Niveli i rritur i trombociteve, përveç formimit të mpiksjeve të gjakut, mund të shkaktojë edhe gjakderdhje të tepërt. Me terapi të përshtatshme, personat me trombocitemi esenciale mund të bëjnë jetë cilësore
Trombocitemia esenciale është një çrregullim i rrallë gjenetik që prek trombocitet, qelizat e gjakut që kontrollojnë gjakderdhjen. Personat me trombocitemi esenciale zhvillojnë shumë mpiksje gjaku, gjë që rrit rrezikun për infarkt ose goditje në tru.
Profesionistët e shëndetit e trajtojnë këtë gjendje duke ulur nivelin e trombociteve, çka zvogëlon rrezikun e komplikimeve serioze.
Trombocitemia esenciale, ose trombocitemia primare, është një çrregullim i rrallë i gjakut që ndodh kur qelizat staminale jonormale në palcën e kockave prodhojnë shumë trombocite, detyra e të cilave është të ngadalësojnë ose ndalojnë gjakderdhjen duke formuar mpiksje gjaku.
Është një lloj neoplazie mieloproliferative, një formë kanceri i gjakut që ndodh kur trupi prodhon shumë qeliza gjaku.
Zakonisht është një gjendje gjenetike e fituar, që do të thotë se shfaqet kur disa gjene pësojnë mutacion ose ndryshim – JAK2, CALR dhe MPL:
• JAK2 – është shkurtim për Janus kinaza 2. Gjeni JAK2 u tregon qelizave si të prodhojnë proteinën JAK2. Kjo proteinë ndihmon në kontrollin e mënyrës se si qelizat staminale prodhojnë qelizat e gjakut. • Gjeni CALR – jep udhëzime për krijimin e proteinës kalretikulinë, e cila ndihmon në kontrollin e aktivitetit të gjeneve, mënyrës se si qelizat rriten dhe ndahen dhe kur ato vdesin. • MPL – është shkurtim për virusin e leukemisë mieloproliferative. Gjeni MPL është onkogjen.
Kur këto gjene pësojnë mutacion, ato nxisin një reaksion zinxhir që përshpejton prodhimin e qelizave staminale, duke krijuar më shumë trombocite sesa trupi mund të përdorë.
Kjo gjendje sinjalizohet nga një numër jashtëzakonisht i lartë trombocitesh. Nuk është e shërueshme, por trajtimi mund të ulë rrezikun e zhvillimit të komplikimeve serioze.
Trombocitemia esenciale prek trombocitet, qeliza gjaku shumë të vogla dhe ngjitëse që janë të parat që reagojnë kur një enë gjaku dëmtohet nga lëndimi ose sëmundja. Duke qenë se trombocitet janë ngjitëse, ato formojnë shpejt grumbuj që mbyllin fjalë për fjalë vrimat në enët e dëmtuara.
Palca e kockave prodhon trombocite së bashku me qelizat e kuqe dhe të bardha të gjakut. Në rrethana normale, palca e kockave funksionon si një menaxher fabrike, duke monitoruar me kujdes ofertën dhe kërkesën për të siguruar që të ketë mjaftueshëm trombocite për të ngadalësuar ose ndaluar gjakderdhjen, transmeton Telegrafi.
Si ndodh formimi i mpiksjeve të gjakut
Megjithatë, te trombocitemia esenciale, palca e kockave prodhon më shumë trombocite sesa i nevojiten trupit. Trombocitet jonormale janë gjithashtu më të mëdha se normalet dhe kanë formë të pazakontë.
Ashtu si teprica e stokut që zë hapësirë në depo tashmë të mbushura, trombocitet jonormale krijojnë mpiksje gjaku që grumbullohen në enët e gjakut dhe bllokojnë rrjedhën e tij.
Trombocitemia esenciale mund të shkaktojë mpiksje gjaku kudo në trup, veçanërisht në tru, duar dhe këmbë.
Gratë që janë shtatzëna ose planifikojnë shtatzëni kanë rrezik shtesë për zhvillimin e mpiksjeve të gjakut gjatë shtatzënisë.
Kjo gjendje mund të shkaktojë gjithashtu gjakderdhje të pazakontë ose të tepërt. Në këtë rast, gjakderdhja ndodh sepse rritja dramatike e mpiksjeve të gjakut konsumon trombocitet në qarkullim, duke lënë pak trombocite për të ngadalësuar ose ndaluar gjakderdhjen.
Pacientët me trombocitemi esenciale mund të kenë rrezik të shtuar për infarkt ose goditje në tru, dhe disa mund të zhvillojnë edhe leukemi.
Personat në rrezik për trombocitemi esenciale
Trombocitemia esenciale është dy herë më e shpeshtë te gratë sesa te burrat dhe më shpesh shfaqet mes moshës 60 dhe 80 vjeç.
Rreth 20 për qind e rasteve shfaqen më herët, te persona 40 vjeç e më të rinj. Fëmijët rrallë preken nga kjo gjendje.
Simptomat e trombocitemisë esenciale
Simptomat ndryshojnë nga personi në person, dhe në disa raste gjendja mund të jetë pa simptoma.
Me rritjen e nivelit të trombociteve, mund të shfaqen simptoma të mpiksjes së gjakut. Mpiksjet mund të formohen kudo në trup, por zakonisht shfaqen në tru, duar ose këmbë.
Simptomat e mpiksjes së gjakut:
• Dhimbje koke kronike ose e zgjatur • Marramendje • Ndjesi djegieje ose pulsimi në pëllëmbë dhe shputa • Duar dhe këmbë të mpira ose të skuqura • Ndryshime në të folur • Migrenë • Kriza epileptike • Dhimbje ose parehati në pjesën e sipërme të trupit, përfshirë krahët, shpinën, qafën, nofullën ose barkun • Të përziera • Mungesë ajri (dispne) • Dhimbje gjoksi • Dobësi • Zmadhim i shpretkës • Gjakderdhje nga hunda (epistaksë) • Gjakderdhje e mishrave të dhëmbëve • Gjak në jashtëqitje • Gjak në urinë (hematuri) • Formim i lehtë i mavijosjeve • Menstruacione të rënda
Diagnostikimi i trombocitemisë esenciale
Mjekët e diagnostikojnë këtë gjendje përmes ekzaminimit fizik dhe një sërë analizash:
• Analiza e plotë e gjakut – mat të gjitha nivelet e qelizave të gjakut, përfshirë trombocitet • Strisho e gjakut periferik – trombocitet jonormale janë më të mëdha ose me formë të pazakontë. Mjekët i vëzhgojnë nën mikroskop • Testet e palcës së kockave • Testimi gjenetik – analizë gjaku për të kërkuar ndryshime në gjenet që ndikojnë në prodhimin e trombociteve
Trajtimi i trombocitemisë esenciale
Trombocitemia esenciale trajtohet me ilaçe që parandalojnë formimin e mpiksjeve të gjakut dhe/ose ulin nivelin e trombociteve, si dhe me trombocitaferezë, procedurë që heq një pjesë të trombociteve nga qarkullimi i gjakut.
Sipas Cleveland Clinic, me trajtim të duhur, është e mundur të jetosh normalisht me trombocitemi esenciale dhe të parandalosh komplikime si goditja në tru ose infarkti.
Kur duhet të shkoni urgjentisht në spital
Personat me trombocitemi esenciale janë në rrezik për infarkt dhe goditje në tru, prandaj duhet të thërrasin urgjencën menjëherë nëse shfaqen simptomat e mëposhtme:
Simptomat e infarktit:
• Dhimbje gjoksi (anginë) • Probleme me frymëmarrjen • Të përziera ose ndjesi dispepsie • Palpitacione • Ndjenjë ankthi ose parandjenje e keqe • Djersitje • Marramendje, të fikët ose humbje vetëdijeje
Simptomat e infarktit te gratë (mund të jenë të ndryshme):
• Lodhje dhe pagjumësi • Frymëmarrje e shkurtër (dispne) • Dhimbje në shpinë, shpatulla, qafë, krahë ose bark • Të vjella
Simptomat e goditjes në tru:
• Mpirje e papritur • Dobësi e papritur në njërën anë të fytyrës ose trupit • Probleme të papritura me të folurin • Vështirësi të papritura me shikimin në njërin ose të dy sytë • Marramendje e rëndë, humbje ekuilibri ose koordinimi • Dhimbje koke e fortë dhe e papritur
TIRANË, 9 shkurt /ATSH/ Prej 1 janarit 2026 ka hyrë në fuqi skema e re e pagave për personelin e sistemit shëndetësor në vend.
Agjencia për Media dhe Informim (MIA) bëri me dije se në këtë skemë përfshihet rritje page bazë, shtesa më të larta për vjetërsi, urgjenca dhe shërbime kritike, si dhe mbështetje për punën në zona të largëta.
MIA informon se shtesat për vjetërsi në punë llogariten mbi pagën e pozicionit, ndërsa do të ketë një rritje progresive sipas viteve të shërbimit. Rritja do të jetë 0.6% për çdo vit (10 vitet e para), 0.8% për 20 vite pune dhe 1% për 30 vite shërbimi.
Gjithashtu, do të ketë shtesa për shërbimet kritike, të cilat llogariten, +18,000 lekë / muaj për mjekët në Urgjencë, Reanimacion, Hemodinamikë, Njësi AVC (Njësia e Aksidentit Vaskular Cerebral) dhe Neonatologji.
Sipas MIA-s, do të ketë shtesë +12,000 lekë / muaj për infermierë, teknikë imazherie dhe laboratori, urgjenca paraspitalore, urgjenca. Do të ketë pagesa të rritura dhe të diferencuara 2,700 lekë në ditë normale, 3,200 lekë në ditët e diela dhe festa dhe tarifa të veçanta për shërbime 24 orë, 16 orë dhe 12 orë.
Njëherësh, do të ketë kompensim mujor të rikonfirmuar për bluzat e bardha që ushtrojnë profesionin larg vendbanimit. Në këtë kategori përfshihen, mjekë dhe personel teknik. Kjo politikë e re pagash do të zbatohet në të gjitha institucionet shëndetësore publike, Ministria e Shëndetësisë, Forcat e Armatosura, Burgjet dhe Policia e Shtetit.
Me indeksim +2.5% dhe pagesa të diferencuara për roje e shërbime 24-orëshe, kjo paketë synon motivim, stabilitet dhe forcim të shëndetësisë publike.
Administrata tatimore ka hapur aplikimet për përfitimin e vlerës së kompensimit për arsimin e fëmijëve, për të gjithë ata individë që plotësuan DIVA dhe rezultuan me tatim të mbipaguar pas zbritjes së shpenzimeve me vlerë 48 mijë lekë apo 100 mijë lekë në vit.
Për “Monitor” administrata tatimore sqaroi se ashtu siç është njoftuar edhe më parë aplikimi do të kryhet nëpërmjet sistemit e-Feling online. Pas dorëzimit të kërkesës, kompensimi nga individët përfitues do të transferohet në llogaritë e tyre bankare që ata do të deklarojnë nëpërmjet aplikimit.
