĂ« dhe njĂ« padi nĂ« GjykatĂ«n Administrative.
ĂĂ«shtja mori kthesĂ« vetĂ«m nĂ« dhjetor 2025 kur Kadastra pranoi probleme nĂ« regjistra. NĂ«nkontraktori i dixhitalizimit nuk kishte pasqyruar plotĂ«sisht transkriptimet historike tĂ« pronave, ndaj mĂ« 26 janar 2026 ajo e (ri)regjistroi tĂ« drejtĂ«n e parablerjes nĂ« kartelĂ«n e pasurisĂ«.
Por, pavarĂ«sisht kĂ«tij zhvillimi, thirrja e KorporatĂ«s pĂ«r tĂ« âzhvilluarâ jetimoren te ish-vilat gjermane nuk u ndal. PĂ«rkundrazi, tre ditĂ« mĂ« vonĂ« u shpallĂ«n fituesit e konkursit: tre kulla deri nĂ« 35 kate nĂ« truallin aktual tĂ« jetimores dhe struktura tĂ« reja nĂ« zonĂ«n e ish-vilave gjermane.
âSot me kĂ«tĂ« projekt, ne i hapim rrugĂ« drejtimeve tĂ« reja pĂ«r tĂ« ardhmen, [âŠ] duke krijuar kushte tĂ«rĂ«sisht tĂ« reja pĂ«r fĂ«mijĂ«t qĂ« janĂ« nĂ« duart e solidaritetit tĂ« shoqĂ«risĂ«, jetimĂ«t,â tha nĂ« fillim tĂ« konkursit Kryeministri Rama.
Pas kĂ«saj, familja Sureli shtoi nĂ« padinĂ« gjyqĂ«sore edhe kompaninĂ« fituese. ĂĂ«shtja mund tĂ« bllokojĂ« kĂ«shtu zhvillimin e mjediseve tĂ« reja tĂ« jetimores, duke vĂ«nĂ« nĂ« pikĂ«pyetje qĂ«llimin e justifikuar nga qeveria.
A ishte ky varianti mĂ« i mirĂ« pĂ«r tâiu dhĂ«nĂ« zgjidhje nevojave tĂ« jetimores? A nuk ka qeveria mjaftueshĂ«m fonde, fjala bie, pĂ«r ta zhvilluar vetĂ« nĂ« prona publike dhe tĂ« pakontestuara njĂ« hapĂ«sirĂ« tĂ« re pĂ«r ta?
Kjo histori nuk Ă«shtĂ« mĂ« vetĂ«m njĂ« konflikt pronĂ«sor, por me gjasĂ«, rasti i parĂ« i njĂ« pĂ«rplasjeje konkrete me modelin e ri dhe tĂ« rrezikshĂ«m tĂ« zhvillimit tĂ« shtyrĂ« pĂ«rpara nga qeveria pĂ«rmes KorporatĂ«s sĂ« Investimeve. Prona private po pĂ«rdoret si âmall shkĂ«mbimiâ pĂ«r tâi hapr rrugĂ« kullave.
Ngjan si lojë fjalësh, por realiteti që po hasim është i tillë: një lojë ku po favorizohen investime të caktuara në kurriz të të drejtave të ish-pronarëve.
Pyetja që mbetet nuk është vetëm nëse familja Sureli ka të drejtë, por: A mund të shmanget një e drejtë pronësore duke mos e shitur pronën, por duke e (ri)zhvilluar atë?
Përgjigjja e kësaj çështjeje nuk do të ndikojë një zonë të vetme të Tiranës. Ajo do të përcaktojë mënyrën se si do të trajtohen konfliktet mes zhvillimit urban dhe pronësisë private në Shqipëri për vitet që vijnë.
Hapja e Aeroportit të Vlorës mbetet e paqartë, ndërsa konflikti mes ortakëve të koncesionit ka kaluar nga përplasjet publike në një seri vendimesh gjyqësore të cilat duket se kanë prekur drejtpërdrejt drejtimin e projektit.
NĂ« njĂ« konferencĂ« pĂ«r shtyp tĂ« mbajtur sot, pĂ«rfaqĂ«suesit ligjorĂ« tĂ« kompanisĂ« âMabco Constructionâ (investitori kryesor i projektit), deklaruan se ajo Ă«shtĂ« lĂ«nĂ« jashtĂ« vendimmarrjes dhe paralajmĂ«ruan arbitrazh ndĂ«rkombĂ«tar ndaj qeverisĂ« nĂ«se çështja nuk gjen zgjidhje nĂ« gjykatat e vendit.
Dokumentet gjyqĂ«sore tĂ« siguruara nga Citizens.al tregojnĂ« se gjykatat kanĂ« vendosur masa sigurimi qĂ« pezullojnĂ« tĂ« drejtĂ«n e votĂ«s dhe veprimtarinĂ« vendimmarrĂ«se tĂ« Mabco-s si ortak shumicĂ« nĂ« shoqĂ«rinĂ« koncesionare âVlora International Airportâ (VIA), ndĂ«rsa njĂ« proces tjetĂ«r gjyqĂ«sor vijon pĂ«r vlefshmĂ«rinĂ« e transferimit tĂ« aksioneve mes saj dhe ortakut â2A Groupâ.
Kompania kërkoi sot ndërhyrjen e shtetit për të sqaruar situatën, ndërsa nuk dhanë përgjigje për pyetje mbi vlefshmërinë e lejes së ndërtimit, hetimet e SPAK dhe ndikimin e konfliktit gjyqësor në licencimin e aeroportit për operim.
âRrezikohet siguria dhe garancia e aeroportitâ
Në konferencën për shtyp, e cila u mbajt mëngjesin e sotëm në mjediset e një fondacioni privat në zonën e ish-Bllokut, përfaqësuesit ligjorë të Mabco-s deklaruan se, ndonëse zotërojnë 98% të kuotave, aktualisht janë lënë jashtë kontrollit mbi projektin.
KĂ«shilltarja, Ornela Ăuçi, tha se situata ka pasoja tĂ« drejtpĂ«rdrejta mbi investimin dhe vetĂ« sigurinĂ« e projektit. Sipas saj, VIA ka investuar rreth 120 milionĂ« euro, ku pjesa dĂ«rrmuese ka ardhur nga Mabco si aksionere kryesore: 18 milionĂ« nga asetet e veta dhe pjesa tjetĂ«r nga kredi tĂ« garantuara me pasuritĂ« e saj.
Ăuçi theksoi se Mabco kĂ«rkon angazhimin e njĂ« kompanie auditi ndĂ«rkombĂ«tar si SGS, e cila do tĂ« mund tĂ« verifikojĂ« dhe certifikojĂ« punimet pĂ«r pistĂ«n dhe veprat e tjera tĂ« kryera. Teksa avokati Ervin Metalla e pĂ«rshkroi situatĂ«n si tĂ« paprecedentĂ«.
âKa 98% tĂ« kuotave dhe Ă«shtĂ« e shpronĂ«suar âde factoâ me vendim gjykate,â theksoi ai.
