Nga: Nicholas Barber / BBC
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Francis Gary Powers ishte nĂ« njĂ« mision spiunazhi tĂ« CIA-s, mbi RusinĂ« sovjetike, kur aeroplani i tij U-2 u godit nga njĂ« raketĂ« tokĂ«-ajĂ«r. âShikova lart, shikova jashtĂ«, dhe gjithçka ishte portokalli, kudoâ, ka thĂ«nĂ« Powers. âNuk e di nĂ«se ishte reflektimi nĂ« xhamin e kabinĂ«s apo thjesht i gjithĂ« qielli. Dhe, mĂ« kujtohet qĂ« i thashĂ« vetes: âPasha Zotin, e pata puna imeââ.
NĂ« fakt, Powers arriti tĂ« hidhej me parashutĂ« dhe tĂ« shpĂ«tonte, por telashet pĂ«r tĂ« sapo kishin filluar. Pasi u arrestua dhe u mor nĂ« pyetje nga KGB-ja, ai u nxor nĂ« gjyq nĂ« MoskĂ«, ku familja e tij mund ta shihte, pa mundur qĂ« ta ndihmonte. âTha se e dinte qĂ« ne ishim tĂ« pranishĂ«m nĂ« gjyqâ, tregoi bashkĂ«shortja e tij, Barbara Powers pĂ«r BBC. âMĂ« ka parĂ« teksa ia bĂ«ra me dorĂ«. Dhe, tha se nuk mundej ta kthente shikimin drejt kutisĂ« ku ishim ulur, sepse kjo e trondiste shumĂ«, dhe ai e dinte qĂ« do tĂ« na trondiste edhe neveâ. MĂ« 19 gusht 1960, 65 vjet mĂ« parĂ«, Powersi u dĂ«nua me 10 vjet burg â tre nĂ« njĂ« burg rus dhe shtatĂ« nĂ« kamp pune. Kapja dhe gjyqi i tij kishin ndikim tĂ« madh nĂ« marrĂ«dhĂ«niet Lindje-PerĂ«ndim nĂ« kulmin e LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«.
Powers ishte 30 vjeç nĂ« atĂ« kohĂ«. Ishte djali i njĂ« minatori qymyri nga Kentaki i ShBA-sĂ«, ndĂ«rsa studioi pĂ«r kimi dhe biologji pĂ«rpara se tĂ« bashkohej me Forcat Ajrore tĂ« ShBA-sĂ« nĂ« vitin 1950. NĂ« vitin 1956, u rekrutua nga CIA pĂ«r tĂ« pilotuar aeroplanĂ«t U-2 tĂ« spiunazhit â mbi territoret armike. KĂ«ta aeroplanĂ« mund tĂ« fluturonin nĂ« 70 mijĂ« kĂ«mbĂ« (21.3 kilometra), gjĂ« qĂ« mendohej se ishte mbi rrezen e mbrojtjes sovjetike, ndĂ«rsa kamera e avancuar nĂ« bord mund tĂ« bĂ«nte fotografi tĂ« detajuara tĂ« instalimeve ushtarake. MĂ« 1 maj 1960, Powers u ngrit nga Peshavari nĂ« Pakistan, me misionin tĂ« fluturonte mbi Bashkimin Sovjetik dhe tĂ« aterronte nĂ« Norvegji. âRruga e planifikuar do tĂ« na çonte mĂ« thellĂ« se kurrĂ« mĂ« parĂ« nĂ« Rusi, duke kaluar mbi objektiva tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m qĂ« nuk ishin fotografuar kurrĂ«â, shkroi ai nĂ« kujtimet e tij, Operation Overflight.
Por, autoritetet sovjetike kishin zbuluar fluturimet e mëparshme të U-2-ve dhe ishin të vendosur ta ndalonin këtë, me çdo kusht. Aeroplanë luftarakë MiG-19 u ngritën, dhe raketat S-75 Dvina u lëshuan. Katër orë pas nisjes së misionit, aeroplani i Powersit u godit nga njëra prej këtyre raketave pranë qytetit rus Sverdlovsk (tani Jekaterinburg). Njëri nga krahët e aeroplanit u shqye, dhe mjeti filloi të rrotullohej e të binte drejt tokës.
