Arrita në moshën kur fjalët nuk më ndihmojnë më: Në vend që të më udhëheqin me shenja të qarta orientimi Nëpër shkrepa të botës së pasigurt, Ose si fretër të besueshëm në mal Që të shpëtojnë me urtësi dhe me fuçi rakie Ato janë guralecë, ose këlyshë që lehin, Duke kafshuar pantallonat, duke u vërtitur te këmbët e mia.
Përshkrimi dhe zbërthimi varfërohen Kufizojnë, vonojnë, ndryshojnë si toka që rrëshqet Dhe kur rënkojmë, e dashur, ajo që nënkuptojmë Po ta shohim nga afër, shumë shpejt do të shmang Prirjen tonë për të kuptuar; Dhe ose përvoja zbehet Ose vlerësimet tona shndërrohen në gënjeshtra.
Qentë që hungërojnë janë barrë mbi vrapin tim, Tonelata të tëra që i shkëpus gram pas grami. Heq dorë nga gjithë ironia ime agnostike Që të ngjitem në viset ku mund të prehem Në burimet e fjalës, errësirën e mëparshme të së vërtetës: Dhe shijoj naforën e ëmbël dhe të lagësht të gjuhës sate, Dhe gjej kuptimet e sakta në gojën tënde të heshtur.
Në këtë ditë të cilën tradita na ka caktuar për të bërë bilancin e jetës sonë, përshëndetje për të gjithë ju, mikroorganizma: baktere, viruse, aerobë dhe anaerobë. Gëzuar Vitin e Ri të gjithëve për të cilët ektoderma ime është si Toka e Mesme për mua.
Për krijesa të përmasave tuaja ofroj zgjedhje të lirë vendbanimi, prandaj vendosuni në atë zonë që ju përshtatet më mirë, në pellgjet e poreve të mia, ose në pyjet tropikale të nënsqetullave dhe ijëve, në shkretëtirat e parakrahëve të mi, ose në pyjet e freskëta të lëkurës së kokës.
NdĂ«rtoni koloni: unĂ« do tâju ofroj ngrohtĂ«si dhe lagĂ«shti tĂ« mjaftueshme, sebumin dhe lipidet qĂ« ju nevojiten, me kusht qĂ« tĂ« mos mĂ« bezdisni me praninĂ« tuaj, por tĂ« silleni si mysafirĂ« tĂ« mirĂ«, pa shpĂ«rthyer nĂ« akne, infeksion tĂ« shputave apo lungĂ«.
A ndikon gjendja ime e brendshme nĂ« sipĂ«rfaqet ku ju banoni? A shĂ«nojnĂ« çrregullimet e paparashikueshme shpirtĂ«rore rĂ«nien time tĂ« shpejtĂ« nga ditĂ«t kur mendja Ă«shtĂ« e kthjellĂ«t dhe vijnĂ« mendimet e rĂ«ndĂ«sishme, tek ato ditĂ« tĂ« hidhura kur sândodh asgjĂ«, askush nuk mĂ« thĂ«rret nĂ« telefon dhe bie shi?
MĂ« pĂ«lqen tĂ« mendoj se krijoj njĂ« botĂ« jo tĂ« pamundur, por Eden nuk mund tĂ« jetĂ«: lojĂ«rat e mia, veprimet e qĂ«llimshme, mund tĂ« kthehen nĂ« katastrofa pĂ«r ju. Po sikur tĂ« ishit krijesa fetare, si do tâi arsyetonit dramat tuaja dhe vuajtjet e pamerituara?
Me çfarĂ« mitesh do tâi shpjegonin priftĂ«rinjtĂ« tuaj uraganet qĂ« ndodhin dy herĂ« nĂ« çdo njĂ«zet e katĂ«r orĂ« sa herĂ« qĂ« vishem ose zhvishem kur, kapur pas keratinĂ«s, qytete tĂ« tĂ«ra treten dhe zhduken nĂ« hapĂ«sirĂ«, ose nga pĂ«rmbytja qĂ« djeg pĂ«r vdekje kur lahem?
Pastaj, herët a vonë, do të vijë një Ditë Apokalipsi, kur lëkura ime bëhet tepër e ftohtë, tepër e ndyrë për ju, tunduese për grabitqarë të një lloji më të egër, dhe unë zhvishem nga justifikimet dhe aureola, i shkuar, i nënshtruar ndaj gjykimit.
Nga: Maria Sousa Galito, profesoreshë në Universitetin e Lisbonës / Teksti me shënime dhe bibliografi, në këtë link: An Essay on Populism Përkthimi: Agron Shala / Telegrafi.com
ABSTRAKT
ĂfarĂ« Ă«shtĂ« populizmi? VetĂ« pĂ«rgjigjja ndaj kĂ«saj pyetjeje mund tĂ« jetĂ« deklaratĂ« politike. Vendimi se kush Ă«shtĂ« (ose nuk Ă«shtĂ«) lider populist Ă«shtĂ« çështje zgjedhjeje dhe e interpretimit tĂ« realitetit, ndaj Ă«shtĂ« kaq e vĂ«shtirĂ« tĂ« arrihet konsensusi nĂ« kĂ«tĂ« nivel. Nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m çështje e dallimeve historike apo rajonale, por gjithashtu edhe e perspektivave ideologjike dhe kulturore mbi atĂ« se cila Ă«shtĂ« mĂ«nyra e pranueshme apo e patolerueshme pĂ«r tĂ« mbrojtur idealet.
Meqenëse autorët kanë pasur vështirësi në gjetjen e një përkufizimi për populizmin, ky artikull përqendrohet në përpjekjen për të kuptuar se pse ndodh kjo. Fenomeni do të analizohet veçanërisht nga këndvështrimi i shkencave politike. Megjithatë, në fund teksti hap edhe shtigje të tjera, si fushë e emocioneve të përkeqësuara, duke u përpjekur të identifikojë marrëdhëniet mes populizmit dhe krizave ekonomike, sportit ose mediave.
Teksti është i ndarë në kapituj. I pari shqyrton marrëdhënien midis demokracisë dhe populizmit. Analizon nëse populizmi është fenomen demokratik, simptomë e mungesës së demokracisë apo një regjim krejtësisht i veçantë politik.
I dyti është për konceptin specifik të populizmit. Analizon autorët për mundësinë e arritjes së një përkufizimi të njëzëshëm që mund të zbatohet kudo në botë.
I treti fokusohet në atë se kush është populli për të cilin flet populizmi.
I katërti përpiqet të shpjegojë kush janë populistët. Nëse identifikimi i tyre është çështje opinioni.
I pesti studion karakteristikat e tri qasjeve në kërkimin e populizmit: si ideologji, si stil diskursi apo një strategji politike.
I gjashti përpiqet të kuptojë nëse është fenomen politik - nëse mund të studiohet në fusha të ndryshme.
Anekset kanë informacion plotësues për analizë të mëtejshme. Pjesa e parë e ideve ofron njohuri për populizmin nga perspektiva të ndryshme. I dyti përfshin karakteristikat e populizmit në dy kontinente, Evropë dhe Amerikë Latine, duke mundësuar krahasimin ndërmjet të dyjave.
Ky projekt konsiderohet i dobishëm në botën e sotme, ku populizmi duket të jetë një shqetësim publik në rritje dhe një fenomen gjithnjë e më shumë i studiuar nga shkencat sociale.
Populizmi mund të jetë fenomen demokratik, simptomë e mungesës së demokracisë, apo një regjim më ndryshe politik? Kjo është pyetja e parë e madhe që ka nevojë për një përgjigje.
Demokracia Ă«shtĂ« fjalĂ« greke qĂ« vjen nga Demos (populli) dhe Kratos (fuqia), qĂ« do tĂ« thotĂ« fuqia e popullit. QytetarĂ«ve u jepet e drejta tĂ« vendosin kush do tâi qeverisĂ« ata ose çfarĂ« duan tĂ« bĂ«jnĂ« (referendumet). Kjo nĂ«nkupton se ata janĂ« pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r zgjedhjet e veta. PavarĂ«sisht (ose pĂ«r shkak) tĂ« kĂ«saj, kur janĂ« tĂ« zhgĂ«njyer, ata bashkohen spontanisht ose mobilizohen nga njĂ« lider duke pretenduar tĂ« vĂ«rtetat e veta dhe, nĂ«se Ă«shtĂ« e nevojshme, tĂ« gjithĂ« tĂ« ngrihen kundĂ«r sistemit.
âDemokratia, e cila u shfaq si njĂ« lloj regjimi me vetĂ«pohimin historik tĂ« njĂ« demosi nĂ« njĂ« moment revolucioni, i referohet kapacitetit kolektiv tĂ« njĂ« demosi pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« gjĂ«ra nĂ« sferĂ«n publike, pĂ«r tâi bĂ«rĂ« gjĂ«rat tĂ« ndodhin. NĂ«se kjo Ă«shtĂ« e saktĂ«, demokratia nuk i referohet nĂ« radhĂ« tĂ« parĂ« kontrollit monopol tĂ« demosit ndaj autoritetit ekzistues kushtetuesâ. (Ober, 2007:5)
Prandaj, pa sundim të ligjit dhe qytetarë të pjekur, demokracia mund të jetë e paqëndrueshme dhe çon në dhunë, kryengritje ose madje edhe revolucion që mund të hapë derën për një regjim më pak miqësor për popullin.
Zgjedhjet janë bekim, duke marrë parasysh mundësitë që ato mund të sjellin. Nga ana tjetër, ato shpesh e nxisin së tepërmi konkurrencën dhe konfliktin në shoqëri.
Demokracia mund të përcaktohet nga vullneti i shumicës, por jo rrallë dominohet nga lobet. Me fjalë të tjera, populli i zakonshëm mund të qeveriset nga një elitë (sociale apo politike, në sport apo në biznes). Perceptimet për padrejtësi mund të çojnë në dhunë. Nëse turma mendon se burimet po shpërndahen padrejtësisht, nuk e pranon një organizim të tipit vertikal dhe lufton për atë horizontal, dyshon në një sistem të bazuar në të drejta të barabarta në vend të barazisë absolute (dhe dëshiron më shumë sesa mund të marrë), nëse privohet ose ka pritshmëri të larta të paplotësuara, nuk identifikohet me kulturën (grupin e vlerave sociale) ose nuk ka respekt për udhëheqësit e saj, atëherë ndodh një rënie e besimit në regjimin politik që minon legjitimitetin e tij. Si pasojë, demokracia varet nga mënyra se si funksionon dhe çfarë ofron, që do të thotë se duhet japë garanci (ose të japë një perceptim të përgjithshëm) për siguri, drejtësi dhe kohezion social.
Populizmi ka gjithçka të bëjë me revoltën kundër status quo-së. Një numër i konsiderueshëm i mbështetësve të tyre nuk dëshirojnë të përfundojnë me demokracinë, dhe në përgjithësi kërkojnë një mënyrë qeverisjeje më miqësore ndaj njerëzve, që do të thotë se populizmi është mjet për ta. Problemi është se, për ta marrë atë që duan, mund të kryhen ekseset. Ata që përdorin çdo mjet për të arritur një rezultat (si, më shumë siguri, më pak taksa ose më shumë vende pune), mund të përfundojnë duke shkatërruar vetë regjimin politik nëse zgjedhin (ose në një mënyrë a tjetër i japin pushtet) një lider që zbaton, për shembull, diktaturën.
Populizmi nuk Ă«shtĂ« paradoks i demokracisĂ«. Ai Ă«shtĂ« i pandashĂ«m nga ky lloj regjimi politik. Nuk ka âmarrĂ«dhĂ«nie tĂ« paqartĂ« me DemokracinĂ«â, por me sundimin e ligjit, gjĂ« qĂ« nuk Ă«shtĂ« e njĂ«jta gjĂ«. ĂshtĂ« njĂ« version ekstrem i fuqisĂ« sĂ« popullit. ĂshtĂ« fjala pĂ«r turma ose pĂ«r drejtuesit e saj qĂ« nuk pajtohen mĂ« me rrethanat aktuale dhe janĂ« tĂ« gatshĂ«m tĂ« shkojnĂ« pĂ«rtej normave shoqĂ«rore apo kufijve ligjorĂ« pĂ«r tĂ« ndryshuar situatĂ«n. Kjo Ă«shtĂ« arsyeja pse populizmi Ă«shtĂ« ekstremist.
Populizmi është anti-sistem dhe oportunist nëse liderët e tij - pa pasur në mendje interesat më të mira të popullsisë - pasi vijnë në pushtet, përfundojnë duke zbatuar një regjim politik që nuk është demokraci. Retorika është, në mënyrë dramatike, kundër status quo-së, por turma zakonisht kërkon disa rregullime, jo ndryshim të regjimit politik, megjithëse kjo mund të nënkuptohet që në fillim.
âAfatet e kufizuara tĂ« mandateve mund tĂ« pĂ«rkeqĂ«sojnĂ«, nĂ« vend qĂ« tĂ« zvogĂ«lojnĂ«, prirjen populiste tĂ« politikaveâ. MegjithatĂ«, populizmi nuk ka pse tĂ« jetĂ« njĂ« âspektĂ«r qĂ« pĂ«rndjek demokracinĂ«â. Ai mund tĂ« kontrollohet dhe parandalohet. Por, kontrollet dhe balancat duhet tĂ« funksionojnĂ« nĂ« tĂ« dyja drejtimet. Nuk ka tĂ« bĂ«jĂ« vetĂ«m me mbikĂ«qyrjen e trazirave, por kryesisht me qeverisjen e mirĂ«. NjerĂ«zit kanĂ« tendencĂ« tĂ« respektojnĂ« institucionet dhe udhĂ«heqĂ«sit e zgjedhur qĂ« promovojnĂ« mirĂ«qenien e shoqĂ«risĂ«. AsgjĂ« nuk duket se i kĂ«naq tĂ« gjithĂ«, por njĂ« sistem i shĂ«ndetshĂ«m mund tĂ« mbijetojĂ« mĂ« lehtĂ« se njĂ« qĂ« Ă«shtĂ« i kalbur nĂ« thelb. MirĂ«po, interpretimi i realitetit gjithashtu ndikon nĂ« atĂ« qĂ« konsiderohet e pranueshme apo jo - sipas historisĂ«, modeleve kulturore apo ideologjive politike. (Shih Aneksin 1.)
ĂFARĂ ĂSHTĂ POPULIZMI?
Nëse populizmi është një version ekstrem i demokracisë, ose diçka që mund të lindë në një shoqëri të paekuilibruar ku sundimi i ligjit është minuar, ose njerëzit nuk ndihen më të përfaqësuar nga institucionet e tyre, atëherë pyetja tjetër është për konceptin specifik të tij. Sepse, pa ditur saktësisht çfarë është, është e vështirë të identifikohet dhe të matet.
AutorĂ«t janĂ« pĂ«rballur me vĂ«shtirĂ«si nĂ« pĂ«rkufizimin e populizmit. Ata thonĂ« se Ă«shtĂ« njĂ« âproblem mace-qenâ qĂ« ka njĂ« âfokus miop mbi raste specifikeâ. TĂ« tjerĂ«t thonĂ« se, edhe ânĂ«se ofrohet njĂ« pĂ«rkufizim i qartĂ«, lindin problemet konceptualeâ . Cili duket tĂ« jetĂ« problemi? Me sa duket, pĂ«rkufizimi ândryshon sipas vendit, kontekstit dhe periudhave historikeâ. Por, Ă«shtĂ« mĂ« shumĂ« se kaq. NĂ«se populizmi Ă«shtĂ« fenomen politik, atĂ«herĂ« Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« jetĂ« neutrale pĂ«rgjigjja ndaj kĂ«saj pyetjeje, sepse tĂ« zgjedhĂ«sh kush Ă«shtĂ« dhe kush nuk Ă«shtĂ« populist Ă«shtĂ«, nĂ« vetvete, njĂ« deklaratĂ« politike (Sousa Galito, 2017:23). (Shih Aneksin 2.)
Kërkohet kujdes. Sociologët nuk duhet të nxitojnë në përfundime për temën dhe duhet të jenë të vetëdijshëm për interesat e nënkuptuara që mund të mjegullojnë gjykimin e tyre, bazuar në preferencat personale politike ose në ideologji. Kjo është e rëndësishme, sepse mund të ketë ndikim të fortë në rezultatin përfundimtar.
Diskurset, tiparet dhe pĂ«rbĂ«rĂ«sit mund tĂ« jenĂ« mashtrues. Ndoshta Ă«shtĂ« mĂ« e rĂ«ndĂ«sishme tĂ« identifikohen modelet sesa shkronjat kapitale, apo çfarĂ« Ă«shtĂ« vetĂ«m zhurmĂ«, pĂ«r tĂ« parĂ« nĂ«se idetĂ« qĂ«ndrojnĂ« pĂ«r njĂ« âperiudhĂ« tĂ« zgjatur koheâ dhe nĂ«se lĂ«vizjet me tĂ« vĂ«rtetĂ« nĂ«nkuptojnĂ« atĂ« qĂ« thonĂ«. (Shih TabelĂ«n 1.)
Tabela 1: ĂfarĂ« nuk Ă«shtĂ« populizĂ«m?
Kur rasti tregon vetëm disa nga përbërësit (të domosdoshëm dhe së bashku të mjaftueshëm) të populizmit (p.sh., kur një parti paraqitet thjesht si një autsajder radikal).
Jo një tipar përbërës i qëndrueshëm i partisë ose lëvizjes politike.
Diskurs që nuk shprehet në mënyrë të qëndrueshme nga akterët për një periudhë të zgjatur kohe.
Pra, dy pĂ«rfundimet e para janĂ« si nĂ« vazhdim: Populizmi Ă«shtĂ« version ekstremist i asaj qĂ« mund tĂ« ndodhĂ« nĂ« demokraci (veçanĂ«risht kur drejtĂ«sia nuk funksionon apo perceptimi pĂ«r tĂ«), si dhe anti-sistem dhe oportunist. ĂshtĂ« fenomen qĂ« duhet tĂ« jetĂ« njĂ« tipar i qĂ«ndrueshĂ«m, njĂ« model i fortĂ« i njĂ« partie apo lideri politik.
ĂfarĂ« tjetĂ«r? âUnĂ« e pĂ«rkufizoj populizmin si njĂ« formĂ« tĂ« mobilizimit politik dhe qeverisjes ku njĂ« liderpersonalist, i fortĂ«, pĂ«r tĂ« krijuar dhe mĂ« pas ruajtur mbĂ«shtetjen masive, thĂ«rret âpopullinâ e konceptuar si njĂ« kategori jo-elitare dhe pĂ«r njĂ« qĂ«llim kundĂ«rshtues politik, dhe i drejtohet âpopullitâ pĂ«rmes veprimeve konkrete dhe formave tĂ« tĂ« folurit qĂ« ndajnĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« kulturore klasĂ«n lokale populloreâ. (Ostiguy, 2001:16) A Ă«shtĂ« kjo e vĂ«rtetĂ«? A Ă«shtĂ« populizmi njĂ« formĂ« e antagonizmit mes popullit dhe elitĂ«s qĂ« nxitet nga njĂ« drejtues karizmatik?
KUSH ĂSHTĂ POPULLI
Romakët e lashtë flisnin për plebenjtë. Il popolo minuto i qyteteve mesjetare, popullsia e Revolucionit Francez, fshatarët në shoqëritë bujqësore ose punëtorët me uniforma të kaltra në sferat industriale janë përkufizime të tjera tradicionale të popullit. Por, në demokracitë moderne, veçanërisht kur ekziston sundimi i ligjit, qytetarët supozohet të kenë të njëjtat të drejta dhe përgjegjësi civile. Kjo nuk është njësoj si feudalizmi që kishte hierarki mes fisnikëve, klerit dhe popullit. Në ditët e sotme, shumë vende kanë një Kushtetutë që garanton barazi përpara ligjit, që do të thotë se të gjithë janë popull. Popullata që mban pushtetin dhe institucionet supozohet të mbrojnë interesin në të mirën e gjithkujt.
Megjithatë, disa janë më të pasur ose më të privilegjuar se të tjerët. Nëse popullsia i bindet ligjit dhe respekton institucionet e saj, mund të ruhet një lloj ekuilibri. Nëse jo, problemet bëhen çështje dhe nga kjo lind populizmi, sepse ai i identifikon viktimat dhe shtypësit. Grupi i parë përbëhet nga të varfrit, njerëzit e mirë, të përjashtuarit, të pafajshmit, njerëzit e pastër dhe të sinqertë si ne. Të tjerët janë elita, të pasurit dhe të përfshirët në sistemin e korruptuar të cilët janë në mënyrë të dukshme fajtorë dhe të këqij, politikisht korrektë ama të rremë, dhe ne nuk duam të kemi asnjë lidhje me ata. (Shih Tabelën 2.) Kjo është një retorikë antagoniste, anti-establishment dhe anti-elitariste.
Populizmi Ă«shtĂ« rebelim i tĂ« pĂ«rjashtuarve. Por, jo vetĂ«m kaq. ĂshtĂ« lĂ«vizje ekstremiste e njerĂ«zve qĂ« ndihen tĂ« lĂ«nĂ« jashtĂ«, por qĂ« presin pĂ«r tĂ« qenĂ« pjesĂ« e sistemit. Kjo Ă«shtĂ« arsyeja pse ata janĂ« tĂ« gatshĂ«m tĂ« bĂ«jnĂ« gjithçka pĂ«r tĂ« marrĂ« atĂ« qĂ« duan. NĂ«se ata jetojnĂ« nĂ« njĂ« demokraci dhe janĂ« pjesĂ« e demosit, atĂ«herĂ« ata duan kratosin. NĂ«se tĂ« tjerĂ«t kanĂ« mĂ« shumĂ«, tĂ« gjithĂ« duhet tĂ« kenĂ« mĂ« shumĂ« nĂ«se burimet shpĂ«rndahen mĂ« mirĂ«. MeqĂ« mĂ«nyrat normale nuk po e arrijnĂ« mĂ« kĂ«tĂ« qĂ«llim, krijohen asamble tĂ« reja. NjĂ« numĂ«r i madh qytetarĂ«sh protestojnĂ« nĂ« rrugĂ«. Disa pĂ«rdorin dhunĂ«. Populizmi kĂ«rkon pushtet me çdo mjet nĂ« njĂ« shoqĂ«ri qĂ« nuk Ă«shtĂ« e barabartĂ« apo e drejtĂ«.
Tabela 2: Populizmi - diskursi antagonist politik
Populli
Elita
Të varfër
TĂ« pasur
Të mirë
Të këqij
Të pastër
TĂ« korruptuar
Ne
Ata / Të tjerët
Të përjashtuar
Të përfshirë (në sistemin e korruptuar)
Të pafajshëm
Fajtorë
Të sinqertë
Politikisht korrektë, por të rremë
Viktima
Shtypës
Populizmi fajĂ«son âinstitucionet ndĂ«rmjetĂ«seâ, veçanĂ«risht kur ato konsiderohen tĂ« korruptuara ose kur ekziston njĂ« perceptim i pĂ«rgjithshĂ«m pĂ«r kĂ«tĂ«. A nĂ«nkupton kjo se demokracia tenton tĂ« jetĂ« njĂ« shoqĂ«ri horizontale? NjĂ« sistem i pastĂ«r apo teorik, ndoshta. Por, format vertikale tĂ« organizimit politik nuk do tĂ« kĂ«rcĂ«nohen domosdo nga populizmi, nĂ«se kultura bazohet nĂ« meritĂ« ose mençuri, mĂ«sim ose pĂ«rvojĂ«, dhe Ă«shtĂ« e gatshme tĂ« japĂ« mĂ« shumĂ« pĂ«r ata qĂ« punojnĂ« mĂ« shumĂ« ose kanĂ« aftĂ«si mĂ« tĂ« larta se tĂ« tjerĂ«t. Gjithçka varet nga grupi i vlerave tĂ« popullit. ĂshtĂ« çështje zgjedhjeje dhe preferencĂ« e tĂ« jetuarit nĂ« njĂ« shoqĂ«ri egalitare (bashkĂ«punuese) apo konkurruese. NjĂ« gjĂ« Ă«shtĂ« e sigurt, rezultatet shoqĂ«rore, ekonomike apo edhe fetare janĂ« tĂ« ndryshme.
PopulistĂ«t pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« viktimat e sistemit dhe zakonisht japin njĂ« elaborim diskursiv tĂ« asaj qĂ« nĂ«nkupton dhe dĂ«shiron populli. Ata e bĂ«jnĂ« kĂ«tĂ« sepse partia politike duhet tĂ« mishĂ«rojĂ« kĂ«rkesat e grupit mĂ« tĂ« madh. PĂ«r tâu ndjerĂ« mĂ« tĂ« fortĂ«, lideri e ekzagjeron ndjenjĂ«n e tĂ« qenit qĂ« tĂ« gjithĂ« numerikisht tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m apo edhe homogjenĂ«, por kjo funksionon vetĂ«m nĂ« kombe apo njĂ«si. NĂ«se jo, turma do tĂ« shpĂ«rbĂ«het mĂ« herĂ«t apo mĂ« vonĂ«.
Populizmi dhe nacionalizmi janĂ« dy gjĂ«ra tĂ« ndryshme. âPopulizmi banalâ ka tĂ« bĂ«jĂ« me mitologjinĂ« e popullit . Kombet mund tĂ« bĂ«hen mĂ« tĂ« forta kur njĂ« komandant i pĂ«rgjithshĂ«m i tĂ«rheq ato nĂ« njĂ« drejtim tĂ« caktuar, madje edhe nĂ« situata krize, kur shteti (institucionet) dhe kombi (popullsia me njĂ« grup unik vlerash) janĂ« forcĂ« ekuivalente. Por, kur vendet kanĂ« kombe tĂ« ndryshme, ose kombet janĂ« tĂ« ndara nĂ« kufij politikĂ«, apo veçanĂ«risht brenda konfederatave ose federatave apo blloqeve rajonale, nacionalizmi konsiderohet kĂ«rcĂ«nim pĂ«r nivelin mĂ« tĂ« lartĂ« (institucionet mbikombĂ«tare) dhe pĂ«r kĂ«tĂ« arsye ndonjĂ«herĂ« me çdo mjet sulmohet ose kufizohet.
Populizmi është gjithashtu ndryshe nga fashizmi. Ky i fundit është një përpjekje totalitare për të organizuar shtetin që nuk i lë popullit shumë hapësirë për të marrë frymë. I pari lavdëron sovranitetin e popullsisë, ofron gjithë lirinë që ata duan, të paktën në fillim. Në fakt, populizmi mund të fuqizojë një lider oportunist ose një parti politike që mund të zbatojë lloje të ndryshme regjimesh politike, përfshirë fashizmin; por, më vonë, pas tradhtisë së besimit të ndjekësve të tij, sepse mesazhi i përdorur për të mbledhur mbështetje ndoshta ishte i bazuar në liri.
KUSH JANĂ POPULISTĂT?
Identifikimi i populistëve është çështje opinioni. Varet nga interesat politike që fshihen pas pretendimit, nga të dyja anët, sepse disa mund të mendojnë se ekstremet janë të pranueshme kur mbrohet një gjë, por të patolerueshme kur shtyhet për diçka tjetër.
Populistët pretendojnë të përfaqësojnë drejtpërdrejt interesat e popullit dhe të jenë një prej tyre. Ata shfrytëzojnë valën e polarizimit (të një shoqërie të ndarë) ose diskriminimit (rivalitet mes grupeve që nuk durojnë njëri-tjetrin ose janë të paaftë për të negociuar një mënyrë të harmonishme bashkëjetese). Kur ka krizë dhe pakënaqësi të përgjithshme për këtë, ata ofrojnë zgjidhje, por shpesh radikale ose mjaftueshëm abstrakte dhe idealiste për të bindur turmën se një e ardhme më e mirë është e mundur nën sundimin e tyre. (Shih Tabelën 3.)
Tabela 3: ĂfarĂ« ofrojnĂ« populistĂ«t dhe kundĂ«r kujt tĂ«rbohen
Populistët
Shfrytëzojnë valën e:
Ofrojnë:
Polarizimit ose diskriminimit
Drejtësi
Pakënaqësisë së përgjithshme
Zgjidhje radikale
Krizës
Një të ardhme më të mirë
Liderët duhet të jenë popullorë, në një demokraci, nëse duan të zgjidhen, por do të bëhen populistë vetëm nëse e kalojnë vijën. Prandaj, të jesh popullor do të thotë të jesh mbrojtës dhe transparent (informues dhe jo i korruptuar); të mbash premtimet ose të ofrosh përgjigje realiste dhe të moderuara për problemet bazuar në masa konkrete. Politikat e tyre publike kanë rezultate të parashikueshme dhe mund të zbatohen pa vënë në pikëpyetje sundimin e ligjit dhe rendin demokratik. Këta liderë nuk do të ndëshkojnë opinionin publik për kritikë konstruktive, sepse ata e dinë që sistemi duhet të mbijetojë dhe ata duhet të jenë pjesë e zgjidhjes, jo e problemit. (Shih Tabelën 4.)
Populistët janë të paparashikueshëm ose të aftë për gjithçka. Ata mund të jenë idealistë, paternalistë ose ekstremistë kur mobilizojnë turmën. Ata ofrojnë një plan abstrakt për atë që mund të jetë e ardhmja dhe premtojnë atë që patjetër nuk munden ose nuk do ta mbajnë. Ata janë të paparashikueshëm (ose të paqëndrueshëm) dhe mund të ndëshkojnë kritikat, të jenë hakmarrës dhe shkatërrues. Ata konsiderohen të guximshëm nga mbështetësit e tyre, por në fund të fundit janë të rrezikshëm për sistemin, për armiqtë e tyre; disa prej tyre kthehen kundër aleatëve të tyre pasi gara mbaron, ose bëhen figura kulti (dhe për këtë arsye, të paarritshëm).
Tabela 4: Dallimet midis popullor dhe populist
Popullor
Populist
Pro-sistem
Anti-sistem
Rendi demokratik (sundimi i ligjit)
Ărregullim demokratik
I moderuar
Ekstremist
Masa konkrete
Plan abstrakt
Mban premtimet
Nuk mban premtimet
Mbrojtës
Paternalist
Realist
Idealist
Kritikë konstruktive
Kritikë destruktive
I sigurt
I rrezikshëm
Udhëheq qytetarë të informuar dhe të pjekur
Udhëheq turmën
Populistët kanë nevojë për njerëzit, më shumë sesa anasjelltas. Meqë mobilizimi i turmave nuk është i lehtë, ata duhet të jenë folës të mirë ose, të paktën, zbavitës. Dritat janë të drejtuara mbi ta, ndaj ata mund të jenë emocionues, magjepsës, hipnotizues, frikësues ose misteriozë (jo të gjitha turmat kanë të njëjtat nevoja dhe dëshira). Ata mund të jenë oratorë të jashtëzakonshëm, por jo të gjithë kanë përvojë në sferën politike, pasi nganjëherë janë avokatë të njohur dhe aktivistë, madje aktorë dhe prezantues televizivë, ose një lloj tjetër liderësh karizmatikë.
Populistët nuk do ta arrijnë qëllimin e tyre vetëm me fjalë, por sigurisht që kanë nevojë të kënaqin audiencën e vet. Ata mund të jenë oportunistë që në fillim, por jo të gjithë janë pragmatikë ose cinikë. Disa besojnë vërtet në atë që po mbrojnë dhe bëjnë. Nëse janë idealistë, pas zgjedhjeve ose sapo të marrin pushtetin, do të detyrohen të përballen me realitetin (dhe të formësohen nga e vërteta e ashpër) ose të zëvendësohen nga dikush tjetër.
A ĂSHTĂ POPULIZMI IDEOLOGJI, STIL DISKURSIV APO STRATEGJI POLITIKE?
Nuk ka shumë konsensus rreth asaj që është populizëm, por zakonisht studiohet nga njëra prej këtyre perspektivave (ose nga të gjitha së bashku): si një ideologji, një stil diskursiv, ose një strategji politike. (Shih Tabelën 5.)
Tabela 5: Karakteristikat e tri qasjeve në hulumtimin e populizmit
Subjekti kryesor
Qasjet
PĂ«rkufizim i populizmit
Njësia e analizës
Metoda të rëndësishme
TĂ« menduarit
Ideologji politike
Ide rreth natyrës së politikës dhe shoqërisë
Parti
Liderë partiakë
Analizë kualitative ose automatike e teksteve (kryesisht e literaturës partiake)
TĂ« folurit
Stil diskursiv politik
Pretendime rreth politikës
Karakteristikat e diskursit
Tekste
Fjalime
Diskurs publik për politikën
Analizë interpretuese tekstuale
Veprimi
Strategji politike
Një formë mobilizimi dhe organizimi
Parti (me fokus te strukturat), lëvizje shoqërore, liderë
Analizë krahasuese historike
Studime rasti
Duke marrë parasysh këtë perspektivë, studimet empirike e përqendrojnë analizën e tyre te partitë dhe liderët e partive në tekste kualitative ose të automatizuara.
Si ideologji, populizmi ka njĂ« koncept monolitik tĂ« popullit, ndoshta sinonim i burrave dhe grave tĂ« zakonshĂ«m, njerĂ«zve pa pushtet, i tĂ« shfrytĂ«zuarve, tĂ« varfĂ«rve. Pretendon tĂ« mbrojĂ« âvullnetin e pĂ«rgjithshĂ«mâ ose diçka mĂ« komplekse si kombi (vlerat themelore tĂ« vendosura nĂ« njĂ« territor tĂ« caktuar). Ekziston njĂ« linjĂ« antagoniste mendimi qĂ« nĂ«nkupton pĂ«rjashtimin e grupit kĂ«rcĂ«nues ose abuzues - tĂ« tjerĂ«t, elitĂ«n. âNe kundĂ«r tyreâ Ă«shtĂ« mĂ«nyra e mbijetesĂ«s sĂ« tĂ« virtytshmĂ«ve qĂ« mbrohen nga tĂ« korruptuarit. (Shih TabelĂ«n 6.)
Tabela 6: Populizmi si ideologji politike
Politika si shprehje e vullnetit të përgjithshëm (populli si sovran)
Koncept monolitik për popullin
Populli / kombi / burrat dhe gratë e zakonshëm / njerëzit pa pushtet / të varfrit / të shfrytëzuarit / ...
Dy grupe homogjene (popull/elitë, shumicë/pakicë, ...)
AntagonizĂ«m (âneâ kundĂ«r âatyreâ). PĂ«rjashtimi i âtĂ« tjerĂ«veâ
Populli i tradhtuar nga ata që janë në pushtet
LavdĂ«rimi i âpopullitâ (i pastĂ«r, i virtytshĂ«m) dhe denigrimi i âelitĂ«sâ (e korruptuar)
Nuk është aq shumë si një grup idesh. Si një vijë mendimi është kryesisht i pazbatueshëm dhe tepër abstrakt. Si ideologji konsiderohet se nuk ofron pamje gjithëpërfshirëse, për shkak të paqartësisë së saj, por instrumentale në vlerat e saj themelore, që do të thotë se më shumë njerëz mund të bindën se është ajo që ata po kërkojnë.
NĂ« fund, â(...) populizmi nuk Ă«shtĂ« as i majtĂ« as i djathtĂ«, as progresiv as konservator. Populizmi mund tĂ« kombinohet me shumĂ« âideologji e tejkaluarâ (...)â (Bakker, Rooduijn dhe Schumacher, 2015: 4). NĂ«se kjo Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ«, atĂ«herĂ« populizmi nuk Ă«shtĂ« aq shumĂ« ideologji sa Ă«shtĂ« njĂ« ombrellĂ«, njĂ« mĂ«nyrĂ« instrumentale pĂ«r tĂ« marrĂ« atĂ« qĂ« dĂ«shiron populli (ose mĂ« saktĂ«sisht, udhĂ«heqĂ«sit e tij). Kjo Ă«shtĂ« arsyeja kryesore pse disa autorĂ« e kanĂ« konsideruar si interpretimin mĂ« tĂ« dobĂ«t tĂ« fenomenit.
Aslanidis (2015) sugjeron se populizmi pĂ«rshkruhet mĂ« mirĂ« si njĂ« diskurs sesa si ideologji dhe se analiza e kornizĂ«s mund tĂ« inkurajojĂ« punĂ«n krahasuese. Autori pohon se natyra kameleone e tij i pĂ«rshtatet rrethanave dhe i bashkĂ«ngjitet sistemeve tĂ« pĂ«rcaktuara tĂ« ideve (si socializmi apo liberalizmi), por asnjĂ«herĂ« nuk bĂ«het vĂ«rtet njĂ« prej tyre pĂ«r shkak tĂ« mungesĂ«s sĂ« koherencĂ«s. Me fjalĂ« tĂ« tjera, populizmi Ă«shtĂ« njĂ« lloj mesazhi qĂ« kalon si i fortĂ« dhe i fuqishĂ«m. NjĂ« mesazh qĂ« Ă«shtĂ« anti-establishment. Nuk i respekton normat dhe institucionet qĂ« nuk pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« âvullnetin e pĂ«rgjithshĂ«mâ (ose perceptimin e tij), bazuar nĂ« fjalime, manifestet partiake dhe deklaratat pĂ«r shtyp.
Tabela 7: Populizmi si strategji politike
Mënyra specifike e konkurrimit për pushtet politik dhe e ushtrimit të tij
Mbështetje nga masat
Masat si një numër i madh ndjekësish kryesisht të paorganizuar
Pushtet i bazuar në mbështetje të drejtpërdrejtë, të pandërmjetësuar, jo të institucionalizuar
Populist - tip karizmatik (I rrënjosur në cilësitë personale. Përfshin asimetri midis liderëve dhe ndjekësve, por gjithashtu qasje të drejtpërdrejt dhe pasion të madh)
Populist - lider personalist
Populisti Ă«shtĂ« njĂ« autsajder (sfidues i ri) qĂ« mishĂ«ron kĂ«rkesat e âpopullitâ
Populizmi Ă«shtĂ« âgjuha e politikĂ«s kur nuk mund tĂ« ketĂ« politikĂ« si zakonishtâ dhe individĂ«t duken mĂ« tĂ« prirĂ« ndaj tij sesa partitĂ« politike (veçanĂ«risht kur tashmĂ« janĂ« tĂ« konsoliduara ose pjesĂ« e sistemit, ndryshe nga partitĂ« e reja qĂ« mund tĂ« jenĂ« tĂ« paparashikueshme). LiderĂ«t ndoshta janĂ« mĂ« tĂ« paqĂ«ndrueshĂ«m, pĂ«r shkak tĂ« natyrĂ«s sĂ« tyre manipuluese (kush nuk Ă«shtĂ« me mua Ă«shtĂ« tradhtar) ose si cak, pasi janĂ« lehtĂ«sisht tĂ« kritikueshĂ«m nga armiqtĂ« e tyre apo mĂ« tĂ« prekshĂ«m ndaj kritikĂ«s nga homologĂ«t e tyre.
NĂ«se âana tjetĂ«r e depolitizimit tĂ« politikĂ«s, nga ana e populizmit, Ă«shtĂ« hiper-politizim i marrĂ«dhĂ«nieve shoqĂ«roreâ, a mund tĂ« jetĂ« populizmi njĂ« strategji politike? NĂ«se po, ka tri variante tĂ« bazuara nĂ« format e mobilizimit, zgjedhjeve politike ose organizimit politik.
Populizmi mund tĂ« konsiderohet si njĂ« mĂ«nyrĂ« ekstreme pĂ«r tâu zgjedhur. Analiza e zgjedhjes sĂ« votĂ«s shtron pyetje si dikotomia artificiale dhe paragjykimi. Jo tĂ« gjithĂ« mbĂ«shtetĂ«sit e liderĂ«ve populistĂ« votojnĂ« pĂ«r tĂ« njĂ«jtĂ«n parti ose mbrojnĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n ideologji politike, qĂ« do tĂ« thotĂ« se Ă«shtĂ« e rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r tĂ« ândarĂ« populizmin nga tiparet qĂ« mund tĂ« ndodhin rregullisht sĂ« bashku me tĂ«, por qĂ« nuk janĂ« pjesĂ« e tijâ.
Populizmi si strategji politike, dhe jo si ideologji, merret si formë mobilizimi. Rreziqet e sjelljes së turmës bëhen çështje, jo aq shumë për populistët, sa për institucionet ligjore. Në këtë nivel, mund të identifikohen disa dallime midis grupeve të majta dhe të djathta. (Shih Tabelën 8.) Në fakt, sipas Kriesit (2015), lëvizjet shoqërore janë sfida që mobilizohen në kanale jo-elektorale; grupet e interesit janë akterë të linjës kryesore që mobilizohen në kanale jo-elektorale; partitë e lëvizjes (aktivistë politikë që dalin nga lëvizjet shoqërore) janë sfidues që mobilizohen në kanale elektorale; dhe, partitë politike janë akterë të linjës kryesore që mobilizohen në kanale elektorale.
Tabela 8: Format e mobilizimit politik
Kanalet e mobilizimit
Jo-elektorale
Elektorale
Sfidues
Lëvizje shoqërore
Parti e lëvizjes
Rrjedha kryesore
Grup interesi
Parti politike
POPULIZMI ĂSHTĂ FENOMEN POLITIK
Për sa kohë që ekziston populli, ata mund ta teprojnë. Nëse populizmi është shprehje ekstremiste e demokracisë, ai mund të gjendet gjithashtu në periudha të krizës ekonomike, në paqëndrueshmërinë shoqërore apo ekstremizmin fetar. Por, në përgjithësi, nuk pushon së qeni fenomen politik, nëse marrim parasysh që politikanët (jo vetëm ata profesionistë) të polis-it janë qytetarë të qytetit. Sipas kësaj ideje, ai gjithmonë ka një lloj ndikimi ose pasoje politike. Jo të gjithë mund të pajtohen me këtë ide, por është një ide e mundshme. (Shih Aneksin 1.)
NjĂ« krizĂ« ekonomike mund tĂ« hapĂ« derĂ«n pĂ«r populizmin, por zakonisht nuk Ă«shtĂ« e mjaftueshme. Perceptimi i pĂ«rgjithshĂ«m se vĂ«shtirĂ«sitĂ« ekonomike po vijnĂ«, mund tĂ« jetĂ« gjithashtu njĂ« çështje kyçe, sepse njerĂ«zit mund tĂ« ndihen tĂ« detyruar tĂ« luftojnĂ« kundĂ«r qeverisĂ« pĂ«r tĂ« parandaluar masat shtrĂ«nguese qĂ« kufizojnĂ« mundĂ«sitĂ« e punĂ«s ose çojnĂ« nĂ« nivele tĂ« larta papunĂ«sie dhe taksa tĂ« larta. Ndoshta fusha Ă«shtĂ« e minuar tashmĂ« nga mungesa e besimit ndaj âmjegullimit tĂ« institucioneve politikeâ. Ose, nga njĂ« mungesĂ« e rrĂ«njosur pĂ«rfaqĂ«simi. Ose, nga pabarazia e lartĂ« nĂ« tĂ« ardhura ose nga heterogjeniteti shoqĂ«ror qĂ« mundĂ«son âelitĂ«n e pasur (ose njĂ« nĂ«ngrup tĂ« saj) tĂ« ketĂ« ndikim joproporcional nĂ« politikĂ«â. Pastaj tĂ« varfrit ose tĂ« pafatĂ«t zemĂ«rohen mĂ« shumĂ« kundĂ«r tĂ« pasurve dhe tĂ« privilegjuarve, dhe topi i dĂ«borĂ«s nis tĂ« rrotullohet.
Populizmi është shpesh një mënyrë për të luftuar haptazi ose në mënyrë mashtruese për burimet natyrore që përfaqësojnë burimet e rëndësishme të të ardhurave - si nafta dhe gazi natyror, uji i pijshëm ose pyjet (druri).
Gazetarët duhet të informojnë njerëzit për këto gjëra, por ata japin diçka krejt tjetër. Televizioni dhe radioja janë forma të komunikimit masiv dhe, për këtë arsye, janë gjithashtu të cenueshme nga populizmi, veçanërisht kur shikueshmëria është forca lëvizëse e një biznesi prej miliarda dollarësh. Interneti është një dimension tjetër, virtual dhe më i rrezikshëm për shkak se është më pak i kontrolluar, duke qarkulluar çdo lloj propagande e cila, një ditë, mund të ndezë protesta të vërteta ose sjellje ekstreme në rrugë.
Populizmi mund të gjendet gjithashtu në sport, veçanërisht në futboll (me ndikim lokal, kombëtar ose botëror). Në disa vende kjo është më e dukshme se në të tjerat. Dhe, është përdorur si mjet në të tashmen ashtu si edhe në të kaluarën.
Populizmi është fenomen grupor dhe njerëzit janë krijesa shoqërore. Si një formë ekstremiste e demokracisë, nuk është e rrallë të përjetohet në stadiume, ku liderët janë në afërsi të njerëzve me emocione të forta. Ushqyer nga rivaliteti mes kundërshtarëve, ky lloj ambienti mund të përhapë huliganizëm dhe dhunë.
Sportet lidhen me përvoja ekstreme emocionale që mund të nxisin rivalitet dhe dhunë nga huliganët dhe drejtuesit e klubeve. Kjo mund të interpretohet nga Psikologjia ose Sociologjia.
Bazuar në afinitetin zgjedhor, ekziston një lidhje mes sistemit të besimit dhe prirjes psikologjike të votuesit. Në fakt, njerëzit votojnë për njerëz ose mesazhe që duken se përputhen me personalitetin e tyre, gjë që nënkupton projektimin. Individët që ndihen të frikësuar priren të jenë më vigjilentë dhe njerëzit e zemëruar kanë më shumë gjasa të fajësojnë të tjerët. Populizmi lidhet më shumë me zemërim dhe indinjatë dhe shpesh shet iluzion.
Shkenca zakonisht fokusohet nĂ« logjikĂ« dhe jo nĂ« emocione. Sociologjia politike priret tâi margjinalizojĂ« ato. Fusha e SociologjisĂ« Politike tĂ« Emocioneve lejon fenomenet politike tĂ« analizohen nga njĂ« perspektivĂ« emocionale, gjĂ« qĂ« duket mĂ« efikase sesa tâi reduktosh situatat nga njĂ« pikĂ«pamje moniste, vetĂ«m nĂ« emocione dhe ndjenja, siç bĂ«n Sociologjia Emocionale Politike.
Populizmi krijon emocione dhe udhëheqësit e tij, në histori, kanë qenë në gjendje të nxisin ndryshimin politik dhe ngjyrimin fetar. Por, ka gjithashtu një shkallë e madhe racionaliteti në motivimet e udhëheqësve dhe po ashtu edhe të ndjekësve në politikën populiste.
PĂRFUNDIM
Populizmi mund të jetë fenomen politik dhe një version ekstrem i fuqisë së popullit në veprim - në forcë të plotë. Gjithçka ka të bëjë me zemërimin dhe frustrimin kundër një sistemi që përjashton grupet që pretendojnë të përkasin, ose kanë pritshmëri të marrin më shumë nga sa marrin për momentin. Mund të kontrollohet, por kufizimet e mandateve munden në fakt të përkeqësojnë prirjet populiste, nëse qeveria ose institucionet publike nuk mund të sigurojnë gjërat si siguria, paqja, mirëqenia ose kohezioni social.
Populizmi është ekstremist, anti-sistem dhe oportunist. Verifikohet për një periudhë të zgjatur kohe, nuk është fjalim i thjeshtë emocional ose manifestim i madh në rrugë - është një lëvizje shoqërore.
Populizmi vĂ«shtirĂ« mund tĂ« konsiderohet ideologji (nĂ« rastin mĂ« tĂ« mirĂ« Ă«shtĂ« me pikĂ«pamje tĂ« ngushtĂ«). Zakonisht Ă«shtĂ« njĂ« vijĂ« e paqartĂ« mendimi dhe njĂ« mĂ«nyrĂ« kameleone pĂ«r tâu pĂ«rshtatur me njerĂ«z tĂ« zhgĂ«njyer qĂ« ndiejnĂ« nevojĂ«n tĂ« bĂ«jnĂ« diçka jashtĂ« tĂ« zakonshmes; qĂ« janĂ« nĂ« kĂ«rkim tĂ« njĂ« rruge shpĂ«timi, dhe, janĂ« tĂ« aftĂ« ta interpretojnĂ« atĂ« si zgjidhje pĂ«r problemet e tyre.
Si stil diskursiv mund tĂ« jetĂ« gjuhĂ« e politikĂ«s kur nuk mund tĂ« ketĂ« politikĂ« si zakonisht - kur status quo-ja konsiderohet e patolerueshme pĂ«r njĂ« turmĂ« qĂ« dĂ«shiron tĂ« shprehet dhe Ă«shtĂ« e gatshme tâia kushtojĂ« vĂ«mendjen liderĂ«ve qĂ« dinĂ« tâua lexojnĂ« mendjen dhe tâua thonĂ« atĂ« qĂ« ata duan tĂ« dĂ«gjojnĂ«.
Si strategji politike është një formë e organizimi politik, e mobilizimi ose një zgjedhjeje politike. Në këtë nivel, mund të përdoren të gjitha mjetet për të arritur një qëllim, veçanërisht nëse vepruesit e tij nuk kanë skrupull.
Populistët mund të jenë liderë karizmatikë, të aftë të mobilizojnë në mënyrë të qëndrueshme masat. Në një demokraci moderne, veçanërisht nën sundimin e ligjit, të gjithë qytetarët (të një zone të caktuar) mund të konsiderohen anëtarë të popullit dhe, për këtë arsye, të paktën në teori, të gjithë janë të cenueshëm nga propaganda e këtij lloji.
Megjithatë, populli zakonisht nuk është homogjen. Grupe të ndryshme mund të mos identifikohen patjetër me të njëjtat tema ose perspektiva. Disa do të jenë më të ndjeshëm ndaj një grupi vlerash të majta, të tjerët ndaj retorikës së djathtë.