Drejtori juridik i Mabetex nĂ« ZvicĂ«r, Korab Troplica, konfirmoi qĂ«ndrimin e avokatit Metalla se ortaku â2A Groupâ ka marrĂ« kontroll praktik mbi VIA dhe nuk informon as pĂ«r mbledhjet e asamblesĂ«. Ai tha se mundĂ«sia Ă«shtĂ« qĂ« Mabco tâi drejtohet arbitrazhit, megjithĂ«se âvullneti kryesor nuk Ă«shtĂ« kyâ.
Gjatë konferencës, gazetari i pavarur Artan Rama kërkoi qëndrimin e investitorëve ndaj rolit të qeverisë dhe mediave në konflikt. Përfaqësuesit e Mabco-s u shprehën se kërkojnë ndërhyrje të shtetit për të garantuar qartësi dhe korrektësi në një projekt strategjik siç është VIA.
Një tjetër pikë kritike u ngrit nga Joni Vorpsi nga Qendra për Ruajtjen dhe Mbrojtjen e Mjedisit Natyror në Shqipëri (PPNEA): leja e ndërtimit, e cila rezulton e tejkaluar në afate.
âAktualisht afati 36-mujor i lejes sĂ« ndĂ«rtimit tĂ« VIA ka mbaruar, a keni ndonjĂ« njoftim nga autoritetet pĂ«r kĂ«tĂ« dhe si do tĂ« vazhdohet, do tĂ« aplikohet pĂ«r [zgjatje] lejeje, apo do tĂ« vazhdohet pa leje?â pyeti Vorpsi.
Përfaqësuesit ligjorë e konsideruan këtë si informacion teknik dhe se për këtë nuk kishin informacion të saktë, teksa u justifikuan me idenë se në gjendjen aktuale e kanë të vështirë të marrin informacione nga koncesionari.
âShqetĂ«simi ynĂ« Ă«shtĂ« pĂ«r kĂ«tĂ« situatĂ« qĂ« po themi, dhe po na pyesni [pĂ«r lejen] teksa ne na Ă«shtĂ« bllokuar edhe e drejta pĂ«r tĂ« marrĂ« informacion, nĂ« thelb as nuk e kuptojmĂ« kur e kanĂ« mbledhjen, as kur e hapin derĂ«n,â tha avokati Metalla.
Foto ilustruese nga VIA gjatë fazës së ndërtimit/Facebook VIA.
Po ashtu, ata deklaruan se nuk kanë dijeni për hetimet e Prokurorisë së Posaçme (SPAK), e cila konfirmoi për mediat në muajin korrik 2025 se po hetonte koncesionin. Edhe pyetja nga Citizens.al nëse konflikti mund të pengojë marrjen e licencës për operimin e aeroportit nuk mori përgjigje konkrete.
Vendimet gjyqĂ«sore dhe pretendimi pĂ«r âpĂ«rjashtimâ nga projekti
Në thelb të përplasjes qëndron kontrolli mbi koncesionarin VIA, e krijuar për zbatimin e kontratës së koncesionit me ministrinë e Infrastrukturës, për ndërtimin dhe operimin e aeroportit të Vlorës.
Dokumentet gjyqësore të siguruara nga Citizens.al tregojnë se konflikti për kontrollin e koncesionarit VIA ka kaluar prej muajsh në procese të njëpasnjëshme sigurimi padie.
Kompania â2A Groupâ (e cila zotĂ«ronte vetĂ«m 2% tĂ« aksioneve) pretendon se nĂ« prill 2025 ka blerĂ« rreth 47% tĂ« kuotave tĂ« ortakut shumicĂ« Mabco, mbi bazĂ«n e njĂ« kontrate shitblerjeje aksionesh.
Por, Mabco e kundërshton vlefshmërinë e kësaj kontrate dhe pretendon se transferimi nuk mund të prodhojë pasoja juridike pa miratimin e kontraktorit, në këtë rast ministrisë së Infrastrukturës.
Sipërmarrësi B. Pacolli gjatë nënshkrimit të kontratës koncesionare VIA dhe qeverisë shqitpare, 2021/Kryeministria.
MosmarrĂ«veshja kaloi nĂ« gjykatĂ« nĂ« tetor 2025, kur â2A Groupâ kĂ«rkoi masĂ« sigurimi padie pĂ«r pezullimin e vendimmarrjes sĂ« asamblesĂ« dhe tĂ« drejtĂ«s sĂ« votĂ«s sĂ« Mabcos si ortak shumicĂ«. Gjykata i pranoi kĂ«rkesĂ«n dhe pezulloi tĂ« drejtĂ«n e votĂ«s sĂ« Mabco-s deri nĂ« sqarimin e çështjes sĂ« pronĂ«sisĂ« sĂ« kuotave.
Sipas përfaqësuesve ligjorë të Mabco-s, vendimi u mor në dhomë këshillimi, pa praninë dhe pa njoftimin e kompanisë, duke e lënë atë praktikisht jashtë kontrollit të shoqërisë.
Mabco e apeloi vendimin duke pretenduar se âpezullimi i sĂ« drejtĂ«s sĂ« votĂ«s sĂ« ortakut shumicĂ« krijon njĂ« pĂ«rjashtim faktik nga shoqĂ«ria dhe rrezikon pĂ«rmbushjen e kontratĂ«s koncesionare pĂ«r aeroportin.â
Gjykata e Apelit ndryshoi vendimin e parë në dhjetor 2025. Megjithatë, sipas dokumenteve dhe pretendimeve të paraqitura nga Mabco, një ditë pas vendimit të Apelit, më 23 dhjetor 2025, Gjykata e Shkallës së Parë vendosi sërish një masë sigurimi ndaj kompanisë.
Këtë herë kërkesa u paraqit nga vetë shoqëria koncesionare VIA dhe 2A Group, duke kërkuar kufizimin e çdo transferimi të kuotave të Mabco-s në shoqëri.
Përfaqësuesit ligjorë të Mabco-s pretendojnë se masa e re rivendosi në praktikë të njëjtin efekt.
Në ankimin tjetër, të depozituar më pas, Mabco argumenton se pezullimi i së drejtës së votës e përjashton praktikisht nga drejtimi i shoqërisë, ndonëse mbetet zotëruese e shumicës së aksioneve (51%, edhe me ndryshimet e pretenduara nga 2A Group) dhe mban detyrimet financiare të projektit.
Pretendimi i Mabco-s pĂ«r âshpronĂ«simâ nĂ« konferencĂ«n e sotme pĂ«r shtyp lidhet pikĂ«risht me kĂ«to vendime gjyqĂ«sore.
Nga ana tjetër, pala kundërshtare në proces gjyqësor pretendon se transferimi i kuotave është i vlefshëm dhe se masat e sigurisë janë të nevojshme deri në zgjidhjen e konfliktit mbi pronësinë.
