NjĂ« brez i tĂ«rĂ« po rritet jo me libra, lodra apo programe televizive, por me algoritme. Gen Alpha, fĂ«mijĂ«t qĂ« sot janĂ« nĂ«n 13-vjeç, po mĂ«sojnĂ« botĂ«n pĂ«rmes TikTok-ut, YouTube-it dhe InteligjencĂ«s Artificiale, nĂ« njĂ« mjedis ku âfeedâ-i vendos çfarĂ« shohin, çfarĂ« konsumojnĂ« dhe shpesh, si mendojnĂ«.
Si po formĂ«sohet âekonomia e vĂ«mendjesâ.
NĂ« shtĂ«pitĂ« shqiptare, ekranet janĂ« bĂ«rĂ« shoqĂ«ruesit e pĂ«rhershĂ«m tĂ« fĂ«mijĂ«ve. NjĂ« vajzĂ« 12-vjeçare mund tĂ« mĂ«sojĂ« teknika make-up-i pĂ«rmes videove 30-sekondĂ«she, ndĂ«rsa njĂ« djalĂ« 13-vjeçar mĂ«son pĂ«r âsuksesinâ nga influencerĂ« qĂ« tregojnĂ« makina luksoze e jetĂ« tĂ« pĂ«rsosur.
Nuk janë më librat, filmat edukativë apo rrëfimet familjare që formojnë shijet dhe ëndrrat e tyre, por përmbajtje të krijuara për të mbajtur vëmendjen sa më gjatë, të projektuara për të krijuar varësi emocionale dhe shpesh për të ushqyer konsum.
Në prapaskenë, funksionon një sistem që nuk fle: algoritmi, që mëson çdo klikim, çdo ndalesë, çdo shikim të përsëritur. Ai përcakton se çfarë video shohim, çfarë muzike dëgjojmë, madje edhe si ndiejmë.
Sa mĂ« shumĂ« kohĂ« kalon njĂ« pĂ«rdorues, aq mĂ« shumĂ« vlerĂ« krijon pĂ«r platformĂ«n. Kjo Ă«shtĂ« arsyeja pse çdo pĂ«rmbajtje Ă«shtĂ« e shpejtĂ«, e lehtĂ« pĂ«r tâu konsumuar, e ndĂ«rtuar pĂ«r tĂ« dhĂ«nĂ« kĂ«naqĂ«si tĂ« menjĂ«hershme.
TikTok, pĂ«r shembull, Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« âmĂ«suesi i parĂ«â pĂ«r miliona tĂ« rinj nĂ« botĂ«, njĂ« mĂ«sues pa fytyrĂ«, pa pĂ«rgjegjĂ«si, por me ndikim tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m nĂ« mĂ«nyrĂ«n si ata e shohin veten dhe botĂ«n.
YouTube, ndĂ«rkohĂ«, Ă«shtĂ« kthyer nĂ« njĂ« univers paralel. Nga videot e animuara pĂ«r mĂ« tĂ« vegjlit, te âvlogjetâ e jetĂ«s sĂ« pĂ«rsosur pĂ«r adoleshentĂ«t, ai ofron njĂ« realitet ku gjithçka Ă«shtĂ« e bukur, e shpejtĂ« dhe e arritshmeâŠnĂ« pamje tĂ« parĂ«.
Por, pas ekranit qëndron një kurth i heshtur: çdo klikim ushqen një cikël të pafund reklamash, përmbajtjesh të ngjashme, rekomandimesh që rrallë çojnë në mësim të vërtetë, por gjithmonë në më shumë konsum.
Kjo kulturĂ« e menjĂ«hershme po formĂ«son njĂ« brez qĂ« kĂ«rkon gjithçka âtaniâ: veshjet mĂ« tĂ« fundit, telefonin e ri, suksesin e shpejtĂ«.
Në tregjet shqiptare, kjo reflektohet në mënyrën si fëmijët dhe adoleshentët ndikojnë vendimet e blerjes në familje.
Lodra që bëhen virale në rrjete shiten brenda ditësh. Influencerët po kthehen në forca reale marketingu, duke krijuar valë trendesh që dikur i diktonin reklamat televizive apo modat e huazuara nga jashtë.
Por ndikimi më i thellë është në formimin e identitetit. Në vend që ta ndërtojnë përmes përvojës reale, marrëdhënieve shoqërore apo përpjekjeve personale, fëmijët po e projektojnë veten përmes filtrave, reagimeve dhe pëlqimeve.