Disa mund tĂ« jenĂ« tĂ« ndjeshĂ«m ndaj fundamentalizmit fetar, huliganizmit nĂ« sport, teprimeve nĂ« media, ose formave tĂ« tjera tĂ« sjelljeve tĂ« rrezikshme qĂ« çojnĂ« nĂ« çrregullim demokratik. NjerĂ«zit me shtysĂ« tĂ« fortĂ« emocionale mund ta gjejnĂ« veten, njĂ« ditĂ« - nĂ«se nuk janĂ« tĂ« kujdesshĂ«m - nĂ« duart e ekstremistĂ«ve qĂ« mund tâi çojnĂ« ata (dhe tĂ« gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t) drejt njĂ« tĂ« ardhmeje tĂ« pasigurt. /Telegrafi/
Ke prirje të natyrshme të shkrepësh armën Nuk je monoton në festa, mban maskat e duhura Je i vjetër, por ende të pëlqen humori i zi Nuk e pranon ndryshimin, je rehat në shtëpi E hape valixhen, e zbulove të fshehtën Për ta treguar Magnumin, zhurmën e heshte Ngushëllimin e mikut e fitove, kur në fund vëmendjen te vetja e drejtove Me mitralozin Uzi - mos vallë trauma ta kujtoi Ta kujtoi seksin
Plakush, çfarë dreqin ke me vra tash Plakush, kë ke në rend për ta vrarë
Vështrova përtej Jordanit dhe çfarë kam parë Pash një marins amerikan në një grumbull rrënojash Notova në pellgjet tua dhe u shtriva nën palmat tua Indianin që shtrihej në shkallët e Ndërtesës Federale E shikova drejt në sy Dhe përmes objektivit mbi kodër Pashë djemtë e vijës së parë të frontit duke përpirë ilaçet e tyre për qetësim Të lodhur nga rrëmuja që gjetën në skenën e tyre në shkretëtirë Dhe nga trimëria - kur je i paarritshëm Epo, çështja po ngatërrohet
Plakush, çfarë dreqin ke me vra tash Plakush, kë ke në rend për ta vrarë
Hej, banakier, kthehu kah unë Edhe dy rakia - edhe dy birra Zotëri, ngrite zërin e televizorit Lufta ka filluar në tokë Thjesht i dua ato bomba të drejtuara me laser Janë vërtet të shkëlqyera për të ndrequr gabimet Qëllon cakun dhe lojën e fiton Nga pijetorja tre mijë milje larg Tre mijë milje larg
E luajmë lojën Me trimëri - kur jemi të paarritshëm Godasim dhe gjymtojmë Me trimëri - kur jemi të paarritshëm Qëllojmë kur mbi kokë fluturojmë Me trimëri - kur jemi të paarritshëm Pushtojmë Me trimëri - kur jemi të paarritshëm
I lindur nĂ« ShĂ«n Petersburg (Rusi) dhe i rritur nĂ« Letoni, Dr. Fred Hermann Brandt [1901-1994] ishte figurĂ« e inteligjencĂ«s ushtarake gjermane gjatĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore. Si entomolog, kishte udhĂ«tuar nĂ« Iran gjatĂ« viteve 1937-1939 pĂ«r tĂ« studiuar dhe mbledhur flutura dhe tenja, duke botuar disa artikuj shkencorĂ« mbi rezultatet e ekspeditave tĂ« tij. GjatĂ« luftĂ«s, si pjesĂ«tar i Vermahtit gjerman, Brandt u trajnua si agjent kundĂ«rzbulimi dhe drejtoi njĂ« batalion tĂ« njĂ«sive Brandenburg nĂ« vitet 1939-1940. Fillimisht u dĂ«rgua nĂ« Afganistan, si gjoja pjesĂ« e njĂ« "komisioni kĂ«rkimesh pĂ«r lebrĂ«n", ku inteligjenca gjermane kishte depĂ«rtuar nĂ« fiset pashtune dhe shpresonte tĂ« organizonte njĂ« kryengritje kundĂ«r britanikĂ«ve. NĂ« fillim tĂ« vitit 1944, Fred Brandt dhe disa nga burrat e tij taxhikĂ« u dĂ«rguan nga Vermahti nĂ« Veri tĂ« ShqipĂ«risĂ« pĂ«r tĂ« ngritur njĂ« bazĂ« nĂ« Nikaj, me qĂ«llim sigurimin e rrugĂ«ve tĂ« tĂ«rheqjes sĂ« gjermanĂ«ve nga Jugu. Aty ai ishte nĂ« kontakt tĂ« ngushtĂ« dhe miqĂ«sor me oficerĂ«t britanikĂ« tĂ« inteligjencĂ«s. NĂ« fillim tĂ« tetorit 1944, pasi humbi kontaktin me inteligjencĂ«n gjermane nĂ« PejĂ« dhe Beograd dhe pasi dĂ«gjoi se shumĂ« oficerĂ« gjermanĂ« po arrestoheshin dhe pushkatoheshin si tradhtarĂ« nga udhĂ«heqja naziste, Brandti vendosi tĂ« shoqĂ«ronte oficerĂ«t britanikĂ« drejt LezhĂ«s dhe me anije pĂ«r nĂ« Bari - si rob lufte. NĂ« njĂ« artikull pĂ«r tĂ« botuar nĂ« periodikun britanik Sunday Pictorial nĂ« vitin 1957, shumĂ« kohĂ« pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, Fred Brandt u pĂ«rshkrua si âkoloneli dinak i fluturave. Ai shtirej se donte vetĂ«m tĂ« kapte flutura, ndĂ«rkohĂ« qĂ« nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« ishte koloneli Brandt, mjeshtĂ«r i spiunazhit armiqĂ«sor, qĂ« pĂ«rpiqej tĂ« mbyllte njĂ« rrjet vdekjeje rreth agjentĂ«ve britanikĂ« ... Ky njeri merimangĂ« ishte mjeshtri i agjentĂ«ve nazistĂ«, njĂ« nga njerĂ«zit mĂ« tĂ« pabesueshĂ«m nĂ« historinĂ« e errĂ«t tĂ« spiunazhit dhe tradhtisĂ« gjatĂ« luftĂ«sâ. NĂ« vitin 1973, Fred Brandt shkroi dhe botoi raportin e mĂ«poshtĂ«m mbi veprimtarinĂ« e tij tĂ« jashtĂ«zakonshme nĂ« ShqipĂ«ri.
Nga: Fred Brandt[1] Përkthimi në anglisht (nga gjermanishtja): Robert Elsie Përkthimi në shqip (nga anglishtja): Agron Shala / Telegrafi.com
Eprori im nĂ« PejĂ«, njĂ« kapiten i inteligjencĂ«s, mĂ« shpjegoi se kishte marrĂ« njĂ« urdhĂ«r nga Beogradi pĂ«r tĂ« ngritur njĂ« bazĂ« nĂ« Alpet Shqiptare, nĂ« perĂ«ndim tĂ« GjakovĂ«s. QĂ«llimi ishte tĂ« pengoheshin oficerĂ«t britanikĂ« tĂ« ShĂ«rbimit tĂ« InteligjencĂ«s qĂ« tâu jepnin shqiptarĂ«ve armĂ« e pajisje, dhe tâi inkurajonin ata tĂ« ndĂ«rprisnin rrugĂ«t tona tĂ« furnizimit drejt Jugut dhe tĂ« hidhnin nĂ« erĂ« njĂ« minierĂ« kromi qĂ« kishte rĂ«ndĂ«si pĂ«r pĂ«rpjekjet e luftĂ«s.
Unë duhej ta krijoja dhe ta mbaja këtë bazë të Vermahtit gjerman në Alpet Shqiptare, bashkë me disa taxhikë.
Nga Peja deri te ky varg i ashpër malor ishin rreth 75 kilometra. Baza duhej të vendosej më thellë në male, në anën tjetër të qafës prej 1 800 metrash. Territori që të çonte në vargmal përbëhej nga pyje të dendura që shtriheshin 30 kilometra nga lumi i Valbonës. Në anën tjetër të kësaj rrjedhe ngriheshin shkëmbinjtë me gurë të Alpeve Shqiptare.
Rajon kishte vetëm shtigje të ngushta, të përdorshme kryesisht nga mushkat. Baza do të ishte pra dy ditë të plota në marshim nga Peja, një faktor që krijoi problemin e parë - furnizimin.
Para se të shprehja mendimin tim për planin, i kërkova eprorit leje për të eksploruar territorin. Ai pranoi.
U nisa në ditët e para të marsit 1944 me gjashtë taxhikë dhe një shqiptar nga Gucia në Mal të Zi, për të arritur në pjesën më veriore të Alpeve Shqiptare. Armatimi ynë përbëhej nga shtatë mitraloza të lehtë, shtatë pistoleta dhe gjashtë granata dore për secilin. Shqiptari kishte një karabinë italiane dhe ne kishim municion të mjaftueshëm.
Fillimisht kaluam qafën 2 000 metra që shënon kufirin mes Malit të Zi dhe Shqipërisë dhe që në atë kohë ishte ende e mbuluar me shtatë metra borë. Kishte një stuhi dëbore në pjesët e ngrira të qafës saqë na ngrihej fryma. Pas një marshimi pesëmbëdhjetë orësh, mbërritëm në luginën e ngushtë të Thethit ku u mirëprita nga një shqiptar që njihja. Prej këtu lëvizja nëpër fshatrat e mbuluar nga bora, lart e poshtë për tri javë, shumicën e kohës pa shtigje të qarta. Në këtë kohë mësova se udhëheqës i partizanëve, i një forcë prej rreth tre mijë vetash, ishte një shqiptar i quajtur Nik Sokoli. Më informuan se një oficer britanik ndodhej në selinë e tij që gjendej në një pjesë shkëmbore në Curraj, në Nikaj-Mërtur. Nik Sokoli kishte ngritur folenë e tij lart në shkëmbinj.
Tani e dija ku duhej të shkoja. Vetëm pas takimit me Nik Sokolin do të dija nëse do të ishte e mundur të ngrihej baza në Alpet Shqiptare, siç ishte kërkuar.
Pas dy ditësh të tjera marshimesh rraskapitëse - në disa raste duhej të hapnim vetë rrugën nëpër borën e thellë - mbërrita në luginën e Nikajt. Shtëpia e Nik Sokolit ndodhej në anën tjetër të luginës, lart në Shkëmbinjtë gri të Hekurës [?], pothuajse në vijën e pemëve. Kalova edhe dy ditë të tjera duke kërkuar një udhërrëfyes që të më çonte atje lart, por asnjë nga shqiptarët nuk ishte i gatshëm të shkonte me një ushtar gjerman për të vizituar burrat e fuqishëm. Më në fund vendosa të shkoja vetë. Bëra një shfaqje duke vendosur të gjitha armët e mia përpara kishës së Nikajt, në mënyrë që të gjithë të shihnin, dhe u nisa për të takuar Nik Sokolin. Veçse ishte mbrëmje kur u nisa dhe kalova urën e Currajit, dhe kishte errësirë të plotë kur arrita te shtëpitë e para në anën tjetër. Aty arrita të bind një shqiptar të moshuar të më shoqëronte.
ArritĂ«m nĂ« shtĂ«pinĂ« e Nik Sokolit rreth mesnate dhe kĂ«rkuam tĂ« na hapnin derĂ«n. Isha ulur mbi qilim pranĂ« oxhakut, kur gruaja e Nik Sokolit, njĂ« serbe, hyri dhe mĂ« shpjegoi se burri i saj nuk ndodhej nĂ« shtĂ«pi. Ajo pyeti çfarĂ« doja. Thash se kisha ardhur si mik dhe se mĂ« duhej ta takoja burrin e saj. Pas mesnate, mbĂ«rritĂ«n dy partizanĂ«. Ata thanĂ« se do tâia çonin mesazhin tim Nik Sokolit dhe se duhej tĂ« prisja aty pĂ«r ta.
Dy partizanët u kthyen mëngjesin tjetër dhe më thanë të shkoja pas tyre. Marshimi poshtë në luginë zgjati gati një orë, derisa mbërritëm në një fermë të izoluar që ishte plot me partizanë të armatosur rëndë. Më çuan në dhomën e miqve, ku Nik Sokoli ishte ulur pranë oxhakut. Rreth një duzinë partizanësh, oficerë të tij vartës, ishin ulur përdhe në të dy anët e dhomës.
Sipas zakonit shqiptar, fillimisht mĂ« ofruan dy filxhanĂ« tĂ« kafes sĂ« fortĂ« turke si shenjĂ« mirĂ«seardhjeje. Nik Sokoli piu me mua. Pastaj ai pyeti se çfarĂ« dĂ«shiroja. KĂ«rkova tĂ« flisja me tĂ« vetĂ«m, pasi kisha njĂ« mesazh tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m pĂ«r tĂ« dhe mĂ« pas ai mund tĂ« vendoste vetĂ« nĂ«se do tâua tregonte apo jo oficerĂ«ve tĂ« tij. Ai bĂ«ri njĂ« shenjĂ« tĂ« shkurtĂ«r dhe tĂ« gjithĂ« burrat dolĂ«n. Kur mbetĂ«m vetĂ«m, i thashĂ« Nik Sokolit se kisha ardhur me urdhĂ«r tĂ« komandĂ«s sĂ« UshtrisĂ« Gjermane nĂ« Beograd pĂ«r tĂ« ngritur njĂ« bazĂ« nĂ« Nikaj. Nuk doja tĂ« vija si armik, por si mik, dhe do tĂ« jepja çdo ndihmĂ« qĂ« mundesha. AnglezĂ«t do tâi konsideroja si mysafirĂ« tĂ« tij dhe nuk do tâi sulmoja apo tĂ« pĂ«rpiqesha tâi dĂ«boja.
Nuk ishte aq e thjeshtë për ta shpjeguar. Diskutuam gjithçka në hollësi derisa arritëm pikë për pikë në marrëveshje. Më në fund, Nik Sokoli më dha dorën në shenjë paqeje. Pastaj ma hoqi kapelën ushtarake dhe ma vuri plisin e bardhë shqiptar në kokë, duke e rregulluar me mjeshtëri nga mbrapa. Duhej ta mbaja këtë plis të bardhë në male që të gjithë shqiptarët të shihnin se kisha ardhur si mik.
PĂ«rpara se tĂ« ktheheshin oficerĂ«t e tij, kĂ«shillova Nik Sokolin qĂ« tĂ« mos luftonte kundĂ«r trupave gjermane dhe tĂ« mos vritej pĂ«r britanikĂ«t. Do tĂ« ishte mĂ« mirĂ« tĂ« shtirej sikur po luftonte, tĂ« qĂ«llonte andej-kĂ«tej nĂ« ajĂ«r dhe mĂ« pas tâu tregonte britanikĂ«ve se sa gjermanĂ« kishte vrarĂ« dhe sa automjete kishte shkatĂ«rruar etj. NĂ« kĂ«mbim, ne do tĂ« hidhnim mĂ« shumĂ« armĂ« dhe çdo gjĂ« tjetĂ«r qĂ« do tĂ« kĂ«rkonte. Ai atĂ«herĂ« nuk do tĂ« kishte frikĂ« nga ndonjĂ« hakmarrje gjermane. Nik Sokoli mĂ« shikoi i habitur pa thĂ«nĂ« asnjĂ« fjalĂ«. E ndjeja se ai e kishte marrĂ« kĂ«shillĂ«n time seriozisht.
Kur u kthyen oficerët, Nik Sokoli u shpjegoi atyre se unë isha i ftuari i tij dhe i tyre në Nikaj dhe se do të ngrija një bazë, me gjashtë ushtarët e mi, gjë që do të ishte në dobi të të gjithëve. Burrat ishin entuziastë dhe shkëmbyen shumë puthje vëllazërore në faqe. Megjithatë, Nik Sokoli nuk u tregoi atyre atë që unë e kisha këshilluar për të bërë. Ky do të mbetej sekreti ynë.
MĂ« pas u ther njĂ« dash dhe u pĂ«rgatit njĂ« gosti. NatĂ«n vonĂ« u ktheva te burrat e mi te kisha e Nikajt. Me vete kisha dy partizanĂ«t qĂ« mĂ« kishin shoqĂ«ruar atĂ« mĂ«ngjes te Nik Sokoli. Ai mâi kishte dhĂ«nĂ« si shoqĂ«rues dhe luftĂ«tarĂ« tĂ« pĂ«rhershĂ«m.
Të nesërmen në mëngjes marshuam drejt Lindjes me ta dhe pastaj u drejtuam nga Jugu për të anashkaluar malin përgjatë Drinit. Qafat e maleve ishin ende të mbuluara me borë dhe ishte e vështirë të kalohej. Mbrëmjen e asaj dite mbërritëm në fshatin Pajë, ku na prisnin, ndërsa na mirëpriti bajraktari vendas, një mik i Nik Sokolit. U bë një tjetër gosti, me ngrënie dhe pirje deri natën vonë. Të nesërmen vazhduam drejt Veriut përgjatë shpatit lindor të malit, derisa, në mbrëmje, arritëm te një urë mbi Valbonë. Lumi ishte i fryrë dhe mund të kalohej vetëm aty. Aty pranë ishte një shtëpi e vetme që shërbente si një dyqan i vogël. Kur u afruam, krisën të shtënat. Tashmë ishte errësirë, kështu që askush nuk mund të qëllonte drejtpërdrejt mbi ne. Dy partizanët tanë bërtitën për të shpjeguar kush ishim dhe të shtënat pushuan. Kur burrat tanë u shpjeguan atyre, edhe partizanëve, se ishim miq të Nik Sokolit dhe kështu miq të tyre, na mirëpritën dhe e kaluam natën aty.
Herët, në mëngjesin tjetër, e kaluam urën e lëkundur mbi Valbonë dhe vazhduam përmes pyllit të mbuluar me borë të Bytyçit derisa arritëm në Degë. Këtu ka qenë një bazë britanike, në shkurt, por oficerët e Shërbimit të Inteligjencës kishin arritur të largoheshin me kohë. Tani ishte detyra ime të bashkoja skajet e rrjetës që ishte mbështjell këtu dhe që tani mbulonte gjithë Veriun e Shqipërisë. Njërin skaj të rrjetës e kisha tashmë në dorë - në Nikaj!
Në Degë nuk kishte asgjë tjetër veçse rrënoja - as ushqim, as strehim. Prandaj, duhej të vazhdonim drejt Lindjes, përmes dëborës së thellë që po shkrihej, përtej lumenjve dhe përrenjve të fryrë. Vetëm në mbrëmje arritëm në një vendbanim ku mund të merrnim ushqim dhe strehë. Të nesërmen isha sërish në Pejë. Udhëtimi im zbulues, vëzhgimi im, kishte zgjatur tri javë.
I raportova eprorit tim çfarë kisha parë, përjetuar dhe arritur. Ai u pajtua me gjithçka. Mora urdhër për të ngritur bazën në Nikaj dhe kisha liri të plotë veprimi. Në fillim të prillit 1944, ngrita pastaj bazën në Nikaj, me gjashtë taxhikë, në një shtëpi të cilën Nik Sokoli e kishte liruar për ne dhe ma kishte dhënë mua. Kishim në dispozicion një mitraloz, një mortajë të lehtë, shtatë mitraloza të lehtë, shtatë pistoleta dhe dhjetë granata dore për person.
TĂ« DielĂ«n e PashkĂ«ve mora fillimisht pjesĂ« nĂ« meshĂ«n e kishĂ«s katolike tĂ« Nikajt, i shoqĂ«ruar nga vartĂ«sit e mi myslimanĂ«. Pastaj u ngjitĂ«m te shtĂ«pia e Nik Sokolit pĂ«r tâi bĂ«rĂ« njĂ« vizitĂ« pĂ«r PashkĂ«. Aty takova majorin Neel, shefin e ShĂ«rbimit tĂ« InteligjencĂ«s [britanike] nĂ« rajon. Nik Sokoli dhe burrat e tij ishin ulur pĂ«rreth njĂ« tryeze tĂ« ulĂ«t (rreth 20 centimetra e lartĂ«) me majorin britanik dhe pĂ«rkthyesin e tij, njĂ« rreshter italian qĂ« fliste anglisht nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pĂ«rsosur. ArmĂ«t tona i lamĂ« tĂ« mbĂ«shtetura pĂ«r muri dhe u ulĂ«m me ta. Ma lanĂ« njĂ« vend pĂ«r tâu ulur, pikĂ«risht pranĂ« majorit Neel. Ne tĂ« dy ishim mysafirĂ« nĂ« shtĂ«pinĂ« e Nik Sokolit, kĂ«shtu qĂ« nuk mund tĂ« kishte armiqĂ«si. Pas njĂ« shtrĂ«ngimi tĂ« duarve me mirĂ«sjellje, majori Neel mbushi gotat tona tĂ« rakisĂ« me uiski dhe pimĂ« pĂ«r shĂ«ndetin e njĂ«ri-tjetrit. Kjo caktoi ritmin pĂ«r âmiqĂ«sinĂ«â e mĂ«tejshme.
Nik Sokolin e takova sĂ«rish disa ditĂ« mĂ« vonĂ«. Ai pĂ«rmendi kĂ«shillĂ«n qĂ« i kisha dhĂ«nĂ« pĂ«r tĂ« mos luftuar kundĂ«r trupave gjermane, por thjesht tĂ« shtirej se po e bĂ«nte kĂ«tĂ« dhe tĂ« mashtronte britanikĂ«t. Ai deklaroi se ishte i gatshĂ«m ta bĂ«nte kĂ«tĂ« nĂ«se unĂ« do tâi tregoja majorit Neel se nuk kisha kundĂ«rshtime pĂ«r hedhje me parashutĂ« nĂ« Nikaj dhe nĂ« rajonin pĂ«rreth, pĂ«rderisa materiali i hedhur do tĂ« ishte pĂ«r Nik Sokolin. Pranova.
TĂ« nesĂ«rmen nĂ« mbrĂ«mje, âdyâ partizanĂ«t e mi erdhĂ«n tĂ« mĂ« merrnin pĂ«r njĂ« takim tjetĂ«r me majorin Neel. E sigurova atĂ« se nuk kisha asnjĂ« kundĂ«rshtim nĂ«se ai do tĂ« dĂ«shironte tĂ« porosiste materiale nga Bari dhe tâia jepte ato Nik Sokolit. I thashĂ« se burrat e mi dhe unĂ« madje do tĂ« ndihmonim pĂ«r tĂ« varrosur parashutat. Nik Sokoli mĂ« kishte thĂ«nĂ« se ky ishte njĂ« problem i madh. KontejnerĂ«t shpesh pĂ«rvetĂ«soheshin nga partizanĂ«t âjo tĂ« rregulltâ dhe ndonjĂ«herĂ« mĂ« shumĂ« se gjysma e materialit humbiste.
Hedhja tjetër me parashutë kaloi pa ndonjë pengesë. Nuk pati probleme dhe madje arritëm të rimerrnim parashutën me ar dhe postë për oficerët britanikë. Isha ai që shënova me zjarr vendin e uljes për hedhje, që pilotët të gjenin drejtimin e duhur natën.
Ky ishte vetëm fillimi. Më vonë u ula me burrat, kur mallrat u shpërndan. Gjithashtu fitova miq edhe jashtë njësisë së Nik Sokolit dhe i këshillova edhe ata që të mos vriteshin për britanikët, por të jetonin në kurriz të tyre. Megjithatë, nuk arrita të hyja në kontakt me shqiptarët që ishin në gjak me legjionarët rusë në Pejë, të cilët ishin nën urdhrin e kapitenit tim të inteligjencës. Arsyet e gjakmarrjes do të tejkalonin shtrirjen e këtij raporti.
NĂ« mes tĂ« majit 1944, majori Neel sugjeroi qĂ« unĂ« mund ta shoqĂ«roja nĂ« njĂ« takim tĂ« oficerĂ«ve tĂ« ShĂ«rbimit tĂ« InteligjencĂ«s nĂ« Veriun e ShqipĂ«risĂ«. Kisha pak kohĂ« pĂ«r tĂ« shqyrtuar propozimin, sepse ata synonin tĂ« niseshin atĂ« mbrĂ«mje. Mora me vete dy nga taxhikĂ«t e mi dhe âdyâ partizanĂ«t e mi. Na shoqĂ«ronin Nik Sokoli me pesĂ« burra, dhe majori Neel me pĂ«rkthyesin e tij. TĂ« gjithĂ« ishim tĂ« armatosur rĂ«ndĂ« kur u nisĂ«m nga Nikaj. Pas njĂ« marshimi qĂ« zgjati disa ditĂ«, kryesisht natĂ«n, arritĂ«m nĂ« rajonin e FushĂ«-LurĂ«s ku na dhanĂ« udhĂ«rrĂ«fyes qĂ« na shoqĂ«ruan nĂ« drejtim tĂ« Lindjes nĂ«pĂ«r male, pĂ«rtej Drinit tĂ« Zi. Baza britanike ndodhej nĂ« njĂ« shtĂ«pi tĂ« vetmuar shqiptare e mbushur me armĂ« dhe materiale tĂ« tjera. Kishte gjithashtu dy operatorĂ« radioje. PjesĂ«marrĂ«sit e tjerĂ« mbĂ«rritĂ«n ditĂ«n tjetĂ«r. Ata ishin ndaluar nga disa shqiptarĂ« qĂ« i kishin njohur dhe kishin informuar autoritetet gjermane. Si pasojĂ« e kĂ«saj, njĂ« njĂ«si e SS-it u shfaq papritur dhe filloi tĂ« kontrollonte fshatin qĂ« pĂ«rbĂ«hej nga shtĂ«pi tĂ« izoluara tĂ« bujqve, tĂ« vendosura larg njĂ«ra-tjetrĂ«s. Ne ikĂ«m nga shtĂ«pia jonĂ« dhe u fshehĂ«m nĂ« njĂ« pyll me shkurre, duke vĂ«zhguar ngjarjet me dylbi. BĂ«nte ftohtĂ« dhe shiu i imĂ«t na kishte lagur tĂ«rĂ«sisht.
Më në fund erdhi mbrëmja. Burrat e SS-it poshtë në luginë, të lodhur nga kërkimi i tyre i pasuksesshëm, po shikonin shtëpitë e pakontrolluara nëpër shpate. Ata ngritën supet në shenjë dorëheqjeje dhe u larguan, dhe ne u kthyem shpejt në strehën tonë të ngrohtë. Të nesërmen na u bashkuan edhe tetë oficerë të tjerë britanikë. Ishte një përzierje e çuditshme njerëzish: anglezë, gjermanë, taxhikë dhe shqiptarë, fatet e të cilëve ishin lidhur për një kohë të shkurtër. Menjëherë arritëm mirëkuptimin. Premtova të mbroja majorin Neel dhe njerëzit e tij nga rreziqet, në veçanti nga bandat e hajdutëve shqiptarë. Nga ana ime, dëshiroja të forcoja bazën time në Nikaj, por kjo varej nga eprori im në Pejë dhe nga Nik Sokoli. Shpreha kundërshtimin tim të qartë dhe pa ekuivoke ndaj çdo veprimtarie luftarake, edhe indirekte, që përfshinte trupat gjermane. Britanikët e pranuan këtë pozicion.
U nisĂ«m dhe dy ditĂ« mĂ« vonĂ« morĂ«m secili rrugĂ«n tonĂ«. Majori Neel dhe Nik Sokoli shkuan drejt PerĂ«ndimit pĂ«r tĂ« takuar disa miq tĂ« tyre shqiptarĂ«. UnĂ« u nisa drejt Veriut pĂ«r tâu kthyer te njerĂ«zit e mi. Nuk e njihnim zonĂ«n dhe ajo ishte plot me partizanĂ«. Oficeri britanik i vendosur atje, njĂ« major, na shoqĂ«roi me njerĂ«zit e tij deri nĂ« veri tĂ« Bihaçit [Bytyç?]. U kthyem nĂ« PejĂ« pĂ«rmes Prizrenit dhe GjakovĂ«s, ku raportova te eprori im dhe e informova pĂ«r gjithçka. Ai u pajtua me kontaktet e mia me âkonkurrencĂ«nâ dhe tha se do tĂ« informonte Beogradin. Ai gjithashtu pyeti Beogradin pĂ«r pĂ«rforcime pĂ«r njerĂ«zit e mi.
NjĂ« javĂ« mĂ« vonĂ«, njĂ« nĂ«nkolonel i shĂ«rbimit tonĂ« tĂ« inteligjencĂ«s nĂ« Beograd mbĂ«rriti nĂ« PejĂ«. E informova pĂ«r gjithçka. Ai ishte i bindur se urdhrat e mi nga Komanda e UshtrisĂ« mund tĂ« pĂ«rmbusheshin vetĂ«m nĂ« mĂ«nyrĂ«n qĂ« pĂ«rshkrova. MĂ« dha liri tĂ« plotĂ« veprimi dhe miratoi njĂ«zet taxhikĂ« tĂ« tjerĂ« pĂ«r Nikaj. âBritanikĂ«t kanĂ« plotĂ«sisht tĂ« drejtĂ«â, tha ai, ânuk mund tĂ« mbash njĂ« bazĂ« me gjashtĂ« vetĂ«â! FjalĂ«t e tij tĂ« fundit ishin: âVazhdo kĂ«shtuâ!
NĂ« fund tĂ« qershorit, u shfaq majori Neel me njĂ« tjetĂ«r oficer tĂ« ShĂ«rbimit tĂ« InteligjencĂ«s, togerin Hibberdine, i cili fliste mirĂ« gjermanisht, dhe me njĂ« operator radioje pĂ«r tĂ« mbajtur lidhjen me Barin. NĂ« fund tĂ« korrikut, me kĂ«rkesĂ« tĂ« britanikĂ«ve dhe me aprovimin e eprorit tim, me ta ngrita njĂ« kamp tĂ« pĂ«rbashkĂ«t nĂ« pyll. Ata ishin nĂ«n mbrojtjen time aty. Nik Sokoli dhe disa nga partizanĂ«t e tij kishin vendosur kampin nĂ« afĂ«rsi. Ata furnizoheshin me ushqim nga britanikĂ«t. Kisha urdhĂ«ruar qĂ« ushqimi dhe furnizimet tĂ« silleshin me mushka nĂ« njĂ« marshim tĂ« vĂ«shtirĂ« nga Peja, por tani rruga e kthimit ishte bllokuar nga partizanĂ«t. Si rrjedhojĂ«, edhe ne tani furnizoheshim nga britanikĂ«t! PĂ«r mĂ« tepĂ«r, majori Neel mĂ« dha tre mitraloza, dy mortaja, njĂ«zet e pesĂ« mitraloza tĂ« lehtĂ« dhe shumĂ« municion, mjaftueshĂ«m pĂ«r njĂ« periudhĂ« tĂ« gjatĂ« lufte me bandat e partizanĂ«ve komunistĂ«. E kaluam gjithĂ« gushtin nĂ« kamp. MĂ« pas, majori Neel mori urdhra tĂ« shkonte nĂ« rajonin e ShkodrĂ«s. Deklarova se isha i gatshĂ«m ta shoqĂ«roja me njerĂ«zit e mi. âAsnjĂ«herĂ« nuk jam ndier mĂ« i sigurt nĂ« ShqipĂ«ri sesa nĂ«n mbrojtjen tĂ«ndeâ, mĂ« tha ai. PĂ«r kĂ«tĂ«, ai ishte i detyruar tĂ« pranonte kontrollin tim mbi aktivitetet e tij. PĂ«r aq kohĂ« sa ishim bashkĂ«, majori Neel nuk mund tĂ« pĂ«rfshihej askund nĂ« luftime kundĂ«r trupave gjermane. Nik Sokoli dhe njerĂ«zit e tij erdhĂ«n gjithashtu me ne.
NĂ« fillim tĂ« shtatorit, ngritĂ«m kamp nĂ« njĂ« bazĂ« 1 600 metra tĂ« lartĂ« nĂ« malet e Shllakut, nĂ« Veri tĂ« ShkodrĂ«s. Disa kilometra mĂ« poshtĂ« ndodhej njĂ« lĂ«ndinĂ« e gjatĂ« nĂ« pyll, e pĂ«rshtatshme pĂ«r hedhje nga ajri. Rreth kĂ«saj kohe, majori Neel mori urdhra pĂ«r tĂ« shkatĂ«rruar njĂ« depo gjermane karburanti dhe pĂ«r tĂ« hedhur nĂ« erĂ« njĂ« urĂ« mbi Drin. Ai mund tâi pĂ«rmbushte kĂ«to urdhra vetĂ«m me ndihmĂ«n e shqiptarĂ«ve. UnĂ«, megjithatĂ«, i detyrova ata tĂ« merrnin njĂ« vendim - tĂ« vazhdonin tĂ« ishin miqtĂ« e mi apo miq tĂ« britanikĂ«ve. Ata mĂ« zgjodhĂ«n mua. TaxhikĂ«t e mi gjithashtu refuzuan tĂ« pĂ«rfshiheshin nĂ« luftime kundĂ«r trupave gjermane, megjithĂ«se togeri Hibberdine bĂ«ri gjithçka qĂ« mundi pĂ«r tâi bindur qĂ« tĂ« bashkoheshin me anĂ«n e tij.
UdhĂ«heqĂ«s partizanĂ« shqiptarĂ«, qĂ« kishin ndikim, shfaqeshin gjithnjĂ« e mĂ« shpesh nĂ« lĂ«ndinĂ«n pranĂ« kampit tonĂ«, qĂ« kishte njĂ« burim tĂ« mirĂ« uji tĂ« rrjedhshĂ«m - njĂ« rrallĂ«si nĂ« kĂ«tĂ« rajon tĂ« thatĂ«. UnĂ« shkoja atje pothuajse çdo ditĂ« dhe nuk konsiderohesha mĂ« si i mbrojtur nga Nik Sokoli, por si komandanti i kampit britanik. Edhe vetĂ« britanikĂ«t filluan tĂ« mĂ« konsideronin si âkolonelinâ e tyre. MĂ« trajtonin si tĂ« barabartĂ« me ta. SĂ« shpejti fitova ndjekĂ«s mes bajraktarĂ«ve dhe madje edhe Nik Sokoli deklaronte me krenari se ishte miku im!
NjĂ« gjĂ« ishte e qartĂ« pĂ«r tĂ« gjithĂ« shqiptarĂ«t - nevoja pĂ«r krijimin e njĂ« ushtrie kombĂ«tare nĂ« Veri pĂ«r tĂ« kundĂ«rshtuar partizanĂ«t komunistĂ« qĂ« po formoheshin nĂ« Jug tĂ« vendit. Por, ku do tâi gjenin ata armĂ«t dhe pajisjet pĂ«r njĂ« ushtri tĂ« tillĂ«? Premtova se do tĂ« pyesja britanikĂ«t. Kisha filluar tĂ« ndihesha shumĂ« i lidhur me kĂ«ta shqiptarĂ« dhe vuaja me ta pĂ«r shkak tĂ« situatĂ«s sĂ« tyre.
Atë mbrëmje, në darkë, fola me majorin Neel duke i shpjeguar se çfarë duhej bërë. Pas tërheqjes së forcave gjermane, duhej të krijohej dhe të mbështetej një qeveri kombëtare shqiptare. Ai reagoi me entuziazëm dhe premtoi se do të kontaktonte menjëherë Barin për këtë ide.
Përgjigjja erdhi dy ditë më vonë - pajtim i plotë! Shqiptarët e Veriut do të merrnin gjithçka që u nevojitej, madje edhe armë, dhe ne duhej të informonim shtabin britanik për gjërat që kërkonin më urgjentisht. Të nesërmen në mëngjes, ua solla lajmin e mirë shqiptarëve në lëndinën e pyllit. Ata u gëzuan!
Hapi tjetĂ«r ishte zgjedhja e njĂ« udhĂ«heqĂ«si pĂ«r lĂ«vizjen e rezistencĂ«s kombĂ«tare. Zgjedhja ra mbi mua. Isha i pranueshĂ«m pĂ«r tĂ« gjitha palĂ«t dhe isha neutral. KatolikĂ«t mĂ« konsideronin si tĂ« tyrin. MyslimanĂ«t mĂ« konsideronin ndjekĂ«s tĂ« Allahut, dhe isha edhe mik i britanikĂ«ve, komandant i tyre, madje âkolonelâ.
Rreth kĂ«saj kohe mora paralajmĂ«rim nga shqiptarĂ«t se SD-ja [ShĂ«rbimi nazist i SigurisĂ«] kishte vĂ«nĂ« njĂ« çmim pĂ«r kokĂ«n time - gjallĂ« apo vdekur. Nuk u çudita. Kisha dĂ«gjuar raporte nĂ« radio, ditĂ« pas dite, dhe dija pĂ«r valĂ«n e arrestimeve tĂ« oficerĂ«ve tĂ« shĂ«rbimit tĂ« inteligjencĂ«s gjermane. Edhe pse njĂ« âpeshk i vogĂ«lâ, asgjĂ« mĂ« shumĂ« se njĂ« ushtar i klasit tĂ« parĂ«, kisha bashkĂ«punuar me britanikĂ«t pĂ«r muaj me radhĂ«. ĂfarĂ« prove kisha se po veproja sipas urdhrave? AsnjĂ«. Nuk kisha asnjĂ« ide se ku ndodhej eprori im, tani qĂ« Peja ishte evakuuar, dhe kush e di nĂ«se nĂ«nkoloneli nĂ« Beograd do tĂ« mĂ« mbante mend?
ShqiptarĂ«t ishin tĂ« ngazĂ«llyer pĂ«r rreth njĂ« javĂ«. Grupe nga gjithĂ« vendi vinin dhe donin tĂ« luftonin me ne. Forcat e reja tĂ« armatosura po fillonin tĂ« ngriheshin. Nik Sokoli kishte avancuar me njerĂ«zit e tij deri nĂ« periferi tĂ« ShkodrĂ«s. NĂ« total, tani kishim mbi 2 000 burra nĂ« anĂ«n tonĂ«, tĂ« gjithĂ« duke pritur britanikĂ«t pĂ«r tĂ« hedhur pajisjet. Por, nuk mbĂ«rriti asgjĂ«, pĂ«rveçse njĂ« mesazhi pĂ«r majorin Neel qĂ« tĂ« shkonte nĂ« bregdet afĂ«r LezhĂ«s, me udhĂ«heqĂ«sit shqiptarĂ«, pĂ«r tĂ« hipur nĂ« njĂ« anije tĂ« marinĂ«s britanike qĂ« do tâi çonte nĂ« Bari pĂ«r njĂ« takim tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m. Na u garantua njĂ« kalim i sigurt. Ishim gati pĂ«r nisje kur mbĂ«rriti njĂ« mesazh i dytĂ«. Nuk duhej tĂ« shkonim nĂ« bregdet, por nĂ« Mal tĂ« Zi, nĂ« zonĂ«n e BeranĂ«s, ku ishte njĂ« pistĂ« britanike. Prej andej do tĂ« na fluturonin pĂ«r nĂ« Itali. ShqiptarĂ«t, natyrisht, refuzuan tĂ« shkonin nĂ« Mal tĂ« Zi, te serbĂ«t, armiqtĂ« e tyre tĂ« pĂ«rbetuar. Si rrjedhojĂ«, vetĂ«m majori Neel, pĂ«rkthyesi i tij italian dhe unĂ« me tre nga njĂ«zet e gjashtĂ« taxhikĂ«t e mi u nisĂ«m drejt Veriut. Pas disa ditĂ«sh marshimi, arritĂ«m nĂ« Guci. BritanikĂ«t tashmĂ« kishin braktisur pistĂ«n pranĂ« BeranĂ«s, pĂ«r shkak tĂ« trupave gjermane qĂ« po tĂ«rhiqeshin nĂ«pĂ«r atĂ« zonĂ«. Situata atje ishte aq konfuze, saqĂ« vendosĂ«m tĂ« ktheheshim nĂ« kampin tonĂ« nĂ« ShkodĂ«r.
Atje morëm lajmin nga Bari se ishin tërhequr të gjitha premtimet e bëra ndaj shqiptarëve. Nuk do të merrnin as armë, as ushqim nga britanikët. Gjithçka kishte mbaruar! Majori Neel mori urdhër të largohej menjëherë nga kampi pranë Shkodrës dhe të shkonte drejt bregut të Adriatikut. Taxhikët e mi dhe unë kishim të drejtën të vendosnim vetë nëse donim ta shoqëronim. Nëse po, do të na garantohej statusi i robërve të luftës. Kjo ndodhi në fillim të tetorit 1944.
PĂ«r herĂ« tĂ« fundit zbrita nĂ« lĂ«ndinĂ«n e pyllit pĂ«r tâua bĂ«rĂ« tĂ« ditur miqve tĂ« mi shqiptarĂ« atĂ« qĂ« kisha dĂ«gjuar. Ishte njĂ« mision i hidhur dhe njĂ« lamtumirĂ« e dhimbshme, tani qĂ« tĂ« gjitha shpresat tona tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta ishin shuar. NjĂ« lamtumirĂ«, pĂ«rgjithmonĂ«. Nuk mund tĂ« bĂ«ja asgjĂ« tjetĂ«r veçse tĂ« pranoja ofertĂ«n britanike. Nuk mund tĂ« qĂ«ndroja i vetĂ«m nĂ« njĂ« vend qĂ« ishte nĂ« prag tĂ« njĂ« lufte civile.
Disa ditë më vonë, arritëm në bregdet, në Jug të deltës së Drinit, në një pjesë të izoluar me laguna dhe kënetë. Pavarësisht vështirësive të mëdha teknike, arritëm të hipnim në dy anije të vogla luftarake. Dy udhëheqës kombëtarë shqiptarë erdhën me ne për të provuar, për herë të fundit, që të bindnin britanikët të ndryshonin mendjen. Por, edhe misioni i tyre dështoi. Nuk pati asnjë ndryshim. Britanikët u larguan që të gjithë, dhe shqiptarët u lanë të përballeshin vetëm me fatin e tyre. Unë qëndrova në kuvertë dhe pashë Alpet Shqiptare në Lindje teksa treteshin në mjegull. Kisha kaluar tetë muaj atje si ushtar gjerman, si një Brandenburger, dhe kisha jetuar me partizanët duke përmbushur urdhrat që më kishte dhënë eprori im. /Telegrafi/
_______________
[1] Fred Brandt: Bei den Partisanen in Albanien, botuar nĂ« periodikun Die Nachhut: Informationsorgan fĂŒr Angehörige der ehemaligen miltĂ€rischen Abwehr, Munich, Vol. 23-24 (1973), f. 21-30. PĂ«rkthyer nga gjermanishtja nga Robert Elsie.
Iu deshĂ«n 50 vjet. ĂshtĂ« njĂ« kapsulĂ« kohe, njĂ« arkĂ« e mbushur me thesar, njĂ« mesazh nĂ« shishe, lidhur nĂ« njĂ« rrip shpĂ«timi hedhur mbi njĂ« varkĂ« shpĂ«timi nga njĂ« anije fantazmĂ«.
E mbajta kthyer kah dielli. Ia vuri flakën shtrëngimit tim të duarve.
Shikova përmes vrimës në mes. Ishte një Camera obscura që fokusonte dritën e yjeve.
I kapa vorbullat e saj të fundit, në orbitën e boshtit. Ula eksploruesin hënor të penës, në kufijtë e tij më të largët. Gjithçka u kthye në një rrjedhë të furishme.
Pink Floyd, flokët i kishit shumë të gjata.
Pink Floyd, ju pashë duke luajtur në Pompei. Të vdekurit u ngjitën nga zgavrat e veta, për të parë. Të varrosurit u ngritën nga sarkofagët e tyre të përhirtë për të tundur kokën, për të bashkuar duart, për të bërë dashuri.
Pink Floyd, isha aty kur luajtët në Eldorado, në Maçu Piçu, në Valhallë. Perënditë mbetën pa fjalë.
Pashë dhe dëshmova kur luajtët në Kopshtet e Varura të Babilonisë, në Majën e Kilimanxharos, kur luajtët në Hendekun Mariana dhe peshqit transparentë pulsonin me rreze ultravjollce.
A menduat ndonjëherë se në sa shumë veshë do të depërtonit, Pink Floyd?
A mund të jem në grupin tuaj?
A i keni paramenduar ato miliona mendje ku do të hynit e do të dilnit?
E vratë muzikën klasike, me një dridhje çliruese telash. Krijuat kolona zanore, për ëndrra të thella. Bëtë astrofizikë pa numra, filozofi pa fjalë, i nxitët atomet të vibrojnë në kocka dhe në tru.
Ju pashë, Pink Floyd, duke luajtur në Proksima Centaur, në hapësirën e largët. Universi u ul këmbëkryq, apo ndoshta e luajti vallen e transit të zombive.
E keni shtyrë dritën të përkulej. Ia keni kajtë nanën gravitetit, Pink Floyd.
Do të donit të isha aty?
Unë isha aty gjatë gjithë kohës. Jam ende - anash në prapaskenë, me turmën para në ekstazë, me hipikët e pankerët të përhumbur në prapavijë, me bosët me ndikim që pinë cigare kubane prapa xhamave që nuk lejojnë depërtimin e muzikës.
Ishit spiritualë në studio.
Pink Floyd, flokët i kishit shumë të gjata.
Ju shkoi ndonjĂ«herĂ« ndĂ«r mend se mund ta anoni botĂ«n, me zhurmĂ«? Se mund tâi bĂ«ni masazh zemrĂ«s, me njĂ« notĂ«?
Pink Floyd, e keni gjetur frekuencĂ«n e rezonancĂ«s sĂ« shpirtit njerĂ«zor. ĂfarĂ«do qĂ« kĂ«nduat, Ă«shtĂ« gdhendur. Cilindo akord qĂ« prekĂ«t, Ă«shtĂ« skalitur.
E dĂ«gjova fshehtas kĂ«tĂ« album, nĂ« ditĂ«n e parĂ«. Kishte trajtĂ«. E rrotullova shumĂ« pas 25 vjetĂ«ve, kishte qenĂ«si dhe teksturĂ«. Po e dĂ«gjoj tani, pas gjysmĂ« shekulli. Ka formĂ« dhe dimension. ĂshtĂ« mungesa e zĂ«vendĂ«suar nga prania. PĂ«rmbushja e zhbĂ«rĂ« nga mallĂ«ngjimi.
Pink Floyd, ju pashë në koncert në Arkadi, në Narni, në polin magnetik jugor në Ankor.
ĂfarĂ«?
Në hijen okër të Ulurusë në Atlantidë, kur isha ai i çmenduri, që u hodha në skenë dhe u thatë truprojave të më linin rehat. Më lejuat të pluskoj e të tundem.
Oh, pinkflojderët e mi, isha aty në studio, i njollosja fletët me gishtat e mi me ngjyrë, Luaja me fejderët, e mbështesja fytyrën në xham, flija në sint, mblidhja copëzat e incizimeve, në një qese plastike.
Dhe, zotërinj të dashur, Pink Floyd, kjo zbërthen ungjillin e vërtetë.
Pashë një fëmijë me bluzën Wish You Were Here aq thellë në Amazonë, sa edhe pemët ishin të humbura. Pashë një grua që terte një duks flojdian të lagur nga shiu i pranverës, mbi një shkëmb të sheshtë në brigjet e Gangut. Dëgjova Welcome to the Machine pas derës së një kabine shpëtimi në Arktik. Dëgjova Have a Cigar teksa vërtitej nëpër shkallët prej hekuri të një burgu viktorian.
Pink Floyd, ishit thjesht ca djem qĂ« bĂ«nit njĂ« punĂ« tĂ« vdekatarĂ«ve. Por, pĂ«r Zotin, ky disk Ă«shtĂ« busull dhe orĂ« e vetĂ«dije tĂ« pĂ«rmbledhura nĂ« njĂ«. ĂshtĂ« njĂ« udhĂ«rrĂ«fyes me 44 minuta e 5 sekonda drejt pĂ«rjetĂ«sisĂ«.
ĂshtĂ« pafundĂ«sia e matur nĂ« pesĂ« kĂ«ngĂ«.
Ndaj, ejani, ju rokerë progresivë, ju të çmendur, ju muzikantë, ju që verboni, ju që shkëlqeni, ju që ndriçoni.
Sinqerisht i juaji. Sinqerisht, gjithë safirëve të çmendur, smeraldeve të venitur, rubinëve të lajthitur, diamanteve të krisur. Përgjithmonë dhe deri në fund.
E shkruaj kĂ«tĂ« si njĂ« - le tĂ« them - kolumne qĂ« nuk dĂ«shiron tĂ« jetĂ« âe ekuilibruarâ. QĂ«llimi i saj Ă«shtĂ« tĂ« trajtojĂ« emrin dhe veprĂ«n e kriminelit Nebojsha Pavkoviq, ashtu siç e ka parĂ« shumica e viktimave: pa zbukurime.
Sot, krimineli i luftës Nebojsha Pavkoviq do të varroset në Alenë e Qytetarëve të Merituar në Beograd.
Tingëllon si humor i zi, si ndonjë skenë bizare nga një film surreal, si një barsoletë në të cilën të gjithë tashmë janë të vdekur, vetëm se askujt nuk i ka shkuar ndër mend të fikë dritën.
Por, nuk është shaka. Kjo është Serbia e vitit 2025. Një shtet ku një kriminel lufte është qytetar i merituar.
Një shtet ku muralet e Ratko Mlladiqit mbijnë si ikona.
Një shtet ku Vojisllav Shesheli është profesor i patologjisë kombëtare në transmetim të drejtpërdrejtë në televizionin Happy.
Një shtet ku Novak Gjukiqi, vrasësi i rinisë së Tuzllës, është njeri i lirë.
NjĂ« shtet ku Vlladimir Llazareviqi, i dĂ«nuar pĂ«r krime lufte, mban ligjĂ«rata, ndĂ«rsa tĂ« rinjtĂ« e quajnĂ« âxhaxhi Vlladoâ.
Dhe, një shtet ku, në fund të fundit, Pavkoviqi, komandanti i ligësisë, shkon në vdekje me të gjitha nderimet shtetërore, me kurora me lule dhe lot krokodili të Vuçiqit.
Le tĂ« kujtojmĂ« - edhe pse fjala âkujtojmĂ«â nĂ« Serbi nuk ka asnjĂ« kuptim, sepse atje kujtesa trajtohet si tradhti.
Pra, Pavkoviqi u dënua në vitin 2009 me 22 vjet burg nga Gjykata e Hagës - për deportime, zhvendosje të detyrueshme, vrasje dhe persekutim të civilëve shqiptarë në Kosovë në vitin 1999.
Ai ishte një nga shtyllat e makinerisë ushtarake të Millosheviqit.
PĂ«rkrah tij ishin Dragoljub Ojdaniqi, Vlladimir Llazareviqi, Nikolla Shainoviqi, Sreten Llukiqi - tĂ« gjithĂ« ata qĂ« komanduan âmbrojtjen e atdheutâ, por nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« planifikuan vrasje masive, kampe dhe dĂ«bime tĂ« joserbĂ«ve.
Ata janë oficerët e vdekjes. Njerëz, vendimet e të cilëve fshinë fshatra, familje, breza të tërë.
Njerëz, komandat e të cilëve i shndërronin njerëzit e gjallë në statistikë vdekjeje, dhe këtë statistikë në kapital politik.
Pavkoviqi jo vetëm që komandoi luftën - ai komandoi fshirjen e së vërtetës.