Dosja tregon se konflikti nuk është vetëm një mosmarrëveshje kontraktuale mes ortakësh, por një bllokim i drejtimit të koncesionarit: gjykata po vendos masa mbi votën, administrimin dhe transferimin e aksioneve ndërsa projekti është ende në ndërtim.
Kjo shpjegon edhe pasigurinë e shprehur në konferencë për operimin e aeroportit, për lejen e ndërtimit dhe për rolin e shtetit në ndërmjetësimin e konfliktit.
Lufta ndaj korrupsionit ishte ndër zotimet kryesore të qeverisë ndaj partnerëve ndërkombëtar gjatë marrjes së mandatit të katërt, por situata duket se ka përshkallëzuar në një drejtim tjetër.
ShqipĂ«ria mbetet nĂ« grupin e vendeve me korrupsion tĂ« lartĂ« dhe prirja po shkon gjithmonĂ« e mĂ« pĂ«r keq. Indeksi i Perceptimit tĂ« Korrupsionit 2025 i âTransparency Internationalâ e vlerĂ«son ShqipĂ«rinĂ« me 39 pikĂ« nga 100, nĂ«n mesataren globale prej 42 pikĂ«sh dhe larg standardeve tĂ« Bashkimit Europian.
RĂ«nia Ă«shtĂ« me 3 pikĂ« dhe 11 vende nĂ« klasifikim krahasuar me vlerĂ«simin e vitit 2024 (42, vendi 80), i cili ishte vlerĂ«simi mĂ« i lartĂ« i fiksuar ndonjĂ«herĂ« nga raportimet e âTransparency Internationalâ (mĂ« i ulĂ«ti 31, 2013).
Publikimi i raportit vjen në një moment të tensionuar politik: Qeveria socialiste e Kryeministrit Edi Rama ndodhet nën hetime të vazhdueshme nga Prokuroria e Posaçme Anti-Korrupsion (SPAK), ndërsa përplasja mes ekzekutivit dhe drejtësisë u thellua në fund të vitit 2025 pas çështjes së zëvendëskryeministres Belinda Balluku.
Balluku u pezullua nga detyra me vendim të Gjykatës së Posaçme dhe masa nuk ndryshoi as pasi qeveria iu drejtua Gjykatës Kushtetuese me pretendimin se po cenohej ndarja e pushteteve dhe e drejta e mandatuar nga vullneti i qytetarëve për të udhëhequr vendin.
Në këtë kontekst, raporti nuk duket më një statistikë teknike, apo thjesht perceptim, pasi përputhet me një realitet institucional që tashmë është bërë konflikt i hapur politik dhe i përditshëm.
ĂfarĂ« tregon raporti?
Indeksi i Perceptimit të Korrupsionit (CPI) rendit 182 shtete sipas korrupsionit në sektorin publik në një shkallë 0-100. Sa më i ulët rezultati, aq më i dobët konsiderohet integriteti institucional.
CPI nuk është sondazh qytetarësh, por bazohet në vlerësimet e ekspertëve ekonomikë, investitorëve dhe institucioneve ndërkombëtare. Ai mat besimin tek institucionet shtetërore.
Indeksi i korrupsionit sipas Transparency International/Citizens.al
Në rastin e Shqipërisë, besimi te institucionet mbetet i ulët, një prirje e cila duket se po haset në gjithë rajonin e Evropës Lindore dhe Azisë Qendrore.
Sipas Transparency International korrupsioni lidhet drejtpërdrejt me dobësimin e institucioneve demokratike dhe kontrollit mbi pushtetin.
Ballkani Perëndimor ka performancë të dobët me mesataren 39 pikë dhe me problemet kryesore si: Ndërhyrjet politike në drejtësi, vendimmarrja jo transparente dhe përqendrimi i pushtetit.
Vendet renditen si në vijim: Mali i Zi (46); Kosova (43); Maqedonia e Veriut (40); Shqipëria (39); Bosnje Hercegovina (34); Serbia (33);
Raporti përmend edhe rastet kur projekte të mëdha zhvillimore miratohen pa transparencë, duke rritur rrezikun e korrupsionit dhe dëmeve mjedisore. Kjo përfshin pikërisht fusha ku Shqipëria është kritikuar shpesh: investimet strategjike, koncesionet dhe projektet urbane duke u përmendur specifikisht rasti i projektit zhvillimor të Sazanit.
Publikimi i Indeksit të Perceptimit të Korrupsionit për vitin 2025 rikthen një realitet që politika shqiptare e diskuton rrallë faktin që korrupsioni nuk matet vetëm me arrestime, por me besimin që institucionet krijojnë te shoqëria.
Raporti flet për një lidhje të zhdrejtë mes korrupsionit dhe llogaridhënies. Sa më e ulët llogaridhënia, aq më i lartë korrupsioni. Ngjashëm kjo reflektohet edhe nga perceptimi nën trysni i institucioneve të drejtësisë, që sipas indeksit kur drejtësia perceptohet nën presion politik institucionet dobësohen dhe besimi publik bie.
Kjo shpjegon edhe paradoksin shqiptar. Në dekadën e fundit janë miratuar shumë ligje anti-korrupsion, është reformuar drejtësia dhe janë kryer hetime të nivelit të lartë. Megjithatë perceptimi nuk përmirësohet, sepse indeksi nuk mat vetëm arrestimet, por mat stabilitetin dhe qasjen institucionale.
Harmonia e peizazhit natyror tĂ« Rrjollit nĂ« VelipojĂ« u thye nga zhurmat e makinerive tĂ« rĂ«nda qĂ« mĂ«synĂ« zonĂ«n javĂ«n e parĂ« tĂ« muajit shkurt. KamionĂ«, ekskavatorĂ« dhe dhjetĂ«ra punonjĂ«s nisĂ«n tĂ« hapnin trasenĂ« e njĂ« rruge tĂ« re qĂ« i bashkohej rrugĂ«s kryesore me synim kantierin e resortit turistik âBlue Borgoâ.
Rrjolli nuk është një fshat tipik turistik bregdetar. Nuk ka bulevard me palma, resorte dhe ndërtesa elitare. Në fakt në shumicën e horizontit të tij është i paprekur.
Ai shtrihet mes Lagunës së Vilunit në veri dhe Ranës së Hedhun në jug. Një brez toke me shkurre dhe pisha të ulëta, duna rëre dhe parcela toke e banesash të shpërndara që për dekada mbijetuan mes bujqësisë sezonale dhe emigracionit.
Të paktë kanë qenë turistët që thyenin vështirësitë e rrugës për ta frekuentuar këtë zonë. Por këto vështirësi janë tejkaluar së fundmi me rrugën e re Shëngjin-Velipojë, e cila të tregon që nga lart për lagunën e cekët, ku ende shihen gjurmë të gjallesave dhe shpendëve ujorë.
Pikërisht kjo ishte arsyeja pse për vite me radhë zona konsiderohej praktikisht e paprekshme nga ndërtimet masive. Ajo ishte pjesë e një brezi ekologjik që lidhte deltën e Bunës me sistemin e dunave të Shëngjinit, një korridor natyror që mbante në këmbë ekosistemin bregdetar të veriut.