âSa mĂ« pĂ«lqejnĂ«?â, âsi dukem?â, âsa ndjekĂ«s kam?â janĂ« pyetje qĂ« pĂ«r shumĂ« prej tyre kanĂ« zĂ«vendĂ«suar pyetjet qĂ« dikur nxisnin mendimin kritik: âçfarĂ« di?â, âçfarĂ« dua tĂ« bĂ«hemâ? â çfarĂ« mĂ« bĂ«n tĂ« lumturâ?
PsikologĂ«t paralajmĂ«rojnĂ« se kjo zhvendosje po ul durimin, aftĂ«sinĂ« pĂ«r tâu pĂ«rqendruar dhe gatishmĂ«rinĂ« pĂ«r tĂ« pĂ«rballuar dĂ«shtimin, sepse algoritmi nuk njeh dĂ«shtim, vetĂ«m âscrollâ tĂ« pafund.
Psikologia Ermela Shllaku thotĂ« pĂ«r âMonitorâ se pĂ«r shkak tĂ« moshĂ«s, truri i tyre ende nuk ka arritur pjekurinĂ« mendore, ata janĂ« mĂ« tĂ« ndjeshĂ«m dhe mĂ« lehtĂ« tĂ« prekshĂ«m ndaj çdo stimuli tĂ« jashtĂ«m.
âNĂ« tĂ« gjitha kĂ«to platforma dhe rrjete sociale, nĂ« qendĂ«r qĂ«ndron algoritmi, i cili nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« frikshme tĂ« rrĂ«mben nĂ« vorbullĂ«n e tij tĂ« shpejtĂ«, duke dhĂ«nĂ« kĂ«naqĂ«si tĂ« menjĂ«hershme (dhe kĂ«shtu truri çliron dopaminĂ«).
Por, duke u dhĂ«nĂ« fĂ«mijĂ«ve kĂ«naqĂ«si tĂ« menjĂ«hershme, nuk u zhvillohet aspak durimi dhe aftĂ«sia pĂ«r tâu pĂ«rqendruar nĂ« aktivitete tĂ« ndryshme. NĂ« zhvillimin e shĂ«ndetshĂ«m tĂ« njĂ« individi â e sidomos tĂ« njĂ« fĂ«mije â ka shumĂ« rĂ«ndĂ«si edhe zhvillimi emocionalâ, â thekson psikologia.
Në Shqipëri, situata është më komplekse për shkak të mungesës së edukimit digjital.
Shkollat rrallë ofrojnë programe që shpjegojnë se si funksionojnë algoritmet, si të mbrohet privatësia, apo si të menaxhohet koha online.
Shumë prindër ndihen të humbur mes teknologjisë që ndryshon çdo muaj dhe sjelljeve që nuk i njohin dot më.
NdĂ«rsa influencuesit, shpesh tĂ« rinj qĂ« vetĂ« janĂ« rritur online, po marrin rolin e âudhĂ«rrĂ«fyesveâ tĂ« brezit tĂ« ri, duke ofruar modele jete qĂ« shpesh janĂ« tĂ« shkĂ«putura nga realiteti ekonomik e social shqiptar.
NĂ« kĂ«tĂ« tablo, edhe Inteligjenca Artificiale po hyn me forcĂ«. FĂ«mijĂ«t tashmĂ« flasin me âshokĂ« virtualĂ«â qĂ« i kuptojnĂ« dhe u pĂ«rgjigjen, pĂ«rdorin aplikacione qĂ« u mĂ«sojnĂ« mĂ«simet, shkruajnĂ« pĂ«r ta apo u sugjerojnĂ« ide pĂ«r projekte.
Ndërveprimi njerëzor po zëvendësohet me komoditetin e menjëhershëm të një algoritmi që nuk gjykon, por as nuk edukon emocionalisht.
âNuk di mĂ« ku mbaron argĂ«timi dhe ku fillon varĂ«siaâ, thotĂ« J.SH., nĂ«nĂ« e dy fĂ«mijĂ«ve, 9 dhe 13-vjeç.
âFillimisht mĂ« dukej e pafajshme, disa video nĂ« YouTube pas mĂ«simeve, ndonjĂ« TikTok pĂ«r argĂ«tim.