Pra, pas plotësimit të Deklaratës Individuale të të Ardhurave, DIVA 2025, të gjithë individët që kanë rezultuar me tatim të mbipaguar pas zbritjes së shpenzimeve për fëmijët me vlerë 48 mijë lekë në vit apo 100,000 lekë nga të ardhurat e tyre vjetore, mund të nisin të plotësojnë formularin e aplikimit për përfitimin e kompensimit.
Procedura, si do bëhet aplikimi
Adminsitrata tatimore sqaroi pas hyrjes në sistemin e-Tax, për të krijuar çështje si kërkesë për rimbursim, do të klikohet mbi modulin eFiling Im, duke përzgjedhur Çështjet e mia mbi të cilin do të klikohet.
Më pas do të dalë moduli Lloji i Çështjes (ku të mundëson 4 opsione zgjedhjeje), por do të klikohet mbi opsion e dytë me emrin Pyetje të Përgjithshme, për të krijuar një çështje të re.
Pasi ke krijuar çështje të re të shfaqet numri i dokumentit identifikues për DIVA-n e plotësuar dhe një format i bardhë i paplotësuar, ku do të mbushet me tekstin e kërkesës për rimbursim e tatimit të mbipaguar (sipas vlerës së shfaqur në DIVA).
Kërkesë për Rimbursim
Kërkoj të më rimbursohet nëpërmjet llogarisë bankare, shuma e tatimit të mbipaguar me vlerë 6,240 lekë pas plotësimit nga DIVA 2025.
Gjithashtu aplikuesi te Pyetje e Përgjithshme, duhet të bashkëngjitë në formatin PDF edhe dokumentacionin përkatës:
Kontratat me institucionet arsimore dhe dokumentet e pagesës (faturat) për fëmijët, dokumentet (faturat) për fëmijët, dokumentet (faturat) për pagesën e gjuhëve të huaja etj.
Tatimet pohuan për “Monitor” së pritet e gjithë proceduara për plotësimin e formularit të aplikimeve do të sqarohet nëpërmjet një video udhëzuese.
Sa kompensim do të përfitohet nga DIVA në llogaritë bankare
Bazuar në disa shembuj të publikuar më parë shuma e kompensimit ndryshon në varësi të të ardhurave vjetore dhe shuma e zbritur e shpenzimeve që ndryshon sipas numrit të fëmijëve në ngarkim, përfshirë edhe shpenzimet fikse për arsim me vlerë maksimale 100 mijë lekë nëse të ardhurat janë nën 1.2 mln lekë në vit.
Për rastin me të ardhura bruto vjetore mbi 1,2 mln lekë në vit me 1 fëmijë në ngarkim, kompensimi për arsimin llogaritet 62 euro në vit.
Në rastin e individit më të ardhura mbi 2 mln lekë në vit me dy fëmijë në ngarkim të moshës nën 18 vjeç, pas zbritjes së shpenzimeve për fëmijët me vlerë 96 mijë lekë, tatimi i mbipaguar apo kompensimi është në vlerën e rreth 12 mijë lekëve.
Për individët që paguhen mbi 200 mijë lekë në muaj dhe i kap tatimi prej 23%, kompensimi është 11,040 lekë për fëmijë.
Shuma maksimale e kompensimit e përfituar sipas shembujve rezulton për individët me të ardhura nën 1,2 mln lekë që përfitojnë edhe shpenzimet për fëmijët në ngarkim dhe për arsimin me vlerë 100,000 lekë. Për këtë kategori kompensimi arrin 250 euro.
Sistemi për plotësimin e DIVA u hap më 22 janar. Afati për plotësimin është deri më 31 Mars.
Vlera e kompensimit llogaritet automatikisht nga sistemi. Sistemi e-Tax, e llogarit automatikisht vlerën e kompensimit, pasi bëhet deklarimi i të ardhurave, edhe për ata individë që nuk e kanë detyrimin ta bëjnë.
Diferenca e tatimit vjetor të paguar gjatë 2025-s apo tatimi i mbipaguar që rezulton nga rillogaritja e tatimit, pas zbritjes së bazës së tatueshme të shpenzimeve 48 mijë lekë në vit, pavarësisht nivelit të ardhurave dhe 100 mijë lekë nëse të ardhurat janë deri në 1,2 milionë lekë, do të jepet si kompensim për fëmijët, pas dorëzimit të kërkesës për aplikim.
Afati për aplikim për kompensimin është deri në 3 muaj pas plotësimit të DIVA./Monitor.al/kb
Serbia dhe Maqedonia e Veriut janë përfshirë me financime konkrete në rrjetin europian të infrastrukturës së inteligjencës artificiale dhe do të përfitojnë financime direkte nga Bashkimi Europian për ndërtimin e qendrave kombëtare të IA dhe integrimin në ekosistemin europian të superkompjuterave.
Shqipëria, e cila ka promovuar së fundmi veten si një nga vendet e pakta në botë që ka një ministre të inteligjencës artificiale, të pagëzuar me emrin Diella nuk ka marrë financime në këtë fazë të programeve, sipas hartës dhe listës së publikuar nga Komisoni Europian, ndonëse është pjesë e rrjetit të superkompjuterave të Europës nga qershori i vitit të kaluar.
Serbia dhe Maqedonia e Veriut përfshihen në dy projektet e “Ai Factory Antennas” (porta rajonale drejt infrastrukturës europiane të inteligjencës artificiale).
Serbia do të përfitojë rreth 3.8 milionë euro financim nga Bashkimi Europian për projektin SAIFA (Serbian Artificial Intelligence Factory Antenna), një platformë kombëtare për zhvillimin dhe testimin e inteligjencës artificiale.
Projekti synon të krijojë një hub kombëtar që do t’u japë akses institucioneve publike, universiteteve, start-up-eve dhe industrisë në burime kompjuterike, mjete IA, databaza dhe ekspertizë teknike.
SAIFA do të funksionojë si pjesë e rrjetit europian të AI Factories dhe do të lidhet me qendrat PHAROS në Greqi dhe IT4LIA në Itali, duke mundësuar testimin dhe zhvillimin e zgjidhjeve IA në shkallë europiane. Projekti synon të mbështesë zhvillimin e inteligjencës artificiale në sektorë si shëndetësia, energjia, mjedisi dhe gjuha.
Maqedonia e Veriut ka nisur projektin “Vezilka”, qendra kombëtare e inteligjencës artificiale, me një vlerë totale rreth 6 milionë euro, e bashkëfinancuar nga Bashkimi Europian përmes Horizon Europe dhe iniciativës EuroHPC, së bashku me qeverinë dhe partnerë vendorë.
Qendra synon të lidhë universitetet, shtetin dhe industrinë me rrjetin europian të inteligjencës artificiale dhe do të funksionojë si nyje e lidhur me Pharos AI Factory në Greqi, duke u dhënë institucioneve publike, kompanive dhe start-up-eve akses në superkompjuterë dhe databaza europiane.
Sipas autoriteteve të vendit, projekti synon të integrojë Maqedoninë e Veriut në rrjetin europian të qendrave të IA dhe të krijojë mundësi të reja për kërkim shkencor, inovacion dhe zhvillim të industrisë teknologjike./kb
Furnizuesi i Shërbimit Universal (FSHU) ka nisur një proces verifikimi në terren të kontratave të energjisë elektrike, me fokus të veçantë bizneset, me synim vendosjen në regjim të rregullt tarifimi sipas kategorisë së konsumit.
Sipas FSHU grupet e kontrollit po veprojnë mbi bazën e një plani pune të miratuar paraprakisht, duke verifikuar kontratat sipas kabinës së furnizimit. “Po kontrollojmë kontratat familjare që faturohen me 8.5–9.5 lekë/kWh dhe ato të biznesit që duhet të faturohen me 14 lekë/kWh,” tha administratori i FSHU Algert Luzi në një intervistë për“Monitor”.
Kompania nënvizoi se verifikimi përqendrohet në ambientet e vendosura në katet e sipërme të ndërtesave shumëkatëshe por edhe në njësi private të vetme ku shtrohet aktivitet ekonomik, por që vijojnë të faturohen si familjare.
Grupet në terren verifikojnë një nga një katet, dhe njësitë private të banesave bazuar në tabelat identifikuese, të dhënat e afishuara dhe indicie konkrete. Kur konstatohet se një ambient ushtron aktivitet biznesi, por ka kontratë familjare, subjektit i lihet njoftim për të bërë përditësimin brenda 7 ditëve.
“Verifikimi që po kryejmë është verifikim në terren, për të konstatuar vetëm ato ambiente që kanë elementë të qartë biznesi dhe ushtrojnë aktivitet ekonomik. Përdorimi i të dhënave shtesë bëhet vetëm në raste shumë specifike, kur na nevojitet të plotësojmë informacionin e konstatuar.
Në çdo rast, theksojmë profesionistët e lirë ose ata që punojnë nga shtëpia nuk preken nga ky proces verifikimi. Nëse aktiviteti ushtrohet nga banesa, kontrata mbetet familjare. Nëse banesa është kthyer tërësisht në zyrë dhe nuk shërben më për banim, atëherë kontrata ndryshon dhe kalon në biznes” sqaroi administratori i FSHU.
Procesi ka nisur nga Tirana dhe do të shtrihet gradualisht në të gjithë vendin, pa një afat të përcaktuar për përfundimin. FSHU bën me dije se nëse pas afatit 7-ditor subjekti nuk kryen përditësimin, kontrata do të rikategorizohet automatikisht dhe do të faturohet sipas tarifës për bizneset./kb
Banka Botërore e sheh me skepticizëm nismën e qeverisë për të bërë me detyrim sigurimin nga tërmetet dhe përmbytjet. Institucioni më i lartë monetar në botë ngre shqetësime mbi mënyrën se si parashikohet të ndërtohet dhe të funksionojë Fondi që do të administrojë këtë skemë.
“Projektligji propozon krijimin e Fondit si një shoqëri aksionare në pronësi shtetërore e përfaqësuar nga Ministria e Financave. Ne kemi ndarë më parë shqetësimet tona me Ministrinë mbi një model të tillë. Ne rekomandojmë strukturën e një Fondi të menaxhuar nga një operator teknik profesional, në vend të një Shoqërie Aksionare dhe dëshirojmë t’ju drejtojmë drejt modelit të Pool-it të Sigurimit të Detyrueshëm nga Tërmeti në Turqi.”
Banka Botërore thekson se i ka ndarë më herët shqetësimet e saj me Ministrinë e Financave dhe rekomandon që Fondi të mos funksionojë si shoqëri aksionare, por të menaxhohet nga një operator teknik profesional.
“СІР është një institucion publik uniki krijuar me një ligj të dedikuar për të ofruar sigurim nga tërmeti në zonat e banuara në Turqi. Ai nuk është as një shoqëri aksionare, as një ent publik tipik, dhe është i përjashtuar nga rregulloret standarde që rregullojnë ndërmarrjet shtetërore, menaxhimin financiar publik, auditimin dhe prokurimin. Në vend të tyre, ajo funksionon sipas kuadrit të vet ligjor dhe të prokurimit.