Por ky korridor duket se do të thyhet shumë shpejt. Resorti Blue Borgo, një investim prej rreth 280 milionë eurosh nga kompania Gener 2, premton të ngrejë mbi 30 vila dhe 3 hotele deri në 10 kate me shtrirje deri në 146 hektarë.
Projekti i konceptuar nga Stefano Boeri mori dritën jeshile nga qeveria në vitin 2024, por buzë rrugës në Rrjoll tabela informuese u vu vetëm në shkurt të këtij viti. Tabela nuk shoqërohej me një dokument zyrtar lejeje nga Këshillit Kombëtar i Territorit dhe Ujit, pavarësisht se leja në fakt u zbardh nga Agjencia Kombëtare e Zhvillimit të Territorit vetëm në janar.
Një seri vendimmarrjesh të paqarta kanë lënë vend për përplasje dhe kontestime me banorët e zonës. Gener 2 provoi ta hapte kantierin edhe në fillim të vitit 2025, por u tërhoq pas protestave.
Nga tabela e vendosur këtë vit kuptohet se asokohe Gener 2 nuk kishte licencë zbatimi, teksa AZHT-ja nuk e kishte zbardhur ende lejen duke shtuar më shumë kontradiktat për këtë çështje.
Por, konflikti nĂ« Rrjoll nuk Ă«shtĂ« thjesht pĂ«r njĂ« resort. ĂshtĂ« njĂ« konflikt mbi politikat e zhvillimit, statusin e territorit dhe pronĂ«sinĂ«.
Zona ku po ndĂ«rtohet ishte pjesĂ« e njĂ« brezi tĂ« mbrojtur bregdetar. PĂ«rfshihej nĂ« nĂ«nzonĂ«n 1b tĂ« âPeizazhit tĂ« mbrojtur Lumi i BunĂ«s-VelipojĂ«â.
Në këtë nënzonë zbatohej shkalla e dytë e mbrojtjes mjedisore, e cila synonte ruajtjen e biodiversitetit, duke lejuar aktivitete tradicionale, ekonomike dhe turistike, për sa kohë nuk cenonin objektivat e mbrojtjes.
Por, me ndryshimet e Ligjit pĂ«r Zonat e Mbrojtura, nĂ« vitin 2024, u pĂ«rfshi edhe koncepti i âturizmit tĂ« ekselencĂ«sâ,i cili parashikon struktura akomoduese me standarde tĂ« larta arkitektonike dhe mjedisore.
Zona 1b e peizazhit të mbrojtur Bunë-Velipojë/Citizens.al
Kështu, sipas nenit 33 të ligjit të rishikuar, tashmë lejohet zhvillimi i strukturave turistike 5-yje dhe infrastrukturës mbështetëse, edhe brenda zonave të mbrojtura.
Por kjo seri ndryshimesh tregon qartë se teksa qeveria punonte për të tjetërsuar këtë kuadër rregullator, paralelisht sipërmarrësit e tregut imobiliar po hartonin planet për ndërtim, të sigurt se do të kishin rrugë të lirë për ta zbatuar projektin.
Kjo ndodhi në të njëjtën kohë me një tjetër faktor: Rruga e re Shëngjin-Velipojë, e cila nuk është thjesht infrastrukturë, por një sinjal për transformim. Në fakt, aktualisht në zonë po punohet edhe për dy resorte të tjera.
NĂ« terma urbanistikĂ«, kjo Ă«shtĂ« hapja e njĂ« fronti tĂ« ri ndĂ«rtimi: njĂ« âRiviere tĂ« dytĂ«â ose âRiviera e Veriutâ. Por, vlen tĂ« thuhet se nĂ« letra, zyrtarisht, investimi i vetĂ«m strategjik nĂ« zonĂ« Ă«shtĂ« âDukagjini Resortâ. Agjencia Shqiptare e Zhvillimit tĂ« Investimeve ka konfirmuar pĂ«r Citizens.al se âBlue Borgoâ nuk ka njĂ« status investimi strategjik aktiv.
Paralelisht, banorĂ«t e Rrjollit nuk protestojnĂ« vetĂ«m pĂ«r mjedisin. Ata protestojnĂ« pĂ«r pronĂ«sinĂ«. Sipas tyre, parcela kryesore ku po ndĂ«rtohet âBlue Borgoâ pĂ«rfshin toka qĂ« i takojnĂ« tĂ« paktĂ«n 5 fiseve tĂ« zonĂ«s. Ata thonĂ« se toka Ă«shtĂ« kaluar tek investitori pĂ«rmes dokumenteve tĂ« falsifikuara dhe se pĂ«r kĂ«tĂ« ka procese gjyqĂ«sore qĂ« vijojnĂ«.
NĂ« vitin 2025 ata iu drejtuan ProkurorisĂ« sĂ« Posaçme, ku kĂ«rkuan hetim pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si toka pĂ«rfundoi tek projekti i âGener 2â. Por pas kĂ«saj, vetĂ«m heshtje.
Ilustrim i protestës përpara SPAK/Citizens.al
Një vit më vonë, ata detyrohen sërish të përplasen me kompaninë për të ndaluar fizikisht punimet. Konflikti ka kaluar dukshëm nga një çështje administrative dhe ligjore në një konflikt social: shteti po garanton investimin qindra milionësh teksa banorët kërkojnë veçse njohjen e pronës.
Rasti Blue Borgo ekspozon një problem tipik të zhvillimit bregdetar në Shqipëri: procedurat administrative nuk ecin paralel me realitetin në terren, kantieri hapet para zbardhjes së lejeve, konsultimi publik formalizohet më pas dhe lejet publikohen kur ndërtimi praktikisht ka nisur.
Raste të ngjashme kemi hasur edhe në Tiranë, sidomos kur në lojë janë kompani të mëdha me ndikime të forta ekonomike dhe politike.
Sipas dokumenteve mjedisore, konsultimi publik pĂ«r âBlue Borgoâ ishte zhvilluar nĂ« shtator 2024 dhe statusi i investitorit strategjik u dha nĂ« dhjetor 2024. MegjithatĂ« banorĂ«t thonĂ« se nuk kanĂ« qenĂ« realisht pjesĂ« e procesit dhe e kanĂ« mĂ«suar projektin vetĂ«m kur mbĂ«rritĂ«n ekskavatorĂ«t.
Rrjolli është një rast model për një proces më të madh. Shqipëria nuk po zhvillon vetëm turizëm. Po ndryshon strukturën e pronës dhe përdorimit të bregdetit.
NĂ«se projekti vazhdon, Rrjolli do tĂ« ndryshojĂ« pĂ«rgjithmonĂ« â nga zonĂ« ekologjike dhe gjysmĂ«-bujqĂ«sore nĂ« zonĂ« resortesh. NĂ«se ndalet, do tĂ« krijojĂ« precedent pĂ«r tĂ« gjitha investimet strategjike nĂ« bregdet. Dhe kjo Ă«shtĂ« arsyeja pse beteja pĂ«r njĂ« fshat tĂ« vogĂ«l nĂ« VelipojĂ« Ă«shtĂ«, nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, njĂ« debat mbi tĂ« ardhmen e gjithĂ« vijĂ«s bregdetare shqiptare.