Por gradualisht, çdo pushim, çdo darkĂ«, çdo moment i lirĂ« u kthye nĂ« âvetĂ«m edhe njĂ« videoâ. Dhe kur pĂ«rpiqem tâua kufizoj, reagojnĂ« sikur po u heq diçka jetikeâ.
Ajo tregon se nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m çështje kohe, por çështje ndikimi. âPas çdo videoje, kanĂ« njĂ« kĂ«rkesĂ« tĂ« re: njĂ« lodĂ«r qĂ« e panĂ«, njĂ« bluzĂ« si e influencueses, njĂ« aplikacion qĂ« âduhet patjetĂ«râ.
ĂshtĂ« sikur algoritmi e di saktĂ«sisht se çfarĂ« tâu ofrojĂ« pĂ«r tâi mbajtur tĂ« lidhur dhe pĂ«r tâi bĂ«rĂ« tĂ« duan gjithnjĂ« mĂ« shumĂ«â.
Sot, thotë ajo, sfida më e madhe nuk është ta ndalosh teknologjinë, por ta shpjegosh.
âPĂ«rpiqem tâu flas pĂ«r mĂ«nyrĂ«n si funksionon âfeedâ-i, pse shohin gjithmonĂ« tĂ« njĂ«jtat gjĂ«ra, pse çdo gjĂ« u duket e pĂ«rkryer. NdonjĂ«herĂ« mĂ« dĂ«gjojnĂ«, ndonjĂ«herĂ« jo. Por mĂ« frikĂ«son ideja qĂ« ndoshta po rriten duke menduar se bota Ă«shtĂ« aq e shpejtĂ«, e bukur dhe e pĂ«rsosur sa nĂ« ekranâ, â pĂ«rfundon J.SH.
Megjithatë, tabloja nuk është vetëm gri. Disa familje shqiptare po tentojnë të ndërtojnë një ekuilibër: rikthimin e leximit, diskutimeve për përmbajtjen që shohin fëmijët, apo aktivitete të përbashkëta që nuk lidhen me ekranin.
Disa mĂ«sues dhe ekspertĂ« po nxisin pĂ«rfshirjen e edukimit digjital nĂ« kurrikula, pĂ«r tĂ« mĂ«suar fĂ«mijĂ«t si tĂ« kuptojnĂ« dhe sfidojnĂ« algoritmet, jo vetĂ«m tâu nĂ«nshtrohen atyre.
Edhe në ekosistemin e startup-eve shqiptare po lindin nisma që synojnë ta përdorin teknologjinë për të zhvilluar mendimin kritik dhe kreativitetin.
Aplikacione edukative, platforma për lexim interaktiv apo lojëra që nxisin bashkëpunimin real janë shenjat e para të një kundërkulture që synon ta rikthejë fëmijërinë në duart e njeriut, jo të sistemit.
Sipas të dhënave të AKEP, numri i përdoruesve aktivë të rrjeteve sociale në Shqipëri është rritur me mbi 20% vetëm gjatë dy viteve të fundit.
TikTok-u, që fillimisht u perceptua si aplikacion argëtimi, është kthyer sot në motor të identitetit kulturor të adoleshentëve.
Në prapaskenë, funksionon një logjikë e thjeshtë: sa më shumë kohë qëndron një përdorues në ekran, aq më shumë vlerë krijon për platformën.
Ădo âscrollâ, çdo ndalesĂ« e syrit, çdo klikim â regjistrohet, analizohet dhe pĂ«rdoret pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« profil emocional e konsumator.
TikTok-u, sipas ekspertĂ«ve tĂ« medias, Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« âmĂ«suesi i parĂ«â i fĂ«mijĂ«ve, njĂ« mĂ«sues qĂ« nuk mban asnjĂ« pĂ«rgjegjĂ«si pĂ«r pĂ«rmbajtjen qĂ« shpĂ«rndan, por ka ndikim mĂ« tĂ« fortĂ« se shkolla, prindĂ«rit apo shoqĂ«ria.
Në thelb të këtij transformimi qëndron ajo që quhet ekonomia e vëmendjes, një garë e heshtur për sekondat e syrit njerëzor.
YouTube, TikTok-u, Instagram-i dhe aplikacione tĂ« tjera pĂ«rdorin mekanizma tĂ« avancuar tĂ« InteligjencĂ«s Artificiale pĂ«r tĂ« parashikuar çfarĂ« pĂ«rmbajtje do tâi pĂ«lqejĂ« njĂ« pĂ«rdoruesi tĂ« caktuar.