Institucioni ndërkombëtar thekson se zgjedhja e strukturës ligjore është kritike për të siguruar që Fondi të jetë i pavarur, i besueshëm dhe efikas.
“Zgjedhja e strukturës ligjore është kritike për të siguruar që Fondi të jetë i pavarur, i besueshëm dhe efikas, me rregulla të qarta për llogaridhënie publike por me fleksibilitet operacional. Mbikëqyrja ministrore idealisht duhet të fokusohet në objektivat strategjike dhe jo në menaxhimin e përditshëm. Siç është projektuar aktualisht, struktura e propozuar mund të bëhet burokratike, me disa shtresa administrative, dhe shumë e varur nga drejtimi qeveritar, gjë që mund të kufizojë kapacitetin profesional dhe pavarësinë operacionale të Fondit.”
Banka Botërore paralajmëron se pa një strukturë të pavarur dhe profesionale, Fondi rrezikon të humbasë besueshmërinë dhe të mos funksionojë si duhet në rast emergjencash./et
Eksportet e prodhimeve të freskëta u rritën me ritme dyshifrore si në vlerë dhe në sasi gjatë 8-mujorit 2025, por nga ana tjetër, sektori thelloi më tej rënien me 2.6% në 6-mujorin e parë. Fermerët dhe eksportuesit pohojnë se bujqësia po konsolidohet në ferma të mëdha të specializuara për eksport, teksa po falimentojnë fermat e vogla të bujqësisë tradicionale.
Arsyet pse importet dhe eksportet e ushqimeve po rriten njëkohësisht. Kostot e anëtarësimit që po vënë me shpatulla pas muri bujqësinë. Serbia është partneri kryesor në eksporte, teksa tregjet e BE-së shfaqin luhatje
Rritja e eksporteve bujqësore si në sasi dhe në vlerë dhe në anën tjetër, rënia e prodhimit po tregon se sektori po shkon drejt konsolidimit. Fermat e vogla dhe të mesme në zonat e rurale të vendit po falimentojnë nga tkurrja dhe plakja e popullsisë, teksa po rriten dhe po zgjerohen fermat e mëdha blegtorale dhe ato në serra në zonat me bujqësi intensive si Fieri, Lushnja etj., me synim eksportin.
Të dhënat e periudhës 2021–2025 tregojnë rritje të qëndrueshme dhe të fortë të eksporteve të zarzavateve dhe frutave, ku totali është zgjeruar me rreth 70%. Vlera e tyre arriti në mbi 17.1 miliardë lekë në 10-mujorin e 2025-s, nga 10.1 miliardë lekë në të njëjtën periudhë të vitit 2021.
Të krahasuara me 10-mujorin e 2024, eksportet e frutave dhe zarzavateve u rritën me 22% në vlerë.
Mariglen Ziu, fermer i cili operon në sektorin e prodhimit në fushë në zonën e Samaticës në Berat, thotë se prodhimi nuk po zgjerohet, por po manovrohet me disa kultura që besohet se rrisin vlerën. Për shembull, vitet e fundit, është rritur ndjeshëm eksporti i bostaneve dhe lakrave.
Frutat dhe zarzavatet dy vitet fundit kanë rritur ndjeshëm vlerën dhe sasinë e eksporteve. Kultivimi i tyre zakonisht bëhet në ferma të specializuara në shumë hektarë, si në serrë dhe në fushë për t’u eksportuar. Fermeri Ziu thotë se nuk po zgjerohet baza e njerëzve që po merret me bujqësi, përkundrazi numri i tyre po tkurret çdo ditë, por disa ferma të mëdha po zgjerojnë sipërfaqet, tha ai.
Në anën tjetër, sektori bujqësor thelloi tkurrjen këtë vit me -2.6% në 6-mujorin e parë. Bujqësia është në vitin e pestë të rënies, si volum prodhimi. Ruzhdi Koni, eksportues me përvojë i prodhimeve bujqësore, tha se rritjet e shitjeve jashtë vendit po pasqyrojnë evolucionin e segmentit eksportues të bujqësisë, i cili është bërë gjithnjë e më i specializuar dhe më i lidhur me tregjet europiane.
Kjo, sipas tij, ka mundësuar rritjen e vlerës dhe sasisë së eksportit, pavarësisht sfidave të përgjithshme që po kalon sektori. Të dhëna nga INSTAT treguan se punësimi në sektorin bujqësor shënoi rënie vjetore me 10% në 3-mujorin e tretë të këtij viti, duke reflektuar edhe tkurrjen e fortë të popullsisë në fshat.
Në të njëjtën kohë, me rritjen e eksporteve bujqësore, po rriten edhe importet. Në 10-mujorin e këtij viti, grupi i ushqimeve shënoi rritje me 2% në sasi dhe në 3.4% në vlerë. Në mungesë të prodhimit të gjerë në ferma të vogla për treg dhe për vetëkonsum, tregu po furnizohet nga jashtë.
Në mes të problemeve me copëzimin e lartë, mungesën e subvencioneve, prodhuesit përballen me humbje të larta pas korrjeve. Më shumë se 25% e prodhimit në disa kultura përfundon në mbetje pas të korrave, për shkak të çmimit të ulët, ose mungesës së kapaciteteve magazinuese.
Pse po rriten eksportet
Zoti Koni thotë se rritja e eksporteve bujqësore lidhet me disa faktorë që kanë vepruar pas pandemisë. Së pari, çmimet ndërkombëtare të frutave dhe zarzavateve janë rritur ndjeshëm pas vitit 2022, për shkak të inflacionit në grupin e ushqimeve.
Në të njëjtën kohë, ndryshimet klimatike dëmtuan prodhuesit e rëndësishëm si Italia, Spanja dhe Greqia. Shqipëria ka përfituar nga kjo situatë, duke qenë në gjendje të ofrojë produkte konkurruese në momente kur furnizuesit tradicionalë kishin ulur volumet. Kjo ka bërë që vlera e eksporteve të rritet dhe volumi real i prodhimit mund të ketë qenë më i moderuar.
Në shumë raste, eksportuesit shqiptarë kanë shitur sasi të ngjashme me të një vit më parë, por me çmime dukshëm më të larta, duke gjeneruar një rritje të shpërndarë në të gjithë zinxhirin ofertues.
Në të njëjtën kohë, Shqipëria ka konsoliduar një bërthamë të prodhuesve të mëdhenj, të aftë të konkurrojnë në tregjet ndërkombëtare. Zoti Ziu tha se investimet në serra në zonat e Lushnjës, Divjakës, Fierit dhe Krujës, së bashku me përhapjen e teknologjive moderne të vaditjes, plehërimit të kontrolluar dhe cikleve të prodhimit gjatë gjithë vitit, kanë rritur ndjeshëm vëllimin e prodhimit të orientuar drejt eksportit.
Këta prodhues tani operojnë me kontrata të qëndrueshme me kompani grumbulluese dhe tregtarë eksporti. Një rol të madh ka edhe ngritja e kapaciteteve të përpunimit dhe ruajtjes në magazina frigoriferike, linja seleksionimi, paketimi dhe certifikime si GlobalG.A.P.
Të dhënat tregojnë se çmimet e eksporteve po vijnë në rënie pas rritjes post-pandemike.
Nga viti 2021 deri në 2023, eksportet e grupit të ushqimeve në Lek u rritën dukshëm, nga rreth 35.9 miliardë lekë në vitin 2021 në mbi 46.3 miliardë lekë në vitin 2023.
Kjo periudhë shoqërohet edhe me rritje të sasisë së eksportuar, fakt që tregon ecuri pozitive të sektorit, e ndikuar si nga kërkesa e jashtme, ashtu edhe nga çmimet më të larta të produkteve ushqimore në tregjet ndërkombëtare.
Në vitin 2024, megjithëse sasia e eksporteve rritet sërish, pati një ulje të theksuar të çmimit mesatar për kilogram, i cili zbret nga 142.3 lekë/kg në vitin 2023 në vetëm 111.3 lekë/kg në vitin 2024.
Kjo për shkak se çmimet në tregjet ndërkombëtare ranë dhe gjithashtu u rrit eksporti i bostanit që peshon më shumë, po kushton më pak.
Në vitin 2025, vlera e eksporteve të ushqimeve ra më tej duke arritur në 108.7 lekë/kg në 10-mujorin 2025, niveli më i ulët i pesëvjeçarit. Kjo tregon se rritja e eksporteve në vlerë këtë vit nuk është pasojë e çmimeve më të larta, por nga zgjerimi i volumit të eksporteve.
Megjithatë, ky zhvillim pozitiv në segmentin eksportues ekziston paralelisht me një tkurrje të dukshme të bujqësisë në shkallë kombëtare.
Arsyeja kryesore është emigrimi masiv i fuqisë punëtore rurale, i cili ka lënë pas parcela të shumta të papunuara dhe ka shtuar kostot e prodhimit për fermerët që vijojnë aktivitetin.
Shumë ferma të vogla nuk arrijnë të përballojnë shpenzimet gjithnjë e më të larta për plehra, farëra, pesticidet dhe naftën bujqësore, duke rezultuar në braktisje të tokës vit pas viti. Rënia e investimeve në fermat e vogla dhe të mesme në bujqësi ka reduktuar prodhimin total, duke bërë që sektori në tërësi të japë kontribut më të ulët në ekonomi.
Rriten edhe importet e ushqimeve
Gjatë periudhës janar-tetor 2025, importet e ushqimeve u rritën si në vlerë dhe në sasi. Të dhënat zyrtare tregojnë se u importuan 135 miliardë lekë ushqime (rreth 1.4 miliardë euro) ose 28% më shumë se në 10-mujorin 2021.
Rritja e qëndrueshme e importeve po vjen në një kohë që popullsia e vendit po tkurret, sidomos në moshat e reja që janë edhe konsumatorët më të mëdhenj.
Një pjesë e mirë e prodhimit bujqësor shqiptar nuk është më konkurrues në tregun e brendshëm, ku çmimet janë shpesh më të ulëta se ato të tregjeve të jashtme. Kjo ka bërë që prodhuesit më të mirë ta zhvendosin fokusin drejt eksporteve, duke lënë konsumatorin vendas gjithnjë e më të varur nga importet, sidomos për produkte sezonale.
Fermeri Ziu thotë se eksportet po rriten jo sepse prodhimi vendas është i mjaftueshëm, por sepse pjesa më cilësore dhe me rendiment më të lartë e prodhimit kanalizohet drejt tregut të huaj, siç edhe ai po vepron me prodhimet e veta.
Gjithashtu importet në sektorin e bujqësisë po nxiten edhe nga flukset turistike, të cilat në vend që të nxisin prodhimin vendës kanë rritur importet, jo vetëm në bujqësi, po në të gjithë zinxhirin e turizmit.