Projekti i kompanisĂ« âGener 2â pĂ«r tĂ« kthyer njĂ« pjesĂ« tĂ« bregdetit mes ShĂ«ngjinit dhe VelipojĂ«s nĂ« njĂ« resort luksoz me emrin âBlue Borgoâ ka nxitur sĂ«rish pĂ«rplasje me banorĂ«t e zonĂ«s.
Prej së hënës dhjetëra banorë të Baks-Rrjollit në Shkodër, të cilët pretendojnë se ndërtimi po bëhet duke shkelur mbi të drejtat e tyre për pronën, janë në protestë.
Ata kërkojnë që punimet të pezullohen deri në një vendim nga gjykata. Përplasja mes tyre, policisë dhe grupit të investitorëve vijon prej vitit të shkuar, kur edhe atëherë kompania provoi të niste punimet në zonë.
Nga njëra anë qëndron një leje ndërtimi e firmosur nga qeveria dhe një investitor strategjik. Nga ana tjetër, dhjetëra familje që pretendojnë se investimi po bëhet pa pëlqimin e tyre, mbi toka të grabitura përmes dokumentesh të falsifikuara.
Përplasja me policinë dhe përshkallëzimi i çështjes
Të martën, rreth 30-40 banorë u shoqëruan në komisariat pasi bllokuan rrugën Shëngjin-Velipojë dhe u përpoqën të ndalnin punimet. Protesta vijoi edhe sot, ngjashëm, me bllokim të rrugës çka u shoqërua sërish me përplasje me policinë.
Pas rreth një ore pritjeje për ambulancë, një prej protestuesve, i cili humbi ndjenjat, u transportua me urgjencë për në spital.
BanorĂ«t paralajmĂ«ruan se tĂ« enjten do tĂ« udhĂ«tojnĂ« drejt TiranĂ«s pĂ«r tâiu drejtuar StrukturĂ«s sĂ« Posaçme Anti-Korrupsion, ku prej marsit tĂ« vitit tĂ« kaluar kanĂ« depozituar njĂ« kallĂ«zim pĂ«r çështjen e pronĂ«sisĂ«, pa marrĂ« ende njĂ« pĂ«rgjigje publike.
Paralelisht, nĂ« zonĂ«, kompania âGener 2â vijon punimet. MakineritĂ« e saj kishin hapur trasenĂ« e rrugĂ«s dytĂ«sore pĂ«r nĂ« kantier. KamionĂ« dhe makineri tĂ« rĂ«nda po lĂ«viznin dherat, teksa njĂ« grup punonjĂ«sish qĂ«ndronin nĂ« anĂ«, pĂ«rballĂ« protestuesve.
Pas përplasjeve dhe sinjalizimeve të banorëve, buzë rrugës ishte vënë një tabelë, e cila pavarësisht se fliste për projektin, nuk shoqërohej me lejen e zbardhur dhe firmosur të Këshillit Kombëtar të Territorit dhe Ujit (KKTU).
Zona e Baks-Rrjollit në Velipojë ku pritet të ngrihet resorti Blue Borgo/Citizens.al
Tabela tregonte se investimi pĂ«rllogaritet nĂ« vlerĂ«n prej rreth 26.8 miliardĂ« lekĂ« (280 milionĂ« euro) dhe se kompania âGener 2â kishte marrĂ« licencĂ« zbatimi pĂ«r projektin (NZ. 4586/34) mĂ« 16 shtator 2025. Kjo nĂ«nkupton se kompania kur provoi tĂ« hapte kantierin nĂ« mars 2025 nuk kishte licencĂ«.
NĂ« letĂ«r, KKTU e ka dhĂ«nĂ« lejen e ndĂ«rtimit tĂ« resortit mĂ« 17 dhjetor 2024 â e zbardhur vetĂ«m nĂ« janar 2026 nĂ« web-faqen e AgjencisĂ« sĂ« Zhvillimit tĂ« Territorit. Vendimi parashikon 33 struktura akomoduese dhe shĂ«rbimi, me objekte nga 3 deri nĂ« 10 kate mbi tokĂ« dhe njĂ« kat nĂ«ntokĂ«, pĂ«rfshirĂ« struktura hoteliere dhe sociale-kulturore.
Zona e zhvillimit parashikohet nĂ« rreth 146 hektarĂ« mes âRanĂ«s sĂ« Hedhunâ dhe Rrjollit.
Sipas Agjencia KombĂ«tare e Mjedisit, pĂ«r projektin âBlue Borgoâ qe zhvilluar konsultim publik nĂ« shtator 2024, nĂ« kuadĂ«r tĂ« procedurave pĂ«r VlerĂ«simin e Ndikimit nĂ« Mjedis (VNM).
Konsultimi është pasqyruar në përmbledhjen jo-teknike të raportit mjedisor, ku projekti prezantohet si zhvillim turistik me ndikim të menaxhueshëm në mjedis.
Tabela e vendosur nĂ« kantierin e resortit âBlue Borgoâ/Citizens.al
NĂ« dhjetor 2024, projekti ka pĂ«rfituar statusin e investitorit strategjik pĂ«r strukturĂ« akomoduese me pesĂ« yje, duke i hapur rrugĂ« pĂ«rparĂ«sive procedurale dhe mbĂ«shtetjes institucionale. MegjithatĂ«, referuar njĂ« korrespondence tĂ« Citizens.al me AgjencinĂ« Shqiptare tĂ« Zhvillimit tĂ« Investimeve (AIDA), deri nĂ« maj 2025, âi vetmi projekt me status aktivâ ishte projekti âDukagjini Resortâ me subjekt âDukagjini Groupâ.
Sidoqoftë, këto vendimmarrje janë marrë paralelisht me një konflikt të hapur pronësie në zonë, i cili po kundërshtohet nga banorët dhe është ende në proces gjyqësor, duke e kthyer projektin në një nga rastet më të debatuara të zhvillimit turistik të momentit për bregdetin në veri.
Konflikti i pronës: Ligjshmëri formale, konflikt real
Thelbi i përplasjes nuk lidhet vetëm me përmasën e projektit, por me pronësinë e tokës. Banorët pretendojnë se parcela të trashëguara prej dekadash janë regjistruar në emër të palëve të treta përmes dokumenteve të falsifikuara dhe më pas janë shitur te investitori.
Pikërisht kjo çështje është objekt i një procesi gjyqësor ende në zhvillim. Banorët kërkojnë që, në kushtet e një konflikti të hapur pronësie, punimet të ndalen deri në një vendim përfundimtar, për të shmangur një situatë të pakthyeshme.
Megjithatë, leja e ndërtimit nuk parashikon asnjë klauzolë pezullimi në rast kontestimi gjyqësor, duke e zhvendosur konfliktin nga salla e gjyqit në terren, mes banorëve dhe policisë.
