
Shqiptarët në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë vazhdojnë të përballen me pasivizimin e adresave dhe shkeljet e të drejtave themelore të njeriut. Cili është qëndrimi i tyre? Dhe cili është qëndrimi i tyre ndaj shtetit të Serbisë?
Pasivizimi i adresave, mosrespektimi i dispozitave ligjore për gjuhën dhe arsimin, përfaqësimi i pabarabartë në institucionet publike dhe gjuha e urrejtjes janë vetëm disa nga problemet me të cilat përballet komuniteti shqiptar në Serbi.
Pasivizimi i adresave është një procedurë me të cilën Ministria e Punëve të Brendshme (MPB) fshin vendbanimin e një qytetari nga një adresë kur përcakton se ai nuk jeton atje. Pasojat janë humbja e të drejtës për kartë identiteti, kartë shëndetësore dhe votë. Me këtë përballen shqiptarët në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë.
Redaktori i portalit online Folj, Jeton Ismailji, i tha âVremeâ se njeh njerĂ«z qĂ« jetojnĂ« dhe punojnĂ« nĂ« Bujanoc, kanĂ« shtetĂ«si serbe, por prapĂ«seprapĂ« janĂ« tĂ« fshirĂ« nga regjistri civil.
"Problemi është se policia kontrollon tri herë nëse dikush është në adresë, kështu që nëse nuk e gjen, e fshijnë nga regjistri. Dhe një person, për shembull, mund të jetë jashtë shtetit për një muaj. Komuniteti serb nuk e ka këtë problem. Unë njoh serbë që punojnë në Beograd ose Nish, kështu që ata nuk fshihen nga regjistri. Pra, është një praktikë selektive në lidhje me anëtarët e komunitetit shqiptar", shpjegon Ismailji.
Ai shton se ka pasur njëfarë iniciative nga Ministria e të Drejtave të Njeriut dhe të Pakicave në këtë çështje për të zhvilluar një dialog me përfaqësuesit e shqiptarëve.
âĂshtĂ« bardh e zi dhe mund tĂ« zgjidhet shumĂ« lehtĂ« - njerĂ«zit punojnĂ« kĂ«tu, fĂ«mijĂ«t e tyre shkojnĂ« nĂ« shkollĂ« kĂ«tu, Ă«shtĂ« shumĂ« e lehtĂ« tĂ« kontrollosh nĂ«se jetojnĂ« atjeâ, thekson Ismailji.
Rezultatet e regjistrimit të popullsisë të kryer në vitin 2022 tregojnë se në Serbi ka gjithsej 61,687 burra dhe gra shqiptarë, sipas të dhënave të Zyrës së Statistikave të Republikës (RZS).
Kjo është dukshëm më shumë se regjistrimi i kryer në vitin 2011, kur rezultati ishte 5,809 banorë për shkak të bojkotit të shumicës së anëtarëve të komunitetit kombëtar shqiptar.
Sipas regjistrimit të fundit, komuniteti shqiptar është më i përfaqësuar në Preshevë, 31.340 prej tyre nga 33.449 banorë në atë komunë dhe në Bujanoc, 25.465 prej tyre nga 41.068 banorë.
Gjithsej, në rajonin e Serbisë Jugore dhe Lindore, komuniteti shqiptar, sipas të dhënave zyrtare, ka 58,145 banorë, të dhëna nga RZS.
Mosnjohja e diplomave
Një problem tjetër me të cilin përballet komuniteti shqiptar është mosnjohja e diplomave të fituara në Kosovë. Ismailji thotë se më shumë se 90 përqind e të rinjve shqiptarë diplomohen në universitet në Kosovë.
Për shkak të mosnjohjes së diplomave në Serbi, shumica migrojnë në vendet e Evropës Perëndimore - Gjermani, Austri ose Zvicër. Një pjesë e të rinjve qëndrojnë në Prishtinë ku kanë përfunduar studimet. Kështu, njerëz nga Vranja dhe disa qytete të tjera gjejnë punë që mund t'i bënin me një diplomë universitare.
Rezolutë dhe propozime mbi pozicionin e shqiptarëve
Deputeti i Parlamentit nga Bujanoci, Shaip Kamberi, i paraqiti Parlamentit të Serbisë një propozim për "Rezolutën mbi pozitën e shqiptarëve në Luginën e Preshevës", megjithatë kjo nuk u përfshi kurrë në rend të ditës.