Ekspertët pohojnë se bujqësia ka hyrë në një proces të fortë ristrukturimi, ku nga njëra anë, një segment i modernizuar për eksport po rritet me ritme të larta dhe nga ana tjetër, bujqësia tradicionale po tkurret me shpejtësi. Në total, bujqësia mbetet ndër sektorët me rënien më të madhe të kontributit në PBB me 15.6% në vitin 2024 nga 19.2% në vitin 2014, duke nxjerrë në pah vështirësi të theksuara strukturore.
Importet e ushqimeve janë rritur si në sasi, ashtu edhe në vlerë monetare (lek), ndërsa çmimi mesatar për kilogram ka pësuar luhatje të ndjeshme gjatë periudhës 2021–2025.
Sasia e ushqimeve të importuara nisi me rreth 904.7 milionë kg në vitin 2021 në 10-mujor dhe ra lehtë në 2022, por më pas rritja bëhet e qëndrueshme vit pas viti, duke ndjekur rritjen e numrit të turistëve dhe rënien e prodhimit vendas.
Në 10-mujorin 2024, arrihet niveli 1.078 miliardë kg, ndërsa për 2025, sërish ka rritje të fortë, në 1.1 miliardë kg, duke shënuar nivelin më të lartë të pesëvjeçarit. Në vlerë monetare, importet kanë ndjekur të njëjtin trend rritës, por me luhatje më të theksuara. Pasi u ngjitën në 138 miliardë lekë në vitin 2022, bien në 121.6 miliardë lekë në 2023, për t’u rritur sërish në 130.6 miliardë lekë në 2024 dhe të projektohen në 135.1 miliardë lekë për vitin 2025.
Çmimi mesatar për kilogram ushqim të importuar ka pësuar luhatje nga krizat e viteve të fundit. Nga 116.6 lekë/kg në 2021, ai u rrit fuqishëm në 157.6 lekë/kg në 2022, si pasojë e inflacionit ndërkombëtar të ushqimeve dhe rritjes së kostove të transportit.
Më pas, çmimi shënon një korrigjim në vitet 2023 dhe 2024, duke rënë përkatësisht në 132.3 dhe 121.1 lekë/kg, gjë që sugjeron stabilizim të tregjeve ndërkombëtare.
Në 10-mujorin 2025 ka rënie sërish me 120 lekë/kg, por ende shumë më poshtë krahasuar me kulmin e 2022, duke reflektuar stabilizim pas krizës.
Dështoi sezoni i dytë i prodhimit
Sezoni i dytë i mbjelljeve që nxjerr prodhimi në dhjetor-janar në zonën e Myzeqesë po rezulton me humbje për prodhuesit, si rrjedhojë e dëmeve që sollën përmbytjet e nëntorit dhe çmimet e ulëta të produkteve në tregjet e eksportit.
Fermeri Ziu tha se Shqipëria është konkurruese për sezonin e dytë të prodhimit, për shkak të favorizimit gjeografik dhe klimës duke eksportuar me çmime të larta perime të freskëta në tregjet e rajonit dhe më gjerë, që tashmë e ka mbyllur sezonin e të korrave.
Por këtë vit, situata ka ndryshuar në dëm të fermerëve. Prodhimet për eksport në fushë – presh, lakra, karotë e etj., u dëmtuan tërësisht nga përmbytjet e nëntorit. “Humbjet e mia në këtë sezon janë 2,5 milionë lekë (të reja) pasi rreth 30 dynymë lakër të mbjella në fushë u shkatërruan”, tha Mariglen Ziu.
Nga ana tjetër, çmimi i prodhimeve të dyta në tregjet e eksportit janë shumë të ulëta për shkak se moti i ngrohtë e ka favorizuar prodhimin edhe në vendet fqinje. Kjo bëri që në tregje të ketë prodhime të mjaftueshme dhe çmimet të jenë shumë të ulëta.
Në 10-mujorin 2025, një kilogram fruta dhe zarzavate u shit nga eksportuesit me 64.9 lekë, sipas të dhënave të INSTAT, por në nëntor dhe dhjetor, çmimet janë edhe më të ulëta. Në vitin 2023, çmimi për kilogram ishte 76 lekë duke arritur nivelin më të lartë historik dhe pas kësaj po vjen me ulje.
Fermerët shqiptarë janë tërësisht të ekspozuar ndaj çmimeve të tregut, kostove të lëndëve të para dhe krizave klimatike, pasi nuk përfitojnë mbështetje financiare dhe nuk janë të përfshirë edhe në sistemin e sigurimeve.
Në vitin 2026, fermerëve do t’iu shpërndahen 5.2 miliardë lekë në formën e subvencioneve dhe granteve sipas Ministrisë së Bujqësisë. Shqipëria vijon të ofrojë shumë më pak mbështetje për bujqësinë se Europa dhe Rajoni, teksa nuk po mundemi të përfitojmë nga fondet e BE-së, për shkak të korrupsionit që u gjet në përdorimin e tyre.
Eksportet e zarzavateve, partneri kryesor Serbia, rritje e fortë me Poloninë
Eksportet e zarzavateve (pa frutat) arritën në 12.4 miliardë lekë me rritje 20% në vlerë. Tregu më i madh i eksportit këtë vit ishte me Serbinë. Drejt këtij vendi u eksportuan 2.6 miliardë lekë zarzavate, me rritje vjetore 25% duke zënë 21% të totalit të shitjeve të perimeve dhe zarzavateve nga janari në tetor 2025.
Të dhënat tregojnë qartë se struktura e eksporteve të zarzavateve shqiptare mbetet e përqendruar kryesisht në tregun rajonal, duke reflektuar një varësi të fortë nga vendet fqinje dhe Ballkani Perëndimor.
Një prirje e ngjashme vërehet edhe me Kosovën, Bosnjë-Hercegovinën dhe Maqedoninë e Veriut, ku eksportet janë rritur me ritme dyshifrore, duke konfirmuar se rajoni mbetet boshti kryesor i shkëmbimeve tregtare të Shqipërisë.
Edhe Kroacia dhe Bullgaria zënë një peshë të rëndësishme në hartën e eksporteve, ndonëse dinamika është e ndryshme. Ndërsa eksportet drejt Bullgarisë janë rritur ndjeshëm me 26%, Kroacia shfaq rënie të lehtë, duke sinjalizuar luhatje të kërkesës ose ndryshime në strukturën e produkteve të eksportuara. Në tërësi, Ballkani vazhdon të dominojë, jo vetëm për shkak të afërsisë gjeografike, por edhe për shkak të kostove më të ulëta logjistike dhe lidhjeve tradicionale tregtare.
Zoti Koni tha se ka pasur rritje të fortë në pranverë, të lakrës dhe bostanit në tregjet e reja të BE-së, sidomos në Poloni dhe në disa vende nordike.
Eksportet e zarzavateve të freskëta në tregjet e Bashkimit Europian shfaqen më të fragmentuar. Italia, historikisht një nga partnerët kryesorë të Shqipërisë, shënon rënie të fortë të eksporteve, me mbi 38% më pak krahasuar me një vit më parë, duke dhënë një sinjal shqetësues për dobësimin e kërkesës ose zhvendosjen e flukseve tregtare.
Një rënie e ndjeshme vërehet edhe në Francë, Zvicër dhe Norvegji, gjë që tregon se eksportet shqiptare në disa nga tregjet e zhvilluara europiane po përballen me vështirësi.
Megjithatë, ka edhe përjashtime pozitive brenda BE-së. Eksportet drejt Gjermanisë u rritën me 97%, në Poloni, me 106%; në Rumani, 66%, dhe në Suedi, 145%, me rritje të fortë, për shkak të bazës së ulët që kanë, por edhe faktit se në këto tregje ka hapësirë për zgjerim dhe se disa sektorë po arrijnë të depërtojnë më mirë.
Humbje të mëdha pas të korrave
Prodhimi pa planifikim dhe problemet në zinxhirin e furnizimit bëjnë që një pjesë e madhe e prodhimit bujqësor të përfundojë në mbeturina. Fermerët në zonën e Lushnjës pohuan se shpesh, gati gjysma e një kulture hidhet sërish në tokë.
Statistikat e bujqësisë kanë besueshmëri të ulët sipas Eurostat dhe qeveria nuk i orienton fermerët për prodhimet në bazë të planeve të konsumit të brendshëm.
Vendi nuk ka ende një sistem kombëtar monitorimi që t’i masë rregullisht për të gjitha kulturat. Raportet sektoriale tregojnë se humbjet e kulturave bujqësore variojnë nga 10% në mbi 50% për frutat. Humbjet përfshijnë dëmtimet në korrje, mungesën e frigoriferëve, dëmet gjatë transportit dhe ato në treg.
Vërehet se pas çdo cikli prodhimi, shumë fermerë detyrohen të hedhin sasi të konsiderueshme të frutave, jo sepse janë të parregullta për konsum, por sepse nuk kanë kushte për t’i ruajtur ose për t’i çuar me kohë në treg ose çmimet janë shumë të ulëta.
Mungesa e teknologjisë së duhur në fazën e korrjes po dëmton shumë fruta dhe perime nga trajtimi i pakujdesshëm. Në shumë zona, produkti mbetet me orë të tëra në diell para se të largohet nga parcela, duke përshpejtuar kalbjen.
Më tej, faza e ruajtjes paraqet sfidat më të mëdha. Shqipëria ka kapacitete të kufizuara frigoriferike, shumë prej të cilave përdoren në mënyrë joefikase.
Studimet tregojnë se mungesa e ftohjes së menjëhershme pas korrjes, është një faktor kritik që rrit ndjeshëm humbjet, sidomos te mollët dhe agrumet. Paketimi i papërshtatshëm, higjiena e pamjaftueshme e magazinave dhe mjetet transportuese pa kontroll temperature i shtojnë më tej dëmet.
Gjatë transportit, humbjet thellohen nga rrugët e amortizuara dhe nga përdorimi i mjeteve që nuk janë frigoriferike, çka çon në dëmtime mekanike dhe rënie të cilësisë.
Në treg, sidomos në tregjet e hapura, produktet ekspozohen ndaj temperaturave të larta, diellit, lagështisë apo kushteve të pasigurta të ruajtjes, duke bërë që frutat dhe perimet të humbin shpejt vlerën tregtare ose të dalin nga përdorimi.
Një studim i mëparshëm i CIHEAM, i vetmi me matje të drejtpërdrejtë në tregjet e Korçës, gjeti se humbjet në hallkat e tregtimit për fruta si mollët, pjeshkat apo rrushi varionin nga 11% deri në mbi 17%, pa llogaritur humbjet në fushë e të transportit, që do ta rritnin edhe më shumë shifrën reale.
Humbjet pas korrjes në Shqipëri janë pasojë e strukturës së fragmentuar të bujqësisë, ku fermat e vogla dhe individuale nuk kanë kapacitet të investojnë në depo, linja selektimi apo teknologji ruajtjeje. Mungesa e kooperativave funksionale, aksesit në tregje dhe shërbimeve këshillimore bujqësore e bën të vështirë standardizimin e praktikave moderne.
Sipas të dhënave zyrtare të Eurostat dhe Komisionit Europian, çdo vit në BE hidhet 60 milionë tonë ushqim, 130 kg ushqim i hedhur për frymë në vit.