Kompania âGener 2â reagoi vitin e shkuar duke theksuar pĂ«rmes njĂ« njoftimi pĂ«r shtyp se âpretendimet janĂ« spekulimeâ dhe se ajo garantonte se âgjatĂ« gjithĂ« procesit, nuk ka shkelur tĂ« drejtat e pronĂ«s sĂ« askujtâ.
Sipas lejes, subjekti zhvillues i projektit Ă«shtĂ« shoqĂ«ria âABA Blue Borgoâ, e themeluar nĂ« janar 2024. Por, ajo Ă«shtĂ« pjesĂ« e grupit âGener 2â, nĂ« pronĂ«si si aksioner kryesor tĂ« sipĂ«rmarrĂ«sit Bashkim Ulaj.
Pamje e zonës bregdetare të Rrjollit dhe zona që parashikohet të merret për shfrytëzim nga resorti Blue Borgo.
Dokumentet tregojnë ndryshime të shpeshta në strukturën e ortakëve dhe transferime kuotash gjatë viteve 2024-2025, një element që banorët e përdorin si argument shtesë për të shtuar pretendimet për abuzime të mundshme.
Rasti i Rrjollit ndjek një model të njohur në zhvillimet turistike të viteve të fundit: projekte të mëdha të miratuara në nivel qendror, mbi toka me histori të paqarta pronësie, ku banorët përballen përpara faktit të kryer.
Ndërsa shteti e konsideron projektin si investim strategjik, banorët mbeten përballë vetëm një alternative: Zhvendosjes së pretendimeve në rrafshin juridik, çka nënkupton largimin nga prona.
Në mungesë të një reagimi publik nga SPAK apo nga qeveria që ka miratuar lejen, përplasja duket se do të thellohet pasi asnjë prej banorëve nuk duket se do të tërhiqet.
Konkursi pĂ«r zhvillimin e truallit tĂ« jetimores âZyber Hallulliâ u mbyll sot me shpalljen e dy fituesve tĂ« ndarĂ«: grupi i udhĂ«hequr nga studio Rojkind Arquitectos do tĂ« zhvillojĂ« 3 kulla deri 35 kate, ndĂ«rsa grupi i udhĂ«hequr nga Hector Barroso do tĂ« zhvillojĂ« kampusin e ri tĂ« jetimores dhe zyrave tĂ« inspektorateve te ish-vilat gjermane.
Vendimi u mor pas rreth katër orësh diskutime, ku juria arriti në përfundimin se asnjë projekt-propozim nga 5 grupet finaliste nuk i trajtonte në mënyrë plotësisht të suksesshme kërkesat duke bërë kështu që fituesit të ishin të ndarë sipas funksioneve.
Pesë finalistë, e njëjta qasje vertikale
Pavarësisht ndarjes së çmimeve, prezantimet e pesë projekteve finaliste treguan një uniformitet të qartë në qasje: të gjitha studiot propozuan tre deri në katër kulla me lartësi deri në 45 kate.
Trualli i ish-jetimores u trajtua nga të gjitha ekipet si një nyje intensive zhvillimi imobiliar, ku dominoi vertikalizimi, densiteti i lartë dhe funksionet rezidenciale elitare, ndërsa hapësirat publike mbetën të kufizuara dhe kryesisht dekorative.
Projekti i Rojkind Arquitectos S.C pĂ«r kulla te âZyber Hallulliâ/KISH.
Ndryshimet mes projekteve u kufizuan në fasada, volumetri dhe gjuhë simbolike, por asnjë prej tyre nuk doli nga paradigma e zhvillimit intensiv vertikal, duke e kthyer konkursin më shumë në një garë estetike sesa në një debat real mbi alternativat e përdorimit të truallit publik.
Juria përbëhej nga Kryeministri Edi Rama, drejtueset e Korporatës së Investimeve Shqiptare (KISH), Agjencisë së Zhvillimit të Territorit dhe Agjencisë Kombëtare të Planifikimit të Territorit, si dhe arkitektë ndërkombëtarë.
Në këtë përbërje ra në sy mungesa e përfaqësimit të Bashkisë Tiranë, e cila në konkurse të mëparshme ishte e përfshirë drejtpërdrejt në vendimmarrje përmes kryetarit Erion Veliaj, aktualisht në paraburgim si i pandehur për akuzat e korrupsionit dhe pastrimit të parave.
Mungesa e pushtetit lokal në një projekt me ndikim të drejtpërdrejtë urban për kryeqytetin ngre pikëpyetje mbi formulën e vendimmarrjes dhe rolin e bashkisë në zhvillimet madhore të Tiranës.
ĂfarĂ« parashikonte thirrja e KISH?
Thirrja âduo pĂ«r projekt-propozim dhe investimâ, e hapur mĂ« 15 shtator 2025, parashikonte shpĂ«rnguljen e jetimores dhe zyrave tĂ« shĂ«rbimeve tĂ« punĂ«s nga trualli aktual, si dhe ndĂ«rtimin e njĂ« kampusi tĂ« ri te rruga âGramoz Pashkoâ, nĂ« ish-kompleksin rezidencial tĂ« diplomatĂ«ve tĂ« GjermanisĂ« Lindore.
Sipas kushteve, ndërtimi i godinave të reja për jetimoren dhe zyrat do të mbulohet nga investitori privat, ndërsa një pjesë e sipërfaqes së ndërtimit në kullat e reja do të jepet për përdorim publik.
Gara pĂ«r zhvillimin e truallit u fitua nga grupi i kryesuar prej studios Rojkind Arquitectos S.C (me bashkĂ«punĂ«torĂ« Asab, Son Engineering & Construction, dhe Julian Kasharaj). Ky grup qe angazhuar nga kompania Motus (e zotĂ«ruar nga sipĂ«rmarrĂ«si Idajet Ismailaj, aksionere nĂ« kompaninĂ« Alb-Star e njohur pĂ«r ndĂ«rtimin e stadiumit âArena KombĂ«tareâ).
âQuhet Kor, si zĂ«ri i shumĂ« njerĂ«zveâ tha gjatĂ« prezantimit arkitekti meksikan tĂ« projektit qĂ« parashikon tre kulla 20-25-35 katĂ«she tĂ« lidhura me ura (korridore tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta) dhe shfrytĂ«zim maksimal tĂ« truallit pĂ«r parking (rreth 3,500 m2). Dy prej kullave parashikohen pĂ«r rezidenca teksa fasada propozohet tĂ« jetĂ« e varur me forma unike tĂ« çrregullta.
Projekti i Taller Hector Barroso i kampusit të ri të jetimores te ish-vilat gjermane/KISH.
Ndërsa pjesa e kampusit të ri të jetimores iu dha grupit të kryesuar nga studio Taller Hector Barroso (me bashkëpunëtorë Studio B&L, Doriana Bleta, Agim Seranaj dhe Ardian Paci). Ky grup qe angazhuar nga PROGEEN (e zotëruar nga sipërmarrësi Genc Kuçuku, i cili mbetet në diskutime me KISH për të zhvilluar projektin e Void Tower në këmbim të ndërtimit të zyrave qeveritare te Komuna e Parisit).