Sa herë që një video shikohet, sistemi mëson, përshtatet dhe e ushqen me diçka të re, por të ngjashme.
Rezultati Ă«shtĂ« njĂ« cikĂ«l konsumimi i menjĂ«hershĂ«m. âAlgoritmi nuk tĂ« lĂ« tĂ« mĂ«rzitesh, ai tĂ« njeh mĂ« mirĂ« se vetjaâ, shpjegon sociologia Marsi Simo, e cila prej vitesh punon me prindĂ«r dhe fĂ«mijĂ« nĂ« TiranĂ«.
âPor ky ritĂ«m i pandĂ«rprerĂ« pĂ«rmbajtjesh tĂ« shpejta po shkatĂ«rron aftĂ«sinĂ« e fĂ«mijĂ«ve pĂ«r tĂ« duruar, pĂ«r tĂ« pĂ«rqendruar mendjen dhe pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njohuri nĂ« mĂ«nyrĂ« graduale. Gjithçka duhet tĂ« ndodhĂ« taniâ.
Ky âtaniâ Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« filozofia e njĂ« kulture tĂ« re: blerjet âe menjĂ«hershmeâ, argĂ«timi âi menjĂ«hershĂ«mâ shpĂ«rblimi âi menjĂ«hershĂ«mâ. Veshjet qĂ« bĂ«hen trend nĂ« TikTok shiten brenda javĂ«sh nĂ« tregjet shqiptare.
Lodra qĂ« promovohen nĂ« video âunboxingâ janĂ« gjithnjĂ« mĂ« tĂ« kĂ«rkuara. Rasti mĂ« i fundit ishte i kukullĂ«s Labubu.
Në mënyrë të pavetëdijshme, fëmijët janë kthyer në hallkën e parë të një zinxhiri ekonomik që ushqehet nga përmbajtja digjitale.
Platformat digjitale janĂ« ndĂ«rtuar pĂ«r tĂ« krijuar varĂ«si, duke ndjekur logjikĂ«n e âekonomisĂ« sĂ« vĂ«mendjesâ dhe kjo nuk Ă«shtĂ« rastĂ«si, thotĂ« eksperti i teknologjisĂ« Besmir Semanaj.
Sipas tij, çdo âpingâ i njoftimit, çdo video qĂ« fillon vetĂ«, çdo âlikeâ qĂ« vjen menjĂ«herĂ« â tĂ« gjitha janĂ« si goditje tĂ« vogla me dopaminĂ«.
E gjithë kjo është projektuar për të mbajtur fëmijët (dhe ne të rriturit) sa më gjatë aty, sepse koha është para për ta.
Shkolla dhe familja, pa mburojë digjitale
Në Shqipëri, sistemi arsimor nuk është ende i përgatitur për të përballuar këtë realitet. Kurrikula zyrtare nuk e përfshin edukimin digjital si disiplinë më vete.
Mësuesit kanë pak njohuri mbi mënyrën se si funksionojnë algoritmet apo si mund të ndihmojnë nxënësit të zhvillojnë mendimin kritik ndaj përmbajtjes online.
NdĂ«rkohĂ«, prindĂ«rit janĂ« nĂ« dilemĂ«. âNe nuk jemi rritur me kĂ«to teknologji, ndaj shpesh ndihemi tĂ« humburâ, thotĂ« njĂ« nĂ«nĂ« 42-vjeçare nĂ« TiranĂ«.
âNĂ« fillim e lejon sepse mendon se fĂ«mija po argĂ«tohet, pastaj kupton se nuk di mĂ« si ta ndaloshâ.
Për këtë, sociologia Simo thotë se, kufizimi i orëve të ekranit nuk mjafton, sepse fëmijët nuk janë më thjesht konsumatorë, ata janë krijues aktivë të përmbajtjes që më pas rikthehet në sistemin që i formëson.
Edhe psikolgia Shllaku thotĂ« se ndalimi i rreptĂ« nuk Ă«shtĂ« zgjidhja e duhur, pasi kjo mund tâi shtyjĂ« edhe mĂ« shumĂ« fĂ«mijĂ«t drejt pĂ«rdorimit tĂ« teknologjisĂ«.