I biri i Powers, Gary Powers Jr., e tregoi kĂ«tĂ« ngjarje nĂ« podkastin Witness History tĂ« BBC-sĂ«. âMendoi tĂ« hidhej jashtĂ« â kjo Ă«shtĂ« gjĂ«ja e parĂ« qĂ« mĂ«sojnĂ« pilotĂ«t, qĂ« tĂ« dalin nga aeroplani nĂ«se dĂ«mtohet apo Ă«shtĂ« i paaftĂ« pĂ«r fluturim. Por, ai e kuptoi se, nĂ«se hidhet, do tâi kĂ«puten kĂ«mbĂ«t nĂ« dalje. Kabina e U-2-shit Ă«shtĂ« shumĂ« e vogĂ«l, shumĂ« e ngushtĂ«, shumĂ« e pĂ«rmbledhur. QĂ« tĂ« hidhesh, duhet tĂ« jesh nĂ« pozicionin e pĂ«rkryer pĂ«r tĂ« kaluar larg strukturĂ«s sĂ« aeroplanit, pĂ«rndryshe mund tĂ« humbasĂ«sh ndonjĂ« gjymtyrĂ«â.
Zgjidhja e Powersit ishte tĂ« mos pĂ«rdorte ulĂ«sen e shpĂ«timit: ai do ta hapte thjesht kapakun e kabinĂ«s dhe do tĂ« dilte jashtĂ«. Por, sapo e hapi kapakun, u bllokua nĂ« dalje dhe nuk arriti tĂ« shtypte butonin e vetĂ«shkatĂ«rrimit nĂ« panelin e U-2-shit. âAi ende ishte i lidhur me tubin e oksigjenit, kĂ«shtu qĂ« ja ku Ă«shtĂ«, gjysmĂ« e trupit brenda aeroplanit, gjysmĂ« jashtĂ«, duke u rrotulluar drejt tokĂ«s, duke humbur dhe rikthyer ndjenjat, duke u pĂ«rplasur pĂ«rbrendaâ.
Disi, Powers arriti të çlirohej nga U-2-shi dhe u hodh me parashutë mbi një fermë kolektive në periferi të Sverdlovskut. Por, kishte vënë re tashmë një makinë të zezë që e ndiqte nga rruga poshtë, teksa zbriste. Zyrtarët e sigurimit të shtetit e kapën shpejt. Ata gjithashtu kishin mbeturinat e aeroplanit U-2, përfshirë edhe kamerën e tij.
Problemi për qeverinë amerikane ishte se nuk kishin asnjë mënyrë për të ditur nëse Powersi kishte mbijetuar, dhe asnjë mënyrë për të ditur nëse U-2-shi ishte vetëshkatërruar. Departamenti i Shtetit lëshoi një histori mbuluese, duke pretenduar se Powersi kishte qenë duke fluturuar mbi Turqi, duke studiuar modelet e motit për NASA-n kur kishte hyrë aksidentalisht në hapësirën ajrore sovjetike. Madje, historia përfshinte fotografi të një U-2-shi me një logo të NASA-s. Por, në vend që ta mbante misionin sekret, kjo përpjekje e nxituar për mashtrim e shndërroi atë në një turp të madh publik.