Pritet qĂ« mes dy investitorĂ«ve tĂ« paraqitet ofertĂ« ndaj KISH pĂ«r tâu vendosur mĂ« pas se cili do tĂ« jetĂ« sipĂ«rmarrĂ«si qĂ« do tĂ« pĂ«rfitojĂ« tĂ« drejtĂ«n pĂ«r ta zhvilluar kĂ«tĂ« thirrje.
Ndër grupet e tjera propozuese ishin:
BE-IS (e sipërmarrësit Hamz Islamaj) dhe CEBRA Arkitekter A/S, me LOFT Architects dhe Superflex Studio
Gruppo Koni SRL (e sipërmarrësve Nik dhe Sandër Nikolli), që përfshin Stefano Boeri Architetti, Gross.Max, AEI Progetti dhe artistin Patrick Tuttofuoco, së bashku me kontraktorë lokalë
DIAGONAL Projektim & Zbatim (e sipërmarrësit Nikolin Jaka), + ASL shpk me Carrilho da Graca Arquitectos.
Diskurs optimist, bilanc problematik
NĂ« fjalĂ«n e tij para konkursit, Kryeministri Edi Rama e paraqiti thirrjen si njĂ« mundĂ«si pĂ«r krijimin e kushteve mĂ« tĂ« mira pĂ«r fĂ«mijĂ«t jetimĂ« dhe si pjesĂ« tĂ« njĂ« serie veprash madhore arkitekturore qĂ«, sipas tij, e kthejnĂ« ShqipĂ«rinĂ« nĂ« pikĂ« referimi pĂ«r arkitektĂ«t ndĂ«rkombĂ«tarĂ« dhe nĂ« njĂ« âuniversitet tĂ« hapurâ pĂ«r brezat e rinj.
Por përtej këtij diskursi, bilanci i KISH në konkurset për pronat publike mbetet problematik. Në më shumë se 16 thirrje të hapura prej vitit 2024, nuk është njoftuar asnjë kontratë finale e përfunduar, ndërsa në të paktën një rast investitori i shpallur fitues është tërhequr (AIBA Company te thirrja për Void Tower).
Projekti i Rojkind Arquitectos S.C pĂ«r kulla te âZyber Hallulliâ/KISH.
Edhe thirrja për Bibliotekën Kombëtare, e lidhur me ndërtimin e një kulle në të njëjtën zonë, u anulua për mungesë interesimi dhe aktualisht nuk ka një proces të ri të hapur.
Në praktikë, puna e Korporatës dhe agjencive partnere ka prodhuar kryesisht konkurse dhe projekte në formë vizualizimesh, me një faturë prej të paktën 1.4 milionë euro shpërblime për finalistët, por pa rezultate konkrete në terren.
Ndërkohë, fakti që pesë studio të ndryshme përfundojnë në të njëjtën zgjidhje urbane (3 kulla!) sugjeron se korniza e konkursit ishte e orientuar që në fillim drejt ndërtimeve shumëkatëshe (paralajmëruar nga Citizens.al që në fillim), duke lënë pak ose aspak hapësirë për modele alternative zhvillimi.
NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, konkursi pĂ«r âZyber Hallullinâ nuk hap njĂ« debat mbi interesin publik, por e konsolidon mĂ« tej praktikĂ«n ku trualli publik shihet kryesisht si potencial ndĂ«rtimi maksimal, ndĂ«rsa funksioni social dhe ndikimi urban mbeten çështje dytĂ«sore dhe madje shpĂ«rngulen sa mĂ« larg rrugĂ«ve kryesore tĂ« kryeqytetit.
Kuvendi miratoi nĂ« orĂ«t e para tĂ« mĂ«ngjesit tĂ« sĂ« mĂ«rkurĂ«s, njĂ« paketĂ« tĂ« gjerĂ« ndryshimesh nĂ« Kodin Penal. Qeveria i paraqiti ato si âharmonizim me standardet evropianeâ. Por nĂ« praktikĂ«, ndryshimet prodhuan forcim selektiv tĂ« shtetit ndĂ«shkues, pĂ«rmes njĂ« procesi tĂ« shpejtĂ« dhe politikisht tĂ« mbyllur.
Paketa u votua rreth orës 03:00 të mëngjesit, vetëm me votat e shumicës socialiste. Ajo përfshinte rreth 50 ndryshime dhe shtesa në Kodin Penal, mes tyre edhe dekriminalizimin e pjesshëm të shpifjes, përmes ndryshimit të Nenit 120.
Kodi Penal, i miratuar fillimisht në vitin 1995, ka pësuar tashmë 26 ndërhyrje në 31 vite. Dhjetë prej tyre kanë ardhur pas vendimeve të Gjykatës Kushtetuese. Frekuenca e ndryshimeve tregon për mungesën e stabilitetit dhe vizionit afatgjatë.
Ndryshimet e fundit qenë propozuar në tetor 2025. Ato pasuan draftin e një Kodi të ri Penal, prezantuar në korrik nga Ministria e Drejtësisë. Drafti i Kodit të ri u përball me kritika të forta nga juristë, akademikë, media dhe shoqëria civile dhe për rrjedhojë qeveria e tërhoqi pa e çuar në Kuvend.
Kështu, në vend të një reforme të plotë, shumica zgjodhi rrugën e arnimeve. Ndryshime të pjesshme, të shpërndara dhe pa një debat të gjerë publik. Pyetja mbetet: A përmbush kjo qasje pritshmëritë e integrimit evropian? Sipas qeverisë, po, por rruga e ndjekur nuk bind.
Edhe pse në mandatin e katërt, shumica socialiste shmang ende kostot politike të një Kodi të ri Penal. Një reformë e tillë kërkon debat, konsensus dhe balancë mes sigurisë publike dhe të drejtave themelore. Elemente që munguan në procesin e fundit të përmbyllur mëngjesin e së mërkurës.
ĂfarĂ« pĂ«rfshijnĂ« ndryshimet?
Paketa zgjeroi juridiksionin penal pĂ«r shtetasit e huaj rezidentĂ« nĂ« ShqipĂ«ri, edhe pĂ«r vepra pjesĂ«risht tĂ« kryera jashtĂ« territorit. U pĂ«rjashtuan nga parimi i âdĂ«nueshmĂ«risĂ« sĂ« dyfishtĂ«â disa krime tĂ« rĂ«nda, pĂ«rfshirĂ« trafikun e qenieve njerĂ«zore dhe abuzimin seksual me tĂ« mitur.
Pati rishikime dhe nene specifike për të luftuar terrorizmin. Ndërkohë, u shtuan dënime plotësuese në rastet e refuzimit të ekstradimit dhe ndalimin e ushtrimit të profesioneve që përfshijnë kontakt me fëmijët për persona të dënuar për vepra penale. U forcuan ndëshkimet për pornografinë, shfrytëzimin dhe krimet seksuale ndaj të miturve, me dënime që shkojnë deri në 20 vjet burg.