Kjo përfshin ushqimin e humbur dhe të hedhur në të gjithë zinxhirin ushqimor nga prodhimi në fermë, përpunimin, shpërndarjen, dyqanet, restorantet e deri te shtëpitë e konsumatorëve. Humbjet në BE janë më të ulëta se në Shqipëri pasi zinxhirët e furnizimit dhe ekonomia qarkulluese funksionojnë të mirorganizuara.
Kostot e bujqësisë nga anëtarësimi në BE
Shqipëria synon të bëhet vend anëtar i BE-së deri në vitin 2030, por për t’u përshtatur me standardet e Bashkimit Europian (BE) në kuadër të procesit të anëtarësimit, bujqësia duhet të kalojë nga një sektor kryesisht informal dhe me produktivitet të ulët, në një sistem të formalizuar, të certifikuar dhe të qëndrueshëm, në përputhje me Politikën e Përbashkët Bujqësore (CAP) të BE-së.
Për një fermë mesatare perimesh ose frutash 10–15 ha në fazën e parë vjen kostoja e certifikimit për kriterin GlobalG.A.P., që është praktikisht kusht bazë për shumë importues europianë, shpenzimi fillestar për përgatitje, dokumentacion dhe auditim varion zakonisht nga 1.500 deri në 3.000 euro.
Më pas, certifikimi duhet rinovuar çdo vit, me një kosto vjetore që shkon nga 800 deri në 1.500 euro, në varësi të madhësisë së fermës dhe numrit të parcelave. Ruzhdi Koni, i cili eksporton prej vitesh prodhime bujqësore, thotë se kostot e përshtatjes për të gjithë zinxhirin bujqësor shqiptar janë shumë të larta për kapacitetet e fermave shqiptare.
Pas certifikimit, vjen formalizimi dhe administrimi. Regjistrimi i aktivitetit, kontabiliteti, deklarimet fiskale dhe shërbimet bazë administrative kushtojnë mesatarisht 600 – 1.200 euro në vit. Këto janë kosto që më parë mungonin për fermerin informal, por bëhen të domosdoshme për eksport.
Një tjetër zë i rëndësishëm është gjurmueshmëria dhe dokumentacioni teknik. Standardet e BE-së kërkojnë regjistrat e prodhimit, përdorimit të pesticideve, këshillim agronomik dhe në disa raste, përdorimin e sistemeve digjitale të thjeshta me shpenzime shtesë rreth 500 – 1.000 euro në vit, kryesisht për shërbime këshillimore dhe menaxhim dokumentacioni.
Kostot rriten ndjeshëm kur futemi tek analizat laboratorike. Zoti Koni thotë se për çdo ngarkesë eksporti kërkohen analiza për mbetje pesticidesh dhe parametra të tjerë. Një analizë e plotë për një produkt të freskët kushton zakonisht 150 – 300 euro për ngarkesë. Nëse një eksportues dërgon 20 – 30 ngarkesa në vit, vetëm analizat mund të arrijnë 3.000 – 7.000 euro në vit.
Në nivel tregu, ka edhe kosto kontraktuale dhe rrezik komercial. Për të përmbushur kontratat me importuesit europianë, eksportuesi duhet të mbajë rezerva, të sigurojë furnizim alternativ dhe të përballojë humbje nga refuzimi i ndonjë ngarkese.
Ekspertët e sektorit përllogarisin se, kostoja fillestare për hyrje në eksport drejt BE-së (certifikim + investime bazë) mund të arrijë në 25.000 – 50.000 euro, ndërsa kostoja vjetore e mirëmbajtjes së standardeve varion zakonisht nga 6.000 deri në 12.000 euro, pa llogaritur rreziqet tregtare.
BE ka rregulla shumë të rrepta për ushqimin që qarkullon në tregun e përbashkët. Shqipëria duhet të zbatojë plotësisht standardet HAÇP, ISO 22000 dhe GlobalG.A.P./Marrë nga Monitor/kb
Është mbi rreth 200 milionë euro në total dëmi që i është shkaktuar buxhetit të shtetit shqiptar në arbitrazh deri në dhjetor 2024. Bëhet fjalë për çështje të humbura nga Republika e Shqipërisë në gjykatat e arbitrazhit ndërkombëtar sipas gjetjeve të raportit të Kontrollit të Lartë të Shtetit mbi Avokaturën e Shtetit për periudhën 2023–2024 …
Importet e zarzavateve po rriten me shpejtësi nga viti në vit duke dominuar tezgat në shitjen me pakicë. Përveçse po zëvendësojnë prodhimin vendas, janë duke u bërë shkak për rritjen e çmimeve në këtë grup.
Këto ditë çmimet e prodhimeve të freskëta, kunguj, brokol, domate dhe speca janë rritur deri në 30 për qind për kilogram në krahasim me janarin e kaluar.
Prodhimet e importit po vijnë me çmime më të larta në treg dhe po ndikojnë dhe në rritjen e çmimeve të prodhimit vendas”, tha një shitës në tregun me pakicë në “Uzinën Dinamo” në kryeqytet.
Në tregun e pakicës, një kg kungull tregtohet më 380 lekë për kg, me rritje 27% nga janari 2024. Specat kushtojnë 330 lekë/kg, me rritje prej 10%. Limonat, nga 100 lekë tregtohen me 150-170 lekë. Shumica e zarzavateve kushtojnë në tregun e pakicës mes 250-300 lekë/kg.
Të dhënat e INSTAT tregojnë se vitin e kaluar importet e zarzavateve arritën në 69,428 tonë me rritje 13.4% në raport me vitin e kaluar dhe janë rritur me 101 për qind ndërmjet 2021-2025.
Nga viti 2022 filloi një fazë rritjeje shumë e fortë. Importet arritën në rreth 42 mijë ton në 2022, 47.4 mijë ton në 2023 dhe shënojnë një kërcim të ndjeshëm në 2024, në mbi 61 mijë ton. Në vitin 2025 arrijnë në rreth 69.4 mijë ton, niveli më i lartë i dekadës dhe gati dyfish krahasuar me mesataren e periudhës 2015–2017.
Kam 7 vjet që kam hapur njësinë dhe nuk kam parë asnjëherë çmime kaq të shtrenjta, thotë një tregtues që operon me një market te Komuna e Parisit. Ai shton se çmimet janë rritur nga tregtuesit me shumicë. “Mua nuk me intereson të kem çmime të shtrenjta, pasi kam firo të lartë”, pohon ai. Tregtuesit pohojnë se një nga arsyet e rritjes së çmimeve lidhet me mungesën e kohëve të fundit të importeve nga Turqia, me produktet që vijnë nga ky shtet që janë një amortizator i ndjeshëm i çmimeve të importit.
Më shumë se 80% e perimeve, frutave dhe zarzavateve në tregjet vendase të pakicës janë nga importi. Patatet dhe fasulet po vijnë nga Egjipti dhe Turqia, perimet dhe frutat nga Greqia, bulmetrat dhe drithërat nga Serbia, Ukraina, Maqedonia e Veriut etj.
Kanalet e importit të ushqimeve janë ri-zgjuar dhe po intensifikohen, duke dekurajuar edhe më tepër fermerët dhe blegtorët të ushtrojnë profesionin e tyre. Zbrazja e fshatrave nga popullsia po tkurr sipërfaqet e mbjella në fusha në disa kultura dhe, nga ana tjetër, turizmi po nxit rritjen e kërkesës për produkte ushqimore. Për të plotësuar nevojat ushqimore, vendi po i drejtohet importit, i cili po rritet me shpejtësi kohët e fundit.
Emigrimi dhe plakja e popullsisë rurale kanë ulur kapacitetin prodhues vendas. Mungesa e punëtorëve dhe rritja e kostove të prodhimit kanë kufizuar ofertën vendase. Pas 2021–2022, rritja e çmimeve të inputeve rriti kostot e prodhimit vendas, duke e bërë importin më ekonomik për tregtarët.
Nga ana tjetër, supermarketet dhe zinxhirët e mëdhenj kërkojnë furnizim të standardizuar, sasi të mëdha dhe të qëndrueshme, kushte që prodhimi vendas shpesh nuk i plotëson në mënyrë të vazhdueshme.
Gjithashtu dobësimi i euros e favorizoi edhe më shumë importin, i cili po depërton edhe në zonat rurale ku popullsia e plakur nuk është në gjendje të kultivojë. /Monitor.al
Interesi i familjeve shqiptare për të blerë shtëpi ka arritur një tjetër rekord në vitin 2025. Sipas Bankës së Shqipërisë, kredia e re për banesa arriti në 64.4 miliardë lekë, niveli më i lartë historik.
Krahasuar me një vit më parë, kredia për shtëpi u rrit me 17.3%, duke treguar se kërkesa për blerje banesash vijon të mbetet shumë e fortë.
Çmimet në rritje, si dhe masat kufizuese nga ana e Bankës së Shqipërisë, nuk duket se kanë penguar shumë qytetarët në vendimin e tyre për të blerë një shtëpi me kredi. Kredi për individët, duke përfshirë edhe segmentin më të madh të saj, kredinë për shtëpi, po jep kontributin kryesor në rritjen e kredisë për ekonominë gjatë këtij viti.
Në dy vitet e fundit, kredia për shtëpi dominohet nga monedha vendase. Në vitin 2025, kredia e re në lekë arriti në 48.5 miliardë lekë, në rritje me 18.6%, duke përbërë mbi 75% të totalit. Ndërkohë, edhe kredia në euro iu rikthye rritjes, duke arritur rreth 16 miliardë lekë, ose 14.3% më shumë se një vit më parë.
Rritja e shpejtë e kredisë për pasuritë e paluajtshme tërhoqi edhe vëmendjen ndërkombëtare. Vetë FMN sugjeroi marrjen e masave, ndërsa Banka e Shqipërisë u përgjigj në muajin korrik me vendosjen e tavaneve ndaj vlerës: 85% për shtëpinë e parë dhe 80% për shtëpinë e dytë në monedhën lek, ndërsa në valutë të huaj 75% për shtëpinë e parë dhe 70% për shtëpinë e dytë. Këto masa FMN i vlerësoi të duhura dhe sugjeroi vijim të përhershëm të tyre.
Banka e Shqipërisë ka vendosur kufizime të reja për kreditë për shtëpi, përmes raportit të kredisë ndaj vlerës dhe raportit të këstit ndaj të ardhurave. Megjithatë, këto masa nuk kanë arritur të frenojnë rritjen e kredisë. Familjet shqiptare vijojnë të shohin blerjen e një prone si një investim të mirë për të ardhmen, duke mbajtur të lartë interesin për kredi për shtëpi./mxh
Të ardhurat reale të familjeve për person në Bashkimin Evropian janë rritur mesatarisht me 17% gjatë dekadës 2014–2024, ndërsa që nga periudha para pandemisë COVID-19 rritja arrin në rreth 7%, sipas të dhënave të Eurostat të analizuara nga Euronews Business.