Kryeministri i Bashkimit Sovjetik, Nikita Khrushchev, njoftoi botĂ«n se Powersi ishte gjallĂ« dhe shĂ«ndoshĂ« â dhe se kamera dhe fotografitĂ« e tij ishin gjetur tĂ« paprekura, duke treguar se ai ishte spiun. I detyruar tĂ« pranonte se kishte gĂ«njyer, presidenti amerikan, Dwight D. Eisenhower, reagoi me nervozizĂ«m duke pretenduar se ShBA-ja kishte tĂ« drejtĂ« tĂ« mbante nĂ«n vĂ«zhgim armikun. Koha ishte e papĂ«rshtatshme, pasi tĂ« dy burrat do tĂ« merrnin pjesĂ« nĂ« njĂ« konferencĂ« nĂ« Paris pĂ«rkrah krerĂ«ve tĂ« qeverive franceze dhe britanike. Ky ishte samiti i parĂ« pas pesĂ« vjetĂ«sh me pjesĂ«marrjen e liderĂ«ve sovjetikĂ« dhe amerikanĂ«, dhe shpresohej qĂ« do tĂ« pĂ«rmirĂ«sonte miqĂ«sinĂ« pĂ«rtej Perdes sĂ« Hekurt. Skandali i Powersit e bĂ«ri kĂ«tĂ« tĂ« pamundur.
âZ. Khrushchev donte tĂ« kĂ«rkimfalje [nga amerikanĂ«t] para se tĂ« nisnin bisedimetâ, raportoi BBC mĂ« 17 maj. âAi gjithashtu tha se ShBA-ja duhet tĂ« premtojĂ« se nuk do tĂ« shkel mĂ« hapĂ«sirĂ«n ajrore sovjetike dhe se do tĂ« ndĂ«shkonte gjithĂ« pĂ«rgjegjĂ«sit pĂ«r incidentin. Presidenti Eisenhower i hodhi poshtĂ« kĂ«rkesat, duke lĂ«nĂ« samitin e paqes tĂ«rĂ«sisht tĂ« rrĂ«nuar ⊠TĂ« dy palĂ«t fajĂ«sojnĂ« njĂ«ra-tjetrĂ«n pĂ«r dĂ«shtimin e konferencĂ«sâ. Powers gjithashtu u detyrua tĂ« mbante pjesĂ«risht pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« pĂ«r kĂ«tĂ« katastrofĂ« diplomatike.
Kur u nxor nĂ« gjyq nĂ« MoskĂ« nĂ« gusht, gazetari i BBC-sĂ«, Ian McDougall, e pĂ«rshkroi atĂ« si ânjĂ« njeri çuditĂ«risht naiv ⊠njĂ« burrĂ« i frikĂ«suar me shpinĂ«n pĂ«r muri ⊠i cili e dĂ«shtoi misionin ⊠nuk ishte shumĂ« trim ⊠dhe ndiqte qartĂ« nga afĂ«r sugjerimet e avokatit tĂ« tij mbrojtĂ«s rusâ.
FatmirĂ«sisht pĂ«r Powersin, ai u lirua dy vjet mĂ« vonĂ«, nĂ« vitin 1962. Sipas njĂ« raporti tĂ« BBC-sĂ«, radioja sovjetike e paraqiti lirimin e tij si akt mĂ«shire ânĂ« pĂ«rgjigje tĂ« kĂ«rkesĂ«s sĂ« prindĂ«rve dhe tĂ« afĂ«rmve tĂ« Powersit, dhe pĂ«r shkak tĂ« pranimit tĂ« ndershĂ«m tĂ« fajĂ«sisĂ« sĂ« tij tĂ« rĂ«ndĂ«â. NĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, Powers u dĂ«rgua nĂ« shtĂ«pi nĂ« kĂ«mbim tĂ« njĂ« agjenti tĂ« KGB-sĂ« tĂ« ndaluar nĂ« ShBA, William Fisher, i njohur si Rudolf Abel. Ky shkĂ«mbim i tĂ« burgosurve do tĂ« bĂ«hej subjekti i filmit Bridge of Spies tĂ« Steven Spielbergut, i publikuar nĂ« vitin 2015 â megjithĂ«se Powers, i luajtur nga Austin Stowell, ishte personazh dytĂ«sor. NĂ« vitin 1962, njĂ« ekspert spiunazhi, Bernard Newman, i tha BBC-sĂ« se Bashkimi Sovjetik kishte dalĂ« mĂ« i fituar nga ky shkĂ«mbim sesa ShBA-ja. Abeli ishte spiun i trajnuar dhe me njohuri tĂ« thella, ndĂ«rsa âPowersi ishte pilot shumĂ« i mirĂ«, por nga kĂ«ndvĂ«shtrimi i spiunazhit, gjithçka qĂ« dinte ishte tĂ« shtypte disa butonaâ.