Ai ishte drejtpërdrejt përgjegjës për deportime masive, vrasje dhe fshehje të trupave të shqiptarëve të vrarë, në frigoriferë, që më pas përfunduan në Batajnicë, në periferi të Beogradit.
Paramendojeni kĂ«tĂ« monstruozitet: vret njĂ« fĂ«mijĂ«, ia fut trupin nĂ« kamion, pastaj e çon atĂ« fĂ«mijĂ« pĂ«rgjatĂ« autostradĂ«s sĂ« âbashkim-vĂ«llazĂ«rimitâ pĂ«r ta varrosur pas poligonit ushtarak nĂ« kryeqytet.
Ky nuk është vetëm krim. Ky është projekt shtetëror i ligësisë.
Historia e shkurtër e Genc Berishës
Kujtojeni familjen e vrarë Berisha.
Kujtojini fëmijët e vrarë.
Genc Berisha ishte katër vjeç.
Vëllai i tij, Graniti - dy vjeç.
Nëna e tyre, Lirija, ishte shtatzënë.
Genci mbante në dorë disa kapitasha [klikera!]. Graniti kishte një biberon në gojë.
Dhe, pastaj, më 26 mars 1999, në fshatin [sic.] Suharekë të Kosovës erdhën njësitë e Pavkoviqit.
Ata qëlluan mbi gjithçka që lëvizte.
Qëlluan mbi shtëpitë, mbi njerëzit, mbi fëmijët.
U vranë 48 anëtarë të familjes Berisha, përfshirë 18 fëmijë.
Edhe Genci. Edhe Graniti. Edhe Lirija me fëmijën e palindur.
Qëlluan derisa nuk mbeti më asnjë zë.
Shpëtuan vetëm dy gra, Shyhretja dhe Vjollca, të cilat u shtirën si të vdekura duke qëndruar shtrirë mes kufomave të familjes së tyre.
Dëshmia e tyre më pas u bë pjesë e dosjes së Hagës.
Por, aty nuk përfundon historia.
Sepse në Serbinë e Pavkoviqit as të vdekurit nuk gjejnë qetësi.
Trupat e fëmijëve dhe grave të vrara u futën më pas në frigoriferë, u transportuan përtej kufirit dhe u varrosën në Serbi - në Batajnicë.
Pra, as në vdekje Pavkoviqi nuk lejoi që viktimat të ishin viktima.
Ai donte të ishin - të zhdukur.
Kur në vitin 2001 u hapën varrezat masive, u gjetën objekte të vogla: dy biberonë, një krehër fëmijësh, lapsa me ngjyra, një prerëse thonjsh.
Ato ishin gjurmët e një familjeje, një fëmijërie, një dashurie që ushtarët e Pavkoviqit kishin kthyer në hi.
Dhe, ai - i njĂ«jti Pavkoviq - nĂ« burg nĂ« FinlandĂ«, me laptop, u mbante ligjĂ«rata âtĂ« rinjve serbĂ« mbi patriotizminâ.
Profesori i vdekjes
NĂ« vitin 2023, Pavkoviqi u shfaq nĂ« njĂ« ligjĂ«ratĂ« me video nĂ« shkollĂ«n fillore âGjura Jakshiqâ nĂ« Kaç, pranĂ« Novi Sadit.
Ai nuk ligjëroi për historinë e krimeve. Nuk foli për krimet për të cilat ishte dënuar.
Jo, tema ishte: âRrĂ«fime heronjshâ.
Ai, krimineli i luftës, iu drejtohej fëmijëve.
Si profesor.
Si autoritet.
Si model për moralin.
Paramendojeni këtë: fëmijët rrinë ulur në klasë dhe në ekran buzëqesh një i dënuar që ka komanduar deportimin dhe vrasjen e civilëve.
Dhe, shteti nuk e sheh kĂ«tĂ« si turp, por si njĂ« âorĂ« patriotizmiâ.
Kjo është Serbia sot: një shtet i cili nga krimi krijon një lëndë mësimore.
Heroi i Rrugës së Uzhicës
Por, Pavkoviqi nuk është vetëm xhelat - ai është edhe hajn rruge, përfitues lufte.
Pronar i një vile në Rrugën e Uzhicës, i apartamenteve në Vraçar dhe kush e di sa pasurive të tjera të fshehura.
Të gjitha të blera me gjak dhe heshtje.
Ky Ă«shtĂ« ai âheroâ tĂ« cilit Vuçiqi i ka uruar âjetĂ« tĂ« gjatĂ« dhe shĂ«ndet tĂ« mirĂ«â, siç tha disa vite mĂ« parĂ«.
Populli hesht.
Edhe opozita hesht.
Sepse ânuk Ă«shtĂ« e hijshme tĂ« flasĂ«sh pĂ«r tĂ« vdekuritâ.
Respekt, thonë.
Respekt ndaj kujt?
Ndaj krimit?
Qytetari i merituar i ligësisë
Në Alenë e Qytetarëve të Merituar në Beograd prehen njerëzit që kanë dhënë diçka për shoqërinë.
E, tani, mes tyre, do të prehet një njeri që ka fishkur dhe gjymtuar atë shoqëri.
Një njeri merita e të cilit është - vdekja.
NjĂ« njeri, âheroizmiâ i tĂ« cilit matet me tonelatat e frigoriferĂ«ve dhe me kubikĂ«t e dheut nĂ«n tĂ« cilin janĂ« mbuluar fĂ«mijĂ«t e vrarĂ«.
Dhe, tani, pra, e varrosin me nderime shtetërore.
Po, e njĂ«jta ushtri qĂ« digjte nĂ« GjakovĂ«, PejĂ«, SuharekĂ« - tani gjuan nĂ« ajĂ«r me tĂ« shtĂ«na nderi pĂ«r âheroinâ e saj.
Ky nuk Ă«shtĂ« varrim. ĂshtĂ« ritual shtetĂ«ror mohimi.
Dhe, gjithçka ka logjikë, fatkeqësisht.
Në një vend ku Mlladiqi është në murale, dhe Shesheli mysafir në emisionet kryesore televizive, Pavkoviqi është veç vazhdimi logjik i erozionit moral dhe narcizmit.
Sepse, Serbia sot nuk jeton në një kohë të pasluftës - ajo jeton në një kohë të pasvërtetës.
Në një vend ku e vërteta nuk ka më as peshë dhe as kuptim, Pavkoviqi - natyrisht - është qytetar i merituar, edhe pse i vdekur.
Dhe, nëna e vdekur që nuk do ta përqafojë më kurrë.
Ai fëmijë është biografia e Pavkoviqit.
Jo grada e gjeneralit, jo medaljet, jo akademia ushtarake.
Genc Berisha dhe të afërmit e tij të vrarë - ato janë diplomat e Pavkoviqit, ato janë dekoratat e tij.
Dhe, prandaj, le ta varrosë Serbia Pavkoviqin në Alenë e Qytetarëve të Merituar, nëse kështu dëshiron.
Por, le ta dijë: çdo grimcë e atij dheu nën të cilin ai prehet - kutërbon nga padrejtësia dhe ligësia.
Dhe, le ta dijë se asnjë rrugicë, as në Beograd, as në Paris, as në Jerusalem, nuk mund ta lajë gjakun nga emri i njeriut që ka komanduar kolonën e vdekjes.
Sepse, Genc Berisha e di.
Dhe, sytĂ« e tij - nĂ«se ndokush ende ka forcĂ« tâi imagjinojĂ« - shikojnĂ« drejt te tĂ« gjithĂ« ne.
Pa urrejtje, pa akuza, vetëm me një heshtje që çan edhe qiellin edhe tokën:
âPse Ă«shtĂ« vrasĂ«si im qytetar i merituar?â /Telegrafi/
Filozofi dhe matematikani gjerman, Gottfried Wilhelm Leibniz (1646â1716), ishte njĂ« figurĂ« madhore e mendimit perĂ«ndimor. Lindi nĂ« Lajpcig, shĂ«rbeu si diplomat dhe jetoi pĂ«r njĂ« pjesĂ« tĂ« madhe tĂ« jetĂ«s nĂ« Paris. MĂ« vonĂ« shĂ«rbeu pranĂ« DukĂ«s sĂ« Brunsvikut nĂ« Hanover dhe u bĂ« presidenti i parĂ« i AkademisĂ« Prusiane tĂ« Shkencave. Veprat e tij tĂ« gjera mbi filozofinĂ«, matematikĂ«n, shkencĂ«n, historinĂ« dhe jurisprudencĂ«n u shkruan nĂ« frĂ«ngjisht dhe latinisht. Leibniz ishte njĂ« njeri me interesa tĂ« shumta dhe madje u mor edhe me gjuhĂ«n shqipe, e cila nĂ« atĂ« kohĂ« ishte shumĂ« pak e njohur. MĂ« poshtĂ« janĂ« disa pjesĂ« tĂ« shkĂ«putura nga korrespondenca e tij.
Nga: Gottfried Wilhelm Leibniz[1] Përktheu në anglisht (nga frëngjishtja): Robert Elsie Përkthimi në shqip (nga anglishtja): Agron Shala / Telegrafi.com
I. Mbi një ilaç, II. Mbi vdekjen e Kontit të Shverinit, III. Gjuha shqiptaro-ilire, IV. Kinezishtja, V. Mbi Uellsin etj., VI. Mbi alfabetin e vjetër spanjoll.
I. Do tĂ« doja tâju falĂ«nderoj qĂ« mĂ« informuat mbi ilaçin e Prorit tĂ« Kabrijerit. Ilaçe tĂ« tilla tĂ« provuara duhet tĂ« publikohen me detaje tĂ« pĂ«rvojĂ«s me to. Ju pĂ«rmendĂ«t disa tĂ« tjera.
II. MĂ« trishton vdekja e Kontit tĂ« Shverinit. Ai ishte njĂ« njeri me dije dhe kureshtje, dhe ndihmonte nĂ« promovimin e studimeve dhe dijes. Disi dyshoj se z. Brand do tâi jepet tani pozicioni i drejtorit tĂ« BibliotekĂ«s MbretĂ«rore.
III. Nuk kam dyshim, ZotĂ«ri, se meritat tuaja do tĂ« vlerĂ«sohen gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ«, pasi vĂ«rej qĂ« ata me pushtet janĂ« tĂ« bindur pĂ«r to. Po ashtu, shoh se jam in aere tuo pasi ju kam borxh [lutjen] Ati ynĂ« nĂ« [gjuhĂ«n] hotentot. Ende nuk e kam gjetur, por jam i sigurt se e kam diku, ndaj do ta merrni njĂ« ditĂ«, pa dyshim. Sa i pĂ«rket gjuhĂ«s sĂ« shqiptarĂ«ve, kam pĂ«rshtypjen se mund tĂ« jetĂ« njĂ« lloj sllavishteje, pasi kjo gjuhĂ« flitet pĂ«rgjatĂ« detit Adriatik. Ajo zakonisht njihet si Linguam Illyricam, por unĂ« besoj se gjuha e ilirĂ«ve tĂ« lashtĂ« ishte diçka krejt tjetĂ«r. NĂ«se do tĂ« kishte ndonjĂ« mbetje tĂ« saj nĂ« malĂ«sitĂ« e Epirit, kjo do tĂ« ishte padyshim shumĂ« e pazakontĂ« dhe mjaft e denjĂ« pĂ«r tâu hulumtuar. Kam menduar pĂ«r kĂ«tĂ« mĂ« shumĂ« se njĂ« herĂ«, por nuk mĂ« ra ndĂ«r mend kur isha nĂ« RomĂ«, ku njihja z. Pastritio (nĂ«se nuk gaboj), profesor nĂ« Kolegjin della propaganda (pĂ«r Propagandimin e FesĂ«), i cili ishte vetĂ« nga Dalmacia. Nuk e di nĂ«se Ă«shtĂ« ende gjallĂ«. Kjo mund tĂ« mĂ«sohet nĂ« RaguzĂ« (Dubrovnik) ose madje nĂ« Venedik, pasi territoret e RepublikĂ«s janĂ« shumĂ« pranĂ« ShqipĂ«risĂ«.
IV. NĂ«se do tĂ« mĂ« lejohet, ZotĂ«ri, do tĂ« doja tâju inkurajoja tĂ« mĂ«soni gjuhĂ«n kineze. Besoj, ashtu si ju, se i ndjeri z. Muller, njĂ« njeri me dije, ka parĂ« diçka interesante nĂ« tĂ«. Shpresoj qĂ« do tĂ« marrim njĂ« kopje tĂ« Fjalorit Tartar-Kinez tĂ« cilĂ«n Perandori i KinĂ«s po pĂ«rgatit, dhe u kam shkruar jezuitĂ«ve duke u thĂ«nĂ« se do tĂ« ishte mirĂ« qĂ« tĂ« kishte ndonjĂ« shpjegues nĂ« njĂ« gjuhĂ« evropiane. Ăt Grimaldi nuk besonte se kishte njĂ« çelĂ«s pĂ«r simbolet kineze. Por, duhet tĂ« ketĂ« njĂ« arsye pse janĂ« krijuar ashtu, edhe pse kalimi i kohĂ«s mund tâi ketĂ« bĂ«rĂ« tĂ« vĂ«shtira pĂ«r tâu deshifruar dhe tĂ« ketĂ« sjellĂ« parregullsi nĂ« to.
V. Kam marrë dy fjalorë të gjuhës së Uellsit. I pari nga Davies u botua në Londër më 1632 in fol. dhe më është dërguar me një gramatikë të botuar in 12 më 1621. Fjalori i dytë uellsian është nga Thom. Jones, botuar in 12 më 1688. Ai përkthen nga gjuha uellsiane në anglisht, por jo anasjelltas. Ndërsa Davies jep gjuhën uellsiane në latinisht dhe nga latinishtja në gjuhën uellsiane. Ende jam i bindur se të paktën gjysma e gjuhës uellsiane ka lidhje me gjermanishten, dhe se ajo është në njëfarë mënyre si greqishtja ndaj latinishtes. Gjermanishtja e vjetër përmbante mjaft fjalë që sot nuk i kuptojmë. Më duket se britanikët e lashtë kanë ardhur nga Gjermania, dhe se galët etj. kanë diçka nga gjuha e kimbrianëve dhe gjermanëve të lashtë, nga të cilët ka mbetur shumë pak, dhe se irlandezët janë pasqyrë e një migrimi më të hershëm të britanikëve të vjetër, të cilët gjithashtu kaluan detin. Kështu, irlandishtja është një formë edhe më e vjetër e keltishtes. Ka njerëz në Angli që po punojnë aktualisht për të shpjeguar gjuhën irlandeze dhe do të isha shumë kureshtar të di se çfarë do të nxjerrin. Davies citon një Dictionarium Britannico-Aremoricum, botuar në Paris me impensis Yvonis Quillevere, më 1521. Por, mjaft me këtë.
VI. I kërkova z. Cuper përshkrimin kinez, por ende nuk e kam marrë. Ai më foli për një holandez që kishte kaluar shumë kohë në Spanjë dhe shpresonte të mund të deshifronte alfabetin e lashtë spanjoll.
(Hanover, 24 qershor 1705)
I. Mbi gjuhën shqipe, II. Mbi gjuhët armene, koptike dhe gjeorgjiane etj., III. Mbi gjuhët e vendeve nën sundimin e Carit.
II. Do të bëheni së shpejti universal në linguistikë, Zotëri, pasi po zgjeroni njohuritë tuaja edhe mbi armenishten, e cila është mjaft e ndryshme nga gjuhët e tjera. E dini se i ndjeri z. Acoluthus mendonte se kishte gjetur një lidhje midis armenishtes dhe koptishtes, por besoj se kishte gabuar, dhe të paktën nuk më dha ndonjë provë bindëse kur më foli në Berlin. Ju tani do të mund të bëni një vlerësim më të mirë. Gjuha gjeorgjiane më është dukur më e pazakontë se armenishtja për shkak të shumësisë së mënyrave foljore që ka. Shpjegimi juaj për medaljet armene do të jetë i përshtatshëm si pjesë e Miscellanea-s sonë.
III. Këtu ndodhet një zotëri nga Moska, një i dërguar i Carit, i cili ndoshta do të qëndrojë për disa javë. E quan veten princ apo knjaz dhe është nga familja e vjetër Kurakin. Do të përpiqem ta bind të shkruajë në Kancelarinë e Moskës për të na siguruar mostra të gjuhëve të vendeve nën sundimin e Carit dhe të vendeve fqinje. Dhe, nëse keni ndonjë kërkesë, ju lutem më njoftoni sa më shpejt. Duke qenë vendas, ai mund të shkruajë më lehtë sesa të huajt që janë në shërbim të Carit, të cilëve u kam shkruar dhe folur, por pa sukses. Për të tjerat, mbetem i juaji etj.
(Hanover, 10 dhjetor 1709)
I. Mbi gjuhën shqipe, II. Gjuha gjeorgjiane, III. Vepra e Nestorit të Kievit, IV. Pagëzimi i dytë i latinëve ndër rusë etj., V. Origjina e fjalës Kozak.
I. Do tĂ« ishte ide e mirĂ« qĂ« nĂ« shqip tĂ« bĂ«hej dallimi midis atyre qĂ« janĂ« fjalĂ« amtare dhe atyre qĂ« janĂ« tĂ« huazuara. Askush nuk mund ta bĂ«jĂ« mĂ« mirĂ« kĂ«tĂ« se ju, ZotĂ«ri. MegjithatĂ«, do tĂ« doja tâju jap mendimin tim pĂ«r disa fjalĂ« tĂ« kĂ«saj gjuhe. Hunde pro naso, an dicemus antiquum Celticum esse? (hunde pĂ«r âhundĂ«â - a mund tĂ« themi se kjo Ă«shtĂ« keltishte e lashtĂ«?) dhe fjala gjermane âHundâ (qen) mund tĂ« ketĂ« marrĂ« emrin nga hunda, pĂ«r shkak tĂ« aftĂ«sisĂ« pĂ«r tĂ« nuhatur, ashtu si Truye âtroiaâ (dosa e egĂ«r) vjen ndryshe nga trogue apo truyn, qĂ« do tĂ« thotĂ« âhundĂ«â nĂ« galishten e lashtĂ« dhe te galĂ«t modernĂ« gjithashtu. âHuntingâ [gjuetia] nĂ« anglisht ka njĂ« kuptim, por âhintâ Ă«shtĂ« njĂ« gjurmĂ« apo tregues, qĂ« gjermanĂ«t modernĂ« do ta quanin Spuhr. Pra, Ă«shtĂ« e mundur qĂ« tĂ« gjitha kĂ«to rrjedhin nga rrĂ«nja Kunde âknowledgeâ [njohje], nga e cila vjen connoĂźtre (tĂ« dish) nĂ« frĂ«ngjisht dhe gnĂłoskein nĂ« greqisht (tĂ« njohĂ«sh). Do tĂ« arrija nĂ« pĂ«rfundime tĂ« ngjashme me craha (krahu) nĂ« shqip, sepse Krebs apo crabbe (gaforre) Ă«shtĂ« njĂ« kafshĂ« me krahĂ«, dhe Krallen (kthetra), krazzen âme gĂ«rvishtâ, kriechen âme u zvarritâ, Kröte âbufoâ (zhabĂ«) duket se lidhen gjithashtu me kĂ«tĂ«. Shkronja âkâ nĂ« rrĂ«njĂ« shpesh shĂ«non pĂ«rkulje, ndĂ«rsa ârâ njĂ« lĂ«vizje, dhe krahĂ«t shpesh pĂ«rshkruhen me kombinimin âcrâ. Massa mĂ« duket se do tĂ« thotĂ« âmishâ nĂ« sllavisht. Kjo Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« mix nĂ« shqip dhe mis nĂ« armenisht, qĂ« tĂ« dyja me kuptimin âmishâ. Burri âmaritusâ (bashkĂ«short) mund tĂ« ketĂ« lidhje me Braut (nuse), BrĂ€utigam (dhĂ«ndĂ«r), Freia Ă«shtĂ« perĂ«ndesha gjermane e dashurisĂ«. Sa i pĂ«rket gaforres, gaforreia nĂ« shqip, dyshoj se mund tĂ« ketĂ« lidhje me Gafel, pra furca âpirunâ. Ăizmet qĂ« hungarezĂ«t i veshin zakonisht quhen citmes nĂ« VjenĂ«, me shqiptimin italian, pra tschismes. Duhet parĂ« gjithashtu nĂ«se ocrea nuk Ă«shtĂ« e njĂ«jta gjĂ« me tschisme nĂ« hungarisht ose ndonjĂ« vend fqinj, siç Ă«shtĂ« nĂ« shqip. FjalĂ«t shqipe pĂ«r numrat nuk kanĂ« asgjĂ« qĂ« tĂ« mund tĂ« jetĂ« huazuar nga gjuhĂ«t fqinje, por, meqĂ« ju njihni tĂ« gjitha kĂ«to gjuhĂ«, do tĂ« mund tĂ« kuptoni pse shqiptarĂ«t e quajnĂ« kaun chau, dhe detin deet, âmulierâ (grua) crue dhe âmirĂ«â emir. Ndoshta deet vjen nga delt, pra thalassa etj.
(Hanover, 26 dhjetor 1709)
II. Me kĂ«tĂ« rast, do tâju lutesha, ZotĂ«ri, tĂ« mĂ« dĂ«rgoni lutjen Ati ynĂ« nĂ« gjuhĂ«n epirote (shqipe) nĂ« njĂ« version interlinear dhe do tâju isha shumĂ« mirĂ«njohĂ«s nĂ«se do tĂ« mund tĂ« shtonit edhe Besoj nĂ«se Ă«shtĂ« e mundur. Ju lutem gjithashtu tĂ« mĂ« dĂ«rgoni titujt e dy librave nĂ« kĂ«tĂ« idiomĂ«, pĂ«rmasat dhe datĂ«n e vendin e botimit, sepse kjo gjuhĂ«, qĂ« Ă«shtĂ« pak e njohur, Ă«shtĂ« e denjĂ« pĂ«r tâu studiuar. Do tĂ« pĂ«rpiqem tâi gjej kĂ«ta libra nĂ« RomĂ«. Me ta janĂ« zhgroposur monumentet e lashta nga themelet e Notre-Damit nĂ« Paris.
(Hanover, 28 dhjetor 1711)
... Alfabetet moderne evropiane rrjedhin nga latinishtja, pĂ«rjashtuar dy alfabetet sllave: cirilik dhe tĂ« ashtuquajturin glagolitik. Disa autorĂ« mĂ« vonĂ« ua atribuojnĂ« kĂ«to ShĂ«n Jeronimit, i cili ishte me origjinĂ« ilire, por kjo Ă«shtĂ« e rreme, sikur gjuha e lashtĂ« ilire tĂ« ishte njĂ« lloj sllavishteje. Por, sllavĂ«t mbĂ«rritĂ«n vonĂ« nĂ« Iliri, jo para epokĂ«s sĂ« Justinianit. IlirĂ«t e lashtĂ« ishin me origjinĂ« kelte. Ata pĂ«rdornin njĂ« gjuhĂ« tĂ« afĂ«rt me gjermanishten dhe galishten. ĂshtĂ« e qartĂ« se mbetje tĂ« saj ruhen nĂ« gjuhĂ«n moderne, sidomos nĂ« atĂ« tĂ« epirotĂ«ve, pĂ«r tĂ« cilĂ«n kam parĂ« mostra tĂ« botuara. Sot zakonisht e quajnĂ« sllavishten âilirikeâ sepse sllavĂ«t u vendosĂ«n nĂ« Iliri ...
(Vjenë, 13 janar 1714)
II. Një ditë në Berlin më dhatë një libër në gjuhën e epirotëve, i shtypur në Romë nga Propaganda Fide. Besoj se përmbante lutjen Ati ynë në atë gjuhë dhe e nxora. Por, nuk e gjej dot lehtësisht mes letrave të mia. A do të kishit mundësi, Zotëri, të ma dërgonit edhe një herë?
(Hanover, 24 mars 1715)
/Telegrafi/
_______________
[1] Gottfried Wilhelm Leibniz, Opera Philologica (Hildesheim: Georg Olms, 1989). Përkthyer nga frëngjishtja nga Robert Elsie.
NjĂ« nocion i zakonshĂ«m nĂ« historiografinĂ« shqiptare Ă«shtĂ« ai i shekujve tĂ« pushtimit tĂ« vendit nga fuqitĂ« e huaja. VetĂ«m vargmalet e thella dhe tĂ« paarritshme janĂ« konsideruar si zona ku populli shqiptar ka mundur tĂ« ruajĂ« njĂ« shkallĂ« tĂ« caktuar tĂ« autonomisĂ« politike. PĂ«rveç pavarĂ«sisĂ« politike, besohet se shqiptarĂ«t ruajtĂ«n gjithashtu kulturĂ«n e tyre burimore dhe identitetin etnik nĂ« kĂ«to zona tĂ« izoluara. Populli zhvilloi zakone tĂ« veçanta tĂ« cilat âshĂ«rbyen si njĂ« mjet i rĂ«ndĂ«sishĂ«m i vetĂ«qeverisjes dhe bashkimit tĂ« njerĂ«zve kundĂ«r sundimit tĂ« huajâ.[1] KĂ«to zakone morĂ«n emrin kanun.[2] GjatĂ« shekujve XIX dhe XX, shumĂ« nga ligjet e kanunit vendor u mblodhĂ«n dhe u kodifikuan. Institucionet e reja shkencore tĂ« shtetit komunist intensifikuan studimet pĂ«r kulturĂ«n tradicionale.
Kanuni u trajtua si njĂ« visar i historisĂ« kombĂ«tare qĂ« nxirrte nĂ« pah âorigjinalitetin e vetĂ«dijes etnike, ndjenjĂ«n fisnike tĂ« sovranitetit kombĂ«tar dhe krenarinĂ« e masave tĂ« papĂ«rkulura fshatare, veçanĂ«risht tĂ« atyre nĂ« malĂ«siâ.[3] QĂ«llimi kryesor i kĂ«tyre studimeve ishte kundĂ«rshtimi i autorĂ«ve tĂ« huaj tĂ« cilĂ«t pĂ«rpiqeshin ta largonin kanunin nga origjina e tij etnike shqiptare, duke e konsideruar atĂ« si njĂ« imitim tĂ« ligjeve romake, bizantine, sllave apo langobarde. GjuhĂ«tarĂ«t shqiptarĂ« argumentonin se ndikimi sllav mbi kanunin kishte vetĂ«m rĂ«ndĂ«si periferike. Baza e kanunit, shumica e rregullave dhe institucioneve juridike konsideroheshin dhe konsiderohen tĂ« jenĂ« me origjinĂ« shqiptare.[4]
Studiuesit shqiptarĂ« gjithmonĂ« i kanĂ« konceptuar malet si kĂ«shtjella qĂ« kanĂ« ruajtur âpĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ« gjuhĂ«n dhe etnokulturĂ«n [e shqiptarĂ«ve] nĂ« pĂ«rgjithĂ«si, dhe vetĂ«dijen e tyre kombĂ«tare. [Pasuria] kulturore e mendjes dhe shpirtit tĂ« shqiptarĂ«ve ka qenĂ« njĂ«kohĂ«sisht shkak dhe pasojĂ« e mbijetesĂ«sâ.[5] Malet, pra, shihen si mbrojtĂ«se tĂ« grupit dhe tĂ« identitetit kombĂ«tar. Koncepti i izolimit dhe tĂ«rheqjes Ă«shtĂ« ngushtĂ«sisht i lidhur me idenĂ« e njĂ« bote tĂ« qĂ«ndrueshme dhe tĂ« pandryshuar shoqĂ«rore. Duke qenĂ« se kanuni konsiderohet njĂ« trashĂ«gimi ilire, besohet se elemente tĂ« etnokulturĂ«s ilire janĂ« transmetuar brez pas brezi te pasardhĂ«sit e kĂ«tij populli - shqiptarĂ«t e sotĂ«m. ElementĂ«t kryesorĂ« tĂ« ligjit tĂ« kanunit shihen, pra, si âtĂ« shenjtĂ«, mbinjerĂ«zorĂ«, tĂ« paprekshĂ«m dhe tĂ« pandryshueshĂ«mâ.[6]
NĂ« tekstet pĂ«r kanunin shpesh pĂ«rmendet ideja se grupet etnike kanĂ« tipare karakteri ose veçori tĂ« veçanta psikologjike qĂ« i dallojnĂ« nga popujt e tjerĂ« dhe qĂ« trashĂ«gohen brez pas brezi.[7] Theksimi i karakterit tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m dhe homogjen tĂ« kulturĂ«s shqiptare synon tĂ« kundĂ«rshtojĂ« pretendimet e huaja, veçanĂ«risht ato serbe, se âkultura shqiptareâ Ă«shtĂ« amorfe dhe larg qĂ«ndrueshmĂ«risĂ« dhe konsolidimit.[8] Sidomos gjatĂ« periudhĂ«s socialiste, etnografĂ«t shqiptarĂ« zhvilluan punĂ« tĂ« gjerĂ« pĂ«r tĂ« vĂ«rtetuar se institucionet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« komuniteteve malĂ«sore ishin me prejardhje tĂ« pastĂ«r shqiptare. NjĂ« prej tyre ishte, pĂ«r shembull, kuvendi - njĂ« mbledhje fshatare, fisnore apo krahinore e meshkujve - qĂ« gjendet nĂ« tĂ« gjitha variantet e sĂ« drejtĂ«s zakonore shqiptare. NjĂ« jurist ka argumentuar se institucioni i kuvendit nĂ« zonat malore shqiptare, ndonĂ«se i ngjashĂ«m me institucione tĂ« krahasueshme nĂ« vendet fqinje, ishte para sĂ« gjithash njĂ« element i etnokulturĂ«s shqiptare me rrĂ«njĂ« tĂ« dallueshme ilire.
E njĂ«jta gjĂ« pretendohet edhe pĂ«r institucione tĂ« tjera shoqĂ«rore dhe ekonomike, si format e pronĂ«sisĂ«, organizimi familjar, ritualet dhe ceremonitĂ« nĂ« komunitete tĂ« malĂ«sisĂ«.[9] QĂ«llimi kryesor i kĂ«tij lloj kĂ«rkimi ishte ndĂ«rtimi i njĂ« imazhi tĂ« njĂ« kulture homogjene dhe tĂ« bashkuar mbi bazĂ«n e njĂ« origjine tĂ« pĂ«rbashkĂ«t etnike. Kjo Ă«shtĂ« mjaft e habitshme, duke pasur parasysh se nĂ« ShqipĂ«rinĂ« komuniste, marksizĂ«m-leninizmi ishte paradigma zyrtare shkencore dhe, pĂ«r rrjedhojĂ«, do tĂ« pritej njĂ« shpjegim materialist i shoqĂ«risĂ« dhe kulturĂ«s. GjatĂ« socializmit, studimet mbi institucionet dhe zakonet tradicionale tĂ« komuniteteve malore vĂ«rtet u pĂ«rqendruan shumĂ« nĂ« ndikimin vendimtar tĂ« ekonomisĂ« dhe tĂ« gjeografisĂ« mbi strukturat shoqĂ«rore, por, nĂ« fund, kĂ«to studime arritĂ«n nĂ« pĂ«rfundimin se origjina etnike pĂ«rcakton modelet shoqĂ«rore dhe kulturore. Kultura dhe etnia u panĂ« si dy anĂ« tĂ« sĂ« njĂ«jtĂ«s medalje dhe u konsideruan, tĂ« paktĂ«n nĂ« âthelbâ, si tĂ« qĂ«ndrueshme dhe tĂ« pandryshueshme.
NĂ« zonat malore, zhvillimet ekonomike, shoqĂ«rore dhe politike nuk arritĂ«n tĂ« shkatĂ«rrojnĂ« kĂ«tĂ« âthelbâ i cili pasqyronte tiparet kryesore tĂ« grupit etnik. Studimet mbi zakonet shqiptare nĂ« malĂ«si karakterizohen nga synimi pĂ«r tĂ« paraqitur popullin shqiptar si bartĂ«s tĂ« njĂ« kompleksi unik dhe tĂ« pĂ«rbashkĂ«t parimesh, normash dhe rregullash tĂ« mishĂ«ruara nga kanuni. NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, theksohen dallimet me âtjetrinâ etnik. Dallimet e shumta shoqĂ«rore dhe ekonomike mes komuniteteve tĂ« Veriut dhe atyre tĂ« Jugut shpesh neglizhohen, pasi theksi vendoset ekskluzivisht te aspektet e konformitetit.[10] NĂ« studimin e tij mbi fshatin malor shqiptar Progonat, historiani Muharrem Xhufi pohon se populli
u bë komunitet i qëndrueshëm dhe i vazhdueshëm përmes luftës së pandërprerë kundër pushtuesve të huaj. Ata zhvilluan një traditë luftarake, virtyte të larta morale dhe aftësi të tilla si atdhedashuria, vullneti sfidues për liri, trimëria, krenaria, miqësia, bujaria dhe urrejtja ndaj çdo armiku. Këto janë karakteristikat e banorëve të Progonatit, ashtu si edhe të të gjithë popullit të Kurveleshit dhe mbarë shqiptarëve.[11]
PĂ«rveç njĂ«trajtshmĂ«risĂ« sĂ« kanuneve tĂ« ndryshme, studiuesit shqiptarĂ« pretendojnĂ« se kanuni i maleve pĂ«rbĂ«n njĂ« dĂ«shmi tĂ« aftĂ«sisĂ« sĂ« popullit pĂ«r tâu vetĂ«qeverisur mbi bazĂ«n e parimeve dhe institucioneve tĂ« veta. Kanuni Ă«shtĂ« trajtuar si njĂ« lloj i kodit tĂ« pashkruar qĂ« â siguronte njĂ« jetĂ« normale dhe rregullonte marrĂ«dhĂ«niet shoqĂ«rore. [Ai] rregullonte veçanĂ«risht jetĂ«n dhe marrĂ«dhĂ«niet shoqĂ«rore tĂ« komuniteteve tĂ« lira fshatare, tĂ« cilat pĂ«rbĂ«nin bĂ«rthamĂ«n e popullsisĂ« autoktone nĂ« truallin iliro-shqiptarâ.[12] Disa autorĂ« madje e kanĂ« krahasuar kanunin me njĂ« âkushtetutĂ« tĂ« popullit shqiptarâ nĂ« kohĂ« shtypjeje dhe sundimi tĂ« huaj.[13] NĂ« kĂ«tĂ« aspekt, vihet nĂ« dukje ideali i njĂ« organizimi tĂ« brendshĂ«m, koherent dhe tĂ« strukturuar, tĂ« komuniteteve tĂ« malĂ«sisĂ«. VetĂ«dija e zhvilluar demokratike, barazia shoqĂ«rore, ndihma e ndĂ«rsjellĂ« dhe solidariteti pĂ«rbĂ«nin, sipas kĂ«tyre pretendimeve, disa nga parimet qĂ« karakterizonin komunitetet e malĂ«sisĂ«. Vlera tĂ« veçanta morale, si nderi, besa dhe ndihma e ndĂ«rsjellĂ« konsideroheshin si elementĂ« pĂ«rbĂ«rĂ«s tĂ« kulturĂ«s sĂ« njerĂ«zve tĂ« malĂ«sisĂ«. KĂ«to vlera, nga njĂ«ra anĂ«, âpĂ«rmbanin elemente tĂ« rezistencĂ«s klasore tĂ« masave kundĂ«r shtypjes dhe shfrytĂ«zimit shoqĂ«rorâ dhe, nga ana tjetĂ«r, shĂ«rbenin si mjete tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r tĂ« ngritur âmasat popullore nĂ« njĂ« pozitĂ« kundĂ«rshtie ndaj pushtimit tĂ« huaj, dhunĂ«s dhe arbitraritetit feudalâ.[14]
Megjithatë, këto nocione vështirë mund të mbrohen në dritën e kërkimeve antropologjike historike mbi fragmentarizimin shoqëror të shoqërive fisnore. Marrëdhëniet brenda familjes nuk bazoheshin në parime demokratike, por në marrëdhënie hierarkike. Solidariteti kufizohej kryesisht brenda rrethit të ngushtë familjar dhe farefisnor. Armiqësitë brenda lidhjeve fisnore, dyshimet dhe rivalitetet e vazhdueshme ishin, për këtë arsye, endemike. Ishte pikërisht karakteri i segmentuar i këtyre shoqërive të malësisë që pengonte zhvillimin e një komuniteti funksional dhe të organizuar mirë.
Në studimet e tyre, historianët dhe etnografët shqiptarë e vërejtën praninë e shpeshtë të konflikteve, viktimave të shumta nga gjakmarrjet dhe përplasjet për nderin, por i interpretuan këto fenomene si pasojë e karakterit klasor të shoqërisë. Ata anashkaluan faktin se vlerat e lëvduara morale, si solidariteti, ndihma e ndërsjellë dhe barazia shoqërore, ishin kryesisht të kufizuara te lidhjet e gjakut. Vetëm në raste të rralla, kur vihej në rrezik nderi i gjithë komunitetit, burrat që nuk ishin në farefisni bashkoheshin kundër fiseve, fshatrave apo grupeve të tjera përreth. Por, edhe në ato raste, sovraniteti i familjes nuk u lëkund. Midis familjeve që nuk kishin lidhje gjaku apo martese, zhvillohej një garë e vazhdueshme për prestigj shoqëror. Kjo u formalizua përmes konceptit të nderit, i cili kishte një rëndësi themelore në shoqërinë shqiptare. Ky koncept përfaqëson një formë tipike të drejtësisë vetjake dhe ishte në konkurrencë të përhershme me përpjekjet e shtetit për të vendosur monopolin e pushtetit dhe të dhunës legjitime.[15]
Prandaj, nuk Ă«shtĂ« pĂ«r tâu çuditur qĂ« nismat e para komuniste, menjĂ«herĂ« pas marrjes sĂ« pushtetit, kishin tĂ« bĂ«nin me shfuqizimin e institucioneve tradicionale tĂ« komuniteteve malĂ«sore veriore, ndalimin e sĂ« drejtĂ«s zakonore dhe krijimin e qendrave tĂ« reja administrative nĂ« zonat fisnore. ShumĂ« shpejt, qeveria komuniste hapi shkolla dhe kurse tĂ« detyrueshme pĂ«r tĂ« rriturit, me qĂ«llim tĂ« pĂ«rhapjes sĂ« shkrim-leximit dhe, pĂ«rmes tij, tĂ« ideologjisĂ«. Ata ishin shumĂ« tĂ« vetĂ«dijshĂ«m pĂ«r ndikimin e fjalĂ«s sĂ« shkruar dhe ndjenin njĂ« nevojĂ« tĂ« menjĂ«hershme pĂ«r tĂ« inkurajuar pĂ«rhapjen e saj, pĂ«r tĂ« mundĂ«suar pĂ«rhapjen e ideologjisĂ«. Kjo ideologji nuk pĂ«rmbante vetĂ«m elemente standarde tĂ« komunizmit, por iu drejtua gjithashtu ndjenjave kombĂ«tare tĂ« popullit.
Historiografia dhe etnografia u detyruan të ofronin fakte për tekstet shkollore që do të forconin identitetin dhe solidaritetin kombëtar. Një nga këto fakte ishte ekzistenca e kanunit, i cili u paraqit si një shtyllë e veçantisë etnike. Prandaj, në të njëjtën kohë kur komunistët ushtronin presion të madh për të zëvendësuar kanunin me ligjin e shkruar shtetëror, ata e shpallën atë një element thelbësor të karakterit kombëtar dhe e shndërruan në diçka nga e kaluara.
NjĂ« proces i ngjashĂ«m Ă«shtĂ« vĂ«rejtur edhe nĂ« kujtesĂ«n kolektive franceze, siç e ka pĂ«rshkruar Nora, ku kanuni humbi natyrĂ«n e tij tĂ« gjallĂ« dhe organike dhe u rilind si fakt i imagjinatĂ«s kombĂ«tare dhe i historisĂ«. Si pasojĂ«, kanuni humbi kuptimin e tij shoqĂ«ror dhe ekonomik, dhe nĂ« vend tĂ« tij u bĂ« subjekt i diskursit akademik. Regjimi i ri e shpalli tĂ« paligjshĂ«m sistemin e vjetĂ«r tĂ« referencĂ«s, tĂ« lidhur me rendin patriarkal dhe fisnor tĂ« shoqĂ«rive malĂ«sore shqiptare, duke e zĂ«vendĂ«suar me konceptin e modernitetit dhe reformĂ«s. Kanuni u trajtua si njĂ« relike e sĂ« kaluarĂ«s dhe u pĂ«rdor si njĂ« imazh ballafaques me âprocesin thellĂ«sisht çlirimtar tĂ« realizuar nga Partia pĂ«rmes fitores sĂ« Revolucionit Popullor dhe transformimeve tĂ« mĂ«dha tĂ« kryera nĂ« marrĂ«dhĂ«niet shoqĂ«rore dhe ekonomike tĂ« vendit tonĂ«â.[16]
Por, pavarësisht përpjekjeve kolosale të politikës komuniste për të ndryshuar marrëdhëniet shoqërore dhe ekonomike në vend dhe për të imponuar modernitetin, një grup i vlerave tradicionale u përfshi gjithashtu në konceptin e kombit dhe të identitetit. Këto vlera tradicionale u karakterizuan nga jetëgjatësia dhe qëndrueshmëria e veçantë. Ato ishin artikuluar fillimisht nga intelektualët gjatë periudhës së quajtur Rilindja, në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX. Gjatë periudhës ndërmjet dy luftërave botërore, ato morën rëndësi të veçantë dhe vazhduan të lulëzojnë gjatë dhe pas periudhës komuniste.
NĂ«n komunizĂ«m, thuhej se kĂ«to vlera kishin ndihmuar nĂ« ruajtjen e identitetit etnik tĂ« popullit shqiptar, pĂ«rkundĂ«r sundimit tĂ« huaj, dhe se kishin frymĂ«zuar rezistencĂ«n ndaj pushtimeve tĂ« huaja. Sipas komunistĂ«ve, kapitulli kryesor nĂ« kĂ«tĂ« rezistencĂ« tĂ« pandĂ«rprerĂ« kundĂ«r sundimit tĂ« huaj ishte lufta partizane gjatĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, e cila u cilĂ«sua zyrtarisht si âLufta Nacionalçlirimtareâ. Thuhej se fitorja kundĂ«r pushtimit gjerman ishte arritur falĂ« âtraditave tĂ« shkĂ«lqyera patriotike dhe luftarake, pĂ«rvojĂ«s sĂ« pasur qĂ« populli shqiptar kishte fituar gjatĂ« shekujve nĂ« luftĂ«n pĂ«r liri dhe pavarĂ«siâ.[17]
Miti i rezistencĂ«s sĂ« pĂ«rhershme u bĂ« pjesĂ« e kujtesĂ«s zyrtare tĂ« shtetit kombĂ«tar komunist, ashtu si nĂ« vende tĂ« tjera socialiste. Kjo shkonte paralelisht me zhvillimin e njĂ« âgramatike tĂ« sjelljes konkurruese dhe tĂ« vleraveâ. PartizanĂ«t pĂ«rshkruheshin si luftĂ«tarĂ« tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m, tĂ« pajisur me âforcĂ« tĂ« pashtershme, trimĂ«ri, vetĂ«sakrificĂ« dhe heroizĂ«m fisnikâ. KĂ«tu rizbulojmĂ« âvullnetin sfidues pĂ«r liriâ, âguximin dhe qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ«â dhe âsakrificĂ«n pĂ«r idealin e kombit dhe Atdheutâ,[18] si pjesĂ« e karakterit tĂ« shqiptarĂ«ve - vlera qĂ« rrjedhin nga imazhi i malĂ«sorit dhe koncepti i tij pĂ«r nderin.
Përvetësimi i elementeve nga kodi moral i kanunit, për vetimagjinatën kombëtare, nuk nënkuptonte domosdo përvetësimin e bartësve të supozuar të këtyre normave. Në mënyrë të veçantë, zonat fisnore të Veriut - bërthama e kanunit - rezistuan ashpër marrjen e pushtetit nga komunistët. Kështu, njerëzit që përfaqësonin më së miri imazhin heroik të malësisë u konsideruan si politikisht të pabesueshëm dhe potencialisht të rrezikshëm.[19]
Nga ana tjetĂ«r, miti i rezistencĂ«s sĂ« palodhur dhe vlerat heroike qĂ« e shoqĂ«ronin atĂ« kontribuuan ndjeshĂ«m nĂ« frikĂ«n paranojake tĂ« udhĂ«heqĂ«sve komunistĂ« se vendi ishte i rrethuar nga njĂ« botĂ« armiqĂ«sore dhe se duhej tĂ« mbahej i izoluar dhe nĂ« njĂ« gjendje tĂ« pĂ«rhershme vigjilence dhe gatishmĂ«rie pĂ«r luftĂ«, me qĂ«llim mbrojtjen e atdheut nga kĂ«rcĂ«nimi i vazhdueshĂ«m qĂ« vinte nga jashtĂ«. Kjo qasje pasqyrohet mĂ« sĂ« miri nĂ« tekstin paradigmĂ« tĂ« Enver HoxhĂ«s mbi themelet e ShqipĂ«risĂ« sĂ« ârinuarâ pas katĂ«r dekadash sundimi komunist:
Sot, kur kthejmë kokën prapa dhe shohim mbi katër dekada, ne komunistët shqiptarë ndjejmë krenari se që nga ditët e krijimit të tyre, Fronti Demokratik i Shqipërisë dhe pushteti ynë popullor, nën udhëheqjen e partisë sonë të lavdishme, kanë kryer me nder detyrat dhe misionin ndaj popullit dhe atdheut, janë kalitur në betejat dhe provat më të ashpra, kanë përballuar dhe kanë mposhtur planet e të gjithë armiqve të brendshëm e të jashtëm dhe janë kthyer në kala të pathyeshme të socializmit fitimtar dhe të jetës së re të ndritur që lulëzon në Shqipëri.[20]
Prandaj, i gjithë kombi përfytyrohet si një kala malore e izoluar dhe e mbrojtur mirë, e ruajtur nga malësorët vigjilentë dhe të dashuruar me lirinë.
Malet, njerëzit dhe institucionet e tyre shoqërore e kulturore morën kuptim shumëfunksional i cili pasqyrohet më së miri në përfytyrimet për kanunin si një mënyrë tipike organizimi në komunitetet e malësisë. Në këtë diskurs, malet ofronin vetinterpretim në kuptimin se ato përfaqësonin një dëshmi të etnokulturës së pastër të popullit shqiptar. Imazhi i tyre ushqente mitin e rezistencës së vazhdueshme ndaj të tjerëve dhe, për rrjedhojë, shërbente gjithashtu për të legjitimuar politikën komuniste shqiptare të izolimit dhe tërheqjes nga bota. /Telegrafi/
________________
[1]Pupovci (Syrja), âIntroductionâ, nĂ« Buda (Aleks), et al, red., Kanuni i LekĂ« Dukagjinit mbledhur dhe kodifikuar nga ShtjefĂ«n K. Gjeçovi, Tirana : Academy of Sciences, 1989, f. 585.
[2] Termi kanun buron nga fjala greke kanon, qĂ« do tĂ« thotĂ« ârendâ, ânormĂ«â. NĂ« gjuhĂ«n turke Ă«shtĂ« transformuar nĂ« kanun. Kanunname-t ishin kodet ligjore tĂ« miratuara nga Sulltani, nĂ« kontrast me Sheriafin, ligjin qĂ« rrjedh nga Kurani. NĂ« gjuhĂ«n shqipe, termi kanun pĂ«rcakton ligjin zakonor vendas.
[4]Elezi (Ismet), E drejta zakonore penale e shqiptarë dhe lufta për zhdukjen e mbeturinave të saj në Shqipëri, Tiranë : 8 Nëntori, 1983, f. 68f.
[5]Tirta (Mark), âThe Cult of Several Ancient Customs in the Albanian Ethnical Survivalâ, referat i lexuar nĂ« konferencĂ«n The Role of Myth in History and Development in Albania, LondĂ«r, 11-13 qershor 1999, fq. 1-2..
[9]Ibid., pp. 73-74. Shih po ashtu Elezi (Ismet), E Drejta Zakonore e labërisë në Planin e Krahasues, Tiranë : Libri Universitar, 1994.
[10]Luarasi (A.), Zaganjori (Xh.), Elezi (I.), Nova(K.), âE Drejta Zakonore Shqiptareâ, nĂ« Omari (Luan), Luarasi (Aleks), red., Historia e Shtetit dhe e sĂ« DrejtĂ«s ne ShqipĂ«ri, Pjesa 2, TiranĂ« : ShtĂ«pia Botuese âLuarasiâ, 1994, f. 6.
[11]Xhufi (Muhanem), Mbi historikun e Progonatit, Tiranë : Elena Gjika, 1995, f. 3.
[15]Giordano (Christian), âDer Ehrkomplex im Mittelmeerraum: sozialanthropologische Konstruktion oder Grundstruktur mediterraner Lebensformen?â, nĂ« Vogt (Ludgera), Zingerle (Arnold), red., Ehre. Archaische Momente in der Moderne, Frankfurt am Main : Suhrkamp, 1994, f. 172.
[17]Institute of Maixist-Leninist Studies at the Central Committee of the Party of Labour, red., History of the Party of Labour, Tirana : 8 NĂ«ntori, 1971, f. 239
[19] Imazhi i malësorëve u përkeqësua më tej me rënien e komunizmit dhe migrimin e njëkohshëm të mijëra fermerëve nga Veriu në qendrat urbane. Njerëzit nga këto zona quhen malokë, një term që përcakton sjelljen "primitive" që konsiderohet tipike për njerëzit nga malet.
[20]Hoxha (Enver), Laying the foundations of the new Albania. Memoirs and historical notes, Tirana : 8 NĂ«ntori, 1984, fq. 5-7.
Gjatë dekadave të tëra si autor, Harold Rosenberg u bëri thirrje artistëve të kundërshtonin klishetë dhe konformizmin dhe që në vend të tyre të ndërmerrnin veprime.
Nga: Blake Smith, historian dhe përkthyes / aeon.co Përkthimi: Agron Shala / Telegrafi.com
Me të drejtë publiku e ka humbur besimin te politikanët, ekspertët dhe mediat. Përparimi duket i pamundur, qoftë në politikë apo në kulturë. Burokracitë masive dhe të shkëputura, mashtrimet e tregut kapitalist dhe ideologjitë e shpërndara nga partitë, intelektualët dhe institucionet, na mbushin me klishe çorientuese dhe identitete të rreme. Nuk jemi më në gjendje të dallojmë të vërtetën, ta komunikojmë atë siç duhet me njëri-tjetrin, apo të gjejmë një rol autentik përmes të cilit të lidhemi me të tjerët dhe shpëtojmë nga forcat që devijojnë potencialin tonë për veprim të vërtetë, në një konformizëm të pamenduar ose vetëmburrjeje të rrejshme.