Një ndryshim domethënës ishte heqja e (pikës 7 të Nenit 28) mundësisë për ulje ose përjashtim nga dënimi për anëtarët e grupeve kriminale, edhe kur bashkëpunimi i tyre mund të jetë vendimtar për zbardhjen e veprimtarisë kriminale. Ky hap ngre pikëpyetje mbi efektivitetin e hetimeve komplekse dhe vetë luftën ndaj krimit të organizuar.
NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n paketĂ«, u pĂ«rfshi edhe njĂ« nen i posaçëm (Neni 143/a/8) pĂ«r âMashtrimet qĂ« prekin interesat financiare tĂ« Bashkimit Evropianâ. KeqpĂ«rdorimi i fondeve tĂ« BE-sĂ« tashmĂ« dĂ«nohet me burgim deri nĂ« 5 vjet, ose deri nĂ« 10 vjet kur shuma e keqpĂ«rdorur kalon 50 mijĂ« eurot.
Por pa zbardhjen dhe ndëshkimin e rasteve konkrete, veçanërisht atyre që lidhen me fondet IPARD, ky nen rrezikon të mbetet deklarativ. Një sinjal formal drejt BE-së, më shumë sesa një mjet real llogaridhënieje.
Neni në fjalë do të mbetet si njollë e turpshme e abuzimeve.
Shpifja, gazetarët dhe parkimi dysh
Paketa dekriminalizoi pjesĂ«risht (Nenin 120) shpifjen, por vetĂ«m pĂ«r njĂ« kategori tĂ« paqartĂ« âgazetarĂ«sh tĂ« regjistruar dhe tĂ« njohurâ. Fyerja do tĂ« vijojĂ« tĂ« mbetet vepĂ«r penale. KĂ«shtu qeveria duket se po synon tĂ« krijojĂ« njĂ« regjim tĂ« dyfishtĂ« mbrojtjeje duke hapur rrugĂ« pĂ«r interpretime selektive.
CilĂ«simi âi njohurâ dhe me âregjistĂ«râ pĂ«r gazetarĂ«t lĂ« vend pĂ«r njĂ« zhvillim paralel nĂ« kuptimin e kĂ«rkesĂ«s sĂ« mundshme pĂ«r licencim apo tĂ« njĂ« lloji âUrdhri tĂ« gazetaritâ apo âpunonjĂ«sve tĂ« mediasâ.
Kjo shihet si njĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r ta kufizuar lirinĂ« e shprehjes, pasi gazetarĂ«t e lirĂ«, ose qytetarĂ«t e angazhuar, apo sinjalizuesit qĂ« do tĂ« shprehen pĂ«r çështje tĂ« caktuara, do tĂ« vijojnĂ« tĂ« pĂ«rballen me format penale tĂ« âshpifjesâ.
Paralelisht, dhuna ndaj gazetarĂ«ve tashmĂ« do tĂ« trajtohet si âgoditje pĂ«r shkak tĂ« detyrĂ«sâ (Neni 237), me dĂ«nime nga njĂ« deri nĂ« pesĂ« vjet burg. Sigurisht, njĂ« masĂ« pozitive, por e shoqĂ«ruar me njĂ« mekanizĂ«m problematik tĂ« pĂ«rkufizimit tĂ« gazetarit lĂ« vend pĂ«r interpretime.
Kështu, në praktikë, shteti shmang dekriminalizimin e plotë të shpifjes dhe mban sërish në dorë instrumentet e presionit ligjor.
Por problemi i paketës nuk qëndroi vetëm te çfarë nuk dekriminalizoi, por edhe te çfarë zgjodhi të kriminalizojë.
Mes ndryshimeve u përcollën dispozita që e shtrijnë dorën e Kodit Penal në sjellje të përditshme, të cilat deri dje trajtoheshin administrativisht, pra me gjoba.
(Neni 293/1) âPushimi i mjetit nĂ« karrexhatĂ« nĂ« rresht tĂ« dytĂ«â tashmĂ« do tĂ« trajtohet me masa mĂ« tĂ« ashpra penale.
Në një vend ku ka mungesë të theksuar infrastrukture parkimi, rregullimi penal i këtij fenomeni u shfaq si zëvendësim i politikës edukuese dhe planeve afatgjata urbane me një politikë ndëshkuese.
Ky është thelbi i problemit: Qeveria po përdor Kodin Penal për të kompensuar dështimet e saj në administrimin publik.
NĂ« vend tĂ« zgjidhjeve strukturore, ajo zgjedh tĂ« tutelojĂ« qytetarĂ«t pĂ«rmes frikĂ«s sĂ« ndĂ«shkimit âme gjobĂ« ose njĂ« vit burgâ.
Amendamenti që nuk kaloi
Në fund të seancës u diskutua propozimi i bërë një ditë më parë nga deputeti socialist Erion Braçe për ashpërsimin e (Nenit 288) ndëshkimeve ndaj shitjes së duhanit dhe cigareve elektronike për të miturit.
Amendamenti parashikonte gjoba deri në 500,000 lekë dhe burgim deri në 16 vjet në rastet kur tregtia sillte si pasojë vdekjen.
Propozimi nuk u mbështet nga shumica socialiste, e cila abstenoi. Në një paketë që nuk heziton të kriminalizojë parkimin në rresht të dytë, mbrojtja penale e shëndetit të të miturve u la jashtë.
Ky kontrast ekspozon natyrën selektive të reformës, ose mungesës së diskutimeve të gjera për ndërhyrje.
Kodi Penal nuk forcohet aty ku interesi publik është i pakontestueshëm, por aty ku shteti kërkon kontroll dhe veprim të shpejtë.
NĂ« kĂ«tĂ« panoramĂ«, ndryshimet e fundit nuk pĂ«rbĂ«jnĂ« njĂ« reformĂ« penale. Ato janĂ« njĂ« seri masash ndĂ«shkuese, tĂ« mbledhura nĂ«n flamurin e âharmonizimit evropian,â por tĂ« udhĂ«hequra nga logjika e menaxhimit politik tĂ« rrezikut.
Kodi Penal po shndërrohet gradualisht në një instrument për të mbuluar dështimet e politikave publike. Sa më pak funksionon shteti, aq më shumë zgjerohet qasja ndëshkuese me shtojca nenesh.
NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, votimi i mĂ«ngjesit tĂ« hershĂ«m tĂ« sĂ« mĂ«rkurĂ«s nuk Ă«shtĂ« fundi i kĂ«tij debati. Kodi i ri Penal do tĂ« vijĂ« sĂ«rish pĂ«r tâu diskutuar, por arnat janĂ« sinjali se ShqipĂ«ria po vijon fazĂ«n ku ligji penal pĂ«rdoret si zĂ«vendĂ«sim i qeverisjes dhe jo si mjeti fundit i aplikimit tĂ« drejtĂ«sisĂ«.
Login