Rezoluta kĂ«rkon zbatimin e marrĂ«veshjeve nga viti 2001, 2009 dhe 2013, pezullimin e menjĂ«hershĂ«m tĂ« masave administrative pĂ«r pasivizimin e adresave, respektimin e plotĂ« tĂ« dispozitave ligjore mbi gjuhĂ«n dhe arsimin, pĂ«rfaqĂ«simin e shqiptarĂ«ve nĂ« institucionet publike, pĂ«rpunimin e gjuhĂ«s sĂ« urrejtjes kundĂ«r shqiptarĂ«ve, krijimin e fondeve tĂ« zhvillimit me mbĂ«shtetje shtetĂ«rore dhe ndĂ«rkombĂ«tare, shkroi "BujanovaÄke".
Përveç kësaj, kryetari i komunës së Bujanocit, Arbër Pajaziti, i paraqiti një propozim prej 10 pikash Ministrit të të Drejtave të Njeriut dhe të Pakicave, Demo Berishës, si dhe përfaqësuesve të Trupit Koordinues të Qeverisë së Serbisë për komunat e Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës, për përmirësimin e pozitës së shqiptarëve. Ky takim shkaktoi edhe konflikte në skenën politike shqiptare.
Për më tepër, misioni i OSBE-së zhvilloi një plan me shtatë pika, i cili u miratua nga Qeveria e Serbisë në vitin 2013 për të përmirësuar pozicionin e shqiptarëve.
Ai parashikon integrimin e shqiptarëve në institucionet shtetërore, zhvillimin ekonomik të komunave të Bujanocit, Preshevës dhe Medvegjës, sigurinë e kësaj zone, të drejtën e përdorimit zyrtar të gjuhës, shkrimit dhe simboleve kombëtare, decentralizimin e gjyqësorit, përmirësimin e të drejtave të shqiptarëve në fushat e arsimit, kulturës dhe informacionit, shëndetësisë dhe mbrojtjes sociale.
Deri më tani, pak është zbatuar.
Ismailji e sheh zgjidhjen në faktin që shteti i Serbisë të respektojë ligjet dhe Kushtetutën e tij sepse "atëherë nuk do të kishte nevojë për rezoluta, propozime prej shtatë apo dhjetë pikash".
âKushtetuta e SerbisĂ« Ă«shtĂ« e qartĂ« - pĂ«rfaqĂ«simi i komunitetit nĂ« institucionet shtetĂ«rore duhet tĂ« pasqyrojĂ« numrin e anĂ«tarĂ«ve tĂ« komunitetit qĂ« jetojnĂ« nĂ« atĂ« komunĂ«. Kjo nuk zbatohet, kĂ«shtu qĂ« jemi nĂ« situatĂ«n nĂ« tĂ« cilĂ«n ndodhemiâ, pĂ«rfundoi bashkĂ«biseduesi i âVremenaâ.
Qeveria lokale
Vitin e kaluar, nĂ« Bujanoc u formua njĂ« qeveri lokale multietnike pas dy dekadash qeverisjeje nga partitĂ« shqiptare. Kryetari i komunĂ«s Ă«shtĂ« ArbĂ«r Pajaziti nga Fronti pĂ«r Ndryshim. Qeveria lokale nĂ« Bujanoc ka gjithsej 23 kĂ«shilltarĂ« sĂ« bashku me koalicionin rreth SNS-sĂ«, GG Dr. Dejan StojanoviÄ, SaĆĄa ArsiÄ dhe dy pĂ«rfaqĂ«sues romĂ«.
Pas formimit tĂ« qeverisjes lokale, ministrat e QeverisĂ« sĂ« SerbisĂ« e vizituan kĂ«tĂ« komunĂ«. PĂ«r shembull, nĂ« gusht tĂ« vitit 2024, Darko GliĆĄiÄ, atĂ«herĂ« MinistĂ«r i Investimeve Kapitale, ishte nĂ« Bujanoc.
Komuna e Preshevës drejtohet nga Ardita Sinani nga Partia për Veprim Demokratik. Ajo ishte këshilltare e Kryeministrit të Kosovës (tani në mandat teknik) Aljbin Kurtii.
Pastaj Kurti e uroi Sinanën në Facebook për pozicionin e saj të ri dhe theksoi se është i gatshëm për bashkëpunim institucional me të.