KĂ«shtu argumentonin - nga kriza e LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore e deri nĂ« vdekjen e tyre nĂ« vitet â70 tĂ« shekullit XX - dy nga intelektualĂ«t mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m tĂ« Shteteve tĂ« Bashkuara nĂ« mesin e shekullit tĂ« kaluar: Harold Rosenberg dhe Hannah Arendt. Miq tĂ« ngushtĂ« pĂ«r gati tri dekada, marrĂ«dhĂ«nia e tyre frymĂ«zoi teoritĂ« e ndĂ«rthurura pĂ«r veprimin dhe gjykimin, si dhe kthesĂ«n e pĂ«rbashkĂ«t drejt rolit tĂ« kritikut kulturor pĂ«r njĂ« publik tĂ« madh. MegjithatĂ«, ndĂ«rsa Arendt tani shihet si figurĂ« qendrore nĂ« kanonin filozofik modern, Rosenbergu Ă«shtĂ« pothuajse i harruar, ashtu siç Ă«shtĂ« edhe dialogu kritik mes tyre.
Rosenbergu ishte njĂ« nga mendimtarĂ«t kryesorĂ« amerikanĂ« tĂ« artit, nĂ« vitet pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, kur ShBA-ja zĂ«vendĂ«soi EvropĂ«n si qendra e botĂ«s sĂ« artit. FalĂ« pjesĂ«risht eseve tĂ« tij kritike, artistĂ«t si Barnett Newman, Willem de Kooning dhe Jackson Pollock hynĂ« nĂ« historinĂ« e artit dhe bĂ«nĂ« qĂ« arti modern tĂ« duket sinonim i kulturĂ«s amerikane. Ai gjithashtu ndikoi dhe u ndikua nga Arendt, me tĂ« cilĂ«n u bĂ« mik nĂ« fund tĂ« viteve â40 tĂ« shekullit XX. TĂ« dy zhvilluan njĂ« grup idesh pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si ajo qĂ« ata e quanin "veprim" lidhte estetikĂ«n dhe politikĂ«n. GjatĂ« dy dekadave nĂ« vijim, ata vazhduan tĂ« rishqyrtonin kuptimin e veprimit ndĂ«rsa tĂ« dy jepnin mĂ«sim nĂ« programin Komiteti pĂ«r Mendimin ShoqĂ«ror nĂ« Universitetin e Ăikagos.
GjatĂ« katĂ«r dekadave pas vdekjes sĂ« tij, Rosenbergu u fishk nĂ« njĂ« karikaturĂ« qĂ« pak mbahet mend. IdetĂ« e tij tĂ« veçanta pĂ«r veprimin - josistematike, gjithmonĂ« nĂ« zhvillim dhe tĂ« trajtuara nĂ« ese tĂ« pĂ«rmbledhura nĂ« njĂ« botim qĂ« ka qenĂ« jashtĂ« shtypit qĂ« nga vitet â80 tĂ« shekullit XX - janĂ« hedhur poshtĂ« nga historianĂ«t e artit si Michael Fried, Rosalind Krauss dhe Hal Foster si "gjysmĂ« romantike, gjysmĂ« mikroborgjeze" dhe si "gjĂ«mĂ« psikologjike", siç e thotĂ« Christa Noel Robbins nĂ« Artisti si autor [Artist as Author, 2021]. NdĂ«rsa kĂ«ta studiues gabojnĂ« kur e pĂ«rjashtojnĂ« Rosenbergun, ata kanĂ« tĂ« drejtĂ« tĂ« shohin tek ai kundĂ«rshtarin e llojit tĂ« kritikĂ«s qĂ« ata ushtrojnĂ«. EsetĂ« e tij janĂ« tĂ« mbushura me kritika provokuese pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si akademikĂ«t, profesionistĂ«t e muzeve, galeristĂ«t dhe kritikĂ«t e artit i reduktojnĂ« veprat artistike nĂ« instrumente tĂ« pedagogjisĂ« ose tĂ« pĂ«rfitimit, duke e larguar vĂ«mendjen nga thelbi i vĂ«rtetĂ« i krijimit artistik.
ArtistĂ«t pĂ«r tĂ« cilĂ«t ka shkruar Rosenbergu ishin njerĂ«z qĂ« ai i kuptonte se po luftonin pĂ«r tĂ« krijuar njĂ« jetĂ« njerĂ«zore pĂ«r vetveten, mes shtypjeve dhe iluzioneve tĂ« kapitalizmit. Duke vepruar kĂ«shtu, ka thĂ«nĂ« ai, ata shkĂ«puteshin nga konventat e historisĂ« sĂ« artit. Prodhimi i objekteve tĂ« bukura, anĂ«tarĂ«sia nĂ« njĂ« avangardĂ« tĂ« vetĂ«dijshme, pĂ«rfaqĂ«simi i temave politikisht tĂ« dobishme dhe madje ndjekja e origjinalitetit binin poshtĂ« ndĂ«rsa nuk pĂ«rpiqeshin mĂ« tĂ« krijonin art, por tĂ« vepronin - qoftĂ« nĂ« kanavacĂ«, nĂ« skulpturĂ«, apo pĂ«rmes reagimeve qĂ« provokonin veprimet e tyre. Kritika e artit, kĂ«mbĂ«ngulte Rosenbergu nĂ« esenĂ« e tij mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme dhe goxha tĂ« keqinterpretuar, PiktorĂ«t amerikanĂ« tĂ« veprimit [The American Action Painters, 1952], ishte pĂ«rgjigja mĂ« e papĂ«rshtatshme nga tĂ« gjitha ato tĂ« mundshmet ndaj njĂ« veprimi tĂ« tillĂ«. "Piktura e reâ, deklaroi ai, "ka rrĂ«zuar çdo dallim mes artit dhe jetĂ«s", dhe nuk kishte nevojĂ« pĂ«r kritikĂ« nĂ« kuptimin e kĂ«rkimit vlerĂ«sues tĂ« njĂ« specialisti pĂ«r cilĂ«si, por mĂ« tepĂ«r njĂ« ushtrim ekzistencial gjykimi. NĂ« vend qĂ« tĂ« pĂ«rshkruajĂ« vendin e njĂ« vepre nĂ« shpalosjen e tendencave historike, ose tĂ« zbulojĂ« interesin e saj si njĂ« lente mbi problemet shoqĂ«rore, kritiku duhet tĂ« gjykojĂ« veprimin e artistit sipas mĂ«nyrĂ«s se si ai e zbulon jetĂ«n.
Jeta e vetĂ« Rosenbergut, e cila njihet mĂ« mirĂ« falĂ« biografisĂ« sĂ« vitit 2021 nga Debra Bricker Balken, filloi nĂ« njĂ« familje hebreje tĂ« shtresĂ«s sĂ« ulĂ«t tĂ« mesme nĂ« Nju-Jork, nĂ« vitin 1906. Ambicioz, por pa drejtim tĂ« qartĂ«, Rosenbergu brodhi pas shkollĂ«s sĂ« drejtĂ«sisĂ« (nuk ushtroi kurrĂ« punĂ«n e juristit), mes bohemĂ«ve tĂ« Greniq-Villiqit. PĂ«rmes miqĂ«sive tĂ« tij me artistĂ« dhe intelektualĂ« tĂ« rinj aspirues, ai fitoi njohuri pĂ«r rrymat kryesore tĂ« kohĂ«s: marksizmin, psikanalizĂ«n dhe surrealizmin. Veprimtaria krijuese e Rosenbergut ishte po aq e larmishme sa edhe mjedisi i tij intelektual. PĂ«r pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« viteve â30 tĂ« shekullit XX, i drejtoi energjitĂ« e tij nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« paqĂ«ndrueshme ndĂ«rmjet pikturĂ«s, poezisĂ«, letĂ«rsisĂ« dhe publicistikĂ«s. TĂ« gjitha kĂ«to pĂ«rpjekje ishin tĂ« ndikuara nga politika e tij majtiste. PĂ«r shembull, poema e tij Fronti [The Front, 1935] paraqet Rosenbergun teksa pĂ«rpiqet tĂ« zotĂ«rojĂ« njĂ« stil modernist, me shumĂ« perspektiva, nĂ« tĂ« cilĂ«n ai lavdĂ«ron dhunĂ«n e kryer nga marinarĂ«t, anĂ«tarĂ«t e sindikatave dhe fermerĂ«t kundĂ«r forcave tĂ« reaksionit tĂ« simbolizuara nga ânjĂ« bastard prej biznesmeniâ.
Teksa Kriza e Madhe Ekonomike, qĂ« filloi mĂ« 1929, u bĂ« njĂ« katastrofĂ« qĂ« pĂ«rcakton epokĂ«n, Rosenbergu, si shumĂ« mendimtarĂ« tĂ« rinj, te Bashkimi Sovjetik gjeti frymĂ«zimin pĂ«r njĂ« model tĂ« ri shoqĂ«ror. GjatĂ« mesit tĂ« viteve â30 tĂ« shekullit XX, qeveria sovjetike inkurajoi grupet komuniste, anembanĂ« botĂ«s, qĂ« tĂ« bashkĂ«punonin me tĂ« majtĂ«n demokratike jokomuniste si pjesĂ« e tĂ« ashtuquajturit Front i Popullit. Rosenbergu u bashkua me disa prej kĂ«tyre grupeve, duke punuar si redaktor nĂ« Art Front, njĂ« periodik i frymĂ«zuar nga Fronti i Popullit i krijuar nga dy sindikata artistĂ«sh tĂ« lidhura me PartinĂ« Komuniste. Ai gjithashtu mori pjesĂ« nĂ« njĂ« sĂ«rĂ« projektesh tĂ« epokĂ«s sĂ« MarrĂ«veshje sĂ« Re pĂ«r PunĂ«sim [New Deal] qĂ« synonin tĂ« gjenin punĂ« pĂ«r shkrimtarĂ« dhe artistĂ«. Ai shkroi katalogĂ« dhe tekste tĂ« tjera pĂ«r murale tĂ« financuara nga Administrimi i PĂ«rparimit tĂ« Punimeve [Works Progress Administration - WPA], dhe pĂ«rgatiti njĂ« antologji tĂ« shkrimit tĂ« ri amerikan, GjĂ«ra amerikane [American Stuff], organizuar nga Projekti Federal i ShkrimtarĂ«ve [Federal Writersâ Project]. Dukej se nĂ« ato vite ishte e mundur tĂ« imagjinoheshin partneritetet qĂ« lidhnin artistĂ«t, shkrimtarĂ«t, tĂ« majtĂ«n amerikane, administratĂ«n e Rooseveltit dhe komunizmin ndĂ«rkombĂ«tar.
Deri nĂ« fund tĂ« viteve â30 tĂ« shekullit XX, Rosenbergu kishte braktisur kĂ«tĂ« sintezĂ«. Si shumĂ« tĂ« tjerĂ« nĂ« tĂ« majtĂ«n, ai ishte thellĂ«sisht i zhgĂ«njyer nga spektaklet gjyqĂ«sore dhe spastrimet e Bashkimit Sovjetik, nga pakti i tij me GjermaninĂ« naziste dhe nga pushtimi i FinlandĂ«s. Ai u zhgĂ«njye gjithashtu nga qĂ«ndrimet e ngushta dhe doktrinare tĂ« aktivistĂ«ve tĂ« frymĂ«zuar nga stalinizmi - nĂ« skenĂ«n artistike amerikane - si edhe nga arti i zbehtĂ« dhe i prapambetur i subvencionuar nga WPA-ja. Muralet me bujq e punĂ«torĂ« heroikĂ« nuk ngjanin me asgjĂ« tjetĂ«r pĂ«rveçse me artin e promovuar nga Stalini dhe Hitleri nĂ« regjimet e tyre pĂ«rkatĂ«se. Fronti i Popullit, si nĂ« politikĂ« ashtu edhe nĂ« estetikĂ«, dukej se kishte arritur nĂ« njĂ« rrugĂ« pa krye.
ArtistĂ«t nĂ« rrethin e Rosenbergut kishin ndjesinĂ« e tij tĂ« zhgĂ«njimit. NjĂ« nga miqtĂ« e tij mĂ« tĂ« ngushtĂ« nĂ« vitet â30 tĂ« shekullit XX ishte Barnett Newman (1905-1970), njĂ« mĂ«sues zĂ«vendĂ«sues nĂ« shkolla publike, i cili pikturonte nĂ« kohĂ«n e lirĂ«. Si Rosenbergu, Newmani ishte marksist me prirje gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« lirĂ« nĂ« mendim. Ai kandidoi si i pavarur pĂ«r kryetar bashkie i Nju-Jorkut, nĂ« vitin 1933, duke premtuar se ânjerĂ«zit e kulturĂ«sâ, si ai vetĂ«, do tĂ« sillnin âveprimâ, njĂ« term qĂ« mĂ« vonĂ« do tĂ« bĂ«hej shenjĂ« identifikuese pĂ«r Rosenbergun. Ata qĂ« ishin tĂ« aftĂ« pĂ«r âpĂ«rvojĂ« estetikeâ, argumentonte Newmani, duhej tĂ« bashkoheshin nĂ« mbrojtje tĂ« njeriut tĂ« zakonshĂ«m kundĂ«r interesave pĂ«r para. Platforma e tij ofronte shkolla arti, falas, ânjĂ« studio qytetare jokomerciale tĂ« filmitâ dhe programe tĂ« ngjashme. Deri nĂ« fund tĂ« dekadĂ«s, Newmani e humbi besimin nĂ« tĂ« majtĂ«n dhe nĂ« artin politikisht tĂ« angazhuar. NĂ« njĂ« kthesĂ« qĂ« do ta frymĂ«zonte Rosenbergun, Newmani shkatĂ«rroi pikturat e tij dhe filloi tĂ« kĂ«rkonte njĂ« stil tĂ« ri qĂ« do ta çonte drejt veprĂ«s sĂ« tij tĂ« çmuar e tĂ« thjeshtĂ« abstrakte - Onement I, nĂ« vitin 1948.
MegjithatĂ«, siç do tĂ« kujtonte mĂ« vonĂ« Newmani, Rosenbergu e shtynte vazhdimisht gjatĂ« kĂ«saj krize tĂ« âshpjegonteâ se çfarĂ« mund tĂ« nĂ«nkuptonte pĂ«r botĂ«n stili i tij i ri, i zbrazur nga çdo figurĂ« apo simbol. PavarĂ«sisht dukjes, piktura abstrakte - si pĂ«rgjigje ndaj ngĂ«rçit politik dhe kolapsit tĂ« dukshĂ«m tĂ« shpresĂ«s pĂ«r njĂ« tĂ« majtĂ« progresiste - ishte ende politike dhe, nĂ« fakt, Newmani i tha Rosenbergut se, nĂ«se interpretohet siç duhet, vepra e tij do tĂ« nĂ«nkuptonte fundin e âgjithĂ« kapitalizmit shtetĂ«ror dhe totalitarizmitâ. Sado qĂ« mesazhi i saj kĂ«rkonte dekodim me ndihmĂ«n e njĂ« intelektuali dashamirĂ«s si Rosenbergu, piktura e Newmanit ende mund tĂ« ishte njĂ« akt politik. NdĂ«rsa tĂ« dy miqtĂ« pĂ«rballonin humbjen e ndĂ«rsjellĂ« tĂ« sigurisĂ« ideologjike, Rosenbergu po e ndihmonte Newmanin tĂ« gjente njĂ« metodĂ« tĂ« re artistike - ndĂ«rsa shpikte pĂ«r veten njĂ« personazh tĂ« ri si kritik arti.
GjatĂ« viteve â40 tĂ« shekullit XX, teksa e inkurajonte Newmanin nĂ« vetĂ«transformimin e tij nĂ« njĂ« artist abstrakt, Rosenbergu dyshonte nĂ«se veprimi i frytshĂ«m politik ishte ende i mundur. Ai shqetĂ«sohej, nĂ« fakt, se pĂ«rparimi politik pengohej pikĂ«risht nga joshja e personazheve nĂ« dukje tĂ« rinj. Duke shkruar kryesisht pĂ«r revistĂ«n trockiste me qarkullim tĂ« vogĂ«l, por shumĂ« me ndikim, Partisan Review, ai pohoi se intelektualĂ«t âish-komunistĂ«â, si vetĂ« ai, teksa largoheshin nga e majta ishin aq tĂ« âhutuar pĂ«rballĂ« situatĂ«s aktuale botĂ«roreâ, saqĂ« mund tĂ« kapeshin pas çdo âmjeti fetar apo mitologjikâ pĂ«r iluzionin e kuptimit se çfarĂ« roli duhet tĂ« luanin dhe kush duhej tĂ« ishin. NjerĂ«z tĂ« hutuar, qĂ« ndienin se diçka ishte tmerrĂ«sisht e gabuar nĂ« shoqĂ«rinĂ« moderne, por nuk ishin nĂ« gjendje tĂ« shpjegonin situatĂ«n e tyre, e aq mĂ« pak tĂ« gjenin rrugĂ«dalje, merrnin identitete fantastike - si arianĂ«, si Njeriu i Ri Sovjetik, si mbrojtĂ«s tĂ« qytetĂ«rimit perĂ«ndimor - nĂ« drama tĂ« vendosura nĂ« tĂ« kaluarĂ«n e largĂ«t apo nĂ« tĂ« ardhmen utopike. Edhe pse tĂ« rreme, kĂ«to identitete dhe drama tĂ« reja ishin tĂ« paktĂ«n tĂ« kuptueshme. Ato ofronin njĂ« skenar qĂ« u tregonte individĂ«ve tĂ« hutuar kush ishin dhe çfarĂ« duhej tĂ« bĂ«nin, duke u dhĂ«nĂ« atyre ndjesinĂ« se ishin nĂ« gjendje tĂ« vepronin.
Kjo analizĂ« - tĂ« cilĂ«n Rosenbergu do ta shprehte nĂ« njĂ« seri esesh qĂ« rishqyrtonin Brumarin e tetĂ«mbĂ«dhjetĂ« tĂ« Lui Bonapartit [Der 18te Brumaire des Louis Napoleon, 1852] tĂ« Karl Marxit - pasqyronte idetĂ« qĂ« Arendt po i zhvillonte nĂ« Origjinat e totalitarizmit [The Origins of Totalitarianism, 1951]. TĂ« dy mendimtarĂ«t argumentonin se ideologjitĂ« ekstremiste tĂ« sĂ« djathtĂ«s dhe tĂ« sĂ« majtĂ«s iu pĂ«rgjigjeshin problemeve reale tĂ« shoqĂ«risĂ« moderne duke ofruar identitete dhe narrativa tĂ« pĂ«rhanta kolektive, qĂ« zĂ«vendĂ«sonin veprimin e vĂ«rtetĂ« dhe veten autentike. LiberalĂ«t qĂ« i kundĂ«rshtonin kĂ«to ideologji, paralajmĂ«ronin ata, nuk ishin mĂ« pak tĂ« prekshĂ«m nga kĂ«to iluzione. NĂ« fakt, Rosenbergu filloi tĂ« dyshonte se ârevistat e voglaâ, si Partisan Review dhe skena intelektuale e Nju-Jorkut pas stalinizmit, ishin nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« shpĂ«rndarĂ«se tĂ« kĂ«tij lloji tĂ« gabuar mendimi dhe se intelektualĂ«t, qĂ« e shihnin veten si mendimtarĂ« tĂ« lirĂ«, ishin po aq tĂ« mashtruar sa masat e hipnotizuara nga propaganda e Stalinit dhe Hitlerit.
Në esenë e tij Tufa e mendjeve të pavarura [The Herd of Independent Minds, 1948], Rosenbergu sulmoi Partisan Review-in, ndër të tjera, për pretendimin e tyre se përbënin një botë kulturore dhe intelektuale të ndarë nga kultura e degraduar masive e kapitalizmit amerikan. Autorë të Partisan Review, si Clement Greenberg dhe Dwight Macdonald, u ankuan për ngritjen e një industrie konsumeriste dhe hedoniste të zbavitjes, të mbushur me banalitet, si për uljen e standardeve intelektuale ashtu edhe për fuqinë e saj për të larguar klasën punëtore nga politika kuptimplotë. Edhe pse ai i kishte të njëjtat shqetësime si ata, Rosenbergu ngulte këmbë se botimet e tilla ushqenin ndjesinë e rreme të të qenit të jashtëm dhe superiorë ndaj prodhimit të standardizuar të opinionit publik nëpërmjet mediave. Në të vërtetë, ato ishin vetëm një segment i veçantë demografik brenda atij procesi të gjerë manipulimi - ndoshta edhe më të prekshëm ndaj mashtrimit, pasi e imagjinonin veten si të pavarur në aspektin intelektual. Duke promovuar një konformizëm të vetëkënaqur e të maskuar si mendim i lirë, revistat e vogla, paralajmëronte ai, po zhvendoseshin drejt një liberalizmi të paqartë që zëvendësonte mundësitë e vërteta për veprim intelektual dhe politik me një identitet të rehatshëm brenda grupit.
NjĂ« zhgĂ«njim i tillĂ« ishte temĂ« dominuese e esesĂ« qĂ« nisi karrierĂ«n e Rosenbergut si kritik arti, PiktorĂ«t amerikanĂ« tĂ« veprimit. Botuar nĂ« vitin 1952 nĂ« ArtNews, njĂ« botim qĂ« po bĂ«hej vendi kryesor pĂ«r tĂ« shkruar mbi grupin nĂ« zhvillim tĂ« piktorĂ«ve abstraktĂ« me bazĂ« nĂ« Nju-Jork, si Newman, de Kooning dhe Pollock, eseja pohonte se kĂ«ta artistĂ« ishin pĂ«rfaqĂ«sues tĂ« vĂ«shtirĂ«sive me tĂ« cilat pĂ«rballeshin tĂ« gjithĂ« ata qĂ« jetonin pas asaj qĂ« Rosenbergu e quante âkriza e madheâ e viteve 1930-â40. Ishte bĂ«rĂ« i paqĂ«ndrueshĂ«m besimi nĂ« pĂ«rparim tĂ« çdo lloji, qoftĂ« pĂ«rmes revolucionit politik tĂ« udhĂ«hequr nga e majta e organizuar, apo nga njĂ« avangardĂ« artistĂ«sh modernistĂ« qĂ« ndĂ«rtonin mbi inovacionet e gjysmĂ«shekullit tĂ« kaluar. Nuk ishte mĂ« e qartĂ« se pĂ«r çfarĂ« shĂ«rbente arti. MbĂ«shtetĂ«sit e âpikturĂ«s sĂ« reâ iu pĂ«rgjigjĂ«n kĂ«saj situate duke braktisur si politikĂ«n ashtu edhe estetikĂ«n - qĂ«llimin pĂ«r tĂ« ndryshuar shoqĂ«rinĂ« apo pĂ«r tĂ« krijuar objekte tĂ« bukura, interesante apo ndryshe tĂ« rĂ«ndĂ«sishme. NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, ata kĂ«rkuan, me njĂ« ânjohje tĂ« dĂ«shpĂ«ruar pĂ«r lodhjen morale dhe intelektualeâ, tĂ« âveproninâ pĂ«rmes krijimit tĂ« veprave artistike ânĂ« formĂ«n e revoltave personaleâ.
NĂ« fushĂ«n e arteve pamore, ata ishin tĂ« ngjashĂ«m me ekzistencialistĂ«t e letĂ«rsisĂ« dhe filozofisĂ« franceze, me tĂ« cilĂ«t Rosenbergu ishte nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« ngushtĂ« i njohur si bashkĂ«punĂ«tor i rregullt i revistĂ«s Les Temps modernes tĂ« Jean-Paul Sartreit dhe Simone de Beauvoirit (pĂ«r tĂ« cilĂ«n kishte shkruar njĂ« version tĂ« mĂ«parshĂ«m tĂ« PiktorĂ«t amerikanĂ« tĂ« veprimit). Ajo qĂ« ishte thelbĂ«sore, Rosenbergu dallohej nga bashkĂ«biseduesit e tij ekzistencialistĂ« francezĂ« pĂ«rmes theksimit se pĂ«rpjekjet e tilla nuk duhen gjykuar nĂ« termat e autenticitetit; ato nuk kanĂ« tĂ« bĂ«jnĂ« me âtĂ« qenit i vĂ«rtetĂ« me vetenâ apo me qĂ«ndrimin âe pĂ«rkushtuarâ ndaj zgjedhjeve arbitrare. Duke i quajtur veprim, ai theksonte se kĂ«to eksperimente do tĂ« duhej tĂ« gjykoheshin pĂ«r efektivitetin e tyre nĂ« ndryshimin e situatĂ«s dhe karakterit tĂ« atyre qĂ« i kryejnĂ« ato.
Rosenbergu nuk po i lavdëronte artistët amerikanë të cilët i ka përshkruar. Në mënyrë të dukshme, ai nuk përmendte asnjërin prej tyre me emër dhe as nuk përshkroi ndonjë vepër të veçantë arti. Bashkëkohësit, megjithatë, e kuptonin se ai po i referohej piktorëve kryesorë abstraktë të Nju-Jorkut - Rosenbergu, në fund të fundit, dihej se ishte mik me Newmanin dhe de Kooningun. Ai gjithashtu nuk ishte i vetmi që i konsideronte ata si artistë me rëndësi, apo që i kushtonte vëmendje intelektuale ngritjes së abstraksionit amerikan pas realizmit shoqëror të epokës së Marrëveshje së Re për Punësim. Këta piktorë po lavdëroheshin nga kolegët dhe rivalët e Rosenbergut në revistat e vogla, më së shumti nga Greenbergu, i cili i shihte ata si përfaqësues të një hapi të mëtejshëm në historinë e artit, duke avancuar në evolucionin e gjatë larg kanavacave të përqendruara në imazhe, drejt çlirimit të formës dhe ngjyrës së pastër. Së shpejti, piktorët abstraktë, veçanërisht Pollocku, do të bëheshin figura të njohura, të ngritur në piedestal si rebelë interesantë, qëndrimet mashkullore të të cilëve përputheshin me goditjet agresive të furçës dhe teknikat e spërkatjes. Armiqësia e ashpër e kritikëve konservatorë në The New York Times vetëm sa e shtoi aurën e tyre si rebelë.
Rosenbergu mbajti njĂ« qĂ«ndrim ndaj abstraksionit amerikan, ndryshe nga vlerĂ«simi formalist i Greenbergut, mitologjia e medias apo moskuptimi i konservatorĂ«ve. KundĂ«r Greenbergut - dhe duke tingĂ«lluar thuajse si njĂ« nostalgjik reaksionar pĂ«r ditĂ«t e arta tĂ« akademisĂ« sĂ« Arteve tĂ« Bukura [Beaux Arts] - ai argumentonte se vepra e artistĂ«ve abstraktĂ« nuk mund tĂ« kuptohej si art nĂ« kuptimin tradicional. Ajo nuk ishte faza mĂ« e fundit e historisĂ« sĂ« artit; vetĂ« ekzistenca e saj tregonte se historia e artit ishte po aq e vdekur sa edhe ideologjitĂ« e marksizmit, nacionalizmit dhe liberalizmit. Disa njerĂ«z mund tĂ« ishin ende tĂ« magjepsur nga besimet dhe identitetet qĂ« i pĂ«rkisnin shekullit XIX, por ato nuk zbulonin mĂ« rrugĂ« pĂ«rpara pĂ«r veprim individual apo kolektiv. âArti Modernâ, ka thĂ«nĂ« ai, ishte thjesht ânjĂ« komedi e njĂ« revolucioniâ. Ai e lidhte kĂ«shtu me pseudo-revolucionet pĂ«rmes tĂ« cilave klasat punĂ«tore tĂ« EvropĂ«s ishin mashtruar nga e majta dhe e djathta ekstreme, ose me farsĂ«n e Napoleonit III qĂ« pĂ«rpiqej tĂ« pĂ«rsĂ«riste karrierĂ«n e xhaxhait tĂ« tij.
NĂ«se ai nuk mund tĂ« besonte mĂ« nĂ« premtimin e Frontit tĂ« Popullit se arti dhe e majta mund tĂ« bashkoheshin kundĂ«r shtypjes, Rosenbergu nuk do tĂ« kthehej prapa nĂ« iluzionin para-marksist se arti kishte njĂ« histori tĂ« ndarĂ« nga ajo e politikĂ«s. Ai gjithashtu vinte nĂ« pikĂ«pyetje mistikĂ«n e artistit si individ i guximshĂ«m, i veçantĂ«, ende i aftĂ« pĂ«r shprehur veten nĂ« njĂ« botĂ« gjithnjĂ« e mĂ« shtypĂ«se dhe tĂ« errĂ«t. Ky vizion pĂ«rmbante ende shpresĂ«n se, nĂ« mes tĂ« kolapsit tĂ« perspektivave politike pĂ«r njĂ« tĂ« ardhme mĂ« tĂ« drejtĂ«, mund tĂ« ekzistonte njĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tĂ« mbajtur gjallĂ« teknikat e krijimit pĂ«rmes tĂ« cilave individĂ«t mund tĂ« shpĂ«tonin nga rutina, klisheja dhe iluzioni, dhe me tĂ« cilat njĂ« ditĂ« mund tĂ« ringjallnin jetĂ«n politike. Duke krijuar njĂ« âidentitetâ tĂ« ri pĂ«rmes âveprimitâ, artistĂ«t shembullorĂ« mund tĂ« tĂ«rhiqnin vĂ«mendjen ndaj kapaciteteve tona tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta pĂ«r ârevolta personaleâ dhe tĂ« mblidhnin rreth vetes njĂ« âaudiencĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«â tĂ« vĂ«mendshme ndaj âparimit tĂ« ri krijuesâ. Kishte njĂ« rrezik tĂ« tmerrshĂ«m, paralajmĂ«ronte Rosenbergu, qĂ« ky theksim i bazuar nĂ« akte tĂ« vogla tĂ« kundĂ«rshtimit simbolik, tĂ« degjeneronte nĂ« njĂ« âlĂ«vizje fetareâ, nĂ« njĂ« kult nĂ« tĂ« cilin personalitetet dhe objektet e famshme do tĂ« nderoheshin nga njĂ« âkastĂ«â e priftĂ«rinjve ekspertĂ« - duke formuar njĂ« grup tĂ« ri tĂ« brendshĂ«m po aq tĂ« mashtruar sa lexuesit dhe autorĂ«t e revistave tĂ« vogla ish-socialiste. ShqetĂ«simi mĂ« urgjent i tij ishte, nĂ« fakt, tĂ« paralajmĂ«ronte pĂ«r rrezikun qĂ« njĂ« treg arti nĂ« rritje dhe âburokracitĂ« e shijesâ institucionale do ta pĂ«rfshinin artin abstrakt. Ai ishte skeptik nĂ«se âmiti i personalitetitâ tĂ« âartistit tĂ« vetmuarâ ishte burim i vĂ«rtetĂ« pĂ«r rezistencĂ« apo njĂ« grackĂ« pĂ«rmes sĂ« cilĂ«s artistĂ«t do tĂ« lejonin veten tĂ« pĂ«rfshiheshin.
GjatĂ« dekadave nĂ« vijim, deri nĂ« vdekjen e tij mĂ« 1978, Rosenbergu u pĂ«rpoq tĂ« mbronte atĂ« qĂ« ai e shihte si potencial tĂ« brishtĂ« tĂ« abstraksionit amerikan pĂ«r rezistencĂ« autentike personale dhe politike - nga kundĂ«rshtarĂ«t e tij, nga entuziastĂ«t e gabuar, si edhe nga mediat dhe njĂ« botĂ« arti gjithnjĂ« e mĂ« e institucionalizuar. Disa nga shkrimet e tij mĂ« tĂ« qĂ«lluara trajtojnĂ« trashĂ«giminĂ« e mikut tĂ« vjetĂ«r, Barnett Newman. NdĂ«rsa vala e parĂ« e artistĂ«ve abstraktĂ« amerikanĂ« tĂ« pasluftĂ«s - qĂ« arritĂ«n sukses kritik dhe komercial, si Pollock dhe de Kooning - u dalluan pĂ«r goditje dramatike furçe qĂ« dukeshin se shprehnin personalitete tĂ« forta, tĂ« çuditshme, pikturat e Newmanit ishin pothuajse tĂ« papĂ«rcaktuara nĂ« pĂ«rmbajtje. E vetmja referencĂ« ndaj pikturĂ«s sĂ« bashkĂ«kohĂ«sve tĂ« tij ishte njĂ« vijĂ« e vetme vertikale nĂ« qendĂ«r, tĂ« cilĂ«n ai me humor e quajti âzipâ [patent]. Newman vdiq nĂ« vitin 1970, pak para se puna e tij tĂ« bĂ«hej e njohur mes njĂ« brezi tĂ« ri tĂ« artistĂ«ve dhe kritikĂ«ve tĂ« lidhur me minimalizmin dhe pikturĂ«n e fushĂ«s sĂ« ngjyrĂ«s - si Kenneth Noland. VetĂ« tĂ« lodhur nga qĂ«ndrimet heroike dhe pikturat âshprehĂ«seâ tĂ« Pollockut dhe de Kooningut, ata e nderuan atĂ« si pararendĂ«s tĂ« stilit tĂ« tyre.
NĂ« ese dhe nĂ« njĂ« monografi tĂ« botuar pas vdekjes sĂ« tij, Rosenbergu luftoi pĂ«r tĂ« vendosur pavarĂ«sinĂ« e Newmanit, si nga bashkĂ«kohĂ«sit e tij mĂ« tĂ« famshĂ«m, ashtu edhe nga ata qĂ« e quanin pararendĂ«s. MbĂ«shtetĂ«sit e grupit tĂ« parĂ«, ankohej ai, kishin injoruar âorigjinalitetinâ e Newmanit, ndĂ«rsa ata tĂ« grupit tĂ« dytĂ« injoronin âfilozofinĂ«â e tij e cila synonte tĂ« krijonte pĂ«rvoja âsublimeâ pĂ«r njĂ« epokĂ« nĂ« tĂ« cilĂ«n feja tradicionale ishte zhdukur. ShumĂ« nga titujt qĂ« Newmani ua kishte vĂ«nĂ« veprave tĂ« tij, si Stacionet e kryqit (1958-66), i referoheshin fesĂ«, ndĂ«rsa vetĂ« veprat ishin tĂ« zbrazĂ«ta nga çdo pĂ«rmbajtje e dukshme fetare.
Qasja e Newmanit, argumentonte Rosenbergu, ishte njĂ« ânaivitetâ i qĂ«llimshĂ«m. Newmani ka qenĂ« i pĂ«rkushtuar ndaj âkuptimit tĂ« vet pĂ«r gjĂ«rat, pavarĂ«sisht nga mendimi mbizotĂ«ruesâ, duke vĂ«nĂ« nĂ« lojĂ« kuptimin e veprĂ«s sĂ« tij - dhe gjatĂ« gjithĂ« jetĂ«s sĂ« tij - mbi mundĂ«sinĂ« nĂ« dukje absurde qĂ« âimazhi i pĂ«rsĂ«ritur i njĂ« drejtkĂ«ndĂ«shi me vijaâ mund tĂ« zgjonte te shikuesit âtemat e lartaâ qĂ« kishin frymĂ«zuar artin e shenjtĂ« tĂ« sĂ« kaluarĂ«s. E vetmja mĂ«nyrĂ« pĂ«r tâu rilidhur me pĂ«rvojĂ«n e fundit, sipas Newmanit, ishte pĂ«rdorimi i teknikave tĂ« abstraksionit si njĂ« lloj pastrimi asketik qĂ« anashkalonte historinĂ« e artit, duke e zhvendosur spektatorin âpĂ«rtej estetikĂ«s nĂ« njĂ« akt besimiâ nĂ« sublimen pa teologji, ideologji, ritual apo dogmĂ«. Rosenbergu ka pranuar se kjo ishte njĂ« çështje e ndĂ«rlikuar. Ajo i bĂ«nte kritikĂ«t e artit tĂ« ndiheshin tĂ« parehatshĂ«m, sepse nĂ«nkuptonte se kritika e artit - madje vetĂ« kategoria e âartitâ - ishte e parĂ«ndĂ«sishme pĂ«r synimet e Newmanit tĂ« cilat ngjanin mĂ« shumĂ« me ato tĂ« profetĂ«ve biblikĂ« sesa me Picasson, Pollockun apo Nolandin. Por, ky ishte pikĂ«risht pĂ«rkufizimi i veprimit - tĂ« ndahesh nga konvencionet, ta kthesh artin kundĂ«r vetvetes, tĂ« refuzosh tĂ« mbĂ«shtetĂ«sh qoftĂ« traditat e vjetra, qoftĂ« etiketat e modĂ«s, dhe tĂ« marrĂ«sh rrezikun qĂ« veprimet e tua, madje e gjithĂ« jeta jote, tĂ« kenĂ« qenĂ« tĂ« kota.
NĂ« shkrimet e Rosenbergut, Newmani shfaqet si i shenjt laik, ndĂ«rsa Andy Warhol shfaqet si njĂ« JudĂ« apo djall. NĂ« vitet â60 tĂ« shekullit, ndĂ«rsa skena artistike e Nju-Jorkut u kthye drejt Pop-Artit, Rosenbergu sulmoi atĂ« qĂ« ai e konsideronte bashkĂ«punim grotesk dhe nĂ« rritje tĂ« artistĂ«ve me elitat, kulturĂ«n e famĂ«s dhe kapitalizmin. Warholi, sipas tij, kishte pĂ«rmbushur parashikimet ogurzeza tĂ« PiktorĂ«ve amerikanĂ« tĂ« veprimit, duke treguar âse vlerĂ«simi nga bota e artit, pĂ«r objektet qĂ« i paraqiteshin, mund tĂ« programohej duke tĂ«rhequr vĂ«mendjen rreth artistitâ. NĂ« vend qĂ« ndĂ«rtimi i njĂ« personaliteti tĂ« ishte punĂ« e vĂ«shtirĂ« dhe heroike pĂ«rmes sĂ« cilĂ«s artisti arrinte tĂ« ruante njĂ« shkallĂ« lirie nga njĂ« shoqĂ«ri shtypĂ«se dhe ekonomi çnjerĂ«zore, ai ishte kthyer vetĂ«m nĂ« njĂ« tjetĂ«r teknikĂ« tĂ« mjeshtĂ«risĂ« mediatike dhe nĂ« âgrumbullim kapitaliâ. ArmiqĂ«sia e Rosenbergut ndaj Warholit nuk i solli favore nga brezat pasues tĂ« kritikĂ«ve dhe historianĂ«ve tĂ« artit, pĂ«r tĂ« cilĂ«t portretet e Warholit tĂ« Jacqueline Kennedyt apo shenjat e dollarit shiheshin si zhytje interesante nĂ« kulturĂ«n kapitaliste apo madje edhe si nĂ«nvlerĂ«sime tĂ« saj. Por, ashtu si Rosenbergu, nuk ishte adhurues i pakushtĂ«zuar i ekspresionizmit abstrakt dhe nuk ishte as armik i pĂ«rkushtuar i artit qĂ« parashikonte postmodernizmin apo qĂ« luante me kulturĂ«n popullore.
PĂ«r shembull, nĂ« mesin e viteve â70 tĂ« shekullit XX, ai lavdĂ«roi Saul Steinbergun, njĂ« artist qĂ« shpesh kontribuonte me vizatime nĂ« The New Yorker (si Pamja e botĂ«s nga Avenyja e 9-tĂ«). Suksesi i Steinbergut nĂ« njĂ« botim kryesor dhe nĂ« mediumin e âkarikaturĂ«sâ, argumentonte Rosenbergu, i kishte verbuar bashkĂ«kohĂ«sit e tij ndaj faktit se ai kĂ«rkonte, me kushtet e veta, rrugĂ« tĂ« reja pĂ«r atĂ« qĂ« Rosenbergu e quante veprim. âLĂ«nda pĂ«rfundimtareâ e tij, pretendonte Rosenbergu, nuk ishin shakatĂ«, por vetĂ« âstiliâ dhe mĂ«nyrat se si stile tĂ« ndryshme mund tĂ« pĂ«rthitheshin nĂ« njĂ« âautobiografi pamoreâ qĂ« njĂ«kohĂ«sisht zbulon dhe fsheh veten e artistit. Duke punuar brenda institucioneve kryesore kulturore, duke u zhytur nĂ« referenca historike dhe tendenca kulturore, Steinbergu pĂ«rpiqej tâi rinovonte ato nga brenda pĂ«r tĂ« hapur rrugĂ« pĂ«r eksperimentim. Kjo ishte pothuajse e kundĂ«rta e strategjisĂ« sĂ« ndjekur nga âartisti i vetmuarâ qĂ« Rosenbergu analizoi nĂ« PiktorĂ«t amerikanĂ« tĂ« veprimit, dhe nĂ« shumĂ« mĂ«nyra e ngjashme me atĂ« qĂ« ndiqte Warholi. NĂ«se poza e krijuesit tĂ« izoluar e margjinal qĂ« sfidon konventat shoqĂ«rore, dhe ajo e intelektualit mendimtar tĂ« lirĂ« qĂ« hedh poshtĂ« shoqĂ«rinĂ« masive ishin bĂ«rĂ« maska mashtruese tĂ« njĂ« rendi liberal nĂ« rĂ«nie, atĂ«herĂ« ndoshta zgjidhja, nĂ« fund tĂ« fundit, ishte tĂ« krijoheshin rrugĂ« pĂ«r veprim nga brenda, jo jashtĂ« strukturave qĂ« dukeshin se e pengonin atĂ«.
Lufta e Vietnamit dhe skandali i Uotergejt [Watergate] i dhanĂ« shtytje tĂ« re kĂ«rkimit afatgjatĂ« tĂ« Rosenbergut pĂ«r njĂ« personazh qĂ« mund tĂ« lejonte rezistencĂ«n ndaj asaj qĂ« ai e shihte si mashtrim sistematik tĂ« politikĂ«s dhe kulturĂ«s amerikane. Administratat Johnson dhe Nixon kishin gĂ«njyer publikun pĂ«r vite me radhĂ« rreth natyrĂ«s dhe pĂ«rmasave tĂ« asaj qĂ« ai e konsideronte si njĂ« luftĂ« monstruoze dhe tĂ« dĂ«nuar nĂ« AzinĂ« Juglindore. Ata e kishin bĂ«rĂ« kĂ«tĂ« me bashkĂ«punimin e mediave dhe tĂ« ekspertĂ«ve akademikĂ« qĂ« mbushnin Departamentin e Mbrojtjes dhe institucionet studimore. Rosenbergu nuk ngushĂ«llohej aspak nga fakti qĂ« gazetarĂ«t profesionistĂ« kishin zbuluar incidentin e fabrikuar tĂ« Gjirit tĂ« Tonkinit apo mbulimet e Nixonit. Ai argumentonte se gĂ«njeshtrat ishin aq tĂ« pĂ«rhapura, dhe shpesh tĂ« pĂ«rziera me informacione tĂ« vĂ«rteta ose tĂ« besueshme, saqĂ« po bĂ«hej e pamundur pĂ«r anĂ«tarĂ«t e publikut amerikan tĂ« formonin ândonjĂ« pĂ«rfytyrim objektiv tĂ« asaj qĂ« po ndodhâ.
Publiku, sugjeronte ai, kishte tĂ« drejtĂ« ta humbiste besimin jo vetĂ«m te politikanĂ«t, gazetarĂ«t dhe akademikĂ«t e caktuar, por te tĂ« gjithĂ« ata qĂ« mbanin kĂ«to role. Por, ishte gabim tĂ« tĂ«rhiqej drejt asaj qĂ« po bĂ«hej âpĂ«rgjigjja e tij tipikeâ: âplogĂ«shtiaâ dhe âmospĂ«rfilljaâ. PĂ«rderisa njĂ« brez mĂ« parĂ« Rosenbergu shqetĂ«sohej se si publiku, ashtu edhe intelektualĂ«t, ishin pre e lehtĂ« e mashtrimeve tĂ« stalinizmit, fashizmit, nacionalizmit, konservatorizmit tĂ« krishterĂ« apo liberalizmit, tani ai frikĂ«sohej se amerikanĂ«t, qĂ« me tĂ« drejtĂ« ishin bĂ«rĂ« cinikĂ«, mund tĂ« pushonin sĂ« besuari nĂ« çdo lloj identiteti apo veprimi politik. NĂ« njĂ« atmosferĂ« tĂ« tillĂ«, kĂ«mbĂ«ngulte ai, bĂ«hej edhe mĂ« e rĂ«ndĂ«sishme qĂ« shkrimtarĂ«t, si artistĂ«t, tĂ« tregonin se ânĂ« veprim gjithmonĂ« ekziston mundĂ«sia qĂ« diçka e paparashikuar tĂ« shfaqetâ. NjĂ« nga tĂ« paktat forma veprimi, sipas tij, ishte qĂ« intelektualĂ«t, duke lĂ«nĂ« mĂ«njanĂ« çdo pretendim pĂ«r dijeni ekspertĂ«sh, tĂ« shpreheshin me njĂ« âstilâ bindĂ«s dhe personal pĂ«r reagimet e tyre ndaj asaj qĂ« po shihnin - me neveri dhe indinjatĂ« tĂ« sinqertĂ«, jo me analizĂ« tĂ« ftohtĂ« dhe tĂ« paanshme. NĂ« vend qĂ« tĂ« vinin maskĂ«n e âekspertitâ qĂ« paraqitet si zotĂ«rues i fakteve tĂ« paanshme (njĂ« rol pĂ«r tĂ« cilin publiku kishte vetĂ«m pĂ«rçmim tĂ« merituar), intelektuali qĂ« dĂ«shiron tĂ« arrijĂ« te publiku duhet tĂ« bĂ«het âpjesĂ«marrĂ«s nĂ« bisedat familjare nĂ« tryezĂ«â, duke folur nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« (edhe pse nĂ« mĂ«nyrĂ« âjashtĂ«zakonisht brilanteâ) pĂ«r gjĂ«rat qĂ« tĂ« gjithĂ« i shohim dhe i ndiejmĂ«. NĂ« njĂ« epokĂ« qĂ« nuk beson mĂ« nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«n, paralajmĂ«ronte Rosenbergu gjysmĂ« shekulli mĂ« parĂ«, intelektuali duhet tĂ« bĂ«het njĂ« lloj populisti, ashtu siç artisti mund tĂ« bĂ«het komedian.
NĂ«se Rosenbergu kishte âtĂ« drejtĂ«â pĂ«r Steinbergun, Warholin apo Newmanin dhe artistĂ«t abstraktĂ« tĂ« viteve tĂ« pasluftĂ«s - pra, nĂ«se ajo qĂ« tha pĂ«r ta na ndihmon tĂ« vlerĂ«sojmĂ« mĂ« mirĂ« tiparet reale tĂ« veprĂ«s sĂ« tyre dhe rĂ«ndĂ«sinĂ« e saj - kjo Ă«shtĂ« diçka qĂ« duhet ta gjykojĂ« lexuesi nĂ« raport me dĂ«shminĂ« vizuale. Ajo qĂ« Ă«shtĂ« mĂ« e rĂ«ndĂ«sishme nĂ« kritikĂ«n e Rosenbergut Ă«shtĂ« se, ndĂ«rsa zhvendoste vĂ«mendjen nga njĂ« artist te tjetri, ai kĂ«rkonte nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme tĂ« vlerĂ«sonte se çfarĂ« tregonte vepra e njĂ« artisti tĂ« caktuar rreth mĂ«nyrĂ«s se si njĂ« individ nĂ« shoqĂ«rinĂ« tonĂ« mund tĂ« pĂ«rdorte burimet kulturore dhe institucionale, qĂ« ka nĂ« dispozicion, pĂ«r tâu shkĂ«putur nga personalitetet e vjetra dhe pĂ«r tĂ« formuar njĂ« identitet tĂ« ri, mĂ« tĂ« shtrirĂ« dhe fuqizues. GjatĂ« dekadave tĂ« tĂ«ra duke shkruar pĂ«r artin, ai gjithmonĂ« besonte se artistĂ«t duhet tĂ« gjykoheshin pĂ«r suksesin apo dĂ«shtimin e tyre nĂ« veprim - pra, nĂ« gjetjen e mĂ«nyrave pĂ«r tĂ« rezistuar ndaj rutinĂ«s, klisheve dhe konformizmit nga njĂ«ra anĂ«, dhe ndaj iluzioneve vetĂ«mashtruese dhe fantazive nga ana tjetĂ«r. KĂ«to dy tĂ« kĂ«qija binjake, nuk reshti sĂ« debatuari, lindin nga vetĂ« natyra e shoqĂ«risĂ« sonĂ« kapitaliste.
Pak kritikĂ« arti apo studiues tĂ« historisĂ« sĂ« artit e vlerĂ«suan theksin e Rosenbergut mbi veprimin, apo e kuptuan lidhjen e tij me njĂ« kritikĂ« tĂ« thellĂ« tĂ« botĂ«s bashkĂ«kohore. Por, mikja e tij, Hannah Arendt, pĂ«rvetĂ«soi shumĂ« nga idetĂ« e tij nĂ« veprĂ«n e saj madhore Gjendja njerĂ«zore [The Human Condition, 1958], e cila argumenton se jeta politike, si estetika, karakterizohet nga njĂ« nevojĂ« e lindur njerĂ«zore - megjithĂ«se tani gjerĂ«sisht e shpĂ«rfillur - pĂ«r vetĂ«shfaqje pĂ«rmes performancave qĂ« nuk janĂ« punĂ«, rutinĂ« apo ritual, por janĂ« ajo qĂ«, duke mbĂ«shtetur Rosenbergun, ajo e quajti âveprimâ. Si miku i saj, Arendt shqetĂ«sohej se mundĂ«sitĂ« pĂ«r veprim nĂ« shoqĂ«rinĂ« tonĂ« po gĂ«rryheshin nga mekanizimi dhe burokratizimi nga njĂ«ra anĂ«, dhe nga format iluzore tĂ« pseudo-veprimit nga ana tjetĂ«r - duke filluar nga kĂ«naqĂ«sitĂ« mpirĂ«se tĂ« industrisĂ« sĂ« argĂ«timit, deri te kimerat e politikĂ«s masive. NĂ« njĂ« ese qĂ« shĂ«noi pikĂ« kthese nĂ« mendimin e saj, Kriza nĂ« kulturĂ« [The Crisis in Culture, 1960], ajo pĂ«rmendi Rosenbergun ndĂ«rsa fillonte tĂ« argumentonte se detyra e intelektualĂ«ve sot nuk Ă«shtĂ« tĂ« kritikojnĂ« kulturĂ«n masive, tĂ« izoluar prej saj, por tĂ« ushtrojnĂ« atĂ« qĂ« ajo e quante âshijeâ dhe âgjykimâ brenda saj. Me fjalĂ« tĂ« tjera, tĂ« bĂ«hen intelektualĂ« publikĂ« duke ndjekur shembullin e Rosenbergut.