Disa nga mediat ishin edhe mĂ« tĂ« ashpra, pasi shumĂ« komentatorĂ« amerikanĂ« e panĂ« Powersin si frikacak dhe, ndoshta, edhe tradhtar. âEditoriale tĂ« tĂ«ra ishin shkruar gjatĂ« kohĂ«s kur ai ishte nĂ« burgâ, tha Gary Jr. âKĂ«to editoriale nĂ« shtypin amerikan dhe britanik thoshin, nĂ« thelb, se ai kishte dezertuar. Se e kishte ulur aeroplanin pa e shkatĂ«rruar, se i kishte treguar sovjetikĂ«ve gjithçka qĂ« dinte ose se nuk kishte ndjekur urdhrat ⊠tĂ« gjitha kĂ«to ishin pjesĂ«risht tĂ« vĂ«rteta, tĂ« pavĂ«rteta, disa ashiqare gĂ«njeshtra dhe aludimeâ. TeoritĂ« konspirative silleshin rreth faktit se Powersi nuk shtypi butonin e vetĂ«shkatĂ«rrimit tĂ« U-2-shit dhe se u lejua tĂ« arrestohej nĂ« vend qĂ« tĂ« vetĂ«vritej. âPor, babait tim, nuk i bĂ«nte pĂ«rshtypje kjoâ, tha Gary Jr. âNuk i interesonte çfarĂ« mendonin tĂ« tjerĂ«t se duhej apo nuk duhej tĂ« kishte bĂ«rĂ«â.
Autoritetet amerikane bĂ«nĂ« disa pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« rikthyer reputacionin e Powersit. Ai u vlerĂ«sua pĂ«r trimĂ«rinĂ« e tij nga disa senatorĂ« â pas paraqitjes nĂ« Komisionin e ShĂ«rbimeve tĂ« Armatosura tĂ« Senatit nĂ« vitin 1962 â dhe nĂ« vitin 1965 iu nda Ylli i InteligjencĂ«s nga CIA. Pasi u shkurorĂ«zua dhe u martua sĂ«rish, punoi si pilot testues pĂ«r [kompaninĂ«] Lockheed, pastaj si pilot helikopteri pĂ«r njĂ« stacion lajmesh televizive nĂ« Los Anxhelos, KNBC Channel 4. Por, u vra gjatĂ« kĂ«tij profesioni, kur helikopteri i tij u rrĂ«zua nĂ« vitin 1977.
Gary Jr ishte vetĂ«m 10 vjeç nĂ« atĂ« kohĂ«, prandaj kishte shumĂ« gjĂ«ra qĂ« nuk i dinte pĂ«r misionet e tĂ« atit. Ai mori vetĂ« pĂ«rsipĂ«r tâi hulumtonte ato dhe, mĂ« nĂ« fund, nĂ« vitin 1996 ishte bashkĂ«themelues i Muzeut tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ« nĂ« Uarenton tĂ« Virxhinias, pĂ«r tĂ« ruajtur historinĂ« e Powersit dhe tĂ« tĂ« tjerĂ«ve si ai. âSi fĂ«mijĂ«, u rrita duke ditur qĂ« babai im ishte rrĂ«zuar nĂ« Bashkimin Sovjetik, se ishte burgosur nga KGB-ja dhe mĂ« nĂ« fund ishte shkĂ«mbyer me njĂ« spiun sovjetikâ, tha Gary Jr. âPor, si fĂ«mijĂ«, kjo mĂ« dukej krejt normale. Ishte diçka pĂ«r tĂ« cilĂ«n flisnim. Mendoja se çdo fĂ«mijĂ« kishte njĂ« baba qĂ« kishte kaluar diçka tĂ« tillĂ«â. /Telegrafi/
Â
Â
The post Aeroplani dhe spiuni i CIA-s që ranë në Rusi në vitin 1960 appeared first on Telegrafi.
Login