âUrimet mĂ« tĂ« sinqerta dhe tĂ« pĂ«rzemĂ«rta pĂ«r Ardita SinanĂ«n pĂ«r pozicionin e ri tĂ« kryetares sĂ« komunĂ«s sĂ« PreshevĂ«s, si dhe pĂ«r banorĂ«t e saj qĂ« e mbĂ«shtetĂ«n nĂ« zgjedhjet si kryetarja e re e komunĂ«s. Fitorja e saj bindĂ«se nĂ« zgjedhje ishte njĂ« pĂ«rcaktim i qartĂ« i vullnetit tĂ« qytetarĂ«ve pĂ«r tĂ« pasur komunĂ«n qĂ« duan, gjĂ« qĂ« i jep ArditĂ«s njĂ« mandat tĂ« fortĂ« pĂ«r tĂ« udhĂ«hequr dhe menaxhuar nĂ« atĂ« drejtimâ, shkroi Kurti nĂ« atĂ« kohĂ«.
Problem, krizë dhe paqëndrueshmëri
Me vrasjen e tre policĂ«ve pranĂ« Dobrosinit natĂ«n midis 20 dhe 21 nĂ«ntorit 2000, zyrtarisht filloi konflikti midis forcave tĂ« sigurisĂ« shtetĂ«rore dhe shqiptarĂ«ve tĂ« armatosur tĂ« mbledhur nĂ« UshtrinĂ« Ălirimtare tĂ« PreshevĂ«s, MedvegjĂ«s dhe Bujanocit (UĂPMB), shkroi BujanovaÄke.
Sipas dëshmive të pjesëmarrësve, më 26 janar 2000, rreth 200 persona të armatosur, kryesisht të rinj, të veshur me uniforma të zeza, me simbole të kuqe-zi-verdhë të OVPMB-së në kapele, u mblodhën në Dobrosin, i cili ndodhet në vijën administrative me Kosovën.
Arsyeja pĂ«r formimin e UĂPMB-sĂ« ishte aksioni i policisĂ« serbe nĂ« afĂ«rsi tĂ« Dobrosinit, nĂ« tĂ« cilin u vranĂ« dy banorĂ« vendas.
Burime serbe njoftuan të nesërmen se "dy terroristë nga fshati Dobrosin u vranë", dhe burime shqiptare thanë se "forcat policore serbe vranë vëllezërit Isa dhe Shaip Shaqiri, njerëz të mirë dhe të ndershëm, ndërsa po sillnin dru nga pylli në shtëpinë e tyre me një traktor".
Ky formacion paramilitar u shpĂ«rbĂ« pas 17 muajsh - mĂ« 31 maj 2001, dhe pikĂ«risht tĂ« nesĂ«rmen, mĂ« 1 qershor, konflikti midis Forcave tĂ« PĂ«rbashkĂ«ta tĂ« SigurisĂ« Serbe (ushtria dhe policia) dhe UĂPMB-sĂ« pĂ«rfundoi.
Situata në këtë rajon është ende e paqëndrueshme.
Më shumë se një dekadë më parë, pasi Kosova shpalli në mënyrë të njëanshme pavarësinë e saj, u shfaq një propozim i diskutueshëm për shkëmbimin e territoreve, domethënë, "Kosova veriore për Luginën e Preshevës".
Kjo ide ishte paraqitur më parë nga Grupi Ndërkombëtar i Krizave (ICG), i cili analizoi marrëdhëniet midis Kosovës dhe Serbisë. Megjithatë, kjo ide nuk është përvetësuar deri më sot.
Kohët e fundit, organizata joqeveritare CASA, e cila vepron në veri të Kosovës, kreu një anketë të opinionit publik në Kosovë (korrik, 2025).
Publikimi âRaporti mbi hulumtimin e opinionit publik - Perceptimet e kompromisit nĂ« procesin e normalizimit tĂ« marrĂ«dhĂ«nieve midis KosovĂ«s dhe SerbisĂ«: ĂĂ«shtje tĂ« vĂ«shtira para neshâ tregoi rezultatin se 65.92 pĂ«rqind e shqiptarĂ«ve tĂ« KosovĂ«s nuk mendojnĂ« se shkĂ«mbimi i territoreve (pĂ«r shembull, Veriu i KosovĂ«s pĂ«r LuginĂ«n e PreshevĂ«s nĂ« Serbi) mund tĂ« kontribuojĂ« nĂ« uljen e tensioneve midis KosovĂ«s dhe SerbisĂ«.
Përkundrazi, ata besojnë se kjo do të çonte në konflikte të reja dhe paqëndrueshmëri./Vreme.