NĂ« vitin 1979, njĂ« vit pas vdekjes sĂ« Rosenbergut, pĂ«rfaqĂ«suesi letrar i tij, Michael Denneny, dha njĂ« intervistĂ« pĂ«r gazetĂ«n studentore tĂ« Universitetit tĂ« Ăikagos - duke reflektuar mbi kohĂ«n e kaluar me Rosenbergun dhe Arendtin nĂ« fund tĂ« viteve â60 dhe nĂ« fillim tĂ« viteve â70 tĂ« shekullit. NĂ« atĂ« intervistĂ«, dhe nĂ« njĂ« ese tĂ« botuar po atĂ« vit, ai ka pohuar se Arendti dhe Rosenbergu ishin âmendimtarĂ«t mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m bashkĂ«kohorĂ« pĂ«r natyrĂ«n e veprimitâ. Ata kishin arritur, gjatĂ« miqĂ«sisĂ« sĂ« tyre, nĂ« njĂ« âbashkim unikâ idesh. Ndoshta Ă«shtĂ« nĂ« natyrĂ«n e veprimit dhe gjykimit qĂ« ato nuk mund tĂ« shpjegohen teorikisht, por vetĂ«m tĂ« praktikohen nĂ« raste konkrete. NĂ« atĂ« rast, kontributet mĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« Rosenbergut dhe Arendtit janĂ« shembujt qĂ« dhanĂ«, nĂ« shkrimet e tyre publike dhe nĂ« marrĂ«dhĂ«niet me studentĂ« e miq, nĂ« luftĂ«n e tyre tĂ« qĂ«ndrueshme pĂ«r tĂ« gjykuar me mendje dhe sinqeritet - edhe kur kriteret pĂ«r gjykim, tĂ« gjitha standardet e vjetra tĂ« traditĂ«s dhe siguritĂ« e besimit politik, dukeshin tĂ« lĂ«kundura. /Telegrafi/
Në një libër të ri, kritiku i teknologjisë, Cory Doctorow, zgjeron kuptimin e një termi të krijuar prej tij që tashmë është bërë shumë i rëndësishëm, si në Luginën e Silikonit ashtu edhe përtej saj.
Nga: Kyle Chayka / The New Yorker PĂ«rkthimi: Agron Shala / Telegrafi.com
NdonjĂ«herĂ« njĂ« term Ă«shtĂ« aq me vend, kuptimi i tij aq i qartĂ« dhe aq i rĂ«ndĂ«sishĂ«m pĂ«r rrethanat tona, saqĂ« bĂ«het mĂ« shumĂ« sesa njĂ« fjalĂ« kyçe e dobishme dhe fillon tĂ« pĂ«rkufizojĂ« njĂ« moment tĂ« tĂ«rĂ«. âMutifikimiâ/"PĂ«rmutje" [Enshittification] i shpikur nga kritiku dhe autori i teknologjisĂ«, Cory Doctorow, Ă«shtĂ« njĂ« nga kĂ«to. Doctorowi e shpiku kĂ«tĂ« fjalĂ« nĂ« vitin 2022 pĂ«r tĂ« pĂ«rshkruar sesi tĂ« gjitha shĂ«rbimet digjitale, tĂ« cilat gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« po dominonin jetĂ«n tonĂ« tĂ« pĂ«rditshme, dukeshin sikur nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« po bĂ«heshin mĂ« tĂ« kĂ«qija. KĂ«rkimi nĂ« Google ishte bĂ«rĂ« i mutifikuar, duke treguar reklama dhe vegĂ«za produktesh nĂ« vend tĂ« rezultateve tĂ« rĂ«ndĂ«sishme nga faqet e internetit. TikTok-u ishte mutifikuar, duke ânxehâ artificialisht videot e caktuara pĂ«r tâu bĂ«rĂ« virale, duke frymĂ«zuar imitime dhe duke rritur angazhimin - ndĂ«rkohĂ« qĂ« frustronte krijuesit realizimet e tĂ« cilĂ«ve nuk po merrnin tĂ« njĂ«jtin trajtim. Twitter-i shumĂ« shpejt po bĂ«hej mutifikim mbretĂ«ror nĂ« rilindjen e tij si X, duke humbur statusin si sheshi global i qytetit teksa rrĂ«shqiste nĂ« ekstremizĂ«m muskian dhe shpĂ«rblente mashtruesit dhe llogaritĂ« e memeve nĂ« vend tĂ« burimeve legjitime tĂ« lajmeve. Spotify, iPhone, softuerĂ«t e Adobe-t, postat elektronike - ishte e vĂ«shtirĂ« tĂ« mendoje njĂ« platformĂ« apo pajisje qĂ« nuk po pĂ«rjetonte njĂ« rĂ«nie nĂ« pĂ«rvojĂ«n e pĂ«rdoruesit. A nuk do tĂ« duhej qĂ« teknologjia tĂ« pĂ«rmirĂ«sohej vazhdimisht nĂ« planin afatgjatĂ«? E gjithĂ« kjo ndĂ«rhyrje e dĂ«mshme nga korporatat tĂ« sillte nĂ« mend njĂ« mashtrim tĂ« LuginĂ«s sĂ« Silikonit [Silicon Valley], nga viti 2017, kur njĂ« kompani e quajtur Juicero grumbulloi mĂ« shumĂ« se njĂ«qind milionĂ« dollarĂ« pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« makinĂ« pĂ«r shtypjen e lĂ«ngut, qeset e patentuara tĂ« sĂ« cilĂ«s, siç doli mĂ« vonĂ«, mund tĂ« shtrydheshin lehtĂ«sisht me dorĂ« - njĂ« pajisje e mutifikimit parexcellence.
âEnshittificationâ u shpall mĂ« 2023 fjala e vitit nga Shoqata Amerikane e Dialektit dhe mĂ« 2024 nga Fjalori Macquarie i AustralisĂ«. Pranimi i kĂ«tij termi pasqyronte njĂ« ndjenjĂ« tĂ« zhgĂ«njimit kolektiv. NĂ« njĂ«farĂ« mĂ«nyre, teknologjia po pĂ«rmirĂ«sohej, por shumĂ« shpesh ato pĂ«rmirĂ«sime i bĂ«nin platformat mĂ« tĂ« afta pĂ«r tĂ« nxjerrĂ« vlerĂ« nga pĂ«rdoruesit dhe klientĂ«t, duke shtyrĂ« para pĂ«rfitimin dhe angazhimin pĂ«r vetĂ« kompanitĂ«. Sa mĂ« e keqe qĂ« bĂ«hej pĂ«rvoja nĂ« Facebook, aq mĂ« shumĂ« Meta kĂ«rkonte punĂ« tĂ« papaguar nga krijuesit e pĂ«rmbajtjes - ndĂ«rkohĂ« qĂ« mbante tĂ« ardhurat nga reklamuesit. Uber-i eventualisht arriti profitin duke manipuluar nĂ« mĂ«nyrĂ« algoritmike normat e pagesĂ«s pĂ«r shoferĂ«t dhe duke kushtĂ«zuar pĂ«rdoruesit qĂ« tĂ« ulnin pritshmĂ«ritĂ«; edhe aplikacioni i thirrjes sĂ« makinave u mbush me reklama. X-i i Musk-ut, i reduktuar nĂ« njĂ« sallĂ« tĂ« mbushur me robotĂ« tĂ« teorive konspirative tĂ« ekstremit tĂ« djathtĂ«, mund tĂ« pĂ«rdorte tĂ« dhĂ«nat si material trajnimi pĂ«r kompaninĂ« e inteligjencĂ«s artificiale tĂ« vetĂ« Muskut.
Sipas argumentit tĂ« Doctorowit, mutifikimi ishte njĂ« model i qĂ«llimshĂ«m nga kompanitĂ« teknologjike. NĂ« librin e tij tĂ« ri me tĂ« njĂ«jtin titull [Mutifikimi: Pse gjithçka papritur u bĂ« mĂ« keq dhe çfarĂ« duhet tĂ« bĂ«jmĂ« pĂ«r kĂ«tĂ« / Enshittification: Why Everything Suddenly Got Worse and What to Do About It], ai zgjeron postimet dhe artikujt e tij tĂ« ndryshĂ«m mbi kĂ«tĂ« temĂ« nĂ« njĂ« teori tĂ« pĂ«rgjithshme tĂ« âpse gjithçka papritur u bĂ« mĂ« keq dhe çfarĂ« duhet tĂ« bĂ«jmĂ« pĂ«r kĂ«tĂ«â, siç thotĂ« nĂ«ntitulli. Mutifikimi zhvillohet nĂ« tri faza: sĂ« pari, njĂ« kompani Ă«shtĂ« âe mirĂ« me pĂ«rdoruesitâ, shkruan Doctorow, duke tĂ«rhequr turma njerĂ«zish - si kurthet pĂ«r brumbujt japonezĂ« - me premtimin pĂ«r ndĂ«rlidhje apo komfort. SĂ« dyti, me atĂ« audiencĂ« tĂ« konsoliduar masive, kompania bĂ«het âe mirĂ« me klientĂ«t e biznesitâ, duke kompromentuar disa nga veçoritĂ« e saj nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« klientĂ«t mĂ« fitimprurĂ«s, zakonisht reklamuesit, tĂ« lulĂ«zojnĂ« nĂ« platformĂ«. Kjo fazĂ« e dytĂ« Ă«shtĂ« ajo kur, le tĂ« themi, faqet tona nĂ« Facebook mbushen me reklama dhe postime nga brendet. SĂ« treti, kompania e kthen pĂ«rvojĂ«n e pĂ«rdoruesit nĂ« ânjĂ« grumbull tĂ« madh mutiâ, duke e bĂ«rĂ« platformĂ«n mĂ« tĂ« keqe - si pĂ«r pĂ«rdoruesit ashtu edhe pĂ«r bizneset, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« tĂ« pasurojĂ« mĂ« tej pronarĂ«t dhe drejtuesit e saj ekzekutivĂ«. Faqet e Facebook-ut, tani tĂ« mbushura me mbeturina tĂ« gjeneruara nga inteligjenca artificiale dhe video tĂ« shkurtra, janĂ« futur nĂ« aktin e tretĂ« tĂ« mutifikimit. I tillĂ« Ă«shtĂ« edhe TikTok-u i cili e ka ngarkuar ndĂ«rfaqen e tij, deri nĂ« shpĂ«rqendrim, me tregti elektronike nĂ« njĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« konkurruar me Amazon-in - qĂ« gjithashtu ka mutifikuar rezultatet e kĂ«rkimit nĂ« tregun e tij, duke promovuar brende pa kuptim.
Ndoshta kemi pritur shumĂ« nga platformat digjitale nĂ« tĂ« cilat veprojmĂ«. PĂ«rvojat qĂ« na kanĂ« pĂ«lqyer, nĂ« ditĂ«t e hershme tĂ« rrjeteve sociale dhe aplikacioneve sipas kĂ«rkesĂ«s, rezultuan tĂ« pamundura pĂ«r tâu mbajtur; shĂ«rbimet tĂ« cilat fillimisht ishin falas ose tĂ« subvencionuara do tĂ« duhej, nĂ« fund, tĂ« vetĂ«financoheshin. Ăndrra e internetit tĂ« hershĂ«m dhe mĂ« tĂ« hapur ishte qĂ« njerĂ«zit tĂ« lidheshin me njĂ«ri-tjetrin me ndĂ«rmjetĂ«sim minimal, dhe Doctorow rendit faktorĂ«t strukturorĂ« qĂ« tĂ« mbronin nga mutifikimi nĂ« atĂ« epokĂ«. Ato pĂ«rfshinin kundĂ«rshtimin moral nga punonjĂ«sit e teknologjisĂ«, tĂ« cilĂ«t dikur ishin aq shumĂ« tĂ« kĂ«rkuar saqĂ« mund tĂ« mbanin peng korporatat me kĂ«rcĂ«nimin se do tĂ« jepnin dorĂ«heqje, dhe zbatimin e rregullave kundĂ«r monopoleve tĂ« cilat dekada mĂ« parĂ« dekurajonin kompanitĂ«, si IBM dhe Microsoft, nga shtrĂ«ngimi i tepĂ«rt i pĂ«rdoruesve tĂ« tyre. KĂ«to barriera mbrojtĂ«se janĂ« ndryshkur, por pĂ«rdoruesit kanĂ« qenĂ« gjithashtu bashkĂ«fajtorĂ« nĂ« shfrytĂ«zimin e pĂ«suar. Disa nga tĂ« njĂ«jtat veçori qĂ« i bĂ«jnĂ« aplikacionet kaq tĂ« pĂ«rshtatshme - si shĂ«rbimi sipas kĂ«rkesĂ«s apo blerjet e menjĂ«hershme - gjithashtu i bĂ«jnĂ« ato mĂ« tĂ« lehta pĂ«r tĂ« abuzuar. Uber-i mund tĂ« rregullojĂ« menjĂ«herĂ« se me çfarĂ« i ngarkon konsumatorĂ«t dhe çfarĂ« u paguan kontraktorĂ«ve, njĂ« mashtrim tĂ« cilin Doctorow e quan âmanipulimâ. Algoritmet e platformĂ«s janĂ« krijuar pĂ«r tĂ« na manipuluar qĂ« tĂ« angazhohemi, dhe shpeshherĂ« ne e bĂ«jmĂ« kĂ«tĂ« edhe kur e dimĂ« qĂ« nuk Ă«shtĂ« nĂ« interesin tonĂ«. ShoferĂ«t e Uber-it, qĂ« pranojnĂ« çdo udhĂ«tim qĂ« u ofrohet nga njĂ« âdĂ«shirĂ« pa dallim pĂ«r tĂ« kĂ«naqur algoritminâ, nĂ« fakt âpo sinjalizojnĂ« se janĂ« lehtĂ« tĂ« shfrytĂ«zueshĂ«mâ, tĂ« gatshĂ«m tĂ« punojnĂ« pĂ«r âpaga nĂ« pragun e urisĂ«â, shkruan Doctorow.
NjĂ« strategji daljeje, e nĂ«nvlerĂ«suar - pĂ«r ata qĂ« janĂ« lodhur nga mutifikimi - Ă«shtĂ« tĂ«rheqja: ne, pĂ«rdoruesit, mund tĂ« largohemi nga platformat tĂ« cilat e kthejnĂ« pjesĂ«marrjen tonĂ« pasive nĂ« mall dhe qĂ« na japin shumĂ« pak nĂ« kĂ«mbim. Ka aplikacione dhe platforma qĂ« janĂ« mĂ« tĂ« drejta, si Bluesky pĂ«r rrjete sociale, pa toksicitetin e pĂ«rhapur, ose Curb pĂ«r taksi sipas kĂ«rkesĂ«s dhe pa shkelje tĂ« tĂ« drejtave tĂ« punĂ«s. Por, Doctorow nuk duket se e konsideron shumĂ« tĂ« mundshĂ«m njĂ« eksod masiv nga platformat e mutifikuara. NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, ai pĂ«rqendrohet te ndryshimi strukturor, duke ofruar zgjidhje ligjore dhe teknike qĂ« variojnĂ« nga zbatimi mĂ« i mirĂ« i ligjeve kundĂ«r monopoleve, te ndarja e konglomerateve teknologjike, e deri te rregullimi i mbledhjes sĂ« tĂ« dhĂ«nave personale nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« pĂ«rdoruesit tĂ« kenĂ« tĂ« drejta mĂ« tĂ« mĂ«dha nĂ« internet. NĂ« kĂ«tĂ« front tĂ« fundit ka arsye pĂ«r optimizĂ«m: ligjet e reja nĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar dhe nĂ« Bashkimin Evropian po i detyrojnĂ« kompanitĂ« teknologjike tâi trajtojnĂ« mĂ« mirĂ« pĂ«rdoruesit nĂ« ato rajone, çka mund tĂ« pĂ«rmirĂ«sojĂ« kushtet nĂ« mbarĂ« botĂ«n, pasi Ă«shtĂ« mĂ« e thjeshtĂ« pĂ«r njĂ« kompani tĂ« ndĂ«rtojĂ« njĂ« version tĂ« unifikuar tĂ« produkteve tĂ« saj sesa shumĂ« versione tĂ« pĂ«rshtatura nĂ« aspektin lokal. Por, bizneset amerikane shpikĂ«n shumĂ« prej kĂ«tyre problemeve, dhe deri tani qeveria amerikane ka bĂ«rĂ« pak pĂ«r tâi rregulluar ato.
[Libri] Enshittification Ă«shtĂ« njĂ« tekst i drejtpĂ«rdrejtĂ« dhe efikas, ku tĂ« nxit stili ironik i Doctorowit dhe qĂ« lexohet ashtu siç Ă«shtĂ«: blog profesional i zgjatur nĂ« mbi treqind faqe. Libri mbulon shumĂ« tema, por ia lĂ« lexuesit dĂ«shirĂ«n pĂ«r njĂ« zbatim mĂ« tĂ« madh tĂ« konceptit tĂ« tij nĂ« aspekte tĂ« tjera tĂ« kulturĂ«s dhe shoqĂ«risĂ«. NĂ« njĂ« mbyllje shumĂ« tĂ« shkurtĂ«r pyet: âA Ă«shtĂ« mutifikimi thjesht kapitalizĂ«mâ? PĂ«rgjigjja Ă«shtĂ« po, argumenton Doctorow, meqĂ« sistemi ynĂ« ekonomik aktual lejon qĂ« âlevat e mutifikimitâ tĂ« pĂ«rdoren pĂ«r nxjerrje pĂ«rfitimesh pa kontroll. Ajo qĂ« do ta ndalte vĂ«rtet kĂ«tĂ« proces do tĂ« ishte çmontimi i stilit tĂ« LuginĂ«s sĂ« Silikonit pĂ«r investime tĂ« pamoralshme nĂ« startape gjĂ« qĂ« ka krijuar njĂ« klasĂ« miliarderĂ«sh qĂ« ndihen tĂ« aftĂ« jo vetĂ«m tĂ« drejtojnĂ« kompani, por edhe tĂ« udhĂ«heqin parti politike dhe agjenci federale. Libri ndalet para se tĂ« zgjerojĂ« plotĂ«sisht konceptin e mutifkimit nĂ« politikĂ«n kombĂ«tare, por termi Ă«shtĂ« padyshim i rĂ«ndĂ«sishĂ«m edhe nĂ« atĂ« fushĂ«. NĂ«se skema qĂ« pĂ«rshkruan Doctorow pĂ«rfshin premtime pĂ«r pĂ«rfitime pĂ«r njerĂ«zit, pĂ«r tâi tĂ«rhequr mĂ« pas nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« çrregullt dhe pĂ«r tĂ« degraduar shĂ«rbimet ekzistuese, atĂ«herĂ« Donald Trump Ă«shtĂ« kryemutifikuesi. GjatĂ« administratĂ«s sĂ« tij tĂ« dytĂ«, kĂ«rkimi shkencor, diplomacia, mbikĂ«qyrja e korporatave dhe shĂ«rbimet sociale janĂ« pĂ«rkeqĂ«suar. PĂ«rfituesi, sigurisht, Ă«shtĂ« kryesisht vetĂ« Trumpi. Ndoshta rezultati mĂ« i keq i mutifikimit Ă«shtĂ« se na shtyn tĂ« presim qĂ« gjĂ«rat tĂ« jenĂ« tĂ« kĂ«qija dhe tĂ« supozojmĂ« se do tĂ« bĂ«hen vetĂ«m mĂ« keq. /Telegrafi/
Kopertina e librit "Enshittification: Why Everything Suddenly Got Worse and What to Do About It"
Nga tĂ« gjitha gratĂ« e EvropĂ«s, gratĂ« shqiptare tradicionalisht kanĂ« qenĂ« mĂ« tĂ« dĂ«mtuarat. Edhe sot, pavarĂ«sisht disa masave emancipuese gjatĂ« periudhĂ«s komuniste (njĂ« nga tĂ« paktat gjĂ«ra pozitive qĂ« regjimi komunist nĂ« ShqipĂ«ri ndonjĂ«herĂ« ka bĂ«rĂ«), ato ende janĂ« viktima tĂ« vlerave thellĂ«sisht patriarkale, veçanĂ«risht nĂ« fshat. Gazetari dhe autori gjerman, Paul Siebertz (1877â1954), e pĂ«rshkroi gjendjen e tyre ashtu siç e pĂ«rjetoi gjatĂ« njĂ« ekspedite nĂ« malet e ShqipĂ«risĂ« sĂ« Veriut nĂ« vitin 1910. Siebertz ishte kryeredaktor i Das Vaterland (Atdheu), âgazetĂ« pĂ«r monarkinĂ« austriakeâ, nĂ« VjenĂ«, nga viti 1907 deri mĂ« 1911, dhe ishte po ashtu autor i disa librave.
Nga: Paul Siebertz[1] Përktheu në anglisht (nga gjermanishtja): Robert Elsie Përktheu në shqip (nga anglishtja): Agron Shala
Niveli i ulët i përparimit kulturor të popullit shqiptar mund të shihet më shumë se kudo tjetër në mungesën e rëndësisë të popullsisë femërore. Gratë luajnë rol shumë të nënshtruar në jetën publike dhe private ndër shqiptarë. Siç ka vërejtur me të drejtë baroni Nopcsa, gratë në Shqipëri janë të paprekshme, si në vende të tjera në Turqi, por kjo nuk duhet interpretuar si shenjë respekti, por përkundrazi si një shenjë mospërfilljeje. Gruaja nuk do të akuzohet apo ndëshkohet kurrë për një vepër. Ajo mund të dalë ku të dojë pa frikë, edhe nëse familja e saj është përfshirë në gjakmarrje, por kjo vetëm sepse konsiderohet turp të hakmerresh ndaj një gruaje.
Ajo që burrat shqiptarë presin nga gratë e tyre është të sjellin dru, të gatuajnë ushqimin, të pjekin bukë dhe të bëjnë rroba. Ata i përdorin gratë për të transportuar mallra kur kuajt dhe mushkat janë sëmurë ose kur mungojnë. Gratë bëjnë gjithë punën e rëndë në këtë vend.
âMeqĂ« fĂ«mijĂ«t fejohen me njĂ«ri-tjetrin qĂ« nĂ« moshĂ« shumĂ« tĂ« hershmeâ, shkruan baroni Nopcsa, âdashuria Ă«shtĂ« diçka krejt e panjohur. Kjo shihet nĂ« faktin qĂ« njĂ« burrĂ« i ve qan pĂ«r humbjen e gruas sĂ« tij, por jo si pĂ«r tĂ« shoqen. Ajo qĂ« zakonisht i mungon Ă«shtĂ« gruaja si shĂ«rbĂ«tore e shtĂ«pisĂ«â. ĂshtĂ« interesante tĂ« vihet re se gjuha shqipe nuk ka fjalĂ« pĂ«r âdashuriâ apo âpĂ«r tĂ« dashuruarâ [sic.].
Si rregull, gratë takojnë burrat e tyre për herë të parë ditën që martohen, sepse fejesat gjithmonë rregullohen nga prindërit. Vetëm ndër shqiptarët malësorë, ndër fiset e ashpra malore, ndonjëherë hasen martesat nga dashuria, sepse ka më pak komunikim. Por, edhe këtu, njohja me njëri-tjetrin para martesës është jashtëzakonisht e vështirë, sepse shumica e fiseve nuk miratojnë martesat brenda vetë fisit. Burri dhe gruaja duhet të jenë nga fise të ndryshme, sepse anëtarët e një fisi e shohin veten të lidhur me gjak, trashëgimtarë nga një paraardhës, dhe martesa me një të afërm gjaku, sado e largët, konsiderohet incest. Një ilustrim i kësaj është ngjarja në vijim e përshkruar nga Karl Steinmetz që ndodhi në Nikaj. Një burrë nga Nikaj ishte i fejuar me një vajzë nga Shoshi, por nusja e ardhshme iku te motra e saj e martuar në Shalë, pak para martesës. Vëllai i saj, si kryefamiljar, ishte në një situatë shumë të vështirë, sepse dhëndri kërkonte nusen dhe mosplotësimi i fejesës do të çonte në gjakmarrje. Për ta zgjidhur problemin, ai mori motrën e martuar nga Shala që ishte për vizitë te familja dhe ia dha burrit nga Nikaj - në vend të motrës më të vogël që kishte ikur. Dhëndri ishte i kënaqur me këtë situatë, sepse nuk kishte parë asnjërën nga vajzat më herët. Problemi u zgjidh kështu. Megjithatë, gruaja më vonë iku dhe u kthye te burri i saj i parë dhe burri nga Nikaj u qëllua për vdekje nga burrat e Shalës kur u përpoq ta kthente atë.
Në rastet e rralla të martesave nga dashuria, në malësi, i riu e ka vizituar tashmë familjen e vajzës dhe e ka parë atë. Më pas, ai dërgon nënën ose një të afërm tjetër me një dhuratë për babanë e vajzës për të cilën ai është i interesuar. Nëse babai e pranon dhuratën, kjo është një shenjë që ai nuk ka kundërshtim ndaj lidhjes. Nëse babai refuzon, por vajza pajtohet, atëherë ajo rrëmbehet nga i riu dhe miqtë e tij. Ai është, megjithatë, subjekt i një gjakmarrjeje nga familja e saj. Sipas Steinmetzit, vajzat shpesh rrëmbehen me dëshirë.
Nusja nuk merr pajë. Përkundrazi, është detyrë e të riut, përpara martesës, që të paguajë familjen e nuses, sipas mundësive të tij financiare, me 1000-1500 piastra (220 deri në 300 kruna austriake), dhe në disa raste deri në 3000 piastra (700 kruna). Nusja, pra, në të vërtetë blihet, ashtu siç vëren në detaje Carl Patsch në studimin e tij mbi Sanxhakun e Beratit.
Poligamia ndodh mjaft shpesh nĂ« malĂ«si. NĂ« njĂ« rast ajo Ă«shtĂ« e pĂ«rcaktuar nga zakoni: nĂ«se njĂ«ri nga dy vĂ«llezĂ«rit vdes, vĂ«llai qĂ« mbetet gjallĂ« merr tĂ« venĂ« si grua tĂ« dytĂ«. E njĂ«jta gjĂ« vlen edhe pĂ«r gruan e xhaxhait. PikĂ«pamjet pĂ«r besnikĂ«rinĂ« bashkĂ«shortore janĂ« shumĂ« mĂ« tĂ« lehta nĂ« malĂ«si. Steinmetz pohon se shkaku kryesor i gjakmarrjeve Ă«shtĂ« âpabesia bashkĂ«shortore e graveâ. Ky studiues, shumĂ« i besueshĂ«m, shkruan si nĂ« vijim: âUdhĂ«tarĂ«t e huaj tĂ« mĂ«parshĂ«m, tĂ« cilĂ«t theksuan moralin e rreptĂ« tĂ« malĂ«sorĂ«ve dhe i lavdĂ«ruan si shembullorĂ«, e bĂ«nĂ« kĂ«tĂ« nga njĂ« njohje sipĂ«rfaqĂ«sore e realitetit tĂ« gjĂ«rave. Sigurisht, nuk do tĂ« dĂ«shironte askush tĂ« pohonte se njerĂ«zit e malĂ«sisĂ« janĂ« pĂ«rgjithĂ«sisht imoralĂ«. PĂ«rkundrazi, si orientalĂ«t nĂ« pĂ«rgjithĂ«si, ata kanĂ« pikĂ«pamje shumĂ« tĂ« rrepta pĂ«r gjininĂ« femĂ«rore dhe njĂ« vajzĂ« e pamartuar nuk do tĂ« guxonte as tĂ« shkĂ«mbente fjalĂ« me njĂ« burrĂ«. Por, Ă«shtĂ« ndryshe pĂ«r gratĂ« e martuara. GratĂ« qĂ« tradhtojnĂ« nuk janĂ« aspak tĂ« rralla kĂ«tuâ.
Në kapitullin tim mbi kostumet shqiptare, kam vërejtur se gratë e pamartuara mund të dallohen nga të martuarat në atë që të parat nuk veshin ngjyrën e kuqe, edhe pse rrobat e tyre përndryshe janë të njëjta.
Studiuesit kanĂ« dhĂ«nĂ« mendime shumĂ« tĂ« ndryshme pĂ«r paraqitjen e jashtme tĂ« grave shqiptare. Steinmetz pohon se ka mjaft fytyra tĂ«rheqĂ«se, edhe pse fshatareske, ndĂ«r gratĂ« e malĂ«sisĂ« - ashtu siç ndodh edhe nĂ« vendin tonĂ«. Baroni Nopcsa cili, nga ana tjetĂ«r, Ă«shtĂ« mĂ« pak i sjellshĂ«m, por ndoshta mĂ« i besueshĂ«m, kĂ«mbĂ«ngul: âMartesat e hershme dhe puna e rĂ«ndĂ« kanĂ« ndihmuar qĂ« fizionomia, pĂ«rgjithĂ«sisht e zakonshme e grave shqiptare, tĂ« shndĂ«rrohet nĂ« shĂ«mtim brenda njĂ« kohe shumĂ« tĂ« shkurtĂ«r. Edhe fytyrat mĂ« pak a mĂ« shumĂ« tĂ« kĂ«ndshme janĂ« jashtĂ«zakonisht tĂ« rrallaâ. MegjithatĂ«, siç thekson baroni Nopcsa, pĂ«r tĂ« qenĂ« i drejtĂ«, rrobat qĂ« veshin gratĂ« lĂ«nĂ« pĂ«rshtypje tĂ« pafavorshme. Ato mund tĂ« pĂ«rshkruhen si tĂ« shĂ«mtuara dhe pa shije.
Vlen të theksohet se gratë shqiptare, madje edhe ato myslimane, nuk mbulohen kur dalin jashtë dhe nuk bëjnë përpjekje të shmangin apo të fshehin fytyrën dhe duart nga pamja e të huajve.
ĂshtĂ« jashtĂ«zakonisht e rrallĂ« qĂ« njĂ« grua shqiptare tĂ« ulet nĂ« njĂ« vakt sĂ« bashku me mysafirĂ« meshkuj. NĂ« shtĂ«pitĂ« myslimane, gratĂ« ndodhen nĂ« njĂ« dhomĂ« tjetĂ«r me fĂ«mijĂ«t, ndĂ«rsa mysafirĂ«t meshkuj rrallĂ«herĂ« i shohin ato. PĂ«rndryshe, dispozitat e Kuranit nuk merren shumĂ« seriozisht nga gratĂ« myslimane shqiptare; nĂ« çdo rast, ato nuk zbatohen.
Gratë shoqërojnë burrat në betejë, por shërbejnë më shumë si bartëse armësh dhe mallrash e jo si bashkëshorte të barabarta me ta. Gratë përdoren për qëllime negocimi. Ato gjithashtu varrosin të vdekurit dhe kujdesen për të plagosurit. Ka raportime se gjatë periudhave të luftimeve të ashpra dhe të egra mes shqiptarëve dhe malazezëve, gratë janë vrarë - më së shumti, me shumë gjasë, nga plumbat qorr.
Ădo shqiptar Ă«shtĂ« i detyruar tĂ« martohet. Prandaj, ka shumĂ« pak vajza tĂ« pamartuara. MegjithatĂ«, ndodh herĂ« pas here qĂ« vajzat tĂ« refuzojnĂ« zgjedhĂ«n e martesĂ«s ose tĂ« mos jenĂ« nĂ« gjendje tĂ« martohen pĂ«r arsye familjare. Ato shkojnĂ« atĂ«herĂ« nĂ« kishĂ« dhe deklarojnĂ« solemnisht se nuk do tĂ« martohen kurrĂ«. NĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ«, fitojnĂ« tĂ« gjitha privilegjet e burrave dhe, nga ky moment e tutje, veshin rroba burrash dhe mbajnĂ« armĂ«. KĂ«to vajza, tĂ« quajtura virgjĂ«resha tĂ« betuara [burrnesha], janĂ« nĂ«n mbrojtjen e kishĂ«s. ShumĂ« prej tyre luftojnĂ« pĂ«r tĂ« pĂ«rballuar punĂ«t e fermave qĂ« trashĂ«gojnĂ« nga etĂ«rit. Disa prej tyre janĂ« shumĂ« tĂ« kĂ«rkuara si kĂ«ngĂ«tare dhe udhĂ«tojnĂ« lirisht nĂ«pĂ«r vend duke kĂ«nduar kĂ«ngĂ« vendase heroike. Shpesh ndodh qĂ« vajzat shpallen si virgjĂ«resha tĂ« betuara pĂ«r tĂ« shpĂ«tuar pronĂ«n e familjes nga tĂ« afĂ«rmit, kur nuk ka trashĂ«gimtarĂ« tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« meshkuj nĂ« familje. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, ky ândryshim gjinieâ Ă«shtĂ« e vetmja rrugĂ«dalje pĂ«r njĂ« vajzĂ« qĂ« dĂ«shiron tĂ« shpĂ«tojĂ« nga fejesa e padĂ«shiruar, pa e ekspozuar familjen e saj ndaj hakmarrjes sĂ« pĂ«rgjakshme tĂ« njĂ« dhĂ«ndri tĂ« refuzuar.
Johann Georg von Hahn na rrĂ«fen pĂ«r mĂ« tĂ« famshmen ndĂ«r kĂ«to virgjĂ«resha tĂ« betuara, MarlĂ«n e Perlatajt, tĂ« cilĂ«n xhaxhai e fejoi me njĂ« turk nga Luria kur ajo ishte ende fĂ«mijĂ«. Kur Marla mbushi shtatĂ«mbĂ«dhjetĂ« vjet dhe turku kĂ«rkoi ta merrte, ajo doli para kuvendit tĂ« pleqve nĂ« fshatin e saj dhe deklaroi se turku do ta detyronte tĂ« ndĂ«rronte fenĂ«. PĂ«r tĂ« shpĂ«tuar shpirtin, ajo dĂ«shiroi tĂ« bĂ«hej burrĂ«. KĂ«rkoi nga xhaxhai armĂ«t e tĂ« atit dhe i mbajti ato deri nĂ« vdekje si âPjetri i Perlatajtâ. NjĂ« tjetĂ«r vajzĂ« shqiptare, Marçala nga Lasa, ishte e dashuruar me njĂ« djalosh i cili, megjithatĂ«, ishte fejuar qĂ« nĂ« fĂ«mijĂ«ri me njĂ« vajzĂ« tjetĂ«r. Kur djaloshi u detyrua tĂ« martohej me tĂ« fejuarĂ«n pĂ«r tĂ« mos shkaktuar gjakmarrje me familjen e saj, Marçala ândĂ«rroi gjiniâ dhe prej atĂ«herĂ« u quajt Gjin. /Telegrafi/
_______________
[1] Pjesë nga Paul Siebertz: Albanien und die Albanesen, Vienna 1910, fq. 144-147. Përkthyer nga gjermanishtja nga Robert Elsie.
Fshatarët nuk janë aspak një relike të së kaluarës, por janë thelbësorë për ushqimin në botë. Ata duhet të mbështeten, jo të margjinalizohen.
Nga: Maryam Aslany, pĂ«rfituese e bursĂ«s Marie Kiri nĂ« Universitetin Ka-Foskari tĂ« Venecias dhe nĂ« Universitetin Jejl, si dhe bashkĂ«punĂ«tore kĂ«rkimore nĂ« Universitetin e Oksfordit. ĂshtĂ« autore e librit Kapitali i kontestuar[Contested Capital, 2020]. Libri i saj i ardhshĂ«m FshatarĂ«t[Peasants, 2026] pĂ«rshkruan krizĂ«n e fshatit nĂ« aspekt global PĂ«rkthimi: Agron Shala / Telegrafi.com
Në vitin 2007, Kombet e Bashkuara publikuan një raport mbi Gjendjen e Popullsisë Botërore, ku theksohej se jeta e njeriut në Tokë po kalonte në mënyrë të heshtur në një kthesë historike. Në vitin 2008, binte përqindja e njerëzve që jetonin në zonat rurale - për herë të parë në histori - nën 50 për qind. Sot, vetëm 42 për qind e njerëzve jetojnë në fshat.
Për shumë banorë të qyteteve, urbanizimi i llojit tonë duket i natyrshëm dhe i pashmangshëm. Duke nxjerrë përfundime nga tendencat e së kaluarës, ata paramendojnë një të ardhme në të cilën shumica dërrmuese ka braktisur tokën, duke e lënë atë idilike, të automatizuar dhe të zbrazët. Gjatë këtij procesi, ata parashikojnë - me një farë lehtësimi! - zhdukjen e afërt të një figure të lashtë: fshatarit.
Kjo fjalĂ« shmanget nĂ« biseda tĂ« sjellshme; nĂ« shumĂ« gjuhĂ« pĂ«rdoret si term pĂ«rçmues apo ofendues. Sepse, vetĂ« fshatarĂ«t shihen si mbetje e turpshme, si antiteza e âprogresitâ. QoftĂ« tĂ« djathtĂ« apo tĂ« majtĂ«, mendimtarĂ«t perĂ«ndimorĂ« kanĂ« mĂ«suar se pĂ«r tâu bĂ«rĂ« modern shoqĂ«ritĂ« duhet tĂ« heqin qafesh fshatarĂ«t. PĂ«rderisa Adam Smith priste qĂ« fshatarĂ«t tâua lĂ«shonin vendin pronarĂ«ve tĂ« tokave (sepse atĂ«herĂ« âtoka ... do tĂ« pĂ«rmirĂ«sohej shumĂ« mĂ« mirĂ«â), Karl Marx parashikonte zĂ«vendĂ«simin e tyre me menaxhim modern socialist. ĂshtĂ« marrĂ« si e mirĂ«qenĂ« se bujqĂ«sia do tĂ« monopolizohet pĂ«rfundimisht nga kapitali i madh dhe makineritĂ«, dhe se qytetet do tĂ« tĂ«rheqin shumicĂ«n e popullatĂ«s njerĂ«zore.
Edhe në Evropën e industrializuar, procesi nuk ishte bash kështu. Po, në masë të madhe, mes shekujve XVIII dhe XX, u shkatërrua fshati tradicional - por, eksodi që pasoi ishte shumë më i madh sesa mund të përballonin fabrikat urbane. Gjashtëdhjetë milionë evropianë u detyruan të emigronin në Botën e Re. Por, në çdo rast, Evropa ka rol unik në historinë kapitaliste dhe është gabim të nxirren përfundime të përgjithshme nga kjo. Rajonet e tjera ndoqën rrugë të ndryshme.
NĂ« pjesĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« AfrikĂ«s, AmerikĂ«s Latine dhe AzisĂ«, urbanizimi po ngadalĂ«sohet. Shumica e atyre qĂ« do tĂ« hynin nĂ« fabrika, tashmĂ« e kanĂ« bĂ«rĂ« kĂ«tĂ«. NdĂ«rkohĂ«, ata qĂ« e vlerĂ«sojnĂ« sigurinĂ« e jetĂ«s nĂ« fshat, nuk kanĂ« shumĂ« oreks pĂ«r lagjet e varfra tĂ« qyteteve, izolimin dhe konkurrencĂ«n ekstreme. Prandaj, ndĂ«rsa njerĂ«zimi urbanizohej me njĂ« ritĂ«m prej 1.06 pĂ«r qind nĂ« vit mes viteve 1950-â70, ky ritĂ«m ka rĂ«nĂ« sot nĂ« 0.74 pĂ«r qind dhe pritet tĂ« bie nĂ« pak mĂ« shumĂ« se 0.6 pĂ«r qind deri nĂ« vitin 2030. MeqenĂ«se popullsia botĂ«rore Ă«shtĂ« trefishuar qĂ« nga viti 1950, numri absolut i banorĂ«ve tĂ« fshatit mbetet mĂ« i madh se kurrĂ« mĂ« parĂ«. Sipas pĂ«rllogaritjeve tĂ« mia, deri nĂ« dy miliardĂ« njerĂ«z jetojnĂ« nĂ« zonat rurale tĂ« AfrikĂ«s, AmerikĂ«s Latine dhe AzisĂ«, ku mbizotĂ«rojnĂ« fermat e vogla familjare. Me pak fjalĂ«, pas 300 vjetĂ«sh âmodernizimâ, fshatarĂ«t ende pĂ«rbĂ«jnĂ« deri nĂ« njĂ« tĂ« katĂ«rtĂ«n e njerĂ«zimit, duke tejkaluar ndjeshĂ«m numrin e punĂ«torĂ«ve nĂ« linjat e montimit, minatorĂ«ve, punonjĂ«sve tĂ« zyrave apo shoferĂ«ve tĂ« taksive.
Fshatarët përcaktohen nga fermat familjare, zakonisht 10 hektarë ose më pak, prodhimi i të cilave është i optimizuar si për mjet jetese ashtu edhe për të ardhura monetare. Puna kryhet kryesisht nga familja (pa pagesë). Shumë më tepër sesa fermerët në vendet e pasura - shumë prej të cilëve janë në thelb punonjës shteti - fshatarët janë të ekspozuar plotësisht ndaj luhatjeve të klimës dhe tregjeve; mirëqenia e tyre mund të ndryshojë ndjeshëm nga një vit në tjetrin.
Fshatarët janë plotësisht të integruar me ekonominë e shekullit XXI, e cila nuk do të mund të funksiononte pa prodhimin e tyre të sheqerit, pambukut, kakaos dhe mallrave të tjera thelbësore. Megjithëse ata kontrollojnë më pak se një të katërtën e tokës bujqësore të botës, bujqësia fshatare është shumë efikase dhe vlerësimet sugjerojnë se 70 për qind e popullsisë së botës varet prej tyre për disa ose të gjitha ushqimet. Në shumë sektorë thelbësorë, prodhimi fshatar është gjithashtu më i favorshëm për industrinë dhe më i përshtatshëm për kushtet shoqërore. Bujqësia fshatare është gjithashtu më e mirë se alternativat industriale në menaxhimin e shëndetit të tokës, burimeve ujore dhe biodiversitetit, prandaj shihet gjerësisht si mburojë kundër ndryshimeve klimatike. Me pak fjalë, pa fshatarët ekonomia globale nuk do të mund të funksiononte dhe sistemet tona natyrore do të shembeshin.
Jeta ende varet nga fshatarësia. Prandaj, të gjithë ne prekemi nga fakti që fshatarësia sot ndodhet në një krizë akute. Një krizë që rrallë merr vëmendjen e duhur në diskutimet publike.
Rrallëherë fshati arrin të bëhet lajm në faqet e para të gazetave. Në shtator të vitit 2020 shpërthyen protestat masive të fermerëve në Indi - pas miratimit të një ligji të ri që u jepte korporatave një rol më të madh në tregjet bujqësore. Fermerët në disa shtete - veçanërisht Penxhab dhe Harajanë, ku shumë njerëz mbështeteshin te shteti për blerjen e grurit dhe orizit - organizuan demonstrata dhe bllokuan autostradat drejt Nju-Delhit. Delhi është qendër globale mediatike; natyrisht që pati mbulim të gjerë.
Por, mbulimi i tillë është i rrallë; megjithatë, pakënaqësia e fermerëve është endemike. Në nëntor dhe dhjetor të vitit 2020 - ndërsa rrugët drejt Delhit ishin bllokuar nga traktorët - ushtarët në Peru qëllonin mbi fermerët që protestonin kundër një ligji që i çlironte agrobizneset nga detyrimet ndaj punëtorëve. Në Uzbekistan, po në vitin 2020, fermerët protestuan kundër sistemit të klasterit sipas të cilit toka i jepej me forcë klasterëve korporativë - që zakonisht menaxhoheshin nga individë të afërt me elitën politike. Gjatë pesë vjetëve të fundit, protestat serioze të fermerëve kanë ndodhur në Argjentinë, Brazil, Kolumbi, Ekuador, Ganë, Kenia, Indonezi, Nepal, Iran, Pakistan, Filipine, Ugandë - dhe lista vazhdon.
Pas protestave fshihet njĂ« valĂ« edhe mĂ« e madhe e pakĂ«naqĂ«sisĂ« sĂ« padukshme. GjatĂ« udhĂ«timeve tĂ« mia nĂ« fshatrat e AmerikĂ«s Latine, AfrikĂ«s dhe AzisĂ«, kam hasur kudo zemĂ«rimin e fermerĂ«ve tĂ« pĂ«rballur me sulmet ndaj tokĂ«s sĂ« tyre dhe me politikat e dizajnuara pĂ«r tâia lejuar agrobizneseve dhe pĂ«rpunuesve industrialĂ« tĂ« merrnin gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« nga tĂ« ardhurat e tyre. âNuk ka asnjĂ« kuptim qĂ« qeveria tâu ofrojĂ« fermerĂ«ve ndihmĂ« kundĂ«r varfĂ«risĂ«â, mĂ« tha njĂ« organizator fermerĂ«sh nĂ« Indi, âkur politikat e tua po i mbajnĂ« ata nĂ« skllavĂ«ri. SĂ« pari duhet tâua heqĂ«sh zinxhirĂ«t nga duart dhe kĂ«mbĂ«tâ.
NdonjĂ«herĂ«, kriza fshatare arrin nĂ« media pĂ«r arsye tĂ« tjera. Kryengritjet e PranverĂ«s Arabe, nĂ« fillim tĂ« viteve 2010, morĂ«n forcĂ« nga protestat agrare nĂ« Lindjen e Mesme dhe AfrikĂ«n e Veriut - edhe pse fermerĂ«t u margjinalizuan shpejt pas kĂ«saj. ShumĂ« nga ato qĂ« zakonisht raportohen si âterrorizĂ«mâ ose âmilitantizĂ«mâ, gjithashtu e kanĂ« rrĂ«njĂ«n nĂ« kolapsin e fshatit. Boko Harami dhe grupet e tjera militante qĂ« operojnĂ« pĂ«rgjatĂ« skajit jugor tĂ« SaharasĂ«, marrin forcat e veta nga fermerĂ«t dhe blegtorĂ«t e zhvendosur nga shkretĂ«tirĂ«zimi, ndryshimet klimatike dhe mbyllja e rrugĂ«ve tradicionale nomade. âGrupet xhihadisteâ, shkruan njĂ« ekspert, âkanĂ« kuptuar se disa grupe janĂ« lĂ«nĂ« tĂ« menaxhojnĂ« vetĂ« pasojat shkatĂ«rruese tĂ« ndryshimeve klimatike mbi jetesĂ«n e tyre tradicionaleâ, gjĂ« qĂ« ka âkrijuar terren pjellor pĂ«r rekrutimâ.
Migrimi masiv Ă«shtĂ« njĂ« tjetĂ«r simptomĂ« e kĂ«saj krize. Shumica e refugjatĂ«ve ruralĂ« shkojnĂ« nĂ« metropolin mĂ« tĂ« afĂ«rt, por dhjetĂ«ra milionĂ« detyrohen tĂ« kalojnĂ« kufijtĂ« ndĂ«rkombĂ«tarĂ«. KarvanĂ«t e migrantĂ«ve qĂ« largohen nga Guatemala, El Salvadori dhe Hondurasi drejt MeksikĂ«s dhe Shteteve tĂ« Bashkuara, pĂ«rbĂ«hen kryesisht nga kĂ«ta refugjatĂ«. RrugĂ«t e tjera çojnĂ« nga Burkina Faso, Mali, Nigeri dhe Ăadi pĂ«rmes AfrikĂ«s sĂ« Veriut drejt EvropĂ«s, si dhe nga Afrika Lindore drejt AzisĂ« PerĂ«ndimore.
Pastaj është vetëvrasja. Sipas përfaqësuesve të fermerëve që kam intervistuar, më shumë se 400 mijë fermerë indianë ia kanë marrë vetes jetën. Përqendrimi më i madh ka qenë në rajonet e kultivimit të pambukut në Maharashtra; pambuku është burim global kritik, çmimi i të cilit është një çështje me shqetësim të madh politik. Një rrjet i sofistikuar ligjesh dhe tregjesh i nxit fermerët e pambukut të vazhdojnë të shesin nën koston e prodhimit - dhe kështu të hyjnë në një spirale borxhi nga e cila shpesh nuk gjejnë dalje tjetër përveç vdekjes.
Këto janë ndër simptomat e krizës së fshatarësisë globale në epokën neoliberale. Nuk duhet të kemi dyshime: kjo është një krizë politike. Kudo shtetet po e prishin kontratën e tyre me fshatarët dhe po kthehen drejt aleancave anti-bujqësore - krah korporatave globale, me njerëzit e fuqishëm lokalë, krimin e organizuar dhe gangsterizmin. Duke qenë e pakontrolluar, kjo krizë do të sjellë pasoja të tmerrshme; madje mund të kërcënojë mbijetesën tonë si specie. Sipas mendimit tim, kjo është historia më e rëndësishme e shekullit XXI.
NĂ« pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« historisĂ«, fshatarĂ«t siguronin burimin bazĂ« ekonomik: pa ta nuk kishte shtet. Pra, ekzistonte njĂ« lidhje e veçantĂ« mes fshatarĂ«ve dhe mbretĂ«rve. SundimtarĂ«t e suksesshĂ«m - pĂ«r shembull nĂ« KinĂ«, Persi, Indi, Egjipt, Arabi, Etiopi, AfrikĂ«n PerĂ«ndimore, Ande - e ushqyen ekonominĂ« bujqĂ«sore duke nisur punime pĂ«r ujitje, duke mbrojtur pronat e tokĂ«s sĂ« fshatarĂ«ve, duke garantuar çmimet e tĂ« korrave, duke ushqyer popullsinĂ« kur tĂ« korrat dĂ«shtonin dhe duke kontrolluar tregtarĂ«t, ndĂ«rmjetĂ«sit dhe spekulatorĂ«t e tokĂ«s. ShumĂ« prej kĂ«tyre sistemeve u shkatĂ«rruan nga kolonializmi evropian; rikthimi i tyre ishte njĂ« objektiv madhor i qeverive postkoloniale aziatike dhe afrikane. ĂĂ«shtje tĂ« ngjashme pĂ«rfshinĂ« edhe AmerikĂ«n Latine tĂ« shekullit XX, ku lĂ«vizjet demokratike bujqĂ«sore vazhdimisht pĂ«rballeshin me oligarkitĂ« e pronarĂ«ve tĂ« tokave dhe aleancat antikomuniste.