Pandemia shkaktoi një ngadalësim të fortë në vitin 2020, me disa vende që regjistruan edhe rënie të të ardhurave, por vitet pasuese sollën rimëkëmbje graduale. Megjithatë, rritja nuk ka qenë e njëtrajtshme në të gjithë Evropën.
Evropa Lindore kryeson rritjen pas pandemisë
Gjatë periudhës 2019–2024, Kroacia regjistroi rritjen më të lartë të të ardhurave reale familjare për person me 26%, e ndjekur nga Malta (24%), Hungaria (20%), Rumania (19%) dhe Polonia (16%). Shumica e këtyre vendeve janë jashtë eurozonës, çka reflekton edhe ndikimin e monedhave kombëtare.
Në të kundërt, vendet nordike shënuan rritjen më të ulët: Suedia (1%), Finlanda (2%) dhe Danimarka (3%), pjesërisht për shkak të rritjes më të fortë të papunësisë gjatë krizës së COVID-19.
Edhe ekonomitë më të mëdha të BE-së mbetën nën mesataren evropiane. Franca dhe Spanja regjistruan rritje prej 6%, ndërsa Gjermania dhe Italia vetëm 4%.
Rritje e fortë në 10 vite, por jo në eurozonë
Në periudhën 2014–2024, rritjen më të madhe e shënoi Rumania me 76%, e ndjekur nga Turqia (68%), Hungaria dhe Malta (55%), Kroacia (51%), Bullgaria (45%) dhe Polonia (42%). Sipas Eurostat, rritja reale e PBB-së në eurozonë ka qenë më e dobët krahasuar me BE-në gjatë dy dekadave të fundit.
Ku janë të ardhurat më të larta?
Në terma të standardeve të fuqisë blerëse (PPS), Luksemburgu kryeson me 41,552 PPS për person, i ndjekur nga Gjermania, Austria, Holanda dhe Zvicra. Ndërkohë, Bullgaria mbetet vendi me të ardhurat më të ulëta familjare për person, me 7,802 PPS.
Ekspertët theksojnë se, megjithëse shumë vende të Evropës Lindore po afrohen gradualisht me mesataren e BE-së, hendeku në nivelet reale të të ardhurave mbetet ende i madh në të gjithë kontinentin./Kb
Shqipëria bën pjesë në grupin e vendeve ku mbi gjysma e popullsisë e sheh ekonominë si problemin kryesor kombëtar, me 58% të të rriturve që përmendin çmimet e larta, pagat e ulëta dhe standardin e jetesës si shqetësimin dominant.
Këto të dhëna vijnë nga një studim i ri global i Gallup, i prezantuar në World Governments Summit, i cili bazohet në përgjigjet e të rriturve në 107 vende, të cilëve u është kërkuar të shprehin me fjalët e tyre se cili është problemi më i rëndësishëm me të cilin përballet vendi i tyre.
Në nivel global, mesatarisht 23% e të rriturve e përmendin ekonominë si çështjen më të rëndësishme kombëtare. Banorët e vendeve me të ardhura më të ulëta kanë më shumë gjasa sesa ata të vendeve me të ardhura të larta ta identifikojnë ekonominë si problemin kryesor.
Tri vendet e para në këtë listë i përkasin rajoneve dhe konteksteve të ndryshme ekonomike, nga pasiguria e lartë ushqimore në Malawi, te kolapsi ekonomik i Venezuelës në kushtet e krizës politike dhe vështirësitë e Bolivisë me inflacionin, por të gjitha kanë të përbashkët një popullsi që i vendos shqetësimet ekonomike mbi çdo problem tjetër.
Sipas nivelit të të ardhurave, në vendet me të ardhura të larta, mesatarisht 21% e qytetarëve përmendin ekonominë ose pamundësinë për të përballuar nevojat bazë, si ushqimi dhe strehimi. Kjo përqindje rritet në 31% në vendet me të ardhura mesatare të larta, në 36% në vendet me të ardhura mesatare të ulëta dhe në 38% në vendet me të ardhura të ulëta, ku 14% përmendin konkretisht nevojat bazë për ushqim dhe strehim, shumë më tepër se në çdo grup tjetër sipas nivelit të të ardhurave.
Raporti: 12 kategoritë kryesore të problemeve
Në tërësi, qytetarët në mbarë botën i grupojnë shqetësimet e tyre në 12 kategori kryesore. Vetëm 1% deklarojnë se vendi i tyre nuk ka probleme, ndërsa 4% refuzojnë të përgjigjen ose thonë se nuk e dinë.
Katër tema dominojnë në nivel global. Çështjet ekonomike renditen në krye, me një mesatare globale prej 23%, të ndjekura nga puna dhe punësimi (10%), politika dhe qeverisja (8%) si dhe siguria dhe rendi (7%). Së bashku, këto përbëjnë rreth gjysmën e të gjitha përgjigjeve.
Në nivelin pasues renditen ushqimi dhe strehimi (3%), çështjet sociale (3%), mjedisi dhe ndryshimet klimatike (3%) si dhe shëndetësia (3%). Një tjetër 2% përmendin arsimin, 1% secili përmendin emigracionin dhe infrastrukturën, ndërsa më pak se 1% e identifikojnë median si problemin kryesor.
Sipas rajoneve, ekonomia renditet në vendin e parë kudo, përveç Amerikës së Veriut (SHBA dhe Kanada), ku politika është shqetësimi kryesor. Në Azi-Paqësor dhe Europë, pakënaqësia politike renditet e dyta, ndërsa në Afrikën Sub-Sahariane, vendet e ish-Bashkimit Sovjetik dhe në Lindjen e Mesme dhe Afrikën e Veriut, më të theksuara janë problemet që lidhen me punësimin.
Në Amerikën Latine dhe Karaibe, siguria dhe rendi renditen në vendin e dytë, por bien në vendin e tretë në shumicën e rajoneve të tjera.
Në thelb, raporti tregon se njerëzit i gjykojnë problemet kombëtare përmes përvojës personale: nëse arrijnë të përballojnë jetesën, të gjejnë punë të qëndrueshme, t’u besojnë institucioneve dhe të ndihen të sigurt, më shumë sesa përmes treguesve makroekonomikë./Marrë nga Monitor.al/kb
Shqipëria bën pjesë në grupin e vendeve ku mbi gjysma e popullsisë e sheh ekonominë si problemin kryesor kombëtar, me 58% të të rriturve që përmendin çmimet e larta, pagat e ulëta dhe standardin e jetesës si shqetësimin dominant.
Këto të dhëna vijnë nga një studim i ri global i Gallup, i prezantuar në World Governments Summit, i cili bazohet në përgjigjet e të rriturve në 107 vende, të cilëve u është kërkuar të shprehin me fjalët e tyre se cili është problemi më i rëndësishëm me të cilin përballet vendi i tyre.
Në nivel global, mesatarisht 23% e të rriturve e përmendin ekonominë si çështjen më të rëndësishme kombëtare.
Banorët e vendeve me të ardhura më të ulëta kanë më shumë gjasa sesa ata të vendeve me të ardhura të larta ta identifikojnë ekonominë si problemin kryesor.
Tri vendet e para në këtë listë i përkasin rajoneve dhe konteksteve të ndryshme ekonomike, nga pasiguria e lartë ushqimore në Malawi, te kolapsi ekonomik i Venezuelës në kushtet e krizës politike dhe vështirësitë e Bolivisë me inflacionin, por të gjitha kanë të përbashkët një popullsi që i vendos shqetësimet ekonomike mbi çdo problem tjetër.
Sipas nivelit të të ardhurave, në vendet me të ardhura të larta, mesatarisht 21% e qytetarëve përmendin ekonominë ose pamundësinë për të përballuar nevojat bazë, si ushqimi dhe strehimi.
Kjo përqindje rritet në 31% në vendet me të ardhura mesatare të larta, në 36% në vendet me të ardhura mesatare të ulëta dhe në 38% në vendet me të ardhura të ulëta, ku 14% përmendin konkretisht nevojat bazë për ushqim dhe strehim — shumë më tepër se në çdo grup tjetër sipas nivelit të të ardhurave.
Raporti: 12 kategoritë kryesore të problemeve
Në tërësi, qytetarët në mbarë botën i grupojnë shqetësimet e tyre në 12 kategori kryesore. Vetëm 1% deklarojnë se vendi i tyre nuk ka probleme, ndërsa 4% refuzojnë të përgjigjen ose thonë se nuk e dinë.
Katër tema dominojnë në nivel global. Çështjet ekonomike renditen në krye, me një mesatare globale prej 23%, të ndjekura nga puna dhe punësimi (10%), politika dhe qeverisja (8%) si dhe siguria dhe rendi (7%). Së bashku, këto përbëjnë rreth gjysmën e të gjitha përgjigjeve.
Në nivelin pasues renditen ushqimi dhe strehimi (3%), çështjet sociale (3%), mjedisi dhe ndryshimet klimatike (3%) si dhe shëndetësia (3%).
Një tjetër 2% përmendin arsimin, 1% secili përmendin emigracionin dhe infrastrukturën, ndërsa më pak se 1% e identifikojnë median si problemin kryesor.
Sipas rajoneve, ekonomia renditet në vendin e parë kudo, përveç Amerikës së Veriut (SHBA dhe Kanada), ku politika është shqetësimi kryesor.
Në Azi-Paqësor dhe Europë, pakënaqësia politike renditet e dyta, ndërsa në Afrikën Sub-Sahariane, vendet e ish-Bashkimit Sovjetik dhe në Lindjen e Mesme dhe Afrikën e Veriut, më të theksuara janë problemet që lidhen me punësimin.
Në Amerikën Latine dhe Karaibe, siguria dhe rendi renditen në vendin e dytë, por bien në vendin e tretë në shumicën e rajoneve të tjera.
Në thelb, raporti tregon se njerëzit i gjykojnë problemet kombëtare përmes përvojës personale: nëse arrijnë të përballojnë jetesën, të gjejnë punë të qëndrueshme, t’u besojnë institucioneve dhe të ndihen të sigurt, më shumë sesa përmes treguesve makroekonomikë./ Monitor
TIRANË, 5 shkurt /ATSH/ Në Forumin e Biznesit dhe Ekonomisë Shqipëri–Slloveni, i mbajtur ditën e sotme në Tiranë, u nënshkrua një Memorandum Mirëkuptimi për forcimin e bashkëpunimit ekonomik mes dy vendeve.
Forumi i Biznesit Shqipëri-Slloveni u organizua nga Agjencia Shqiptare e Zhvillimit të Investimeve (AIDA), në bashkëpunim me SPIRIT Slovenia, Institute for Strategic Solutions (ISR) dhe ambasadën e Republikës së Sllovenisë në Tiranë, me fokus të veçantë në sektorët e ndërtimit, teknologjisë së informacionit dhe komunikimit (ICT), industrisë ushqimore dhe të pijeve, inovacionit në bujqësi dhe turizmit.
Ky forum është një platformë kyçe për forcimin e bashkëpunimit ekonomik dhe krijimin e partneriteteve të reja mes dy vendeve.