âNĂ« vend qĂ« tâu themi fĂ«mijĂ«ve âmos e pĂ«rdorâ, le tâu mĂ«sojmĂ« si ta pĂ«rdorin nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« dobishme. Gjithashtu, Ă«shtĂ« shumĂ« e rĂ«ndĂ«sishme edhe koha cilĂ«sore qĂ« kalohet me fĂ«mijĂ«t, pra, tĂ« qenĂ«t pranĂ« tyre jo vetĂ«m fizikisht, por edhe duke biseduar e duke i dĂ«gjuar pĂ«r tâu kuptuar emocionet pa i gjykuar.
NdĂ«rsa shkolla mund tĂ« zhvillojĂ« mĂ«sime ose orĂ« edukative pĂ«r tâi mĂ«suar fĂ«mijĂ«t mbi ndikimin e kĂ«tyre platformave nĂ« jetĂ«n e tyre, si dhe pĂ«r ndikimin e reklamave, algoritmeve dhe manipulimit onlineâ, â thotĂ« ajo.
Z. Semanaj ndërkohë thotë se, ligjet tona ende po i ndjekin zhvillimet dhe shumica e platformave nuk kanë filtra që funksionojnë mirë për gjuhën shqipe.
âPrindĂ«rit shpesh nuk dinĂ« as ku tĂ« shikojnĂ« pĂ«r tĂ« kontrolluar privatĂ«sinĂ«. Fotoja e fĂ«mijĂ«s nĂ« plazh? Vendndodhja e shtĂ«pisĂ«? TĂ« gjitha mund tĂ« pĂ«rfundojnĂ« diku pa e ditur askushâ, â shton eksperti.
Nga pasqyra digjitale te vetëperceptimi
Ndikimi nuk është vetëm ekonomik. Ai prek mënyrën se si fëmijët e shohin veten dhe botën përreth.
âNĂ« vend qĂ« identiteti tĂ« ndĂ«rtohet nga pĂ«rvoja reale, ai formohet nga reflektimi digjital i vetes: çfarĂ« postoj, sa mĂ« pĂ«lqejnĂ«, si dukem nĂ« kameraâ, thotĂ« sociologia Marsida Simo.
âKjo krijon njĂ« brez qĂ« jeton mes realitetit dhe simulimit, ku vlera personale matet me pĂ«lqime e ndjekĂ«sâ.
Ky transformim po ndikon edhe në aftësitë sociale. Studime ndërkombëtare tregojnë se fëmijët që kalojnë më shumë se tri orë në ditë në rrjete sociale kanë më shumë gjasa të raportojnë ndjesi ankthi, vetmie apo pakënaqësie me pamjen e tyre.
NĂ« ShqipĂ«ri, psikologĂ«t flasin pĂ«r rritje tĂ« dukshme tĂ« rasteve tĂ« fĂ«mijĂ«ve qĂ« kĂ«rkojnĂ« âtĂ« jenĂ« influencerĂ«â, shpesh pa e ditur çfarĂ« nĂ«nkupton kjo.
Në horizont po shfaqet një tjetër faktor ndikues: AI. Chatbot-ët, aplikacionet që krijojnë imazhe apo mësuesit virtualë janë bërë pjesë e jetës digjitale të fëmijëve.
Platforma qĂ« ofrojnĂ« âshokĂ« virtualĂ«â po njihen me ritme tĂ« shpejta edhe nĂ« ShqipĂ«ri.
âKur njĂ« fĂ«mijĂ« mĂ«son se mund tĂ« marrĂ« ngushĂ«llim apo pĂ«rgjigje nga njĂ« sistem artificial, rreziku Ă«shtĂ« qĂ« ai tĂ« mos mĂ«sojĂ« mĂ« si tĂ« ndĂ«rveprojĂ« emocionalisht me njerĂ«z realĂ«â, paralajmĂ«ron sociologia Simo.
Nga ana tjetër, thekson ajo, përfitimet ekzistojnë. Aplikacionet edukative me bazë Inteligjencën Artificiale mund të ndihmojnë në mësim, gjuhë, programim apo kreativitet. Por pa udhëzimin e duhur, kufiri midis mjetit ndihmës dhe varësisë është i hollë./MONITOR
The post Fëmijët në epokën e algoritmit/ Kur ekrani zëvendëson librin dhe lodrën appeared first on Albeu.com.
Login