Në dekadat deri në vitin 1980, shumë vende në zhvillim panë reforma të rrepta dhe dramatike bujqësore. Qeveritë rishpërndanë tokën, u siguruan fermerëve tituj pronësie dhe i mbrojtën nga nevojat për ta shitur në kohë të vështira. Farat u bënë burim kombëtar kritik; shtetet ngritën banka farash dhe qendra kërkimore për të ruajtur trashëgiminë e tyre, për të zhvilluar varietete me rendiment të lartë dhe për të garantuar furnizimin. Shtetet gjithashtu formalizuan tregjet bujqësore, vendosën çmime minimale dhe shpesh vetë u bënë blerës të fundit. Në rastet më të mira - për shembull në Korenë e Jugut ose në Meksikë - këto strategji përmirësuan si standardet e jetesës, ashtu edhe prodhimin bujqësor.
ShumĂ« nga kĂ«to reforma u pĂ«rmbysĂ«n gjatĂ« ristrukturimit neoliberal tĂ« viteve 1980-â90. Nxitur nga agjenci tĂ« tilla, si Banka BotĂ«rore, Fondi Monetar NdĂ«rkombĂ«tar dhe Organizata BotĂ«rore e TregtisĂ«, ky proces i detyroi shtetet tĂ« riorganizoheshin rreth konkurrencĂ«s pĂ«r kapitalin global. PĂ«r pasojĂ«, ato krijuan aleanca tĂ« reja jo vetĂ«m me kĂ«to agjenci, por mbi tĂ« gjitha me agrobiznesin global. Si rezultat, njĂ« kontroll i rĂ«ndĂ«sishĂ«m mbi punĂ«t rurale iu dorĂ«zua bankave dhe korporatave ndĂ«rkombĂ«tare. Kriza e sotme e fshatarĂ«ve buron pikĂ«risht nga kjo.
Kjo nuk do tĂ« thotĂ« se tregjet globale po e zĂ«vendĂ«sojnĂ« bujqĂ«sinĂ« fshatare me teknika mĂ« âmoderneâ. ĂshtĂ« e vĂ«rtetĂ« qĂ«, nĂ« disa sektorĂ« kulturash, plantacionet kanĂ« zĂ«vendĂ«suar fermat e vogla. Prodhimi i grurit, pĂ«r shembull, mund tĂ« kryhet nĂ« shkallĂ« tĂ« gjerĂ« me shumĂ« pak punĂ« njerĂ«zore, duke pĂ«rdorur mekanizimin dhe zakonisht sasi tĂ« larta tĂ« karburanteve fosile dhe plehrave kimike; teknikat e tilla janĂ« pĂ«rhapur nga Meksika dhe Ukraina nĂ« Kazakistan dhe Indi. Edhe palmat e vajit: nĂ« disa pjesĂ« tĂ« AzisĂ« Juglindore, fermerĂ«t e vegjĂ«l janĂ« zhveshur me forcĂ« nga toka dhe mĂ« pas janĂ« rikthyer si punĂ«torĂ« me pagesĂ« nĂ« plantacionet korporative tĂ« palmave tĂ« vajit. Edhe pula: zonat e shpendĂ«ve nĂ« KinĂ«n Jugore - ku dikur blegtoria e pulave ishte sektor i fshatarĂ«ve - tani pĂ«rqendrojnĂ« afĂ«rsisht njĂ« miliard pula nĂ« kushte tĂ« ngjashme me fabrikat.
Megjithatë, jo të gjitha llojet e bujqësisë mund të industrializohen. Orizi, i cili është ushqimi bazë për gjysmën e planetit, nuk është i përshtatshëm për plantacione të mëdha; kërkon ndërhyrje intensive njerëzore dhe kultivohet më mirë në ferma të vogla familjare. Pra, pavarësisht dekadave të ndikimit korporativ, orizi ende prodhohet nga rreth gjysmë miliard fshatarë. E njëjta gjë vlen për kultura të tjera thelbësore. Prodhimi i pambukut është mekanizuar në ShBA dhe Evropë, por cilësia po bie, prandaj prodhimi fshatar vazhdon të dominojë; fermat e vogla familjare në Indi dhe Kinë kontribuojnë me pjesën më të madhe të furnizimeve globale.
FshatarĂ«t jo vetĂ«m qĂ« kanĂ« aftĂ«si thelbĂ«sore, por ata janĂ« gjithashtu, nga kĂ«ndvĂ«shtrimi i korporatave, partnerĂ« tĂ« dĂ«shirueshĂ«m - pikĂ«risht sepse janĂ« tĂ« vegjĂ«l, politikisht tĂ« dobĂ«t dhe tĂ« lehtĂ« pĂ«r tâu bindur. NĂ« disa sektorĂ«, korporatat kanĂ« bĂ«rĂ« madje edhe njĂ« zbulim fitimprurĂ«s se fshatarĂ«t - tĂ« cilĂ«t pĂ«rkushtimin e parĂ« e kanĂ« ndaj tokĂ«s - do tĂ« vazhdojnĂ« tĂ« punojnĂ« edhe me humbje. Pra, riorganizimi neoliberal i fshatit nuk e ka zhdukur fshatarĂ«sinĂ«. PĂ«rkundrazi, fshatarĂ«t janĂ« rikonstituuar ligjĂ«risht nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« maksimizon efikasitetin dhe fitimin. NĂ« kĂ«tĂ« proces, shtetet qĂ« mĂ« parĂ« qĂ«ndronin pranĂ« popullatave tĂ« veta kundĂ«r korporatave multinacionale - tĂ« cilat shpesh i shihnin si ndikim neokolonial - kanĂ« ndĂ«rruar anĂ« duke u rreshtuar me kapitalin e madh kundĂ«r masave tĂ« tyre agrare.
Fokusi i parĂ« i reformĂ«s neoliberale nĂ« fshat ka qenĂ« tĂ« kthejĂ« fshatarĂ«sinĂ« globale nĂ« konsumatorĂ« tĂ« agrobiznesit. Farat ishin nĂ« qendĂ«r tĂ« kĂ«saj: nĂ«n flamurin e mbrojtjeve tĂ« pronĂ«sisĂ« sĂ« OrganizatĂ«s BotĂ«rore tĂ« TregtisĂ«, fondacionet dhe agjencitĂ« ndĂ«rkombĂ«tare tĂ« financimit bindĂ«n vendet nĂ« zhvillim tĂ« shpallnin tĂ« paligjshme ruajtjen dhe shkĂ«mbimin tradicional tĂ« farave dhe tĂ« shpĂ«rbĂ«nin bankat shtetĂ«rore tĂ« farave. FermerĂ«t, pĂ«r pasojĂ«, u bĂ«nĂ« tĂ« varur nga produktet e korporatave - tĂ« cilat shpesh zgjatnin vetĂ«m njĂ« sezon dhe nuk mund tĂ« ruheshin. FermerĂ«t e vegjĂ«l, nĂ« shumĂ« vende, kanĂ« protestuar kundĂ«r humbjes sĂ« âsovranitetit tĂ« faraveâ dhe kundĂ«r biodiversitetit qĂ« pasoi. PĂ«r shembull, mijĂ«ra fermerĂ« ganezĂ« protestuan kundĂ«r Projektligjit tĂ« Kultivuesve tĂ« BimĂ«ve tĂ« vitit 2013, i cili i çonte pĂ«rpara interesat e agrobiznesit duke kriminalizuar fermerĂ«t qĂ« i ruanin fara pĂ«r tâi mbjellĂ« vitin tjetĂ«r; projektligji u tĂ«rhoq nĂ«n presion, por u paraqit sĂ«rish nĂ« vitin 2020 - me njĂ« emĂ«r tjetĂ«r.
PĂ«rkrahĂ«sit e farave korporative shpesh i referohen Revolucionit tĂ« GjelbĂ«r - njĂ« triumf i viteve â70 tĂ« shekullit XX, i laboratorĂ«ve dhe fondacioneve amerikane. Ky revolucion u ndĂ«rtua mbi varietete farash me rendiment tĂ« lartĂ« dhe tĂ« inxhinieruara gjenetikisht e tĂ« shoqĂ«ruara me ujitje intensive dhe plehra kimike. TrashĂ«gimia e tij Ă«shtĂ« vĂ«rtet e dyshimtĂ«: nĂ« shtetin Penxhab, qendra e Revolucionit tĂ« GjelbĂ«r tĂ« IndisĂ«, toka bujqĂ«sore Ă«shtĂ« ngopur me kimikate, akuiferĂ«t janĂ« shterur nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« tmerrshme dhe fermerĂ«t janĂ« bllokuar nĂ« njĂ« cikĂ«l kostosh gjithnjĂ« nĂ« rritje. MegjithatĂ«, nĂ« epokĂ«n e krizĂ«s klimatike, vetĂ« fshatarĂ«t janĂ« tĂ« dĂ«shpĂ«ruar tĂ« gjejnĂ« fara mĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme dhe me rendiment mĂ« tĂ« lartĂ«. Me heqjen e burimeve alternative tĂ« farave, korporatat janĂ« kĂ«naqur me pĂ«rfitimet. Bayer (Gjermani) dhe Corteva (SHBA) kontrollojnĂ« 80 pĂ«r qind tĂ« patentave pĂ«r farat e modifikuara gjenetikisht. BashkĂ« me farat janĂ« plehrat dhe pesticidet korporative; pĂ«r shembull, sĂ« bashku me ChemChina-n dhe Sinochem-in (KinĂ«) dhe BASF-in (Gjermani), ato kompani kontrollojnĂ« rreth 60 pĂ«r qind tĂ« tregut global tĂ« pesticideve.
Deri tani, fshatarĂ«sia globale shpenzon qindra miliarda dollarĂ« çdo vit pĂ«r fara dhe kimikate industriale. Edhe pse prodhimi bujqĂ«sor Ă«shtĂ« padyshim mĂ« i lartĂ«, si rezultat i kĂ«saj, kĂ«to shpenzime janĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« rrezikshme nĂ« shpĂ«rputhje me tĂ« ardhurat e fshatarĂ«ve. Tradicionalisht, fshatarĂ«t pĂ«rpiqeshin sa mĂ« shumĂ« tâia dilnin pa para, tĂ« cilat zakonisht vinin me shumicĂ« vetĂ«m gjatĂ« sezonit tĂ« korrjes. Ata shpenzonin pak pĂ«r fara dhe plehra dhe ushqeheshin, sa tĂ« ishte e mundur, nga burimet e veta. Sot, fshatarĂ«t duhet tĂ« nxjerrin sasi tĂ« konsiderueshme parash nĂ« kohĂ«n e mbjelljes dhe gjatĂ« gjithĂ« sezonit tĂ« rritjes - pĂ«r tĂ« mbĂ«rritur deri te korrja.
Ndryshimet klimatike gjithashtu detyrojnë shumë fshatarë të mbjellin disa herë, duke rritur ndjeshëm koston e kultivimit. Ndonëse shpenzojnë gjithashtu shumë më tepër për shpenzime të rregullta, si arsimi i fëmijëve, pjesa më e madhe e këtyre parave duhet të merren borxh. Shumica e qeverive kanë skema kredie për bujqësi, por ca fshatarë nuk kanë kolateral apo dokumentacion të duhur për të përmbushur nevojat në këtë mënyrë. Të tjerët e shterojnë shpejt potencialin që kanë dhe duhet të kërkojnë hua diku tjetër. Prandaj, këtu buron rëndësia e madhe, veçanërisht në Azi dhe Afrikë, e fajdexhinjve ruralë. Shpeshherë duke kërkuar 10 për qind interes ose më shumë në muaj, fajdexhinjtë mund të lënë pas vetes dëme të mëdha njerëzore.
Së dyti, politikat neoliberale kanë transformuar tregjet bujqësore. Gjatë dekadave të fundit, fermerët janë përjashtuar gjithnjë e më shumë nga të ardhurat që rrjedhin nga prodhimi i tyre. Megjithatë, janë të ndryshme dhe komplekse mënyrat me të cilat është arritur ky përjashtim.
ĂshtĂ« e qartĂ« se korporatat e mĂ«dha kanĂ« fuqinĂ« tĂ« diktojnĂ« çmimet e tregut, nĂ« dĂ«m tĂ« miliona prodhuesve tĂ« vegjĂ«l. NĂ« kĂ«tĂ« aspekt, tregjet e hapura duket se veprojnĂ« kundĂ«r fermerĂ«ve. Por, e gjithĂ« historia Ă«shtĂ« mĂ« e nuancuar. FermerĂ«t e botĂ«s nĂ« zhvillim, qĂ« kultivojnĂ« kakao, kallam sheqeri ose pambuk, rrallĂ«herĂ« marrin çmimet e tregut pĂ«r produktin e tyre. Midis tyre dhe kĂ«tyre çmimeve qĂ«ndrojnĂ« shpesh tĂ« njĂ«jtat institucione shtetĂ«rore qĂ« u krijuan nĂ« shekullin XX - pĂ«r tĂ« mbrojtur tĂ« ardhurat e fermerĂ«ve. KĂ«to borde tregtare dhe çmimet e tyre tĂ« fiksuara, tashmĂ« kanĂ« rrĂ«shqitur drejt njĂ« funksioni pothuajse tĂ« kundĂ«rt.
PĂ«r shembull, nĂ« vitin 1947 Gana krijoi monopole tregu pĂ«r tâu siguruar qĂ« fermerĂ«ve tĂ« kakaos do tâu paguheshin çmimet e drejta. Sot, ato institucione e interpretojnĂ« âinteresin kombĂ«tarâ nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« kundĂ«rt. Ato veprojnĂ« pĂ«r tĂ« mbajtur çmime tĂ« ulĂ«ta, dhe kĂ«shtu pĂ«r tĂ« gjeneruar njĂ« subvencion jo vetĂ«m pĂ«r shtetin, por edhe pĂ«r eksportuesit, pĂ«rpunuesit dhe konsumatorĂ«t e çokollatĂ«s. NĂ« vitin 2023-â24, çmimet ndĂ«rkombĂ«tare tĂ« kakaos u rritĂ«n deri nĂ« 12 mijĂ« dollarĂ« pĂ«r ton, por tĂ« ardhurat e fermerĂ«ve u kufizuan nĂ« çmimin e qeverisĂ« i cili luhatej mes 1 800-3 000 dollarĂ« pĂ«r ton. JanĂ« komplekse ndĂ«rveprimet mes gjigantĂ«ve ndĂ«rkombĂ«tarĂ« tĂ« Ă«mbĂ«lsirave dhe agjencive qeveritare tĂ« AfrikĂ«s PerĂ«ndimore, por rezultatet nuk janĂ«. NĂ« vitet â70 tĂ« shekullit XX, fermerĂ«t e kakaos fitonin deri nĂ« 50 pĂ«r qind tĂ« vlerĂ«s sĂ« çokollatĂ«s sĂ« pĂ«rfunduar; kjo ra nĂ« 16 pĂ«r qind nĂ« vitet â80 tĂ« shekullit XX dhe tani ndoshta Ă«shtĂ« nĂ« rreth gjashtĂ« pĂ«r qind. NdĂ«rkohĂ« qĂ« vlera e industrisĂ« sĂ« çokollatĂ«s ka kaluar 100 miliardĂ« dollarĂ«, disa fermerĂ« kakaoje, nĂ« ato vende, fitojnĂ« mĂ« pak se 300 dollarĂ« nĂ« vit. Gana dhe Bregu i FildishtĂ«, industritĂ« e kakaos tĂ« tĂ« cilave dikur siguronin vende pune pĂ«r migrantĂ« nga e gjithĂ« Afrika PerĂ«ndimore, tani janĂ« burime tĂ« rĂ«ndĂ«sishme migrimi drejt EvropĂ«s.
Shumica e fshatarĂ«sisĂ« botĂ«rore sot viktimizohet si nga tregjet e lira ashtu edhe nga mbetjet e socializmit tĂ« kontrolluar nga shteti. Pra, politika fshatare Ă«shtĂ« mĂ« komplekse sesa imagjinohet zakonisht. ShumĂ« fshatarĂ« ndjekin lĂ«vizjen e majtĂ« La VĂa Campesina, e cila kĂ«rkon tĂ« rikthejĂ« sistemet tradicionale fshatare dhe kĂ«shtu tĂ« kundĂ«rshtojĂ« farat e modifikuara gjenetikisht dhe kapjen e bujqĂ«sisĂ« nga korporatat. Por, ka gjithashtu mbĂ«shtetĂ«s po aq tĂ« vendosur tĂ« qĂ«ndrimit pothuajse tĂ« kundĂ«rt. NĂ« vendet ku mbrojtjet e vjetra socialiste janĂ« kthyer nĂ« instrumente pĂ«r uljen e çmimeve, shumĂ« fermerĂ« Ă«ndĂ«rrojnĂ« tregjet e lira. Siç mĂ« tha njĂ« aktivist agrar nĂ« Indi: âNe thjesht duam tâi shesim tĂ« korrat tona me çmimet e tregut. Duke na mbrojtur, qeveria na ka bĂ«rĂ« tĂ« varfĂ«r. Ne themi: âHiqni mbrojtjet tuaja dhe na lini tĂ« pĂ«rballemi me pasojatââ.
ShĂ«njestra e tretĂ« e reformĂ«s neoliberale tĂ« fshatit Ă«shtĂ« toka fshatare. PĂ«r dallim nga urtĂ«sia konvencionale - urbane - shumica e fshatarĂ«ve duan ta mbajnĂ« tokĂ«n qĂ« kanĂ«. SĂ« fundmi pyeta njĂ« fermer indian pambuku se pse vazhdonte punĂ«n e tij rraskapitĂ«se, kur mezi mbulonte koston e kultivimit dhe i duhej tĂ« bĂ«nte punĂ« tĂ« tjera pĂ«r tĂ« financuar humbjen nĂ« fermĂ«n e tij. Pse nuk e shiste thjesht tokĂ«n pĂ«r tâu pĂ«rqendruar nĂ« veprimtari mĂ« fitimprurĂ«se? âToka Ă«shtĂ« nĂ«na jonĂ«â, u pĂ«rgjigj ai. âE shet dot nĂ«nĂ«n tĂ«ndeâ? KĂ«tĂ« ndjesi e kanĂ« shumĂ« fshatarĂ«, pĂ«r tĂ« cilĂ«t toka pĂ«rfaqĂ«son jo veç siguri ekonomike, por trashĂ«gimi, paraardhĂ«s dhe gjeneratat qĂ« do tĂ« vijnĂ«.
MegjithatĂ«, nĂ« shumĂ« vende shitja e tokĂ«s bujqĂ«sore nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m e padĂ«shirueshme, por edhe e vĂ«shtirĂ«. Politikat pro-fshatare tĂ« miratuara nga Egjipti, India, Meksika dhe shumĂ« vende tĂ« tjera nĂ« vitet 1950-â60 - tĂ« cilat ndaluan pronĂ«sitĂ« e mĂ«dha tĂ« tokave dhe parandaluan qĂ« toka bujqĂ«sore tĂ« merrej pĂ«r pĂ«rdorime tĂ« tjera - tani sigurojnĂ« qĂ« tregjet e tokĂ«s rurale tĂ« mbeten tĂ« dobĂ«ta dhe çmimet tĂ« ulĂ«ta. Shitja e tokĂ«s madje mund tĂ« mos u sigurojĂ« fermerĂ«ve kapital tĂ« mjaftueshĂ«m pĂ«r ta filluar njĂ« jetĂ« tĂ« re diku tjetĂ«r. Pra, shumĂ« shpesh ata vazhdojnĂ« tĂ« punojnĂ« tokĂ«n. Edhe nĂ«se parcela e tyre Ă«shtĂ« tkurrur - pas disa brezave tĂ« trashĂ«gimisĂ« - nĂ«n pragun e qĂ«ndrueshmĂ«risĂ«; edhe nĂ«se Ă«shtĂ« degraduar nga mungesa e investimeve tĂ« pĂ«rhershme; edhe nĂ«se tĂ« ardhurat janĂ« kthyer nĂ« shifra negative - ata vazhdojnĂ« ta kultivojnĂ« nĂ« vend qĂ« ta lĂ«nĂ« tĂ« kthehet nĂ« djerrinĂ«. Pra, ferma nuk Ă«shtĂ« burim tĂ« ardhurash: ajo siguron thjesht stabilitet, njĂ« bazĂ« familjare, njĂ« ndjesi vatre. PĂ«rreth saj, fshatarĂ«t krijojnĂ« ekonomi hiper-moderne: bĂ«jnĂ« turne nĂ« fabrika pĂ«r tĂ« subvencionuar kultivimin, dĂ«rgojnĂ« anĂ«tarĂ« tĂ« familjes nĂ« punĂ« ndĂ«rtimi jashtĂ« vendit, drejtojnĂ« transportin dhe shĂ«rbimet lokale. ShumĂ« prodhime fshatare sot financohen nga burimet e tjera tĂ« tilla dhe funksionon si njĂ« shĂ«rbim publik me humbje. Fasadat e reja, tĂ« lyera me ngjyra tĂ« ndezura nĂ« fshatrat kamboxhiane, nuk paguhen me fitime tĂ« paqena nga orizi, por me remitencat e anĂ«tarĂ«ve tĂ« familjes qĂ« punojnĂ« nĂ« fabrika koreano-jugore.
Kur toka bujqësore devijohet për përdorime të tjera, procesi shpesh është i dhunshëm. Në Brazil, Kamboxhia, Ganë, Indi, Filipine dhe shumë vende të tjera, fermerët janë shpronësuar me forcë - në mënyrë që tokat e tyre të ripërdoren për plantacione, miniera dhe projekte turistike. Shpeshherë, këto dëbime zbatohen nga agjencitë shtetërore; në Etiopi, Honduras dhe gjetkë, forcat e policisë kanë burgosur apo qëlluar mbi fermerët që protestonin. Por, zona të mëdha të fshatit global po kriminalizohen gjithashtu, dhe fermerët e gjejnë veten në konkurrencë edhe me forcat e dhunshme jo-shtetërore. Për shembull, fermerët fshatarë janë viktimat kryesore të minatorëve të paligjshëm të arit në Peru dhe Kolumbi, të spekulatorëve të drurit dhe mineraleve në Mianmar, të grupeve paramilitare të lidhura me Rusinë që pushtojnë depozitat minerare në Mali dhe Republikën e Afrikës Qendrore. Minierat që shpesh dalin nga ky kaos ndotin tokat e mbetura bujqësore me cianid dhe kimikate të tjera, duke shkatërruar më tej ekonominë fshatare.
Dy miliardë njerëz nuk mund të zhvendosen në qytete. Po, popullsia rurale e Kinës ka rënë nga 80 për qind në vitin 1980 në 35 për qind - por, Kina është rast unik. Edhe në Indinë fqinje, popullsia rurale mbetet 65 për qind - ose 900 milionë njerëz. I gjithë prodhimi botëror industrial, ndërtimi dhe minierat aktualisht punësojnë vetëm 800 milionë njerëz: pra. është e qartë se fshatarësia globale nuk mund të përthithet nga industria. Duhet të kuptojmë se në mungesë të niveleve të jashtëzakonshme të industrializimit, asgjë nuk mund të mbajë popullsi të mëdha më mirë se toka. Duhet të ndalojmë së konsideruari urbanizimin si treguesin kryesor të përparimit zhvillimor dhe të kuptojmë se ai është, në shumë raste, shenjë e një fatkeqësie madhore: shkatërrimi i jetës rurale nga agrikultura dhe industria e madhe, si dhe humbja e sistemeve të pazëvendësueshme njerëzore dhe ekologjike.
Armiku i pĂ«rditshĂ«m i fshatarĂ«sisĂ« Ă«shtĂ« i njĂ«jti si i yni: ndryshimet klimatike. Ato sjellin rritje temperaturash, thatĂ«sira, stuhi mĂ« tĂ« dhunshme dhe mĂ« shumĂ« parregullsi sezonale. Shirat nuk bien nĂ« kohĂ«n kur duhen mbjellĂ« farat; stuhitĂ« e papritura shkatĂ«rrojnĂ« tĂ« korrat dhe nxisin pĂ«rhapjen e dĂ«mtuesve. Ajo qĂ« u duhet realisht fshatarĂ«ve Ă«shtĂ« njĂ« program i gjerĂ« pĂ«rshtatjeje ndaj ndryshimeve klimatike, qĂ« do tĂ« pĂ«rfshinte kryesisht kalimin nĂ« varietete dhe kultura tĂ« tjera. MegjithatĂ«, njĂ« pĂ«rshtatje e tillĂ« kĂ«rkon kapital. Fermat duhet tĂ« riformohen; kĂ«rkohet material i ri bimor; duhet tĂ« ketĂ« mundĂ«si - si nĂ« çdo eksperiment - pĂ«r dĂ«shtim. Duke marrĂ« parasysh skenarin e pĂ«rshkruar, nuk Ă«shtĂ« pĂ«r tâu habitur qĂ« shumica e fermerĂ«ve nuk mund tĂ« mbledhin kapitalin e nevojshĂ«m.
Tradicionalisht, fshatarĂ«t ua kthenin tokĂ«s lĂ«ndĂ«t ushqyese - nĂ« formĂ«n e mbetjeve bimore, jashtĂ«qitjeve njerĂ«zore e shtazore, lĂ«kurave dhe fibrave tĂ« dekompozuara. MeqenĂ«se shumica e produkteve bujqĂ«sore tani konsumohen nĂ« qytete, shumëçka nga ky material grumbullohet si kanalizim urban dhe mbeturina - dhe mĂ«nyra e vetme qĂ« lĂ«ndĂ«t ushqyese tâi rikthehen tokĂ«s Ă«shtĂ« nĂ« formĂ«n e plehrave kimike. Me kalimin e kohĂ«s, kjo bĂ«n qĂ« pjelloria e tokĂ«s tĂ« bjerĂ«. NĂ« kĂ«rkimet e mia nĂ« terren, kam parĂ« fermerĂ« qĂ« qanin mbi dĂ«min qĂ« kimikatet ua kishin shkaktuar tokave tĂ« tyre. Ndryshe nga korporatat, fshatarĂ«t nuk munden ta shpĂ«rfillin shkatĂ«rrimin e njĂ« toke tĂ« caktuar dhe tĂ« kalojnĂ« nĂ« tjetrĂ«n. Parcela e tyre u erdhi nga paraardhĂ«sit tĂ« cilĂ«t ua lanĂ« pĂ«r trashĂ«gimi edhe me njĂ« pĂ«rgjegjĂ«si tĂ« shenjtĂ«.
Duhet të jetë shkak për alarm të madh fakti që sot fondi tokësor bujqësor i botës është kaq rëndë i dëmtuar. Nëse shkatërrohen ekonomitë fshatare të Amerikës Latine, Afrikës dhe Azisë, do të shembet sistemi ynë ushqimor. Duke pasur parasysh numrat e mëdhenj të përfshirë, edhe përkeqësimet e vogla ekologjike mund të detyrojnë miliona refugjatë të rinj të largohen nga toka. Në varësi të mënyrës se si do të zhvillohen gjërat, Organizata Ndërkombëtare për Migracion e OKB-së parashikon se deri në vitin 2050 do të ketë mes 25 milionë dhe një miliard refugjatë klimatikë. Ata njerëz nuk kanë gjasa të punojnë në zyra apo fabrika. Historia sugjeron se disa do të detyrohen të sigurojnë jetesën me forcë, duke iu bashkuar grupeve militante të financuara nga kontrabanda, rrëmbimet dhe zhvatja. Balanca politike globale veçse është e brishtë.
Siç pritej, agrobiznesi paraqitet si zgjidhja. Faqet zyrtare tĂ« kompanive tĂ« mĂ«dha ushqimore paraqesin punĂ«torĂ« tĂ« lumtur plantacionesh, tĂ« veshur me uniforma korporative. Ato mburren me angazhimin e tyre ndaj bujqĂ«sisĂ« âtĂ« qĂ«ndrueshmeâ apo ârigjenerueseâ. KompanitĂ« si McDonaldâs, Bayer, Mars dhe PepsiCo janĂ« pjesĂ« e njĂ« grupi pune tĂ« agrobiznesit, brenda IniciativĂ«s sĂ« Tregjeve tĂ« QĂ«ndrueshme - e cila shpall si qĂ«llim krijimin e njĂ« sistemi ushqimor global, mĂ« tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m dhe mĂ« elastik. âNe mund ta arrijmĂ« kĂ«tĂ«â, shpjegoi CEO i Bayer-it nĂ« vitin 2022, âvetĂ«m nĂ«se ne si industri, nĂ« mĂ«nyrĂ« kolektive rrisim pĂ«rpjekjet tona pĂ«r tĂ« adoptuar praktikat rigjeneruese bujqĂ«soreâ.
Edhe nĂ«se deklaratat e tilla janĂ« tĂ« sinqerta, 40 vjetĂ«t e fundit duhet tĂ« na bĂ«jnĂ« dyshues. Partneriteti midis korporatave tĂ« mĂ«dha dhe fshatarĂ«sisĂ« globale u ka mundĂ«suar tĂ« parave tĂ« marrin tĂ« ardhurat e tĂ« dytĂ«ve, dhe kĂ«shtu tĂ« heqin njĂ« pjesĂ« tĂ« madhe tĂ« likuiditetit nga vetĂ« fshati global. NjerĂ«zit qĂ« jetojnĂ« aty, pasuritĂ« mĂ« tĂ« çmuara tĂ« tĂ« cilĂ«ve ndodhen aty, dhe jetesa e tĂ« cilĂ«ve Ă«shtĂ« e lidhur ngushtĂ« me tĂ«, kanĂ« parĂ« se si dĂ«mtohet nĂ« mĂ«nyrĂ« shkatĂ«rrimtare kapaciteti i tyre pĂ«r menaxhim dhe investim tĂ« pĂ«rgjegjshĂ«m. Zgjidhja e vetme reale Ă«shtĂ« qĂ« pĂ«rgjegjĂ«sia tâu jepet atyre njerĂ«zve qĂ« kanĂ« interes pĂ«r jetĂ« a vdekje nĂ« bujqĂ«sinĂ« rigjeneruese.
Mënyra e jetesës fshatare është mburojë kritike kundër ndryshimeve klimatike. Fshatrat e bujqve riciklojnë mbeturinat biokimike sërish në tokë; shumë fshatarë gjithashtu i sigurojnë nevojat ushqimore nga fermat e tyre. Fshatarët, të cilët menaxhojnë drejtpërdrejt rreth 10 për qind të tokës në Tokë - një sipërfaqe pesë herë më e madhe se të gjitha qytetet dhe vendbanimet - ofrojnë një parim balancues ndaj shfrytëzimit korporativ dhe mendimit afatshkurtër. Ata gjithashtu ruajnë dijen kritike lokale mbi tokën dhe sistemet klimatike, si dhe mbi ndërveprimet e bimëve dhe kafshëve. Fshatarësia është një nga burimet më thelbësore ekonomike, shoqërore dhe ekologjike të njerëzimit, dhe ne duhet të investojmë në të nëse duam të lulëzojmë. E pasur dhe inovative, kjo klasë do të na mbrojë nga degradimi më ekstrem i sistemeve natyrore. E varfëruar dhe e terrorizuar, ajo do të detyrohet, në fund, të braktisë tokën në mënyrë masive dhe me pasoja të shumta shkatërrimtare.
NĂ« vitin 1979, duke shkruar nga njĂ« fshat i largĂ«t nĂ« FrancĂ«n lindore, John Berger vuri re se objektivi i fshatarit ishte: âTâua dorĂ«zonte fĂ«mijĂ«ve mjetet e mbijetesĂ«s (nĂ«se ishte e mundur, mĂ« tĂ« sigurta nĂ« krahasim me ato qĂ« ai vetĂ« i kishte trashĂ«guar). IdealĂ«t e tij ndodheshin nĂ« tĂ« kaluarĂ«n; detyrimet e tij ishin ndaj sĂ« ardhmes tĂ« cilĂ«n vetĂ« ai nuk do tĂ« jetonte pĂ«r ta parĂ«â.
TĂ« gjithĂ« do tĂ« bĂ«nim mirĂ« - mbijetesa mund tĂ« varet nga kjo - tĂ« pĂ«rgjithĂ«sojmĂ« pĂ«rshkrimin e duhur tĂ« Bergerit pĂ«r marrĂ«dhĂ«nien e fshatarit me jetĂ«n dhe tokĂ«n. Kriza e fshatarĂ«sisĂ« globale qĂ«ndron nĂ« qendĂ«r tĂ« tĂ« gjitha krizave tĂ« tjera, dhe ne duhet ta zgjidhim atĂ«. Duhet tâi rikthejmĂ« fshatarĂ«t nĂ« qendĂ«r tĂ« botĂ«kuptimit tonĂ«. Lufta e tyre pĂ«r tĂ« mbajtur vendin dhe rolin e tyre jetĂ«sor Ă«shtĂ« edhe lufta jonĂ«. NjĂ« luftĂ« e species. /Telegrafi/
Guillaume Lejean (1824-1871) ishte hartograf dhe gjeograf breton që udhëtoi goxha shumë në Turqinë evropiane, duke hartuar harta për autoritetet franceze. Lindi në Pluige-Geron pranë Morlesë në Bretanjë, dhe studioi në Kolegjin e Francës [CollÚge de France] në Paris, nën drejtimin e historianit të njohur Jules Michelet, ku pati rastin të takonte shumë studentë nga Ballkani. Punoi si sekretar i shkrimtarit dhe politikanit Alphonse de Lamartine dhe me pasion u interesua për gjeografinë dhe udhëtimet. Në vitin 1860, Lejeani u dërgua nga perandori Napoleon III në një ekspeditë drejt burimit të Nilit dhe u emërua nënkonsull francez në Masaua pranë Detit të Kuq (1862-1864). Pas kthimit në Francë, ai i kushtoi vëmendje Turqisë Evropiane dhe i bindi autoritetet për domosdoshmërinë e hartave të besueshme të Evropës Juglindore. Lejean ishte gjashtë herë në Ballkan dhe ishte autor i pesë librave dhe i shumë artikujve e letrave. Duket se ai i ka përshkuar disa herë trojet shqiptare midis viteve 1858 dhe 1869. Më poshtë disa janë fragmentet nga shkrimet e tij për Shqipërinë.
Nga: Guillaume Lejean[1] Përktheu nga frëngjishtja dhe përgatiti: Robert Elsie Përktheu në shqip (nga anglishtja): Agron Shala
Në Malet e Shqipërisë së Veriut (1858)
Pasi mbarova punĂ«t qĂ« kisha nĂ« Dubrovnik, u nisa me njĂ« anije tĂ« kompanisĂ« âLloydâ qĂ« shĂ«rbente nĂ« ShqipĂ«ri, me qĂ«llim qĂ« tĂ« zbrisja nĂ« Bar dhe tĂ« udhĂ«toja drejt Lindjes, nĂ« malet e fiseve autonome. [...]
NĂ« njĂ« kthesĂ« tĂ« rrugĂ«s sĂ« lashtĂ«, mbĂ«rritĂ«m nĂ« brigjet e njĂ« liqeni tĂ« bukur me ujĂ« tĂ« ndenjur tĂ« mbushur me baltĂ«. EcĂ«m pĂ«rgjatĂ« tij me kujdes, sepse disa pjesĂ« tĂ« rrugĂ«s kishin rĂ«nĂ« nĂ« ujĂ«. teksa po admironim hijen e gjetheve tĂ« dendura nĂ« anĂ«n tjetĂ«r, vura re se uji po rridhte ngadalĂ«. Pasi shkĂ«mbeva disa fjalĂ« me udhĂ«rrĂ«fyesin tim, e kuptova gabimin tim. Ajo qĂ« kisha menduar se ishte njĂ« liqen i gjatĂ«, nĂ« fakt ishte njĂ« kthesĂ« e lumit Buna qĂ« shĂ«rbente si dalje pĂ«r liqenin dhe pĂ«r ujĂ«rat nga Mali i Zi. Ky lumĂ« Ă«shtĂ« nĂ« fakt i lundrueshĂ«m deri dy liga poshtĂ« ShkodrĂ«s. FatkeqĂ«sisht, pĂ«rballĂ« fshatit Obot ishte njĂ« breg rĂ«re ku uji kurrĂ« nuk Ă«shtĂ« mĂ« shumĂ« se tri metra i thellĂ«, gjĂ« qĂ« pengonte pothuajse gjithĂ« lundrimin. Turqit dhe vendasit nuk ishin nga ata njerĂ«z qĂ« do ta hiqnin kĂ«tĂ« pengesĂ« dhe do tâi siguronin qytetit me 40 mijĂ« banorĂ« qasjen e lirĂ« nĂ« det. Deri kĂ«tu, nĂ« BunĂ«, pĂ«rveç lundrave shqiptare ka pasur vetĂ«m anije tĂ« vogla luftarake tĂ« destinuara pĂ«r ta mbrojtur vendin kundĂ«r Malit tĂ« Zi.
PavarĂ«sisht vetĂ«pĂ«rmbajtjes orientale, tĂ« gjithĂ« nisĂ«m tĂ« bĂ«heshim tĂ« paduruar, kur papritur pamĂ« njĂ« kodĂ«r tĂ« izoluar qĂ« ngrihej pĂ«rpara nesh, e kurorĂ«zuar me njĂ« fortesĂ« tĂ« madhe venedikase. E njoha menjĂ«herĂ«, pa e parĂ« kurrĂ« mĂ« parĂ«. Ishte Rozafa idilike, fortesa historike e ShkodrĂ«s. Pas njĂ« gjysmĂ« ore ecjeje me vĂ«shtirĂ«si, pĂ«rgjatĂ« shtegut rreth Malit tĂ« Taraboshit, hymĂ« nĂ« njĂ« fshat me pisllĂ«k piktoresk, tĂ« quajtur Galata (ndoshta njĂ« shaka). Kaluam urĂ«n e gjatĂ« prej druri tĂ« quajtur Uzun KöprĂŒ [Ura e GjatĂ« - shĂ«n. i R. E.] dhe hymĂ« nĂ« qendrĂ«n tregtare tĂ« njohur si pazari, i vendosur nĂ« kĂ«mbĂ« tĂ« fortesĂ«s. KĂ«tu i lashĂ« shokĂ«t e mi dhe, pasi kalova njĂ« djerrinĂ« tĂ« madhe, u drejtova pĂ«r nĂ« KonsullatĂ«n e FrancĂ«s qĂ« ndodhej nĂ« qytetin e ri, ku u prita me mirĂ«sjellje nga dragomani, z. Robert, i cili i ushtronte funksionet konsullore nĂ« emĂ«r tĂ« z. Hecquard qĂ« mungonte.
TĂ« nesĂ«rmen nĂ« mĂ«ngjes, z. Robert dhe unĂ« dolĂ«m nĂ« njĂ« kodĂ«r tĂ« quajtur Kodra, e cila ofronte njĂ« pamje tĂ« shkĂ«lqyer tĂ« rrethinĂ«s. Rreth nesh shtrihej njĂ« fushĂ« 27 lega e gjatĂ« dhe me gjerĂ«si tĂ« ndryshme qĂ« ndiqte konturat e lumit tĂ« Moraçës, tĂ« liqenit dhe BunĂ«s, deri nĂ« det. NĂ« kĂ«tĂ« fushĂ«, lartĂ«sitĂ« e KodrĂ«s dhe RozafĂ«s formojnĂ« njĂ« zinxhir tĂ« vogĂ«l kodrash tĂ« izoluara me shist argjilor. NĂ« Verilindje mund tĂ« shihnim panoramĂ«n e mrekullueshme tĂ« liqenit qĂ« pĂ«rfundonte nĂ« formĂ« konike drejt Malit tĂ« Zi, malet e largĂ«ta tĂ« tĂ« cilit dukeshin nĂ« mjegullĂ«n e mĂ«ngjesit. NĂ« tĂ« djathtĂ« ndodhej njĂ« varg malor mĂ« i afĂ«rt, dhe pĂ«r kĂ«tĂ« arsye mĂ« i dukshĂ«m, me shpatet e pjerrĂ«ta tĂ« mbuluara me pyje. Aty jetojnĂ« fiset baritore gjysmĂ« tĂ« pavarura qĂ« quhen ShtatĂ« Flamujt. NĂ« bazĂ«n e malit tĂ« Cukalit, maja mĂ« jugore, mund tĂ« shihnim luginĂ«n e thellĂ« tĂ« Drinit qĂ« dilte nga malet. Ai e ndan kĂ«tĂ« mal nga vargmali i ashpĂ«r dhe i zi i MirditĂ«s. Chateaubriand ka thĂ«nĂ« dikur, âLiria gjithmonĂ« ka jetuar nĂ« maleâ. Pyes veten çfarĂ« mendon Pashai i ShkodrĂ«s pĂ«r kĂ«tĂ«, nĂ«se ndodh qĂ« tĂ« ngrejĂ« sytĂ« nga fortesat e tij drejt fortesave tĂ« tjera tĂ« frikshme qĂ« natyra ua ka dhĂ«nĂ« shqiptarĂ«ve nga tradita dhe privilegji, dhe malazezĂ«ve pĂ«rmes forcĂ«s sĂ« armĂ«ve tĂ« tyre. âA mund ta paramendosh se si janĂ« kĂ«ta banditĂ« malazezĂ«?â - mĂ« tha me mirĂ«besim, njĂ« konsull osman. âAta janĂ« duke vdekur nga uria, nĂ« shpella tĂ« neveritshme, dhe megjithatĂ« duan tĂ« punojnĂ«. JanĂ« punĂ«torĂ« tĂ« shkĂ«lqyer nĂ« bujqĂ«si, kopshtarĂ« dhe madje edhe detarĂ«. I ftojmĂ« tĂ« zbresin nĂ« fushĂ« dhe tĂ« marrin ZetĂ«n, njĂ« fushĂ« e bukur me njĂ« perimetĂ«r prej pesĂ«dhjetĂ« legash, me kushtin e vetĂ«m qĂ« tĂ« pranojnĂ« se janĂ« nĂ«nshtetas turq. Dhe, a e dini zotĂ«ri se si pĂ«rgjigjen kĂ«ta tĂ« mjerĂ« tĂ« uritur? ThonĂ« se kjo do tâi turpĂ«ronteâ.
Liqeni të cilin sllavët e quajnë Blato dhe shqiptarët e quajnë Liqeni [Likieni], është një shtrirje e konsiderueshme e ujit, e kufizuar në Perëndim nga një kreshtë gri, kodrat e fundit të së cilës zbulojnë kepet shkëmbore dhe disa fshatra peshkatarësh. Në Lindje,, fusha e banuar nga Buza e Ujit dhe Hoti, përfundon me një pjerrësi aq të butë saqë është e vështirë të përcaktosh vijën ndarëse mes tokës dhe ujit. Ato janë fusha në verë dhe moçale në dimër. Këtu ndeshemi me traditat e përjetshme të liqenit, si në Greqinë e Lashtë ashtu edhe në vendet moderne kelte. Vendasit thonë se liqeni nuk ka qenë gjithmonë aq i madh sa është sot, dhe se në bregun lindor ka pasur dikur një fushë të mbuluar me fshatra të quajtur Fusha e Pronave. Pas një tërmeti që dëmtoi rajonin, kjo fushë u fundos nën ujë dhe pleqtë thonë se, kur uji është i qetë, mund të shihen rrënojat e shtëpive dhe majat e pemëve në thellësi. [...]
NĂ« ShkodĂ«r qĂ«ndrova vetĂ«m aq sa mĂ« duhej pĂ«r tâu pĂ«rgatitur pĂ«r udhĂ«timin tim nĂ« brendĂ«si tĂ« vendit. Ndodhi diçka qĂ« mĂ« pengoi tĂ« dorĂ«zoja postĂ«n tĂ« cilĂ«n pashai ma kishte dhĂ«nĂ« pĂ«r Prizren. Por, meqĂ« kisha marrĂ« me qira kuaj poste dhe njĂ« suvar [polic kalorĂ«s] si shoqĂ«rues, vendosa, si ngushĂ«llim pĂ«r kĂ«tĂ« zhgĂ«njim, tĂ« bĂ«ja njĂ« ekskursion mes fiseve tĂ« lira tĂ« ShtatĂ« Maleve. MiqtĂ« e mi nĂ« ShkodĂ«r mĂ« shoqĂ«ruan deri te njĂ« pemĂ« gjigante qĂ« shĂ«nonte kufirin verior tĂ« qytetit. NdĂ«rsa po i pĂ«rshĂ«ndesja pĂ«r lamtumirĂ«, njĂ« britmĂ« e çuditshme nga suruxhiu [shoqĂ«ruesi kalorĂ«s] bĂ«ri qĂ« tĂ« tre kuajt tanĂ« tĂ« niseshin me galop pĂ«rmes shqopĂ«s qĂ« ngjante shumĂ« me shkurrishtat e gjera nĂ« perĂ«ndim tĂ« FrancĂ«s. NĂ« shqopĂ« kishte disa grupe shtĂ«pish qĂ« jepnin pĂ«rshtypjen e prosperitetit tĂ« pĂ«rgjithshĂ«m tĂ« ShqipĂ«risĂ«. Nga larg, pamĂ« tufa tĂ« gjata qĂ« shoqĂ«roheshin nga barinj me pamje madhĂ«shtore, me mustaqe tĂ« theksuara, tĂ« cilĂ«t, nĂ« vend tĂ« shkopinjve, mbanin pushkĂ«t e tyre shqiptare nga tĂ« cilat ata kurrĂ« nuk ndahen. Madje edhe barinjtĂ« trembĂ«dhjetĂ«vjeçarĂ« mbanin pushkĂ«n mbi supe. QentĂ« me qime tĂ« trasha na hodhĂ«n njĂ« vĂ«shtrim mĂ« pak miqĂ«sor. Edhe delet dukeshin kĂ«rcĂ«nuese nĂ«n pamjen e tyre tĂ« jashtme budallaqe. QĂ« nĂ« fillim mund tĂ« shihej se ishim mes shqiptarĂ«ve tĂ« vĂ«rtetĂ«, njĂ« racĂ« e muskujve dhe zemrave tĂ« hekurta.
Toka ishte e ngjashme me njerëzit. Kaluam përroin e Vrakës, një rrjedhë kristal e pastër, në të cilën kuajt tanë u futën me kënaqësi. Krijesat e shkreta dukeshin se janë të bindura se nuk do të ketë më ujë gjatë dy ditëve të gjata të udhëtimit tonë. Kjo fushë e gjelbër është një lloj crau shqiptar, mbi të cilin kuajt tanë ecnin me shumë vështirësi. Shtretërit e përrenjve, që hasëm, nuk na ofruan asgjë tjetër veç rërës së tyre të bardhë verbuese, të cilën vendasit e përdorin për të lustruar armët e veta. Pas një marshimi prej tri orësh, arritëm në një shteg me hije dhe u ndalëm në fshatin Koplik, qendra e një fisi prej rreth 4 500 banorësh - të cilët dikur ishin që të gjithë katolikë, por tani gjysma e tyre janë konvertuar në islam. Duhet thënë se ata nuk janë myslimanë të zakonshëm, sepse janë shumë të përkushtuar ndaj Shën Nikollës dhe Shën Gjergjit dhe ndezin qirinj në nder të tyre.
Kopliku Ă«shtĂ« me interes tĂ« veçantĂ«. ĂshtĂ« vendi i mbledhjes sĂ« banditĂ«ve tĂ« rrethinĂ«s. Policia nĂ« ShkodĂ«r do tĂ« hezitonte shumĂ« pĂ«r tĂ« trazuar punĂ«t e tyre tĂ« mbrapshta. MĂ« bĂ«ri pĂ«rshtypje se shumĂ« pashallarĂ« ishin tĂ« bindur se njĂ« muaj banditizĂ«m pĂ«rbĂ«nte njĂ« stĂ«rvitje mĂ« tĂ« mirĂ« pĂ«r kĂ«mbĂ«sorĂ«t e tyre sesa tri vjet me stĂ«rvitje nĂ« stilin evropian. PĂ«r tĂ« qenĂ« tĂ« drejtĂ« me banditĂ«t serbĂ« dhe shqiptarĂ«, duhet theksuar se, nĂ« kohĂ« lufte, ata shĂ«rbejnĂ« me besnikĂ«ri nĂ«n flamurin e fisit tĂ« tyre, dhe me siguri nuk do ta bĂ«nin kĂ«tĂ« nĂ«se autoritetet do tĂ« vendosnin tâu imponoheshin atyre nĂ« atĂ« moment. NjĂ« milje para Koplikut, rruga ndĂ«rpritet nga njĂ« shteg qĂ« tĂ« çon drejt liqenit tĂ« Rjollit. Teksa po i afroheshim kryqĂ«zimit, pesĂ« burra qĂ« vinin nga Lindja u pozicionuan pĂ«rpara nesh. Kostumet e tyre, armĂ«t e tyre dhe qĂ«ndrimi i tyre ishin tĂ« tillĂ« saqĂ« ndjeva njĂ« detyrim tâi admiroja. Edhe suvari im i pa, por nuk ishte nĂ« disponim tĂ« mirĂ« pĂ«r ndonjĂ« admirim. Papritmas, na dha njĂ« shenjĂ«, mua dhe suruxhiut, dhe u nis me galop nĂ« drejtim tĂ« fshatit. Mendova se ishte me ngut pĂ«r tĂ« arritur nĂ« vendin ku do tĂ« flinim, por dy ose tre minuta mĂ« vonĂ« ai u kthye nĂ« rrugĂ«. Kishte dashur vetĂ«m tĂ« shmangte qĂ«ndrimin brenda rrezes sĂ« zjarrit tĂ« atyre pesĂ« burrave. U ndjeva i poshtĂ«ruar qĂ« pa dashje kisha luajtur rolin e njĂ« frikacaku, aq mĂ« tepĂ«r kur, nga sa mund tĂ« shihja, pesĂ« burrat ndoshta ishin nĂ« kĂ«rkim pĂ«r hakmarrje pĂ«r ndonjĂ« gjakmarrje dhe nuk do t'i shqetĂ«sonin udhĂ«tarĂ«t. Ata nuk dukeshin tĂ« ofenduar nga dyshimi i treguar nga xhandari ynĂ« dhe vazhduan udhĂ«timin e tyre si njerĂ«z tĂ« mirĂ« qĂ« me gjasĂ« edhe ishin. [...]