Sipas AIDA-s, Memorandumi i Mirëkuptimit i nënshkruar mes këtij institucioni dhe Spirit Slovenia ka si qëllim forcimin e bashkëpunimit në drejtim të shkëmbimit të informacioneve, organizimit të aktiviteteve të përbashkëta dhe rritjes së investimeve në vendet respektive.
Gjatë forumit u mbajtën fjalime dhe prezantime nga zëvendësministri i Ekonomisë dhe Inovacionit, Enkelejd Musabelliu, i cili ftoi bizneset sllovene të investojnë në Shqipëri, duke theksuar stabilitetin makroekonomik.
Drejtoresha Ekzekutive e AIDA-s, Laura Saro, prezantoi potencialin e investimeve dhe rolin e agjencisë si partner i investitorëve gjatë gjithë procesit, me procedura të digjitalizuara dhe mbështetje institucionale të vazhdueshme.
Ambasadori i Sllovenisë Jakob Štunf dhe Tine Kračun, CEO i Institute for Strategic Solutions, theksuan rëndësinë e momentit për marrëdhëniet ekonomike dypalëshe.
Ndërsa, Nataša Kos, përfaqësuese e SPIRIT Slovenia, gjatë fjalës së saj vendosi një fokus të veçantë te ekonomia sllovene, eksportet dhe inovacioni.
Forumi përfshiu dy panele diskutimi, “Më të Fortë së Bashku” dhe “Kur Tregjet Bashkohen”, shndërrim i sfidave globale në mundësi zhvillimi, me fokus te financat, sigurimet, logjistika, inovacioni dhe Inteligjenca Artificiale.
Forumi theksoi rëndësinë e bashkëpunimit ekonomik Shqipëri–Slloveni dhe mundësitë për zgjerim dhe investime afatgjata.
Në event morën pjesë përfaqësues institucionalë, liderë biznesi dhe investitorë nga Shqipëria dhe Sllovenia.
TIRANË, 5 shkurt/ATSH/ Agjencia për Media dhe Informim sqaroi sot opinionin publik në lidhje me vendimin e Këshillit të Ministrave të datës 3 shkurt 2026 për heqjen e masave të përkohshme për ndalimin e aksesit në platformën online “TikTok”.
Sipas MIA-së, heqja e masave të përkohshme për ndërprerjen e aksesit në platformën online “TikTok” është rezultat i një rivlerësimi institucional dhe i adresimit konkret të shqetësimeve që lidhen me sigurinë publike, sociale dhe digjitale, veçanërisht për fëmijët dhe të rinjtë.
“Masa e miratuar nga Këshilli i Ministrave në mars 2025 u konceptua dhe u zbatua si një ndërhyrje parandaluese, në funksion të mbrojtjes së interesit publik dhe adresimit të shqetësimeve të evidentuara gjatë asaj periudhe. Ajo shërbeu edhe për të hapur një dialog të drejtpërdrejtë dhe konstruktiv me platformën, duke vendosur bazat për mekanizma të rinj sigurie, të cilët më parë nuk ishin të pranishëm”, thuhet në njoftimi për shtyp.
Ndërkohë MIA bënë të ditur se sot, autoritetet shqiptare janë në partneritet me përfaqësuesit e “TikTok”, për filtrat mbrojtës përmes fjalëve kyçe, kontrollet e përmbajtjes dhe modalitetet më efikase të raportimit dhe trajtimit të shkeljeve.
Ky vendim shënon kalimin nga masa kufizuese në një fazë monitorimi aktiv, bashkëpunimi ndërinstitucional dhe përgjegjësie të përbashkët me platformat digjitale.
Paralelisht, MIA informon se po punohet për hartimin e një plani të mirëfilltë komunikimi dhe ndërgjegjësimi, të fokusuar te fëmijët, të rinjtë, prindërit dhe mësuesit, për përdorimin e sigurt dhe të përgjegjshëm të platformave online.
“Qëllimi është i qartë dhe i orientuar drejt edukimit digjital, mbrojtjes reale dhe ndërtimi i një kulture sigurie në hapësirën online. Kjo qasje e balancuar synon të garantojë lirinë e aksesit, duke vendosur njëkohësisht interesin e sigurisë dhe mirëqenies së të rinjve në qendër të politikave publike”, thuhet në njoftimin për shtyp.
Për shekuj me radhë, trupat e vërtetë të të vdekurve kanë frymëzuar ilustruesit shkencorë dhe artistët e mëdhenj në krijimin e veprave të detajuara dhe të bukura artistike. Por, historitë që fshihen pas këtyre kufomave - dhe mënyra si janë përfituar - janë të errëta dhe makabre, siç zbulon një ekspozitë e re.
Nga: Deborah Nicholls-Lee / BBC Përkthimi: Telegrafi.com
Trupi i tij duket si prej mermeri gri të gdhendur, çdo muskul i përshkruar në mënyrë të përsosur. Por, figura që sjell në dritë piktura Mësimi i anatomisë nga Nikolas Tulpi (1632) e Rembrandtit, nuk është ndonjë hero nga antikiteti grek. Ai është një kriminel i ekzekutuar, të cilit i bëhej autopsia në një teatër anatomik. Krimi i tij? Vjedhja e një palltoje dimërore.
Paralajmërim: Ky artikull përmban imazhe dhe detaje të cilat disa lexues mund t’i konsiderojnë shqetësuese
Duke përfshirë pesë shekuj, të vdekurit në gravurat anatomike që aktualisht po shfaqen në ekspozitën Nën çarçafë: Anatomia, arti dhe pushteti - në Muzeun Thekri të Mjekësisë në qytetin e Lidsit në Mbretërinë e Bashkuar - janë realizuar gjithashtu me përpikëri. Këto figura, kryesisht anonime, të paraqitura me organe të brendshme, ilustronin atlaset mjekësore që dikur konsultoheshin nga mjekët dhe anatomistët ose që ekspozoheshin si trofe nga koleksionistët e pasur. Dhe, si Adriaan Adriaanszooni, hajduti i vogël i pikturuar nga Rembrandti, asnjëri prej tyre nuk kishte dhënë pëlqimin që imazhet e trupave të tyre të zhveshur dhe të gjymtuar të përfshiheshin në një libër ose të ekspozoheshin në një mur.
Libri i vitit 1851, “Anatomia kirurgjike” nga Joseph Maclise, ishte një vepër për referim(Mark Newton Photography)
“Nën çarçafë sfidon vizitorët të pyesin: trupat e kujt përfshihen në tekstet anatomike, kush i ka vizatuar dhe pse”, thotë për BBC-në, Jamie Taylor, drejtori i koleksioneve, mësimit dhe programit në muze. “Trupat e paraqitur në këto faqe u përkasin njerëzve të cilët përgjatë historisë kanë qenë të shtypur, të drejtat e të cilëve janë konsideruar dytësore, të papërfillshme ose të injoruara”.
Një libër anatomie pa vizatime nuk është “më i mirë se një libër gjeografie pa hartat e tij”, ka thënë kirurgu dhe ilustruesi anatomik i shekullit XVIII, John Bell. Gravurat e tij të ndërlikuara me hijezime, përhapën njohuri të detajuara për trupin që pak vetë kishin parë jashtë një teatri anatomik. Por, një vështrim më i afërt mbi ilustrimet e tilla zbulon jo vetëm ndryshimin e botëkuptimit tonë për trupin e njeriut, por edhe kontekstin kulturor në të cilin u krijuan këto imazhe.
Veçanërisht informues, dhe që shfaqet në fillim në ekspozitë, është kopertina e zbukuruar e librit De Humani Corporis Fabrica (1543), nga Andreas Vesalius - teksti i parë madhor që tregon anatominë e njeriut të vizatuar drejtpërdrejt nga trupat që u bëhej autopsia. Në një teatër anatomik të mbushur me njerëz, autori, gjithmonë drejtues i shfaqjes, kryen autopsinë mbi një punëtore seksi të ekzekutuar - bisturi i tij zbulon, për një audiencë kryesisht mashkullore, nëse gruaja ishte shtatzënë, siç ajo kishte pohuar në lutjen e saj për mëshirë.
Kopertina e e ilustruar e një libri anatomie nga viti 1543, paraqet si spektakël autopsinë e trupit të një gruaje(Alamy)
Dallimi në status shoqëror dhe pushtet midis kirurgut dhe subjektit vështirë ka mundur të jetë më i theksuar, dhe tregu për këta libra të ndërlikuar të ilustruar, siç tregohet në ekspozitë, ishte “në skajin e kundërt të spektrit ekonomik të njerëzve të paraqitur në faqet e tyre”.
Librat mjekësorë u bënë veçanërisht luksozë kur zhvillimet në litografi, në shekullin XIX, përmbytën faqet me ngjyra të ndezura. Botimi i muzeut, Atlasi i plotë i anatomisë njerëzore dhe kirurgjisë (1866), nga JM Bourgery - i ilustruar në mënyrë madhështore - rrallëherë është prekur, thotë për BBC-në, Dr Jack Gann, kurator i ekspozitës. Ata që mund t’i përballonin këto vepra, thotë ai, “do t’i kishin ekspozuar në shtëpitë e veta bashkë me koleksionet e tyre të artit”.
Ndonjëherë, vetë kufoma bëhej objekt arti për ekspozim. Mungesa e kontrollit që shumë gra kishin mbi atë që ndodhte me trupin e tyre pas vdekjes, dhe roli ogurzi që disa praktikues të respektuar të mjekësisë luajtën në këtë, përfaqësohet në rastin e Mary Billionit. Ajo vdiq në vitin 1775 dhe u balsamos nga burri i saj, dentisti Martin van Butchell, me ndihmën e kirurgut të respektuar londinez William Hunter - ish-mësues i tij dhe autor i një libri të ilustruar për trupa shtatzënë, i lavdëruar për realizmin e tij të pashembullt. Duke shpresuar të tërhiqte klientë të rinj, Van Butchelli veshi Billionin me fustanin e nusërisë dhe e ekspozoi atë në dritaren e klinikës dhe të shtëpisë së tij në Mejfer, derisa gruaja e tij e dytë kërkoi që trupi të zhvendosej në një muze.
Arti dhe shkenca anatomike kanë një lidhje të gjatë. Në Italinë e Rilindjes, Leonardo da Vinci dhe Michelangelo bënë studime të autopsisë së trupave në morg për të ndihmuar që figurat në pikturat e tyre të ishin më realiste, ndërsa atlaset e hershme anatomike paraqitnin trupa në poza të stilizuara si reminishencë për skulpturat klasike. Anatomia e trupit njerëzor (1741) nga William Cheselden, për shembull, përfshin dy figura pa lëkurë që përleshen si Herkuli dhe Antaeu.