E lamĂ« pĂ«r njĂ« kohĂ« Prronin e ThatĂ« pĂ«r tĂ« hyrĂ« nĂ« luginĂ«n e Dedajve ku, sipas informacionit nga z. Viquesnel, shpresoja tĂ« gjeja njĂ« gurore tĂ« vĂ«rtetĂ« me fosile, por mungesa ime e njohjes sĂ« shqipes nuk mĂ« mundĂ«soi tâi pyesja vendasit tĂ« cilĂ«t mund tĂ« kishin qenĂ« nĂ« gjendje tĂ« ma tregonin. NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, e kalova kohĂ«n duke vizatuar njĂ« hartĂ« tĂ« luginĂ«s dhe ngushticĂ«s nĂ« Veri tĂ« fushĂ«s, dhe isha i rrethuar gjatĂ« gjithĂ« kohĂ«s nga banorĂ«t e Dedajve qĂ« habiteshin me instrumentet e mia. [...]
Dikush mund të shtrojë pyetjen nëse gjakmarrjet janë të zakonshme në Shqipëri. Do të përgjigjesha me një fakt. Kisha me vete një tabelë të të gjitha vrasjeve të kryera në Pulat, fshat më fshat, nga viti 1854 e deri më 1856. Përqindja e përgjithshme është një vdekje për dhjetë shtëpi. Në komunën e Niksajve [mbase Nikç - shën. i T.], është një burrë për familje në trembëdhjetë vjet. Nëse i shtohet kësaj lista e gjatë e vrasjeve në tentim, por të pasuksesshme, kuptohet se një gegë shqiptar tridhjetëvjeçar, i cili nuk ka vrarë ende askënd, është po aq i rrallë sa një frekuentues i rregullt i salloneve parisiane i cili, në të njëjtën moshë, nuk ka botuar ende një artikull në një nga revytë më të mira.
Në Dedaj pata rastin të studioj tipin malësor gegë të cilin kushtet e jetesës dhe klima e kanë bërë disi më ndryshe nga banorët e qyteteve. Njerëzit këtu janë më shumë barinj sesa bujq. Ata janë të gjatë dhe thatanikë, dhe fytyrat e tyre të holla, me pamje krenare, janë të njohura mirë për ata që kanë udhëtuar në Greqi ku gjaku shqiptar është përzier shumë me atë të grekëve. Kostumet e tyre tradicionale, një jelek i kuq dhe një fustanellë, ruhen për rastet festive dhe zëvendësohen në jetën e përditshme me një mantel të gjatë leshi dhe pushkë në një brez shpatullash. Siç kam vënë re, pushka është pak a shumë një përbërës i pandashëm i shqiptarit të pavarur. Siç mund të shihet në shkrimet e z. von Hahn, përdorimi i një pushke është formalisht i ndaluar për priftërinjtë katolikë, por ata e injorojnë këtë ndalesë. Këtu mund të shohësh një prift duke dhënë ritin e fundit për të vdekur dhe pastaj, në kthim, duke qëlluar mbi ndonjë turk të dyshimtë që nuk iu përgjigj përshëndetjes së tij. Sa për gratë, puna e rëndë dhe lindjet e hershme i shkatërrojnë ato në moshë të re, por jeta e shtëpisë dhe mirëqenia relative u lejon vajzave të reja të ruajnë bukurinë e tyre që rrezaton pastërtinë dhe energjinë me gjak të ri.
MĂ« pas hyra nĂ« tokĂ«n e fisit Shkreli, njĂ« nga fiset mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme nĂ« male sepse pĂ«rbĂ«het nga 2 500 frymĂ« dhe furnizon lehtĂ«sisht 600 pushkĂ«. Kaluam njĂ« shqopĂ« poshtĂ« njĂ« pjese tĂ« pjerrĂ«t dhe zbritĂ«m te Prroni i ThatĂ« i cili Ă«shtĂ« i kalueshĂ«m vetĂ«m kĂ«tu. Aty takuam njĂ« burrĂ«, rreth dyzet vjeç, gjashtĂ« kĂ«mbĂ« i gjatĂ« dhe me pamje tĂ« mirĂ«, i cili po ruante kopenĂ« e tij nĂ« shqopĂ«. Ai mâu drejtua nĂ« italisht dhe unĂ« pĂ«rfitova nga rasti pĂ«r tĂ« marrĂ« prej tij disa informacione tĂ« dobishme. Ai ishte njĂ« fshatar i gjendur mirĂ«, nga fshati ZagorĂ«, dhe ishte i fisit Shkreli. Emri i tij ishte ĂukĂ« dhe çdo vit nĂ« pranverĂ« ai zbriste nĂ« Medua [ShĂ«ngjin - shĂ«n. i R. E.], nĂ« bregdet, ku fisi i tij kishte kullota tĂ« dhĂ«na nga Osman Pasha i ShkodrĂ«s. Ai kishte mĂ«suar italisht pĂ«r tĂ« shĂ«rbyer si dragoman pĂ«r kapitenĂ«t e marinĂ«s tregtare italiane dhe austriake qĂ« ndaleshin nĂ« Medua dhe bĂ«nin tregti me lesh tĂ« trashĂ« dhe artikuj tĂ« tjerĂ« me malĂ«sorĂ«t. Ai mĂ« ftoi ta vizitoja, nĂ« kthimin tim nĂ« ZagorĂ«, duke mĂ« siguruar se do tĂ« mĂ« shoqĂ«ronte deri nĂ« BogĂ«, po tĂ« kishte dikĂ« aty qĂ« do tĂ« njoftonte familjen e tij. E pyeta pĂ«r Prronin e ThatĂ«. Ai mĂ« tha se uji rridhte nĂ« tĂ« vetĂ«m pĂ«r rreth njĂ« ditĂ« ose dy njĂ« herĂ« nĂ« dhjetĂ« vjet - pas njĂ« periudhe reshjesh tĂ« jashtĂ«zakonshme nĂ« BjeshkĂ«t e Nemuna. ĂshtĂ« e vĂ«shtirĂ« qĂ« shpyllĂ«zimit tĂ« pjesshĂ«m tĂ« maleve tâi atribuohet gjendja aktuale e thatĂ« e pĂ«rroit, sepse Ă«shtĂ« e pamundur qĂ« njĂ« gryke e tillĂ« tĂ« jetĂ« gdhendur nga pĂ«rroi i rastĂ«sishĂ«m qĂ« rrjedh njĂ« herĂ« nĂ« dhjetĂ« vjet. [...]
U prita ngrohtësisht në Bogë, falë një rekomandimi nga konsullata dhe mikpritjes tradicionale të gegëve. Nuk e shpërdorova qëndrimin tim, sepse isha aty vetëm për aq kohë sa më duhej për të kryer punën time topografike. Ashtu si Berzela, Boga është e vendosur në shtratin e një liqeni të dikurshëm që u tha për shkak të mungesës së ujit në Prronin e Thatë. Lugina paraqet të njëjtën seri kureshtare të shtresave horizontale që tregojnë periudha të njëpasnjëshme tharjeje. Fshati është i shpërndarë në bregun e djathtë të luginës. Një kishë e izoluar ngrihet në anën tjetër. Të tilla shtresa të tokës diluviane janë pothuajse po aq të goditura sa lugina e Piatrës në Moldavi - një nga studimet më interesante që mund të bëjë një gjeolog. Mbërrita në krye të Prronit në orën një e gjysmë pasdite (nuk mund ta quaj vërtet burim të përroit, sepse nuk ka ujë). Do të kisha dashur të shkoja më lart nëpër grykat e Bjeshkëve të Nemuna dhe, po të mos ishte shumë larg, të kisha parë pellgun e bukur të Gucisë dhe safirin e vogël të quajtur Liqeni i Plavës, por nuk pata kohë dhe, fatkeqësisht, jam detyruar të kthehem duke përdorur të njëjtin shteg.
Pak pas Dedajve, kaluam Prronin mbi njĂ« urĂ« druri qĂ« ishte aq e kalbur saqĂ« kaluam mbi tĂ« me kujdes, njĂ« e nga njĂ«, duke i lĂ«nĂ« kuajt tanĂ« tĂ« tĂ«rhiqeshin pas nesh. Ura nuk u shemb dhe, pasi hipĂ«m pĂ«rsĂ«ri mbi kuajt tanĂ«, kaluam nĂ«pĂ«r njĂ« tokĂ« tĂ« kultivuar, dĂ«shmi e punĂ«s sĂ« palodhur tĂ« shqiptarĂ«ve, dhe arritĂ«m nĂ« ZagorĂ« ku gegu im gjigant, Ăuka i mirĂ«, po priste dhe na pranoi me njĂ« mirĂ«seardhje tĂ« madhe. Nuk do tâi lodh lexuesit e mi me tregimet pĂ«r mikpritjen e fshatit nĂ« Orient. Mjafton tĂ« them, sa pĂ«r informacion tĂ« udhĂ«tarĂ«ve sybaritĂ«, se fjeta nĂ« njĂ« kopsht nĂ«n yje.
Zagora Ă«shtĂ« njĂ« fshat shqiptar, por mban njĂ« emĂ«r sllav, qĂ« do tĂ« thotĂ« ânĂ« kĂ«mbĂ«t e malitâ. Kjo duket se tregon se ishte njĂ« nga vendet ku gegĂ«t i dĂ«buan sllavĂ«t, ndoshta nĂ« njĂ« kohĂ« menjĂ«herĂ« pas pushtimit turk. Toka fillimisht i pĂ«rkiste tri fiseve serbe: Petroviq, Tutoviq dhe Pelaj, tĂ« cilĂ«t formonin njĂ« grup prej njĂ«qind shtĂ«pish rreth Malit Veleçik. [...]
Katër orë pasi kishim kaluar përsëri Prronin, këtë herë mbi një urë guri që ishte në gjendje të mirë, u ktheva në Shkodër ku isha shumë i zënë duke organizuar ekskursionin tim të ardhshëm në Mal të Zi. [...]
Udhëtimi në Kosovë dhe në Shqipërinë e Veriut në vitin 1869
Kështjella mjaft e shëmtuar që dominon sot Prizrenin, nuk ka ndonjë interes të veçantë historik. Në këmbët e saj mund të shihet një xhami që dikur ishte kishë e krishterë, e dhunuar dhe e përdhosur nga turqit (siç ka ndodhur në shumë vende të tjera), ndoshta në kohën e Sinan Pashës. Ndoqa shtegun në formë zigzage përgjatë kështjellës dhe zbrita në Prizren, ku u prita me respekt nga Arqipeshkvi, Monsinjor Dario Bucciarelli, i cili ishte ende shumë i ri, një njeri i hijshëm në çdo kuptim.
Kalova disa ditĂ« nĂ« Prizren duke u marrĂ« me arkeologji dhe gjeografi. Si pikĂ« vrojtimi zgjodha njĂ« shkĂ«mb pas lumit BistricĂ«, sipĂ«r varrezĂ«s sĂ« krishterĂ«. Vura re aty njĂ« varr turk tĂ« dĂ«mtuar, por ende jo krejt i shkatĂ«rruar, dhe pyeta se çfarĂ« ishte. MĂ«sova se ishte varri i njĂ« fanatiku vendas i cili, i tĂ«rbuar nga fakti se nuk do tĂ« mund tĂ« shtypte tĂ« krishterĂ«t pas vdekjes sĂ« tij, kishte kĂ«mbĂ«ngulur qĂ« tĂ« varrosej sipĂ«r varrezĂ«s bullgare [vllahe - shĂ«n. i T.] pĂ«r tĂ« dominuar tĂ« pafetĂ« nĂ«n tri gurĂ«t e varrit tĂ« tij. DĂ«shira e tij u plotĂ«sua. Por, njĂ« njeri me njĂ« interpretim kaq tĂ« çuditshĂ«m tĂ« tolerancĂ«s nuk mund tĂ« shpresojĂ« tolerancĂ«n e njerĂ«zve qĂ« donte tâi ofendonte. TĂ« krishterĂ«t qĂ« kalonin pranĂ« varrit tĂ« tij ia bĂ«nin kĂ«tĂ« tĂ« ditur. Pa dyshim qĂ« do tĂ« kishte qenĂ« mĂ« mirĂ« pĂ«r ta qĂ« ta linin tĂ« qetĂ« varrin e atij njeriu tĂ« pacipĂ«, por, nĂ« fund tĂ« fundit, kush provokoi i pari?
ĂshtĂ« njĂ« udhĂ«tim gjashtorĂ«sh, pĂ«rmes fushĂ«s, nga Prizreni nĂ« GjakovĂ«. NĂ« rreth gjysmĂ« ore rrugĂ« Ă«shtĂ« njĂ« urĂ« e bukur qĂ« kalon guximshĂ«m lumin Drin, nĂ« fund tĂ« njĂ« gryke tĂ« ngushtĂ«. Ajo dikur mbronte njĂ« kĂ«shtjellĂ« romake, ose ndoshta dy. NĂ« shqip ura quhet Ura e FshajtĂ«, njĂ« fshat fqinj, dhe gjithashtu Ura e ShenjtĂ« - njĂ« emĂ«r i lidhur me njĂ« legjendĂ«. Vendasit pohojnĂ« se gryka e pĂ«rmendur Ă«shtĂ« hapur nga ShĂ«n Nikolla, i cili deshi tĂ« hapte njĂ« kalim te Drini dhe tĂ« thante njĂ« liqen qĂ« dikur mbulonte fushĂ«n e GjakovĂ«s. NjerĂ«zit kanĂ« idetĂ« e tyre pĂ«r gjeologjinĂ«, ide qĂ« janĂ« mĂ« pak shkencore dhe mĂ« tĂ« vĂ«rteta se tonat, por duhet pranuar se kĂ«tyre tregimeve nuk u mungon hijeshia.
Fusha e Gjakovës është pjesërisht e kolonizuar nga shqiptarët katolikë të fisit Fani të Mirditës, toka e të cilëve është më pak pjellore sesa pjesa tjetër e Mirditës. Kjo i shtyu ata të vinin dhe të vendoseshin në këtë fushë, si bujq për myslimanët. Këta të fundit, duke qenë përtacë, të ligj dhe arrogantë nga natyra, si hidalgotë, u gëzuan kur panë tokat e tyre të lulëzonin pa bërë gjë vetë. Por, sapo toka hyri në prodhim të plotë, ata u përpoqën me egërsi të dëbonin ata të cilët e kishin bërë pjellore. Për fat, fanët janë po aq të zotë me pushkë sa edhe me lopata, dhe besimtarët myslimanë u detyruan të kufizoheshin vetëm duke sharë bujqit e tyre të zellshëm.
Shpirti luftarak i Fanit, tĂ« cilit sapo iu referova, shpĂ«rtheu sĂ« fundmi. NĂ« skaj tĂ« fushĂ«s sĂ« GjakovĂ«s ishte njĂ« shtĂ«pi e fortifikuar e banuar nga myslimanĂ«t qĂ« çonin jetĂ« luksoze. Ata hynin nĂ« fshatrat bullgare [vllahe - shĂ«n. i T.] pĂ«rreth dhe merrnin gjithçka donin - ushqim, para, gra, bagĂ«ti. Kjo vazhdoi pĂ«r mjaft kohĂ« dhe autoritetet mĂ« nĂ« fund u detyruan tĂ« ndĂ«rhynin. MeqĂ« kishte vetĂ«m policĂ« dhe ushtarĂ« turq, banditĂ«t mund tĂ« bĂ«nin çfarĂ« tĂ« donin, por, mĂ« nĂ« fund, konsujt e paduruar kĂ«rkuan nga Pashai i Prizrenit qĂ« tĂ« pastronte vendin nga kjo fole hajdutĂ«sh. ĂĂ«shtja iu dorĂ«zua njĂ« oficeri nga Gjakova, vetĂ« bandit i njohur, por njĂ« burrĂ« i aftĂ« pĂ«r veprim. NĂ« vend qĂ« tĂ« merrte vartĂ«sit e tij me vete, ai thirri fanĂ«t, mblodhi shtatĂ«mbĂ«dhjetĂ« prej tyre dhe u nis pĂ«r tĂ« sulmuar fortesĂ«n (kulla) e banditĂ«ve. Ajo u mor me sulm, banditĂ«t u vranĂ« dhe dy burra tĂ« Fanit u plagosĂ«n rĂ«ndĂ«. Nuk kam nevojĂ« tĂ« shtoj se kĂ«ta dy burra, tĂ« plagosur gjatĂ« shĂ«rbimit publik, kurrĂ« nuk morĂ«n pagat e premtuara. Ata patĂ«n fatin tĂ« liheshin tĂ« qetĂ«. NĂ« fund tĂ« fundit, ata kishin guxuar tĂ« vrisnin âbesimtarĂ«tâ dhe tĂ« gjithĂ« e dinĂ« se nĂ« vendet myslimane jeta e njĂ« hajduti mysliman Ă«shtĂ« e shenjtĂ« pĂ«r çdo tĂ« pafe qĂ« ka nĂ« shĂ«njestĂ«r kuletĂ«n e tij. [...]
Deri nĂ« Prizren kam udhĂ«tuar nĂ« siguri tĂ« plotĂ«. Por, nĂ« PodrimĂ«, filluan problemet e mia. MbĂ«rrita nĂ« qytetin e GjakovĂ«s, prej nga doja tĂ« vazhdoja direkt e nĂ« vijĂ« tĂ« drejtĂ« pĂ«r nĂ« ShkodĂ«r, pĂ«rmes krahinave autonome. ĂshtĂ« e pamundur tĂ« udhĂ«tosh nĂ« kĂ«tĂ« vend nĂ«se nuk je i shoqĂ«ruar nga njĂ« vendas i cili e drejton udhĂ«tarin nĂ«pĂ«r fshatra miqĂ«sore. PĂ«rndryshe, vazhdon duke ndryshuar udhĂ«rrĂ«fyesit dhe garantĂ«t nga fshati nĂ« fshat. Ădo fyerje kundĂ«r udhĂ«tarit duhet tĂ« hakmerret nga garanti ose fisi i tij - sapo tĂ« jepet mundĂ«sia. Ishte kjo kohĂ« e keqe pĂ«r mua. Kur isha nĂ« GjakovĂ«, shpĂ«rtheu njĂ« pĂ«rleshje nĂ« KorenicĂ«, njĂ« orĂ« larg qytetit. Dy fise kishin sulmuar njĂ«ri-tjetrin njĂ« ditĂ« mĂ« parĂ« nĂ« Bytyç, nĂ« shtegun qĂ« unĂ« kisha ndĂ«rmend tĂ« merrja. MĂ« kĂ«shilluan tĂ« shkoja nĂ« PejĂ«, njĂ« qytet i vogĂ«l i kĂ«ndshĂ«m njĂ« ditĂ« udhĂ« larg, pĂ«r tâi marrĂ« garantĂ«t atje. Shkova atje dhe e gjeta qytetin nĂ« rrĂ«mujĂ« tĂ« plotĂ«. NjĂ« i ri mysliman, i dashuruar nĂ« njĂ« vajzĂ« myslimane nga njĂ« shtĂ«pi e mirĂ«, vendosi ta rrĂ«mbente me pushkĂ« nĂ« dorĂ«, megjithĂ«se me shumĂ« gjasĂ« do ta kishte pasur po ta kishte kĂ«rkuar thjesht dorĂ«n e saj. I gjithĂ« qyteti kishte marrĂ« njĂ«rĂ«n apo tjetrĂ«n anĂ« dhe pati tĂ« shtĂ«na gjithĂ« natĂ«n dhe shumĂ« viktima. Prisja tĂ« pĂ«rfundoja nĂ« mes tĂ« betejĂ«s, por gjĂ«rat ishin tĂ« qeta kur arrita. MegjithatĂ«, fshatrat ishin tĂ« pasigurta, siç mĂ«sova ditĂ«n tjetĂ«r. [...]
Nuk e gjeta udhërrëfyesin që kërkoja në Pejë dhe u detyrova të kthehesha në Gjakovë, ku më në fund më dhanë dy burra, njëri prej të cilëve ishte hoxhë mysliman i fisit Krasniq. Ne do të udhëtonim për dy ditë nëpër një vend të myslimanëve fanatikë dhe të pavarur. Si i tillë, George, megjithëse katolik i zjarrtë, e gjykoi se është e duhur të shtirej si mysliman dhe shpiku një histori duke u shtirur si njëfarë Rashid Aga, djali i Mulla Hysenit, i lidhur me xhaminë e madhe të Shkodrës, dhe i zonjës Gylnare, gruas së tij. Kjo histori e vogël e ndihmoi atë të bëhej mik me një fanatik mysliman i cili ia tregoi atij urrejtjen ndaj të krishterëve. Ai fliste vazhdimisht për kënaqësinë që do të ndiente duke i masakruar, djegur dhe ngulur në hunj në këtë botë, përpara se të piqeshin përgjithmonë në tjetrën. [...]
Duke lënë Gjakovën, kaluam fushën për dy orë dhe pastaj u ngjitëm në male prej nga zbritëm në një luginë të bukur të quajtur Butandj [Babaj i Bokës - shën. i R. E.], ku kaluam natën. Ditën tjetër, lashë Butandjin me dy luftëtarë fshati të cilët më shoqëruan deri në kufijtë e tokës së fisit të tyre, dy lega larg. U ndalëm aty në një qafë të lartë ku kishim një pamje të mrekullueshme të një lugine të gjerë, e banuar dhe po ashtu e pyllëzuar, nëpër të cilën rridhte një lumë i bukur me emër latin, Valbona. Ishin dy kodra që e prishnin disi pamjen tonë, ndaj u ngjita në njërën prej tyre, për tmerr të udhërrëfyesve të mi të cilët më paralajmëruan se malësori i parë që do të më shihte do të më qëllonte pa më pyetur se kush isha. Në fund të fundit, ndoshta nuk u interesonte shumë atyre nëse do të vritesha apo jo, por nëse diçka do të më ndodhte në shoqërinë e tyre, ata do të ishin personalisht përgjegjës, sipas zakonit, dhe do të detyroheshin të merrnin hak kundër fisit fqinj për një çështje që nuk u përkiste fare. Premtova të mos largohesha, por sapo u largova nga vështrimi i tyre, harrova premtimin. Jam i mësuar me jetën në vende të egra dhe e di çfarë masash duhet të marr. U tregova shumë i kujdesshëm, deri në momentin kur pasioni im për gjeografinë më pushtoi dhe më bëri të harroj gjithçka - përveç peizazhit të mrekullueshëm përpara meje. Brenda më pak se një ore, kisha bërë një hartë të hollësishme të luginës dhe u ktheva te burrat - për kënaqësinë e madh të udhërrëfyesve të mi të cilët tani mund të ktheheshin në shtëpi. Vazhdoja më tej me të tjerët dhe gjatë pasdites e kalova lumin Valbonë, si dhe një degë lindore të tij që mbante emrin sllav, Bistricë. Nga Valbona vazhdova përgjatë shpateve të përdredhura, megjithëse të kultivuara, dhe u ftova me mirëseardhje në një shtëpi të izoluar - një fortesë e vërtetë shqiptare e përbërë nga një kat përdhes pa derë e pa dritare, dhe një kat sipër që arrihej me shkallën që mund të hiqej në shenjën më të vogël për ndonjë rrezik. Të gjitha shtëpitë këtu janë ndërtuar kështu dhe ofrojnë dëshmi të qartë të gjendjes së luftës që është normale në këtë krahinë.
Hoxha ynë - përkundër profesionit të tij si njeri i fesë, kishte shkuar të vidhte rrush në një vresht që njihte - mbërriti me kohë për darkë, recitoi një fatiha dhe pastaj një namaz ose lutje mbrëmjeje, së cilës George bëri sikur iu bashkua. Ata vazhduan kështu.
TĂ« nesĂ«rmen nĂ« mĂ«ngjes, e hoqĂ«m qafe shoqĂ«ruesin tonĂ« tĂ« bezdisshĂ«m, dhe burrat e fisit Krasniq na shoqĂ«ruan deri nĂ« MĂ«rtur - njĂ« krahinĂ« tmerrĂ«sisht e pjerrĂ«t. Ajo ishte e populluar mirĂ«, por nuk kishte shumĂ« bujqĂ«si. Tani ishim nĂ« mes tĂ« njĂ« fisi katolik. ĂshtĂ« e vĂ«rtetĂ« qĂ« katolikĂ«t shqiptarĂ« janĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu kategorizuar. Isha dĂ«shmitar i njĂ« shembulli interesant tĂ« kĂ«saj nĂ« MĂ«rtur. NĂ« njĂ« shtĂ«pi ku kisha ndaluar nĂ« mesditĂ«, pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« njĂ« vakt fshatar, pashĂ« njĂ« adoleshent 18-20 vjeç, pothuajse pa mjekĂ«r. NĂ«na e tij, njĂ« figurĂ« e fortĂ« amĂ«sore si tĂ« gjitha gratĂ« shqiptare, po e qortonte nĂ« mĂ«nyrĂ«n qĂ« dukej se nuk i pĂ«lqente djaloshit. George pĂ«rktheu atĂ« qĂ« po ndodhte. Djali ishte i martuar. Kishte humbur vĂ«llezĂ«rit, njĂ«rin pas tjetrit, tĂ« cilĂ«t ishin gjithashtu tĂ« martuar. Me vdekjen e vĂ«llait tĂ« parĂ«, ai, sipas zakonit, ishte martuar me vejushĂ«n e vĂ«llait tĂ« tij dhe kĂ«shtu kishte kryer bigami. Por, edhe vĂ«llai tjetĂ«r vdiq, dhe ai nuk ishte i gatshĂ«m tâi nĂ«nshtrohej pĂ«rsĂ«ri zakonit dhe tĂ« bĂ«nte trigami. NĂ«na, konservatore dhe respektuese e zakoneve, siç janĂ« nĂ«nat nĂ« vende tĂ« tjera, pĂ«rpiqej tâia bĂ«nte tĂ« qartĂ« djalit tĂ« saj se njĂ« burrĂ« nderi nuk mund tĂ« bĂ«nte gjĂ« tjetĂ«r veçse tĂ« trashĂ«gonte tĂ« vejat e vĂ«llezĂ«rve tĂ« tij - edhe sikur tĂ« ishin pesĂ« apo dhjetĂ«. Shprehja nĂ« fytyrĂ«n e djaloshit mĂ« argĂ«toi shumĂ«. Mund tĂ« shihej qartĂ« se dy gra ishin mĂ«se tĂ« mjaftueshme pĂ«r tĂ«. Ai nuk e donte tĂ« tretĂ«n.
KatĂ«r orĂ« pas kĂ«tij spektakli intim, u befasova kur hasa nĂ« njĂ« grup tĂ« vogĂ«l evropianĂ«sh - katĂ«r misionarĂ« italianĂ« qĂ« po bĂ«nin kamping nĂ« njĂ« kasolle me gjethe pĂ«rpara njĂ« kishe qĂ« pĂ«rpiqeshin ta rindĂ«rtonin. E kaluam njĂ« mbrĂ«mje tĂ« kĂ«ndshme sĂ« bashku dhe ditĂ«n tjetĂ«r, pasi u ngjitĂ«m nĂ« njĂ« grykĂ« tĂ« bukur tĂ« quajtur Lumi i Zi, zbrita nĂ« njĂ« tjetĂ«r luginĂ« tĂ« quajtur ShalĂ« dhe trokita nĂ« derĂ«n e bajraktarit ose kreut tĂ« famullisĂ« sĂ« Abatit. Sigurisht, ishte njĂ« trokitje metaforike, sepse shtĂ«pitĂ« nĂ« kĂ«tĂ« vend rrallĂ«herĂ« kanĂ« dyer. Siç vura re, hyn dhe del nga shtĂ«pia pĂ«rmes njĂ« dritareje nĂ« katin e sipĂ«rm. Po tĂ« kishte pasur derĂ« dhe po tĂ« trokitej, ka shumĂ« gjasa tĂ« qĂ«llohesh nĂ« kokĂ«. Duhet tĂ« ndalesh dhjetĂ« hapa larg shtĂ«pisĂ« dhe tĂ« bĂ«rtasĂ«sh p. sh., âIzot, schpiiâ? - domethĂ«nĂ«, âI zoti i shpisĂ«, a je atyâ? AtĂ«herĂ« zakonisht shfaqet njĂ« figurĂ« femĂ«rore, çështja diskutohet dhe zakonisht ftohesh me mirĂ«seardhje. Bajraktari mĂ« ftoi tĂ« rrija nĂ« shtĂ«pinĂ« e tij, por e refuzova ofertĂ«n, duke i shpjeguar atij se, meqĂ« nuk dija shqip, do tĂ« ndihesha mĂ« shumĂ« si nĂ« shtĂ«pi me famullitarin qĂ« dinte gjuhĂ«n time. Arsyeja e vĂ«rtetĂ« ishte se kisha frikĂ« se do tĂ« ishte njĂ« mbrĂ«mje e bezdisshme. ShqiptarĂ«t e Malit tĂ« Zi [MalĂ«sisĂ« - shĂ«n. i T.] janĂ« njerĂ«z tĂ« shkĂ«lqyer, por biseda e tyre pĂ«rqendrohet vetĂ«m te kush Ă«shtĂ« vrarĂ« dhe kush duhet tĂ« vritet. Kjo Ă«shtĂ« interesante pĂ«r njĂ« ditĂ« ose dy, por nĂ« fund bĂ«het paksa monotone. Kryetari mĂ« dha njĂ« udhĂ«rrĂ«fyes pĂ«r tĂ« mĂ« çuar te famullitari rreth njĂ« kilometĂ«r larg, duke u justifikuar se nuk mund tĂ« mĂ« shoqĂ«ronte personalisht sepse kishte njĂ« fqinj nĂ« atĂ« shteg tĂ« cilit i kishte borxh gjakun nĂ« njĂ« hasmĂ«ri.
Rastësi fatlume ishte që prifti i cili shërbente në kishën e Abatit ishte i njëjti si famullitar i Kirit, një fshat ku do të kaloja ditën tjetër, kështu që ai vendosi të vinte me mua.
U nisëm të nesërmen në mëngjes, unë, George, prifti dhe një shërbëtor me një lopë të cilën prifti kishte ndërmend ta shiste gjatë rrugës. Kafsha përfaqësonte një gjashtë muaj të të ardhurave të tij si famullitar i Abatit. Hasëm disa ciganë dhe më vonë disa malësorë që u intriguan aq shumë nga prania ime saqë pyetjet e tyre të përsëritura frymëzuan priftin të bënte shaka me ta, gjë që më argëtoi edhe mua. Ai u tha atyre se unë isha Mbreti i Francës (kral i Francit) që po vizitonte miqtë e tij midis të krishterëve të lirë të Malit të Zi [Malësisë - shën. i T.]. /Telegrafi/
______________
[1] Pjesë nga: Guillaume Lejean, Voyages dans les Balkans, 1857-1870 (Paris: Non Lieu, 2011), fq. 129; 135-149; 374-382. Përkthyer nga frëngjishtja [në anglisht] nga Robert Elsie.
Hjumi nuk kishte besim te letërsia dhe punoi për të zhvlerësuar skicat e karaktereve si forma legjitime të filozofisë.
Nga: Katie Ebner-Landy, profesoreshë e Estetikës në Universitetin e Utrehtit në Holandë dhe autore e librit Skica e karakterit si filozofi: Zakone, norma, tipa (në botim, 2025) / aeon.co Përktheu: Agron Shala / Telegrafi.com
ĂshtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« gjesh njĂ« filozof qĂ« shkruan mirĂ«. TĂ« gjithĂ« stilistĂ«t e mirĂ« mund tĂ« numĂ«rohen nĂ« gishtat e dorĂ«s: Bernard Uiliams [Bernard Williams] - pĂ«r sinqeritetin e qartĂ« tĂ« prozĂ«s sĂ« tij; Stenli KavĂ«ll [Stanley Cavell] - shkrimi introspektiv i tĂ« cilit paloset si njĂ« origami; Fridrih Niçe [Friedrich Nietzsche] - shkĂ«lqimi dhe thirrjet e tĂ« cilit joshnin shumĂ« njerĂ«z drejt ideve tĂ« dyshimta. Dejvid Hjum [David Hume] zakonisht shihet si pjesĂ« e kĂ«tij grupi. Filozofi skocez i shekullit XVIII shkroi nĂ« shumĂ« zhanre: jo vetĂ«m ese, disertacione dhe traktate, por edhe dialogĂ«, monologĂ« tĂ« personifikuar dhe biografi. Hjumi i adhuronte figurat letrare tĂ« kohĂ«s sĂ« tij, si eseistin Xhozef Adison [Joseph Addison] i cili themeloi revistĂ«n The Spectator, dhe moralistin francez Zhan de la Bryjer [Jean de La BruyĂšre]. Ai ishte gjithashtu dhe pa ngurrim i pĂ«rkushtuar tĂ« gjente njĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar ura mes dijetarĂ«ve dhe shoqĂ«risĂ«, mes njĂ« bote qĂ« ishte âe dijshmeâ dhe njĂ« bote qĂ« ishte e prirĂ« pĂ«r âbisedaâ tĂ« lehta. MegjithatĂ«, ishte pikĂ«risht Hjumi ai qĂ« ndihmoi tĂ« ndahej ajo qĂ« ne e quajmĂ« sot âletĂ«rsiâ nga ajo qĂ« ne e quajmĂ« sot âfilozofiâ. Ai e bĂ«ri kĂ«tĂ« duke shtruar njĂ« sfidĂ« shkatĂ«rrimtare ndaj prestigjit tĂ« njĂ« mjeti letrar i cili prej kohĂ«sh ishte konsideruar si metodĂ« legjitime pĂ«r tĂ« ushtruar filozofinĂ«: skica e karakterit.
ĂfarĂ« Ă«shtĂ« skica e karakterit? ĂshtĂ« njĂ« pĂ«rshkrim i shkurtĂ«r i njĂ« personi, i njĂ« tipi shoqĂ«ror i cili pĂ«rqendrohet te prirjet dhe sjelljet e veta tĂ« zakonshme. Imagjino tĂ« pĂ«rshkruash njĂ« lloj personi: njĂ« beqar pa dashje [incel], njĂ« intelektual, njĂ« shpjegues arrogant [mansplainer]. Mund tĂ« fillosh duke thĂ«nĂ« se ata janĂ« "lloji i personit qĂ« ...â! Beqar pa dashje Ă«shtĂ« lloji i personit qĂ« jeton nĂ« bodrumin e prindĂ«rve tĂ« vet, qĂ« njeh memet mĂ« tĂ« fundit dhe qĂ« ndoshta politikisht anon nĂ« tĂ« djathtĂ«n ekstreme ose tĂ« paktĂ«n drejt libertarianizmit. Intelektual Ă«shtĂ« lloji i personit qĂ« pĂ«lqen kafenetĂ« e mira, lexon revista elitare dhe qĂ« politikisht preferon tĂ« anojĂ« majtas - ose nĂ« tĂ« djathtĂ«n ekstreme. Shpjeguesi arrogant, pĂ«r tĂ« pĂ«rdorur shprehjen e paharrueshme tĂ« gazetares MarinĂ« Kogan [Marin Cogan], Ă«shtĂ« lloji i personit qĂ« ka njĂ« ânevojĂ« pĂ«r tĂ« tĂ« shpjeguar - me tonin tepĂ«r tĂ« thjeshtuar dhe tĂ« durueshĂ«m tĂ« njĂ« mĂ«suesi tĂ« fillores - gjĂ«ra vĂ«rtet tĂ« qarta qĂ« ti veçse i ke diturâ.
Skica e karakterit Ă«shtĂ« njĂ« zhanĂ«r qĂ«, pĂ«r nga natyra, Ă«shtĂ« pĂ«rshkrues dhe qĂ« sot lexohet si diçka sociologjike, disi letrare dhe goxha komike. PĂ«rderisa Ă«shtĂ« pjesĂ« e diskursit tonĂ« tĂ« pĂ«rditshĂ«m, ky zhanĂ«r ka njĂ« histori tĂ« gjatĂ« qĂ« shtrihet deri nĂ« GreqinĂ« e lashtĂ«. GjatĂ« kĂ«saj historie, skica e karakterit u ngatĂ«rrua me njĂ« disiplinĂ« krejt tjetĂ«r: filozofinĂ« morale - dega e filozofisĂ« qĂ« merret me virtytet dhe veset, me mendimet mbi zakonet dhe normat shoqĂ«rore, dhe nĂ« pĂ«rgjithĂ«si me pĂ«rpjekjen pĂ«r tĂ« kuptuar se çfarĂ« tĂ« duhet pĂ«r tâu bĂ«rĂ« i mirĂ«. PĂ«r qindra vjet, skica e karakterit u kuptua si njĂ« metodĂ« standarde pĂ«r ta ushtruar kĂ«tĂ« formĂ« filozofie - derisa Hjumi e sfidoi kĂ«tĂ« supozim nĂ« vitin 1748. Me kĂ«tĂ«, filozofia dhe letĂ«rsia nisĂ«n tĂ« ndaheshin.
Mendimtari i lashtĂ« grek qĂ« duhet tĂ« marrĂ« meritat si themelues i kĂ«saj forme tĂ« çuditshme tĂ« shkrimit, Ă«shtĂ« filozofi pak i njohur i quajtur Teofrasti, i cili bĂ«n pjesĂ« nĂ« listĂ«n e stilistĂ«ve tĂ« mĂ«dhenj filozofikĂ«. Emri i tij, dhĂ«nĂ« nĂ« moshĂ« tĂ« vonĂ« nga mĂ«suesi i tij, Aristoteli, do tĂ« thotĂ« âfolĂ«s hyjnorâ. (MĂ« parĂ« ai quhej Eufrast ose âfolĂ«s i mirĂ«â, por mĂ« pas avancoi.) Teofrasti e drejtoi talentin e tij tĂ« shkrimit nĂ« njĂ« gamĂ« marramendĂ«se temash. Shkroi traktate mbi lĂ«ngjet dhe vepra mbi metafizikĂ«n, logjikĂ«n dhe politikĂ«n. MegjithatĂ«, Ă«shtĂ« mĂ« i njohur pĂ«r dy gjĂ«ra: shpikjen e shkencĂ«s sĂ« botanikĂ«s dhe shkrimin e njĂ« libĂ«rthi qĂ« u bĂ« i njohur si Karakteret.
Karakteret Ă«shtĂ« pĂ«rmbledhje qĂ« synon tĂ« pĂ«rcaktojĂ« 30 vese. KĂ«tĂ« e bĂ«n duke shkruar skica tĂ« tipave qĂ« mishĂ«rojnĂ« kĂ«to cilĂ«si. NĂ« Karakteret, Teofrasti trajton veset si Koha e PapĂ«rshtatshme, ShpĂ«rqendrimi dhe Bisedat e Kota dhe pastaj i paraqet ato nĂ« veprim. Njeriu i KohĂ«s sĂ« PapĂ«rshtatshme, pĂ«r shembull, Ă«shtĂ« dikush qĂ« gjithmonĂ« zgjedh momentin e gabuar. Ai âĂ«shtĂ« i atij lloji qĂ« i drejtohet dikujt qĂ« Ă«shtĂ« i zĂ«nĂ« dhe i kĂ«rkon njĂ« kĂ«shillĂ«â, qĂ« âi kĂ«ndon kĂ«ngĂ« dashurie tĂ« dashurĂ«s kur ajo ka etheâ, qĂ« âkur njĂ« burrĂ« sapo Ă«shtĂ« kthyer nga njĂ« udhĂ«tim i gjatĂ«â ai e fton atĂ« pĂ«r shĂ«titje. Njeriu i ShpĂ«rqendruar Ă«shtĂ« po aq i ngathĂ«t: ai Ă«shtĂ« lloji i njeriut qĂ«, kur Ă«shtĂ« nĂ« publik nĂ« teatĂ«r, âfle dhe mbetet aty vetĂ«mâ.
Siç sugjerojnë këta shembuj, Teofrasti nuk interesohet për vese të bujshme, ato që krijojnë tragjedi, vese që paraqesin probleme të qarta si Zilia ose Lakmia. Cilësitë që ai paraqet lidhen me tiparin e veçantë të të qenit të zakonshme: janë mëkatet shoqërore që i bëjmë në përditshmëri. Veset e Teofrastit jo vetëm që janë të përditshme, por gjithashtu trajtohen pa i kushtuar vëmendje shpjegimit. Asnjëherë ai nuk tregon pse Njeriu i Kohës së Papërshtatshme sillet ashtu siç sillet. Këto skica janë përshkrime dhe asgjë më shumë.
Vepra e shkurtĂ«r e Teofrastit, me interesimin e saj pĂ«r tĂ« pĂ«rshkruar lloje tĂ« zakonshme tĂ« paaftĂ«sive, ka habitur prej kohĂ«sh klasikĂ«t tĂ« cilĂ«t janĂ« pĂ«rballur me pyetjen se pse Teofrasti e shkroi atĂ«. A ishte kjo njĂ« vepĂ«r retorike pĂ«r tâju shĂ«rbyer juristĂ«ve tĂ« rinj qĂ« tĂ« mĂ«sonin si tĂ« tallnin tĂ« pandehurit nĂ« gjyq? A ishte njĂ« shtesĂ« e PoetikĂ«s qĂ« rendiste karakteret komike - pĂ«r dallim nga karakteret tragjike tĂ« preferuara nga Aristoteli? Apo ishte njĂ« vepĂ«r etike: qĂ« nxirrte nĂ« pah njĂ« sĂ«rĂ« cilĂ«sish tĂ« kĂ«qija qĂ« duheshin mbajtur nĂ«n kontroll kur jeton mes njerĂ«zve tĂ« tjerĂ«? Personi i parĂ« qĂ« u pĂ«rpoq tĂ« pĂ«rgjigjej ndaj kĂ«saj pyetjeje ishte njĂ« shkrimtar anonim romak, i cili vendosi tĂ« shkruante njĂ« parathĂ«nie tĂ« rreme nĂ« emĂ«r tĂ« Teofrastit. Karakteret, pretendon kjo parathĂ«nie, ka dy synime. ĂshtĂ« njĂ« ushtrim nĂ« klasifikimin dhe pĂ«rshkrimin e njerĂ«zve, nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n mĂ«nyrĂ« siç Teofrasti i kishte klasifikuar mĂ« parĂ« bimĂ«t. Dhe, Ă«shtĂ« njĂ« vepĂ«r me njĂ« qĂ«llim tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m etik. Karakteret duhet tĂ« pĂ«rdoret si âudhĂ«zuesâ, thotĂ« kjo parathĂ«nie, pĂ«r tĂ« kuptuar me çfarĂ« lloj njerĂ«zish duhet tĂ« shoqĂ«rohesh dhe cilĂ«t lloj njerĂ«zish duhet tĂ« shmangĂ«sh.
Kjo parathënie hapi rrugën për një lexim moral të Karaktereve, i cili u tregua jashtëzakonisht popullor gjatë Rilindjes.
Në një shoqëri intelektuale evropiane që nxitonte të rikuperonte dorëshkrimet e lashta dhe të përdorte urtësinë e lashtë për të zgjidhur problemet moderne, Karakteret e Teofrastit pati një sukses të madh. Pas përkthimit të parë në latinisht në vitet 1430 (nga një italian që kërkonte të linte përshtypje te një administrator papnor në Padovë), humanist pas humanisti nxitoi të ofronte përkthime të reja dhe të përmirësuara latine, të shoqëruara me shpjegime për atë që ata mendonin se kjo vepër mund të të mësonte.
Ky njeri i parĂ«, italiani Llapo da Castilionkio i Riu [Lapo da Castiglionchio il Giovane], premtoi se Karakteret e Teofrastit ishte vepra e pĂ«rsosur pĂ«r dikĂ« qĂ« kĂ«rkonte tĂ« mĂ«sonte si tĂ« âkontrollonteâ njerĂ«zit e tjerĂ«. Administratori papnor, sugjeronte ai, mund tĂ« mĂ«sonte nga Teofrasti si tâi njihte veset e tĂ« tjerĂ«ve, dhe pĂ«r kĂ«tĂ« arsye si tâi trajtonte mĂ« mirĂ« ata. Karakteret, sipas tij, do tĂ« ishte njĂ« udhĂ«zues i mirĂ« pĂ«r menaxhimin e Vatikanit. Humanisti vjenez, Johan Grempar [Johannes Gremper], mendoi se pĂ«rmbledhja e lashtĂ« e Teofrastit kishte interes tĂ« ngjashĂ«m publik. Kur ia dedikoi librin ambasadorit tĂ« mbretit tĂ« HungarisĂ« dhe BohemisĂ«, ai e paraqiti Karakteret si njĂ« thesar tĂ« âpĂ«rvojĂ«s praktikeâ qĂ« mund tĂ« kishte pĂ«rdorim tĂ« madh nĂ« aspektin profesional. Juristi gjerman, Vilibalt Pirkhajmer [Willibald Pirckheimer], paraqiti njĂ« rast edhe mĂ« tĂ« habitshĂ«m: pas LuftĂ«s sĂ« FshatarĂ«ve nĂ« Gjermani nĂ« vitin 1525, Karakteret ofronte çelĂ«sin pĂ«r tĂ« qetĂ«suar masat rebele. Duke mĂ«suar rreth personazheve me vese, masat do tĂ« shihnin se çfarĂ« lloj veprimesh duhej tĂ« shmangnin. Teofrasti, sugjeronte Pirkhajmeri, ofronte njĂ« lloj mĂ«simi moral pĂ«rmes shembullit tĂ« keq, i cili kishte mĂ« shumĂ« gjasa tĂ« arrinte detyrĂ«n ambicioze tĂ« reformĂ«s etike aty ku pĂ«rpjekjet e tjera kishin dĂ«shtuar - sepse ishte i shkruar nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« veçantĂ«.
Përmbledhja e Teofrastit ishte bërë disi vepër me rëndësi publike. Përsëri e përsëri, gjatë shekullit XVI, intelektualët evropianë mendonin se kjo vepër e shkurtër kishte aftësi si për të zbuluar natyrën e njerëzve të tjerë, ashtu edhe për të ndihmuar njerëzit që të reformonin veten. Përshkrime të shkurtra të tipave të lashtë shoqërorë, si Njeriu i Shpërqendruar dhe Njeriu i Kohës së Papërshtatshme, papritur u projektuan në krizat urgjente politike dhe bashkëkohore. Nga fundi i shekullit XVI, pas shumë përkthimeve dhe botimeve të reja të Karaktereve, Izak Kazuboni [Isaac Casaubon], një filolog i shquar francez, u përpoq të kuptonte natyrën e forcës tërheqëse të 30 tipave të Teofrastit.
Kazuboni ishte studiues i jashtëzakonshëm i gjuhëve të lashta - me njohuri të thella mbi greqishten e lashtë, si dhe student i aramaishtes, sirishtes, arabishtes dhe hebraishtes. Kazuboni ishte i famshëm në mbarë Evropën e shekullit XVI: ai mbajti katedra në Gjenevë dhe Montpelje, punoi në bibliotekën mbretërore në Paris dhe më pas në oborrin e mbretit anglez. Ai ishte gjithashtu i fiksuar pas Karaktereve. Për më shumë se 20 vjet, Kazuboni punoi për ta përkthyer këtë vepër të shkurtër në latinisht. Përpjekjet e tij rezultuan në tri botime të jashtëzakonshme të Karaktereve, në të cilat Kazuboni u përpoq të shpjegonte interesin dhe vlerën e shkrimit të karaktereve si një zhanër.
Sipas fjalĂ«ve tĂ« Kazubonit, shkrimi i karaktereve ishte mĂ«nyra e tretĂ« dhe âmĂ« eleganteâ qĂ« tĂ« lashtĂ«t kishin pĂ«r tĂ« udhĂ«zuar moralin - krahas argumenteve tĂ« arsyetuara dhe kĂ«shillave tĂ« pĂ«rgjithshme. Ajo qĂ« Ă«shtĂ« e veçantĂ« te shkrimi i karaktereve, argumentoi Kazuboni, Ă«shtĂ« se si ai synon tĂ« mĂ«sojĂ« etikĂ«n duke pĂ«rshkruar se si zakonisht sillet njĂ« person qĂ« Ă«shtĂ« i pajisur me njĂ« cilĂ«si tĂ« caktuar. PĂ«rmes njĂ« skice karakteri, lexuesi nuk do tĂ« mĂ«sonte se tĂ« qenit i shpĂ«rqendruar ishte cilĂ«si e keqe pĂ«rmes njĂ« grupi argumentesh, dhe as nuk do tĂ« pĂ«rthithte thjesht njĂ« copĂ« kĂ«shille tĂ« pĂ«rgjithshme mbi nevojĂ«n pĂ«r tĂ« shmangur veprimet e shpĂ«rqendruara. PĂ«rkundrazi, ai do ta shihte cilĂ«sinĂ« e shpĂ«rqendrimit, tĂ« mishĂ«ruar nĂ« njĂ« person tĂ« veçantĂ«, pĂ«rmes njĂ« pĂ«rshkrimi tĂ« gjallĂ« tĂ« zakoneve tĂ« tij tĂ« pĂ«rditshme. PĂ«r Kazubonin, shkrimi i karaktereve pĂ«rfaqĂ«sonte kĂ«shtu njĂ« âzhanĂ«r ndĂ«rmjet shkrimeve tĂ« filozofĂ«ve dhe poetĂ«veâ. Ai udhĂ«zonte moralin, si filozofia, por ishte po aq emocional sa poezia. Ky ishte njĂ« lloj shkrimi qĂ« ishte njĂ«herĂ«sh etik dhe letrar pĂ«r nga natyra.
Ideja e Kazubonit se shkrimi i karaktereve ishte një metodë e tretë e të shkruarit filozofi, rezultoi të kishte shumë ndikim në shekullin që pasoi - derisa u vu në pikëpyetje nga Hjumi.
Në vitin 1608, peshkopi anglez Xhozef Holl [Joseph Hall] vendosi ta sillte shkrimin e karaktereve në anglisht. Ai mendoi se teksti i lashtë grek i Teofrastit mund të shndërrohej në një vepër të moralit të krishterë - nëse bëheshin disa përshtatje të kujdesshme. Kështu, u shtuan tipat e virtytshëm si Njeriu i Përulur dhe Njeriu Besnik, si dhe figura të veseve të reja, si Zilia dhe Lakmia. Holli punoi në përshtatjen e tij pasi lexoi me kujdes Kazubonin.