Një vizatim anatomik i vitit 1741, i dy figurave pa lëkurë që përleshen, ngjan me një skulpture të shekullit të XVI të Herkulit dhe Anteut(Alamy)
Për shkencëtarët dhe njësoj për artistët, sfida më e madhe ishte qasja në trupa, e përkeqësuar nga Akti i Gjykimit të Vdekjes i vitit 1823 i cili uli numrin e krimeve të dënueshme me vdekje. U krijua një treg i zi fitimprurës për kufoma, me vjedhës të trupave të quajtur “burrat e ringjalljes”, që vidhnin kufoma nga varre të freskëta dhe i shisnin në shkolla mjekësore për shuma të majme.
Për t’i penguar ata, ata që kishin mundësi i varrosnin të dashurit e tyre në kafaze të njohura si “mortsejf”, ose vendosnin gurë të rëndë mbi vendin e varrit. Për kriminelët e dënuar dhe të varfrit, pushimi në paqe ishte më i pasigurt. Të afërmit e hajdutit të rrugëve, John Worthington, i ekzekutuar në vitin 1815, ndërmorën hapin e jashtëzakonshëm të përvëlimit të trupit të tij me acid për t’u siguruar që të mos ishte i përshtatshëm për autopsi.
William Hare dhe William Burke u bënë vrasësit më famëkeq serialë të Skocisë. Ata iu drejtuan të gjallëve në vend të të vdekurve, duke kryer një fushatë vrasjesh prej 10 muajsh midis viteve 1827 dhe 1828, me qëllim për të furnizuar me kufoma shkollën e anatomisë në Edinburg të mjekut Robert Knox. Mary Paterson, ish-banore e një institucioni për gratë “e rëna”, trupi i vdekur së cilës ishte çuditërisht i ngrohtë në momentin e mbërritjes, u deh me uiski nga agresorët e saj, përpara se të ruhej në të për tre muaj nga Knoxi.
Mary Paterson u vra nga vrasësit serialë William Hare dhe William Burke, të cilët furnizuan një shkollë anatomie me trupat e viktimave të tyre(George Orton)
Ligji më në fund i kapi vrasësit e saj. Megjithëse Hare u lirua në këmbim të dëshmisë, bashkëpunëtori i tij kishte më pak fat. Gjykatësi David Boyle e dënoi me vdekje në litar dhe shpalli se Burke, si viktimat e tij, do të “pritej dhe anatomizohej publikisht”. Skeleti i tij tani është i varur në Muzeun Anatomik të Universitetit të Edinburgut.
Në Muzeun Thekri të Mjekësisë, trupi i Patersonit është gjithashtu në ekspozim, por si vizatim - etika për të cilën u debatua fuqishëm nga ekipi i kuratorëve. Ajo është vizatuar si Venera e Rokbit e Velázquezit, thekson Ganni. “Është një imazh shumë sensual”, por gjithashtu, thotë ai, “është trupi i vdekur i një viktime vrasjeje që vazhdon ende të shfrytëzohet”.
Trupat e idealizuar dominojnë këta libra mjekësorë, duke mjegulluar kufijtë midis shkencës, artit dhe erotikës, dhe duke ofruar njohuri mbi preferencat dhe shqetësimet e krijuesve të tyre. Në një nga ilustrimet më të ndjeshme të Nicolas Henri Jacobit për anatomistin Bourgery, shkëputja nga shkenca vihet në dyshim ndërsa dy palë duar meshkujsh, të padukshme, prekin gjoksin e prerë të një gruaje të re, flokët e së cilës janë stiluar si të një bukurosheje greke të lashtësisë.
Piktura e Rembrandtit e vitit 1632, “Mësimi i anatomisë nga Nikolas Tulpi" paraqet autopsinë e një krimineli të ekzekutuar(Mauritshuis, Hagë)
“Imazhet anatomike lëshonin nxehtësi, ofronin kënaqësi për burrat që i realizonin, i sodisnin dhe i studionin”, pohon Michael Sappol në Anatominë perverse (2024). Për kirurgun dhe artistin Joseph Maclise, ajo “soditje” ishte perverse, pohon Sappoli. Vepra kryesore e Macliseit, Anatomia kirurgjike (1851), dominohet nga burra në poza të paqarta: krahët e tyre muskulorë të ngritur në mënyrë nënshtruese pas kokës, për shembull, ose goja e tyre e hapur në një mënyrë që mund të interpretohej si kënaqësi. Është e mundur, propozon Sappoli në një ese të vitit 2021, “që paraqitjet e Macliseit, në një mënyrë perverse dhe të fshehur - ndoshta as vetë Maclise nuk ishte plotësisht i vetëdijshëm ... ishin një hapësirë në të cilën ai e zbulonte veten, dërgonte sinjale të dëshirës homoerotike”.
“Njerëzit perceptojnë se një ilustrim anatomik është paraqitje objektive e trupit të njeriut, sipas aftësive më të mira të artistit”, thotë Ganni, gjë që ekspozita synon ta “shpërbëjë”. “Në të vërtetë, ato i nënshtrohen kulturës, shijeve dhe lëvizjeve artistike si çdo formë tjetër arti dhe ilustrimi.”. Një figurë e zezë pa emër në librin e Macliseit, që mendohet të jetë i vetmi trup i zi në veprat anatomike të periudhës, është një shembull i qartë meqë u hoq nga botimi i krijuar për Amerikën para-abolicioniste.
Përshkrimi i tij, vëren Keren Rosa Hammerschlag në esenë e saj të vitit 2021, Apoloni i zi: Estetika, autopsia dhe raca në Anatominë kirurgjike të Xhozef Meklajsit, është “dukshëm e estetizuar, duke e vendosur atë në dialog me statujat klasike si Apoloni Belvedere, realizimet ‘e larta’ të artit nga vëllai i Josephit, Daniel Maclise, imazhet e boksierëve të zinj dhe pamjet nga lëvizja abolicioniste e kohës”.
Veprat e përpikta të Macliseit përfshihen në një ekspozitë në Muzeun Thekri të Mjekësisë(Mark Newton Photography)
Brenda një dekade nga Maclisei, vepra e njohur Anatomia e Greit nga Henry Gray, e ilustruar nga Henry Vandyke Carter, do të vendoste më në fund një burim të përballueshëm në duart e studentëve të mjekësisë, ndonëse edhe ajo bazohej në trupat që nuk tërhiqeshin nga shtëpitë e kujdesit dhe spitalet. “Ka një heshtje në qendër të Grayt, siç ndodh në të gjithë librat e anatomisë, që lidhet me të pashprehshmen”, shkruan Ruth Richardson në Krijimi i Anatomisë së z. Grej. “Si imazhe të prodhuara në masë, [trupat e këtyre njerëzve] kanë hyrë në trurin e brezave të të gjallëve ... Dhe, askund përveçse në imazhet e Carterit ata nuk kanë një kujtesë për ta”.
Përdorimi i viktimave pa zë për ta çuar përpara shkencën mjekësore, vazhdoi në shekullin XX. Për shembull, Atlasi i anatomisë topografike dhe të aplikuar të njeriut (1937) i Eduard Pernkopfit, që ende përdoret nga disa kirurgë sot, përmban një të burgosur lufte autopsinë e të cilit e bënë mjekë nazistët që punonin nën regjimin e Hitlerit.
Gjashtëdhjetë vjet më vonë, në prag të mijëvjeçarit, një arkiv digjital i të gjithë trupit të njeriut, i krijuar nga The Visible Human Project, u publikua në Atlasin e ri të anatomisë njerëzore të Thomas McCrackenit. Imazhet 3D u formuan nga qindra prerje një milimetërshe të trupit të Joseph Paul Jerniganit, një vrasës nga Teksasi, i ekzekutuar me injeksion vdekjeprurës në vitin 1993. Edhe pse ai ishte pajtuar të dhuronte trupin e tij për shkencën mjekësore, nuk mund ta kishte parashikuar një të ardhme kaq të dukshme për të. “Ky është një set i madh të dhënash që ende është i qasshëm për njerëzit sot”, thotë Ganni, i cili e përmbyll ekspozitën me pyetjen: “Sa larg kemi ardhur, në të vërtetë”? /Telegrafi/
Bilanci tregtar i Shqipërisë për produktet e shportës po dëshmon një varësi gjithnjë e më të theksuar nga importet jashtë vendit.
Sipas të dhënave të INSTAT nga tregtia e jashtme, kategoria “Produkte bulmetore, vezët dhe mjalti” ka pësuar një rritje të fortë të vlerës së importit, duke u ngjitur nga 6.8 miliardë lekë në vitin 2024, në rreth 7.7 miliardë lekë në vitin 2025.
Ky zgjerim prej rreth 14% brenda një viti kalendarik dhe 62% që nga viti 2021, po tregon se prodhimi vendas po humbet terren me shpejtësi përballë produkteve që vijnë kryesisht nga vendet e Rajonit dhe Bashkimit Evropian.
Kjo rritje e importeve vjen si pasojë e drejtpërdrejtë e një krize strukturore që ka mbërthyer sektorin e blegtorisë në Shqipëri. Prej vitesh, numri i krerëve në blegtori po pëson rënie sistematike, e nxitur nga braktisja e fshatit, plakja e popullsisë rurale dhe mungesa e interesit të të rinjve për të trashëguar fermat familjare.
Nga ana tjetër kostoja e prodhimit vendas është shtrenjtuar për shkak të rritjes së çmimeve të inputeve bujqësore dhe bazës ushqimore. Blegtorët shqiptarë po e gjejnë veten të pafuqishëm për të konkurruar me prodhuesit e huaj, të cilët mbështeten nga skema subvencionimi dhe teknologji më efikase.
Sakaq, tregu po reagon duke u orientuar drejt mbushjes së vakumit të krijuar nga prodhimi vendas përmes importeve. Ndërsa konsumi i brendshëm mbetet relativisht i qëndrueshëm dhe kërkesa nga sektori i turizmit po rritet vit pas viti, mungesa e qumështit dhe nënprodukteve të tij “Made in Albania” po plotësohet nga fabrikat e huaja.
Forcimi i monedhës vendase e ka bërë importin e djathit, qumështit apo gjalpit nga vendet e Bashkimit Evropian shumë më të lirë sesa vitet e kaluara. Për një tregtar, sot është me më leverdi të sjellë një maune me qumësht nga Italia apo Hungaria, sesa të grumbullojë sasi të vogla qumështi nëpër fshatrat e Shqipërisë me kosto logjistike të lartë. Leku i fortë po godet rëndë prodhuesin vendas që nuk konkurron dot me çmimet e huaja.
Kjo situatë krijon një rreth vicioz ku, sa më shumë rriten importet, aq më shumë ulet presioni mbi institucionet për të mbështetur blegtorinë lokale, duke e lënë këtë të fundit në mëshirë të fatit dhe të zhvlerësuar përballë konkurrencës rajonale.
Ekspertët e fushës paralajmërojnë se nëse kjo tendencë e reflektuar në shifrat e vitit 2025 do të vijojnë me të njëjtat ritme. Shqipëria rrezikon të humbasë sovranitetin ushqimor në produktet bazë. Rritja e importeve me plot 10 milionë euro brenda një viti po tregon se politikat e subvencionimit nuk kanë arritur të frenojnë tkurrjen e stallave. /Monitor/kb
Login