Sipas fjalĂ«ve tĂ« Hollit, ndĂ«rsa grekĂ«t e lashtĂ« kishin disa gjĂ«ra tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta me autoritetet fetare tĂ« shekullit XVII, ata ndryshonin nĂ« mĂ«nyrĂ«n se si tĂ« lashtĂ«t e mĂ«sonin âHyjnorenâ e tyre âtĂ« natyrshmeâ âjo nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« vetmeâ, por âme shumĂ« shpjegimeâ. Tri mĂ«nyrat qĂ« filozofĂ«t moralĂ« grekĂ« pĂ«rdornin pĂ«r tĂ« mĂ«suar moralin, ka thĂ«nĂ« Holli, duke ndjekur Kazubonin, ishin: diskutimet se si tĂ« arrihej kolektivisht lumturia njerĂ«zore; zbatimi i parimeve tĂ« pĂ«rgjithshme morale nĂ« situata tĂ« veçanta; dhe shkrimi i karaktereve tĂ« virtytit dhe vesit. Ky art i fundit i âKarakteritâ pĂ«rbĂ«hej nga ânxjerrjaâ e çdo virtyti dhe vesi: njĂ« proces i pĂ«rshkrimit tĂ« cilĂ«sive tĂ« mishĂ«ruara, mĂ« tepĂ«r sesa diskutim i nocioneve abstrakte. Si rezultat i kĂ«tyre pĂ«rshkrimeve âtĂ« gjallaâ, skicat e gjalla tĂ« karaktereve do tĂ« mĂ«sonin lexuesit se si tâi njohin virtytet dhe veset kur i ndeshin nĂ« jetĂ«n e vĂ«rtetĂ«.
Tetëdhjetë vjet më vonë, skica e karaktereve në gjuhën përditshme hapi rrugën në frëngjisht. Artizani më mjeshtëror i saj ishte moralisti Zhan de la Bryjer, i cili shkroi një botim bestseller të Karaktereve që kombinonte një përkthim të ri të Teofrastit me një përshtatje moderne. Ashtu si Kazuboni dhe Holli para tij, Bryjeri i konsideronte këto skica të karaktereve si një mënyrë të tretë të shkrimit të filozofisë morale.
Bryjeri e vendosi veten nĂ« kĂ«tĂ« kategori tĂ« fundit. PĂ«rmbledhja e tij nuk skicon vetĂ«m virtytet dhe veset, por pĂ«rshkruan edhe tipat shoqĂ«rorĂ«, si mbledhĂ«sit e taksave, avokatĂ«t, klerikĂ«t, ateistĂ«t, tĂ« pasurit dhe tĂ« varfrit. I pasuri, ashtu siç e ilustroi Bryjeri, Ă«shtĂ« dikush qĂ« âhap shaminĂ« e vet, e vendos te hunda, fryn aq fort sa tĂ« gjithĂ« ta dĂ«gjojnĂ«, pĂ«shtyn nĂ«pĂ«r dhomĂ« dhe teshtin me zĂ« tĂ« lartĂ«â. I varfri, pĂ«r dallim, âe fryn hundĂ«n nĂ«n kapelĂ«n e tij, pĂ«shtyn nĂ« shaminĂ« e tij, shkon nĂ« njĂ« qoshe pĂ«r tĂ« teshtirĂ«â. KĂ«ta tipa, pĂ«r Bryjerin, janĂ« gjithashtu pjesĂ« e filozofisĂ« morale - edhe pse janĂ« plot me detaje sociologjike.
Më shumë se 50 vjet më vonë, pasi kishte lexuar Bryjerin, Dejvid Hjumi e diskualifikoi shkrimin e karaktereve si metodën e tretë të shkrimit të filozofisë morale.
NĂ« Hulumtim mbi intelektin njerĂ«zor (1748), Hjumi e ndau filozofinĂ« bashkĂ«kohore morale nĂ« dy fraksione. Sipas tij, dy metodat dominuese ishin âe thjeshta dhe e qartaâ dhe âe sakta dhe abstraktjaâ. Duke paraqitur kĂ«shtu skenĂ«n filozofike bashkĂ«kohore, Hjumi shtroi njĂ« sfidĂ«. Kjo e theu traditĂ«n e trajtimit tĂ« shkrimit e karaktereve si njĂ« alternativĂ«, si qasje tĂ« tretĂ«.
MĂ«nyra e thjeshtĂ« dhe e qartĂ«, shpjegon Hjumi, nis nga ideja se ne jemi krijesa tĂ« udhĂ«hequra nga shija dhe ndjenja. FilozofĂ«t e thjeshtĂ« dhe tĂ« qartĂ«, pĂ«r pasojĂ«, janĂ« tĂ« kujdesshĂ«m qĂ« tĂ« âpikturojnĂ«â virtytin nĂ« âNgjyrat mĂ« tĂ« dashuraâ, duke huazuar nga âPoezia dhe Elokuencaâ. Rezultat Ă«shtĂ« njĂ« metodĂ« imagjinative dhe retorike e tĂ« shkruarit pĂ«r etikĂ«n, e projektuar pĂ«r tĂ« arritur emocion dhe kĂ«naqĂ«si. Puna e kĂ«tyre filozofĂ«ve pĂ«rfshin mĂ« tej pĂ«rzgjedhjen e âvĂ«zhgimeve dhe shembujve mĂ« goditĂ«s nga Jeta e zakonshmeâ dhe vendosjen e âKaraktereve tĂ« kundĂ«rta nĂ« njĂ« kontrast tĂ« duhurâ.
Shumëçka nga ky pĂ«rshkrim pĂ«rputhet me shkrimin e karaktereve. Kjo nuk Ă«shtĂ« pĂ«r tâu habitur, pasi Hjumi ka parĂ« shkrimin e karaktereve kudo rreth tij. Skicat e karaktereve pĂ«rshkonin autorĂ«t klasikĂ« tĂ« cilĂ«t pĂ«rbĂ«nin bazĂ«n e edukimit tĂ« tij. Botimet nĂ« greqisht dhe latinisht tĂ« Karaktereve sapo ishin botuar nĂ« Glasgou nĂ« vitet 1743 dhe 1748. Dhe, Hjumi madje zotĂ«ronte njĂ« kopje tĂ« botimit tĂ« Kazubonit tĂ« Teofrastitit. Kjo lidhje mes filozofisĂ« sĂ« thjeshtĂ« dhe tĂ« qartĂ« dhe shkrimit tĂ« karaktereve bĂ«het mĂ« e dukshme, megjithatĂ«, kur Hjumi vendos tĂ« listojĂ« emrat e filozofĂ«ve qĂ« janĂ« pĂ«rfaqĂ«suesit e saj. Ai e bĂ«n kĂ«tĂ« me njĂ« frazĂ« befasuese:
Fama e Ciceronit lulëzon sot; por ajo e Aristotelit është shuar krejt. Bryjeri kalon detet dhe vazhdon të rritet në famë: por lavdia e Malobranshit është e kufizuar në kombin e tij dhe në epokën e tij. Dhe Adisoni, ndoshta, do të lexohet me kënaqësi, kur Loku të jetë harruar krejtësisht.
Në këtë argument, Hjumi vë përballë një treshe të përbërë nga Ciceroni, Bryjeri dhe Adisoni, të cilët përfaqësojnë filozofinë e thjesht. Ai i krahason ata me Aristotelin, filozofin racionalist francez Malobransh [Nicolas Malebranche] dhe Xhon Lokun [John Locke] të cilët përfaqësojnë filozofinë e saktë dhe abstrakte.
Ajo qĂ« bashkon grupin e parĂ« Ă«shtĂ« interesi pĂ«r tipat e karaktereve. Retorikut romak, Ciceronit, i atribuohet zhvillimi i teknikĂ«s retorike notatio, ose shĂ«njimi i karakterit; Bryjeri kishte shkruar pĂ«rshtatjen e tij mĂ« tĂ« shitur tĂ« Teofrastit; dhe botimi i Adisonit, The Spectator, shpesh pĂ«rfshinte shumĂ« pĂ«rshkrime tĂ« tipave tĂ« karaktereve, pĂ«rfshirĂ« edhe atĂ« tĂ« vetĂ« z. Spektator. Siç ka shkruar njĂ« historian, âmetoda e zgjedhur e Adisonit ishte skica e karakterit nĂ« stilin e Teofrastitâ. NĂ«se bota nĂ« atĂ« kohĂ« e preferonte mĂ«nyrĂ«n e lehtĂ« dhe tĂ« qartĂ« tĂ« tĂ« shkruarit filozofi, siç mendon Hjumi, atĂ«herĂ« bota nĂ« fakt preferon shkrimin e karaktereve.
Kontrasti qĂ« Hjumi vendos mes tresheve - asaj tĂ« thjeshtĂ« dhe tĂ« qartĂ«, dhe asaj tĂ« Aristotelit, Malobranshitdhe Lokit - shĂ«rben si njĂ« hyrje nĂ« llojin tjetĂ«r tĂ« filozofisĂ«: atĂ« tĂ« saktĂ« dhe abstrakte. Kjo filozofi tjetĂ«r e sheh ndryshe qenien njerĂ«zore. PĂ«rpiqet tĂ« formojĂ« âKuptiminâ mĂ« shumĂ« sesa tĂ« kultivojĂ« âSjelljetâ. FilozofĂ«t e saktĂ« dhe abstraktĂ« janĂ« tĂ« interesuar tĂ« pĂ«rcaktojnĂ« parimet udhĂ«zuese qĂ« qĂ«ndrojnĂ« prapa zakoneve tona, nĂ« vend qĂ« tâi pĂ«rshkruajnĂ« ato. Ata e bĂ«jnĂ« kĂ«tĂ« duke kaluar nga âRastet e veçanta te Parimet e pĂ«rgjithshmeâ dhe mbeten tĂ« pakĂ«naqur derisa âtĂ« arrijnĂ« tek ato Parime origjinale pĂ«rmes tĂ« cilave, nĂ« çdo ShkencĂ«, gjithĂ« Kureshtja njerĂ«zore duhet tĂ« kufizohetâ. NĂ«se filozofĂ«t e thjeshtĂ« dhe tĂ« qartĂ« mund tĂ« krahasohen me shkruesit e karaktereve, kĂ«ta filozofĂ« krahasohen mĂ« tepĂ«r me metafizikanĂ«t.
PĂ«r Hjumin, asnjĂ«ra metodĂ« e filozofisĂ« nuk Ă«shtĂ« plotĂ«sisht e drejtĂ«. Shkruesit e thjeshtĂ« dhe tĂ« qartĂ« tĂ« karaktereve janĂ« stilistĂ« tĂ« shkĂ«lqyer dhe shkrimtarĂ« shumĂ« tĂ« lexueshĂ«m, por ata nuk shkojnĂ« deri nĂ« fund tĂ« gjĂ«rave. MetafizikanĂ«t e saktĂ« dhe abstraktĂ«, megjithĂ«se janĂ« mĂ« afĂ«r gjetjes tĂ« sĂ« vĂ«rtetĂ«s, pĂ«rfundojnĂ« duke qenĂ« tĂ« errĂ«t dhe tepĂ«r teknikĂ«, dhe nganjĂ«herĂ« devijojnĂ« nĂ« spekulime. Lloji mĂ« i mirĂ« i filozofisĂ«, mendonte Hjumi, duhet tĂ« kombinojĂ« pjesĂ«t mĂ« tĂ« mira tĂ« secilĂ«s. âI lumturâ, pĂ«rfundon ai, ânĂ«se mund tĂ« bashkojmĂ« KufijtĂ« e llojeve tĂ« ndryshme tĂ« FilozofisĂ«, duke pajtuar Hulumtimin e thellĂ« me QartĂ«sinĂ« dhe tĂ« VĂ«rtetĂ«n me RisinĂ«!â
Hjumi shpresonte qĂ« Hulumtimi mbi intelektin njerĂ«zor do ta arrinte kĂ«tĂ« bashkim stilistik. Ai do ta bĂ«nte kĂ«tĂ« duke marrĂ« âQartĂ«sinĂ«â dhe âRisinĂ«â nga filozofia e thjeshtĂ« dhe e qartĂ«, dhe âKĂ«rkimin e thellĂ«â dhe âtĂ« VĂ«rtetĂ«nâ nga ajo e saktĂ« dhe abstrakte. Ai e ka shkruar Hulumtimin nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« lexueshme, por megjithatĂ« do ta pĂ«rdorte atĂ« pĂ«r tĂ« zbuluar parimet e pĂ«rgjithshme. Hjumi pĂ«rdor njĂ« metaforĂ« pĂ«r tĂ« pĂ«rmbledhur natyrĂ«n e metodĂ«s sĂ« tij tĂ« kombinuar. âKĂ«rkimi i brendshĂ«m ose Hulumtimiâ i filozofit tĂ« saktĂ« dhe abstrakt, shkruan Hjumi, Ă«shtĂ« po aq i domosdoshĂ«m pĂ«r filozofin e thjeshtĂ« dhe tĂ« qartĂ« sa Ă«shtĂ« anatomia e domosdoshme pĂ«r piktorin. NĂ«se piktori merret me dukjet, duke pĂ«rdorur âNgjyrat mĂ« tĂ« pasuraâ pĂ«r tĂ« paraqitur âFiguraâ me âPamje tĂ«rheqĂ«seâ, ai duhet gjithashtu tĂ« drejtojĂ« vĂ«mendjen e tij ndaj çdo gjĂ«je qĂ« shtrihet poshtĂ«: ndaj âStrukturĂ«sâ sĂ« errĂ«t âtĂ« brendshme tĂ« Trupit njerĂ«zorâ, por tĂ« plotĂ« me kocka, muskuj dhe organe qĂ« janĂ« shumĂ« mĂ« pak piktoreske. Hjumi u pĂ«rpoq, nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« ngjashme, tĂ« zbulonte strukturĂ«n e brendshme tĂ« mendjes - sado e errĂ«t tĂ« jetĂ« ajo - dhe pastaj tĂ« shkruajĂ« pĂ«r tĂ« me gjithĂ« ngjyrat retorike qĂ« ka nĂ« dispozicion. PĂ«r tâu siguruar qĂ« tĂ« mos ngatĂ«rrohej me besĂ«tytni, ai do tĂ« vendoste mĂ« tej pĂ«rvojĂ«n si njĂ« kufi: duke refuzuar tĂ« filozofonte pĂ«rtej asaj qĂ« nuk kishte pĂ«rjetuar vetĂ«.
Me pajtimin e tij të këtyre dy stileve, Hjumi largohet si nga përfaqësimi i karaktereve të virtytit dhe vesit, ashtu edhe nga metafizika spekulative. Për Hjumin, skicat e karaktereve nuk ishin më një rrugë e tretë alternative drejt filozofisë morale, por një nga dy doksat që duhej të kapërceheshin nga metoda e tij e re e sintetizuar. Në duart e Hjumit, filozofia morale bëhet, në vend të kësaj, një kërkim mjeshtëror retorik për parimet e përgjithshme dhe universale që qëndrojnë nën fenomenet e ndryshme, duke njohur kufizimet e veta. Nëse Hjumi do të merrej me karaktere, ai do ta bënte këtë në këtë mënyrë.
Vërtet, kur Hjumi atë vit shkroi esenë e tij famëkeqe Për karakteret kombëtare, ai nuk skicoi karakteret e Burrit Francez apo Burrit Italian në stilin e Teofrastit dhe imituesve të tij. Përkundrazi, ai filloi me kritikën e një parimi ekzistues, i përdorur zakonisht për të përcaktuar karakterin kombëtar. Eseja e Hjumit nuk merret me përfaqësimin e atributeve të veçanta, por me përcaktimin më të mirë se si formohet pikërisht karakteri kombëtar. Me fjalë të tjera, Hjumi interesohej për parimin që formon karakteret kombëtare që në fillim; jo për përshkrimin e vetë karaktereve kombëtare.
NĂ« dialogun e bashkĂ«ngjitur te Hulumtimi mbi parimet e moralit (1751), gjejmĂ« njĂ« folĂ«s aq tĂ« shqetĂ«suar pĂ«r âPasigurinĂ« e tĂ« gjitha kĂ«tyre Gjykimeve mbi Karakteretâ, saqĂ« ata inkurajohen tĂ« pĂ«rpiqen tĂ« gjejnĂ« ânjĂ« Standard pĂ«r Gjykimet e kĂ«saj Natyreâ duke âshqyrtuar Parimet e paraâ. Hjumi pĂ«rdor njĂ« imazh pĂ«r tĂ« shprehur natyrĂ«n e kĂ«tij problemi:
Rajna rrjedh nga Veriu, Rona nga Jugu; megjithatë të dy burojnë nga i njëjti mal, dhe gjithashtu shtyhen në drejtimet e tyre të kundërta nga i njëjti parim i rëndesës: Pjerrësitë e ndryshme të tokës, mbi të cilën rrjedhin, shkaktojnë gjithë ndryshimin e rrjedhave të tyre.
Ky imazh mund tĂ« shĂ«rbejĂ« mirĂ« pĂ«r tĂ« ilustruar dy mĂ«nyra shkrimi qĂ« do tĂ« ndiqnin dy rrugĂ« tĂ« ndryshme nĂ« dekadat pas ndarjes sĂ« Hjumit tĂ« filozofĂ«ve moralĂ« nĂ« anatomistĂ« tĂ« ditur, tĂ« pakuptueshĂ«m qĂ« kĂ«rkojnĂ« burimet e fshehta dhe parimet e realitetit, dhe piktorĂ« tĂ« thjeshtĂ«, bisedorĂ«, sipĂ«rfaqĂ«sorĂ« qĂ« pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« karakteret. NdĂ«rsa tĂ« dy kanĂ« burimin nĂ« malin e filozofisĂ« morale dhe tĂ« dy, nĂ« mĂ«nyrat e tyre, shtyhen nga njĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« kapur realitetin, ata ndjekin dy rrugĂ« shumĂ« tĂ« ndryshme, duke u derdhur pĂ«rfundimisht nĂ« detet qĂ« ne tani i quajmĂ« pĂ«rkatĂ«sisht âfilozofiâ dhe âletĂ«rsiâ. PĂ«rderisa nga perspektiva e detit nuk mund tĂ« shohim burimin e vetĂ«m tĂ« kĂ«tyre dy lumenjve, duke pĂ«rqendruar sytĂ« tanĂ« te Hjumi ne arrijmĂ« disi afĂ«r burimit.
Hulumtimi i Hjumit, siç e shpreh njĂ« historian i letĂ«rsisĂ«, u shkrua ânĂ« njĂ« moment tranzicioni nĂ« historinĂ« e vetĂ« konceptit tĂ« letĂ«rsisĂ«â. âLetĂ«rsiaâ erdhi tĂ« emĂ«rtonte gjithĂ« atĂ« qĂ« dikur filozofia e tipit piktoresk kishte pĂ«rfshirĂ«. LetĂ«rsia ishte qendĂ«r pĂ«r figura tipike, pĂ«rshkrime tĂ« gjalla dhe vendosjen e âkaraktereve tĂ« kundĂ«rta nĂ« kontrast tĂ« duhurâ. NĂ« disa raste, figurat e veçanta teofrastiane qĂ« u shkruan pĂ«r pĂ«rmbledhje tĂ« shekullit XVII tĂ« karaktereve, pĂ«rfunduan tĂ« pĂ«rthitheshin drejtpĂ«rdrejt nĂ« romane. NĂ« raste tĂ« tjera, ky ndikim ishte mĂ« pak i drejtpĂ«rdrejtĂ« dhe pĂ«rbĂ«hej mĂ« shumĂ« nga romancierĂ«t qĂ« eksploronin cilĂ«sitĂ« morale - si krenaria dhe paragjykimi, ose arsyeja dhe ndjeshmĂ«ria - pĂ«rmes pĂ«rshkrimit tĂ« figurave tipike tani tĂ« vendosura nĂ« njĂ« strukturĂ« narrative. Filozofia, ndĂ«rkohĂ«, u bĂ« anatomi. Duke iu kthyer programeve tĂ« sotme mĂ«simore tĂ« departamenteve tĂ« filozofisĂ«, Ă«shtĂ« e qartĂ« se Hjumi fitoi betejĂ«n: sot, nĂ« njĂ« kurs filozofie nuk do tĂ« lexosh Adisonin, por Lokun.
Duke u kthyer para Humjit, mund tĂ« kemi njĂ« pamje tĂ« njĂ« mĂ«nyre alternative, mĂ« letrare tĂ« filozofisĂ« - njĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« ekzistonte para se angazhimi ndaj parimeve tĂ« pĂ«rgjithshme ta kishte mbyllur atĂ«. NĂ« tĂ« gjejmĂ« njĂ« version tĂ« dijes qĂ« Ă«shtĂ« sociale dhe kontekstuale dhe ku estetika dhe njohja janĂ« tĂ« pandashme. Kjo traditĂ« na nxit tĂ« pyesim se çfarĂ« do tĂ« ndodhte po tĂ« mendonim pĂ«r Bryjerin si filozof po aq sa pĂ«r Dekartin? Apo pĂ«r Adisonin si dikush qĂ« ka aq rĂ«ndĂ«si morale sa Loku? ĂfarĂ« do tĂ« ishim nĂ« gjendje tĂ« bĂ«nim nĂ«se pĂ«rshkrimet tona tĂ« pĂ«rditshme pĂ«r njĂ« shpjegues arrogant, beqar pa dashje dhe intelektual do tâi konsideronim si mjete letrare me fuqinĂ« pĂ«r tĂ« na ndihmuar tĂ« kuptojmĂ« botĂ«n dhe tĂ« ndryshojmĂ« sjelljen tonĂ«?
Ja dy sugjerime. Lidhja e dikurshme mes shkrimit tĂ« karaktereve dhe filozofisĂ« na inkurajon tĂ« marrim nĂ« konsideratĂ« se si, ndonjĂ«herĂ«, pĂ«r tĂ« shpjeguar njĂ« koncept tĂ« pĂ«rgjithshĂ«m, si âkoha e papĂ«rshtatshmeâ apo âshpĂ«rqendrimiâ, nuk mjafton vetĂ«m njĂ« pĂ«rkufizim dhe njĂ« shpjegim, por nevojitet edhe njĂ« pĂ«rshkrim. Kjo traditĂ« na tregon se, ndonjĂ«herĂ«, vetĂ«m pĂ«rmes njĂ« pĂ«rshkrimi besnik e tĂ« gjallĂ« tĂ« njĂ« lloji tĂ« veçantĂ« personi, mund tĂ« kapet njĂ« koncept i caktuar i pĂ«rgjithshĂ«m. Na duhet, me fjalĂ« tĂ« tjera, Njeriu i ShpĂ«rqendruar pĂ«r tĂ« kuptuar se çfarĂ« Ă«shtĂ« ShpĂ«rqendrimi.
NĂ« kĂ«tĂ« kĂ«ndvĂ«shtrim, disa lloje tĂ« shkrimit letrar bĂ«hen mĂ« filozofike nĂ« frymĂ«. Po kĂ«shtu, edhe disa personazhe letrare - shpesh ata qĂ« filozofĂ«t zakonisht i kanĂ« lĂ«nĂ« pas dore. Tradita teofrastiane nuk na nxit tĂ« mendojmĂ« pĂ«r vlerĂ«n filozofike tĂ« njĂ« Antigoneje apo tĂ« njĂ« Ana Karenine me jetĂ«n e tyre tĂ« pasur tĂ« brendshme dhe vendimet e vĂ«shtira pĂ«r tĂ« marrĂ«, por na shtyn tâi kushtojmĂ« vĂ«mendje shumĂ« tipave pa emĂ«r qĂ« mbushin letĂ«rsinĂ«. Me traditĂ«n teofrastiane nĂ« mendje, shohim se figurat mĂ« tĂ« zakonshme shoqĂ«rore - mikpritĂ«sit, snobĂ«t, karrocierĂ«t, hallat - janĂ« mishĂ«rime tĂ« veçanta tĂ« koncepteve tĂ« pĂ«rgjithshme.
SĂ« dyti, duke kujtuar lidhjen mes filozofisĂ« dhe skicave tĂ« karaktereve, kjo na ndihmon tĂ« kuptojmĂ« se si kur pĂ«rshkruajmĂ« mĂ« hapur tipat moralĂ«, si grumbulluesit ose shpjeguesit arrogantĂ«, ne nĂ« fakt angazhohemi nĂ« njĂ« traditĂ« tĂ« hershme tĂ« ligjĂ«rimit tĂ« mĂ«simit moral pĂ«rmes shembullit tĂ« keq. Duke i emĂ«rtuar kĂ«ta tipa, ne i inkurajojmĂ« njerĂ«zit tĂ« mos sillen nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« ngjashme. NĂ« shekullin XVI, skica e Njeriut nĂ« KohĂ« tĂ« PapĂ«rshtatshme mendohej se funksiononte si frenues pĂ«r tĂ« inkurajuar njerĂ«zit qĂ« tĂ« mos silleshin si ai. NĂ« shekullin XXI, ne e quajmĂ« dikĂ« shpjegues arrogant me shpresĂ«n qĂ«, po ashtu, pĂ«rfundimisht ai tĂ« ndalojĂ« sĂ« qeni i tillĂ«. Ky theksim mbi transformimin e dallon skicĂ«n teofrastiane nga stereotipi. CilĂ«sitĂ« qĂ« ajo trajton nuk janĂ« tipare thelbĂ«sore qĂ« imagjinohen si tĂ« lidhura ngushtĂ« me fenĂ«, etninĂ« ose racĂ«n e dikujt. PĂ«rkundrazi, ato janĂ« cilĂ«si qĂ« ne i emĂ«rtojmĂ« me shpresĂ«n pĂ«r tâi ndryshuar.
Në një botë ku filozofia sot ka të bëjë krejtësisht me anatominë, tradita teofrastiane na shtyn të rimendojmë punën morale dhe politike të pikturimit: si një rrugë drejt dijes, ashtu edhe si një thirrje për veprim. Kujtimi i fatit të këtij libërthi të skicave - se si dikur lexohej dhe kuptohej, dhe se si u imitua më pas - na lejon të presim më shumë nga ndërthurja e filozofisë me letërsisë sesa thjesht një stil i mirë. Tradita teofrastiane na tregon se si një aspekt në dukje i padëmshëm dhe i lënë pas dore i letërsisë, mban brenda vetes një rrugë për të hyrë te konceptet e përgjithshme dhe për të ndryshuar mënyrën se si sillemi: dy detyra që janë thellësisht filozofike dhe që zakonisht kërkojnë shumë më tepër se një skicë të shkurtër. /Telegrafi/
Wadham Peacock studioi historinĂ« nĂ« Universitetin e Kembrixhit dhe rreth viteve 1878-1880 punoi si sekretar personal i Konsullit tĂ« PĂ«rgjithshĂ«m Britanik nĂ« ShkodĂ«r, Sir William Kirby Greene. Ai u pĂ«rmend nĂ« vitin 1880 nga udhĂ«tari dhe shkrimtari malazez, Spiridion Gopçeviq (1855-1936), tĂ« cilin e shoqĂ«roi nĂ« njĂ« ngjitje nĂ« malin Maranaj dhe ku pĂ«r pak sa nuk e humbi jetĂ«n nĂ« njĂ« ortek. DhjetĂ«vjeçari i punĂ«s sĂ« Peacockut nĂ« ShqipĂ«ri i dha, nĂ« çdo rast, njohuri tĂ« mira pĂ«r vendin. TridhjetĂ« vjet mĂ« vonĂ«, pak pas pavarĂ«sisĂ« sĂ« ShqipĂ«risĂ«, ai botoi librin me 256 faqe, Albania: the Foundling State of Europe [Shteti i ri braktisur i EvropĂ«s, LondĂ«r, 1914], si dhe esenĂ« nĂ« vijim (pĂ«rgatitur nga: Robert Elsie). Titulli i kĂ«saj eseje - botuar nĂ« revistĂ«n prestigjioze The Fortnightly Review,nĂ« vitin 1913 - Ă«shtĂ« The âWild Albanianâ [âShqiptari i egĂ«râ]. Titulli i kĂ«tij publikimi nĂ« shqip Ă«shtĂ« i redaksisĂ« sĂ« Telegrafit.
Bismarcku, me shpërfilljen e tij brutale ndaj fakteve që nuk i përshtateshin, deklaroi në Kongresin e Berlinit, në vitin 1878: Nuk ka komb shqiptar. Lidhja Shqiptare [e Prizrenit - shën. i përkth.], madje pikërisht ndërsa ai fliste, dëshmoi se ai kishte gabuar; dhe tani, më shumë se tridhjetë e katër vjet më vonë, kur puna të cilën Kongresi, nga nevoja, e la të papërfunduar, duhet të ndërmerret një hap më tej drejt përfundimit të saj logjik - kombi shqiptare përbën një nga çështjet më serioze që duhet të zgjidhen nga oborret e Kombeve të Mëdha. Për fat të mirë për Evropën, marrëveshja midis Fuqive është aq e fuqishme në unanimitetin e saj, saqë Servia, i vetmi shtet ballkanik që guxoi të vepronte sipas thënies së gabuar të princit Bismarck, është detyruar të tërheqë pretendimet e veta.
Tani nuk vihet më në pikëpyetje vendimi se Shqipëria do të jetë autonome; pyetjet në vijim: Cili do të jetë statusi i princit apo sundimtarit?, Cilët do të jenë kufijtë e saktë të ardhësit të ri në rrethin evropian? dhe A do të jetë shteti i ri nën hijen e sovranitetit nominal të Sulltanit? janë thjesht çështje të detajeve që mund të zgjidhen në mënyrë paqësore nga Fuqitë. Fakti qendror dhe i rëndësishëm është që kombi shqiptar është njohur nga ndërgjegjja evropiane, dhe se civilizimi ka shpëtuar nga një Poloni e shekullit të njëzetë.
Ndërmjet shqiptarit dhe sllavit qëndrojnë shekuj të tërë me urrejtje dhe gjakmarrje. Shqiptari e sheh sllavin si pushtues dhe grabitës; sllavi e sheh shqiptarin si një person të bezdisshëm i cili, edhe pse herë pas here është mundur, gjithmonë ka refuzuar të nënshtrohet; dhe, duke pasur avantazhin e madh të zotërimit më të mirë të letërsisë, ai e ka paraqitur vazhdimisht shqiptarin e pazëshëm si hajdut dhe grabitës të fshatrave sllave. Por, nga pikëpamja historike, e vërteta është ndryshe. Duke lënë mënjanë faktin se si shqiptari ashtu edhe sllavi mund të jenë - dhe janë - hajdutë në raste të caktuara, shqiptarët dhe të afërmit e tyre kishin shekuj të tërë që ziheshin ndërmjet vete kur turmat sllave kaluan Danubin dhe i dëbuan banorët e vjetër, me numër të madh, nga fushat drejt kodrave dhe nga kodrat drejt maleve.
Midis shkëmbinjve të paarritshëm në anën perëndimore të Gadishullit Ballkanik, përballë detit Adriatik, mbetjet e popujve autoktonë të Ilirisë, Epirit, Maqedonisë dhe Thrakisë kanë rezistuar për shekuj të tërë ndaj valëve të përsëritura të keltëve, gotëve, serbëve, bullgarëve dhe turqve. Si malazezët që mbajnë pjesën veriore të maleve të tyre, shqiptarët janë mundur, kanë parë fshatrat e tyre të digjen dhe familjet e tyre të masakrohen, por kurrë nuk janë nënshtruar përfundimisht. Dallimi i vetëm është se, ndonëse shqiptarët kishin mbrojtur fortesat për shumë breza para se sllavët e Malit të Zi të vinin në jug të Danubit, ata asnjëherë nuk patën fatin, ose ndoshta mençurinë, të kishin një përfaqësues të fuqishëm letrar. Edhe Lord Byroni i anashkaloi ata në favor të grekëve, megjithëse ia njohu shqiptarit të egër, me fustanellë deri në gju, meritën që kurrë nuk ia kishte kthyer shpinën armikut dhe kurrë nuk e kishte tradhtuar mysafirin.
ĂshtĂ« e pamundur qĂ« çlirimi i GreqisĂ« tĂ« arrihej po tĂ« mos kishin qenĂ« luftĂ«tarĂ«t shqiptarĂ« ata tĂ« cilĂ«t ofruan materialin mĂ« tĂ« mirĂ« luftarak pĂ«r kryengritjen. Admirali Miauli, Boçari, Vulgari dhe shumĂ« heronj tĂ« tjerĂ« tĂ« fillimit tĂ« shekullit tĂ« kaluar ishin shqiptarĂ«, ose me prejardhje shqiptare, por greku modern jeton mbi arritjet letrare tĂ« helenĂ«ve tĂ« lashtĂ«, ndĂ«rsa burrat e fortĂ« tĂ« ShqipĂ«risĂ«, ashtu si paraardhĂ«sit e tyre qĂ« jetuan pĂ«rpara Agamemnonit, janĂ« lĂ«nĂ« nĂ« harresĂ«, sepse askush nuk e ka pĂ«rqendruar vĂ«mendjen e EvropĂ«s mbi ta.
Byroni, Finlay dhe qindra të tjerë bënë çfarë mundën për ta bindur Evropën se greku modern është pasardhësi i vërtetë i helenit të lashtë, por asnjëri prej tyre nuk ia njohu shqiptarit meritën që i takonte. Pastaj moda ndryshoi; sllavi doli në pah, dhe z. Gladstone, lordi Tennyson me sonetin e tij për Malin e Zi, zonja Irby e Sarajevës, dhe një mori shkrimtarësh dolën për të lavdëruar serbin dhe bullgarin më pak simpatik, por gjithsesi të sllavizuar, me rezultatin që njeriu mesatar beson se sllavët ishin pronarët fillestarë të Gadishullit Ballkanik dhe se turqit ua morën atyre atë në Betejën e Kosovës më 1389.
Shqiptari, krenar dhe i heshtur mbi shkëmbinjtë e vet, pa as edhe një betejë fatkeqe që të shërbente si kunj për reklamim, ndër shekuj nuk i ka kërkuar asgjë Evropës, dhe ajo asgjë nuk i dha. Ndoshta grekët nuk iu përgjigjën lavdisë që pritej prej tyre, dhe kështu ranë në prapaskenë, por është e sigurt se sllavët dolën në plan të parë në kohën viktoriane, dhe nga viti 1880 ishin fëmijët e përkëdhelur të Evropës histerike. Bullgari i sllavizuar është një njeri i ashpër, punëtor, i mbyllur në vetvete dhe i pasofistikuar, ndërsa ishte paksa e vështirë të mbaje në nivel të lartë entuziazmin për të. Por, serbi, nga jashtë, është një krijesë e këndshme dhe piktoreske, me një ndjesi të mprehtë për vlerat dramatike. Konstandini, i fundit nga perandorët bizantinë, ra në një mënyrë edhe më dramatike në Kostandinopojë, sesa Llazari - cari i fundit serb në Fushën e Kosovës - por, zia kombëtare për ditën e zezë të Kosovës duket se ka prekur imagjinatën e Evropës, ndërsa vdekja historikisht shumë më e rëndësishme e Konstandin Paleologut, brenda portës së Shën Romanit, më 29 maj 1453, e ka lënë atë të harruar.
Serbi është simpatik në kuptimin pasiv të fjalës; ai tërheq njerëzit me filozofinë e tij të lehtë dhe me mënyrën e pakujdesshme të trajtimit dhe shikimit të jetës. Bullgari modern nuk tërheq. Ai ndoshta frymëzon respekt, por jo dashuri. Në karakteristikat racore, serbët u ngjajnë irlandezëve të Perëndimit dhe bullgarët u ngjanë skocezëve të ultësirës; dhe njeriu më bindës natyrisht lë përshtypjen më të mirë te vëzhguesi kalimtar. Kështu ndodh që shkrimtarët, për Ballkanin, shpesh pa vetëdije i frymëzojnë lexuesit e tyre, ata që nuk udhëtojnë, me idenë se serbët, të përfaqësuar sot nga servët dhe malazezët, ishin pronarët fillestarë të Ballkanit, por e ndanë pjesën lindore me bullgarët, ndërsa turqit ishin pushtues që padrejtësisht morën vendin dhe tani me të drejtë po ua kthejnë pronarëve legjitimë.
Në realitet, shqiptarët, ose shkypëtarët, siç quhen në mënyrë të drejtë, përfaqësojnë pronarët fillestarë të gadishullit, pasi serbët nuk e kaluan Danubin deri rreth vitit 550 pas Krishtit, ndërsa bullgarët deri më 679 kur shkypetarët kishin gëzuar mbi njëmbëdhjetë shekuj zotërim të tokës, të gjallëruar nga përleshjet fisnore, betejat me ose nën mbretërit maqedonas, dhe në luftime me Romën. Për çdo qytet dhe krahinë që sllavët mund ta pretendojnë përmes së drejtës së pushtimit nën ndonjë perandori të mjegullt dhe kalimtare, shqiptarët mund të kundërshtojnë titullin e pronësisë fillestare të tokës që nga epokat kur as historia e as sllavët nuk ishin të njohur në Ballkan. Romakët, ndryshe nga shumica e pushtuesve që erdhën pas tyre, ishin administratorë, dhe një provincë zakonisht përfitonte nga sundimi i tyre.
Fiset trako-ilire, qĂ« sot pĂ«rfaqĂ«sohen nga shkypetarĂ«t ose shqiptarĂ«t, nuk u shqetĂ«suan nĂ« mĂ«nyrĂ« serioze nga guvernatorĂ«t dhe kolonĂ«t romakĂ« ose, mĂ« saktĂ«, ata u lanĂ« pas dore dhe u lanĂ« tĂ« binin nĂ« njĂ« gjendje letargjie nga lloji i trazuar i qytetĂ«rimit nĂ« tĂ« cilin kishin rritur vetĂ« mbretĂ«rit e tyre. RomakĂ«t ruanin rendin, por nuk e hapĂ«n vendin. MirĂ«po, kur sllavĂ«t dhe bullgarĂ«t u pĂ«rhapĂ«n nĂ« vend si njĂ« tufĂ« karkalecash, banorĂ«t autoktonĂ« ose u shfarosĂ«n, ose u arratisĂ«n nĂ« male ku jetuan duke luftuar kundĂ«r asaj qĂ« quhej âautoritetâ, por qĂ«, nĂ« mendjen e tyre, ishte tirania e uzurpatorit dhe pushtuesit. Lufta 500-vjeçare Malit tĂ« Zi kundĂ«r turqve Ă«shtĂ« treguar shpeshherĂ« me gjuhĂ« entuziaste. Por, lufta mĂ« shumĂ« se 1000-vjeçare e shkypetarĂ«ve kundĂ«r sllavit dhe turkut Ă«shtĂ« kaluar gjithmonĂ« si njĂ« incident pa rĂ«ndĂ«si.
VetĂ« emri âshqiptarâ [âAlbanianâ dhe âAlbaniaâ nĂ« kĂ«tĂ« shkrim pĂ«rkthehen âshqiptarĂ«tâ, âShqipĂ«riaâ - shĂ«n. i pĂ«rkth.] i shĂ«rben paragjykimit. PĂ«r evropianin perĂ«ndimor, ai sjell ndĂ«r mend rrĂ«fimet e udhĂ«tarĂ«ve pĂ«r kusarĂ« shqiptarĂ«, dhe historitĂ« pĂ«r rojet e Sulltan Abdyl Hamidit. Emri tingĂ«llon - dhe Ă«shtĂ« - modern; ndĂ«rsa âserbâ, ashtu siç e shkruajnĂ« me mençuri admiruesit e servianĂ«ve modernĂ«, ka njĂ« shije tĂ« lashtĂ«. Fiset qĂ« sot njihen si shqiptarĂ« nuk e njohin veten me atĂ« emĂ«r. Ata janĂ« shkypetarĂ«, BijtĂ« e ShqiponjĂ«s sĂ« Malit, dhe vendi i tyre Ă«shtĂ« Shkyperia ose Shkypenia - Toka e ShqiponjĂ«s sĂ« Malit. Ata kanĂ« njĂ« legjendĂ« qĂ« thotĂ« se kur ushtarĂ«t i thanĂ« Pirros se lĂ«vizjet e tij nĂ« luftĂ« ishin aq tĂ« shpejta sa fluturimi i njĂ« shqiponje, ai u pĂ«rgjigj se kjo ishte e vĂ«rtetĂ«, sepse ushtarĂ«t e tij ishin bij tĂ« shqiponjĂ«s dhe heshtat e tyre ishin pendĂ«t me tĂ« cilat ai fluturonte. NĂ«se kjo histori ka ndonjĂ« bazĂ« nĂ« fakte, ajo tregon se emri shkypetar ishte i njohur, ose i marrĂ« nga populli dhe mbreti i tij rreth vitit 300 para Krishtit, dhe mund tĂ« habitemi vetĂ«m nga modestia qĂ« nuk e daton emrin edhe mĂ« herĂ«t. NĂ« çdo rast, Pirro, ushtaraku mĂ« i madh i kohĂ«s sĂ« tij, ishte njĂ« shkypetar dhe pĂ«rballĂ« tij cari Dushan Ă«shtĂ« modern dhe furacak.
Emri âShqipĂ«riâ nuk u dĂ«gjua deri nĂ« fund tĂ« shekullit tĂ« njĂ«mbĂ«dhjetĂ«, kur normanĂ«t, nĂ«n Robert Guiscardin, pasi mundĂ«n perandorin Aleks Komnenin nĂ« DurrĂ«s, marshuan drejt Elbasanit, i quajtur atĂ«herĂ« Albanopolis, dhe duke e pasur emrin vendas shumĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« pĂ«r gjuhĂ«n e tyre, e quajtĂ«n vendin, qyteti kryesor i tĂ« cilit ishte Albanopolisi, me njĂ« term tĂ« lehtĂ«: âAlbaniaâ. Fjala, e cila nuk duket tĂ« jetĂ« pĂ«rdorur zyrtarisht deri nĂ« gjysmĂ«n e parĂ« tĂ« shekullit tĂ« katĂ«rmbĂ«dhjetĂ«, nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« i referohet tokĂ«s nĂ« anĂ«n perĂ«ndimore tĂ« Detit Kaspik, dhe njĂ« konfuzion i madh ka lindur nga paaftĂ«sia e normanĂ«ve pĂ«r tâu pĂ«rballur me fjalĂ«n âShkypetarâ. ShumĂ« shqiptarĂ« tĂ« arsimuar pohojnĂ« se janĂ« pasardhĂ«s tĂ« pellazgĂ«ve, por kjo kundĂ«rshtohet nga disa autoritete evropiane. MeqenĂ«se nuk dimĂ« pothuajse asgjĂ« pĂ«r pellazgĂ«t, çështja mbetet spekulative dhe e pamundur pĂ«r tâu vĂ«rtetuar nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« ose tjetĂ«r; por, nĂ« çdo rast, Ă«shtĂ« e sigurt qĂ« shkypetarĂ«t janĂ« pasardhĂ«s tĂ« atyre fiseve trako-ilire tĂ« cilat, sido qĂ« tĂ« jenĂ« quajtur nga autorĂ«t grekĂ«, zinin vendin nĂ« veri tĂ« HelladĂ«s, kur historia po dilte nga legjenda.
Mbreti më i hershëm i njohur i Ilirisë thuhet të ketë qenë Ylli, i cili vdiq në vitin 1225 para Krishtit. Nën nipin e tij, Daunin, vendi u pushtua nga liburnët të cilët u larguan nga Azia pas rënies së Trojës. Liburnët zaptuan bregdetin e Dalmacisë dhe ishujt nga Korfuzi e në Veri, dhe gradualisht u përthithën nga popullsia vendase. Vetëm Shqipëria e Veriut përfshihej në Iliri, e cila shtrihej në veri mbi Malin e Zi, Hercegovinën dhe Dalmacinë. Shqipëria e Jugut njihej si Epiri, dhe kjo ndarje e vendit e bën përzgjedhjen e fakteve historike që lidhen me Shqipërinë, në tërësi, më të vështirë se zakonisht. Por, është e lehtë të supozohet se shekujt që kaluan sollën përleshje të vazhdueshme fisnore ndërmjet ilirëve, epirotëve, maqedonasve dhe popujve të tjerë trako-ilirë, dhe rreth vitit 600 para Krishtit ndodhi invadimi i parë i madh për të cilin nuk kemi ndonjë dijeni të qartë.
Historia e gadishullit Ballkanik ka alternuar gjithmonë, në intervale më të gjata ose më të shkurtra, mes grindjeve lokale dhe inkursioneve të mëdha të barbarëve, të cilët përshkonin vendin dhe përmbytën fushat, por i linin malet të papushtuara. Pikërisht në këto male qëndron kryesisht historia shqiptare, sepse ndërsa popullsia e ultësirave u përthith ose përthithi pushtuesit, racat e vjetra u arratisën në male dhe ruajtën, të paprekura, gjuhën dhe zakonet e tyre primitive. Keltët ishin pushtuesit e parë barbarë dhe, siç ndodh zakonisht në inkursione të tilla, ndryshe nga emigrimet e gjera racore, ata ishin me gjasë një trup i vogël burrash luftëtarë me gratë dhe fëmijët të cilët u zhdukën shpejt në masën e popullsisë ku u vendosën. Ata u përthithën nga mbretëria ilire, kryeqyteti i së cilës ishte Shkodra dhe, si liburnët që i zëvendësuan në det, fituan famë dhe pasuri si piratë në Adriatik e madje edhe në Mesdhe. Në gjysmën e parë të shekullit IV para Krishtit, Bardhyli, mbreti i Ilirisë, pushtoi Epirin dhe një pjesë të mirë të Maqedonisë, por u mund dhe u shty mbrapsht në malet e tij nga Filipi, babai i Lekës së Madh.
Pak më vonë, Aleksandri, mbreti i molosëve në Shqipërinë e Jugut, ndërmori një ekspeditë në Itali dhe kështu e solli Romën në kontakt me brigjet përballë Adriatikut. Të gjitha këto mbretëri të vogla ishin qartësisht ndarje të së njëjtës racë dhe ishin shumë ngushtë të lidhura me njëra-tjetrën. Motra e Aleksandrit, mbretit të Molosëve, ishte nëna e Lekës së Madh; burrat që marshuan drejt Babilonisë, Persisë dhe Indisë ishin paraardhësit e shqiptarëve; ndërsa Epiri dhe Iliria morën pjesë në anarkinë që pasoi vdekjen e pushtuesit të madh, i cili vetë është pretenduar si shkypetar dhe me shumë të drejtë.
Pirro, mbreti luftëtar i Epirit, ishte padyshim një shkypetar, dhe rreth gjashtëdhjetë vjet pas vdekjes së tij, Agroni doli nga kaosi si mbret i mbretërisë së vjetër të Bardhylit dhe gjithashtu i Epirit. Si i afërmi i tij, Leka i Madh, ai ishte një luftëtar i shkëlqyer dhe po si ai vdiq pas një orgjie, duke lënë pas një vejushë, Teutën, e cila ishte një grua me karakter të fortë. Thuhet se ajo vendosi një zinxhir në lumin Buna, aty ku dy kodra e ngushtojnë shtratin e lumit mbi fshatin Reç, dhe vendosi një taksë mbi të gjitha anijet që kalonin lart e poshtë. Shqiptarët thonë se unazat ku ajo lidhi zinxhirët e saj janë ende të dukshme në shkëmbinj. Për më tepër, ajo ngriti një ushtri, ndërtoi një flotë, dhe me më pak kujdes sesa shqiptarët modernë, u nis për të pushtuar ishullin Is (tani Vis), që rastësisht ishte në aleancë me romakët.
Republika romake dërgoi një delegacion te Teuta, por ajo vrau njërin nga të dërguarit dhe me guxim sulmoi Durrësin dhe Korfuzin. Romakët, për pasojë, drejtuan armët drejt bregut ilir dhe nuk u desh shumë kohë për të mposhtur Teutën. Ajo u dëbua nga të gjitha vendet që kishte pushtuar, madje edhe nga kryeqyteti i saj, Shkodra, dhe u detyrua të pranonte një paqe poshtëruese. Megjithatë, shkypetarët ilirë nuk e kishin marrë ende mësimin dhe nuk e kishin kuptuar fuqinë në rritje të Romës. Dhimitër Fari, që pasoi Teutën si sundimtar i vendit dhe kujdestar i djalit të Agronit, edhe pse i detyrohej shumë Romës, filloi të plaçkiste dhe grabiste aleatët e Republikës, ndërsa u përpoq të bashkonte shtetet shkypetare në një aleancë të vetme. Ai dështoi, dhe tokat e shkypetarëve ranë nën fuqinë e romakëve të cilët u mjaftuan me vendosjen e një protektorati mbi mbretërinë e mbretit të ri, Pinit. Tri shtetet shkypetare - Iliria, Epiri dhe Maqedonia - u ngritën kundër Romës nën Filipin e Maqedonisë, kur Hanibali dukej se ishte në rrugën e duhur për të shtypur Republikën, dhe vetëm një pjesë e vogël e asaj që sot është Shqipëri në jug të Drinit, mbeti besnike ndaj angazhimeve të saj.
Kur rreziku kartagjenas u zhduk, Roma u rikthye edhe një herë drejt tokave matanë Adriatikut. Genci, mbreti i fundit në Shkodër, ishte lidhur me Perseun e Maqedonisë dhe i ishte rikthyer piraterisë adriatike si paraardhësit e tij. Tridhjetë ditë mjaftuan për rënien e mbretërisë veriore të Shkyperisë. Pretori Amikus, në vitin 168 para Krishtit zbarkoi në breg dhe e detyroi Gencin të tërhiqej në Shkodër, ku mbreti u dorëzua pak më vonë dhe u mor së bashku me gruan, dy djemtë dhe vëllanë e tij për të zbukuruar triumfin në Romë. Perseu u mund plotësisht nga konsulli Paul në Pidna, menjëherë pas kësaj, dhe të gjitha tokat shkypetare u përfshinë në Perandorinë Romake. Epiri, në veçanti, u ndëshkua rëndë, dhe mirëqenia e vendit, e konsiderueshme deri atëherë, u shkatërrua plotësisht.
Shkypetarët u tërhoqën në malet e veta, dhe romakët nuk bënë asgjë për të rikthyer pasurinë dhe kulturën e kohës së mbretërve vendas. Qytetet, madje edhe Shkodra, ranë në rrënim, dhe kur Augusti themeloi Nikopolisin në veri të Gjirit të Artës, në përkujtim të Betejës së Aktiumit, nuk kishte asnjë qytet me rëndësi në Epir apo Iliri. Vetë Nikopolisi nuk zgjati shumë, sepse nën sundimin e Honorit ishte bërë pronë e një zonje greke, dhe kur Alariku dhe gotët e tij, në shekullin e pestë, përfshinë Ilirinë dhe Epirin, qyteti u plaçkit dhe që prej asaj kohe nuk ishte më një vend me rëndësi.
Nën perandori, vendi i braktisur u nda ndërmjet provincave të Ilirisë dhe Epirit, ku Shqipëria e Veriut përbënte pjesën jugore të Ilirisë. Kur Perandoria Romake u nda në vitin 395 pas Krishtit, shkypetarët iu caktuan Perandorisë Lindore, dhe vendi u njoh me emrin Prevalitana, me Shkodrën si kryeqytet. Gjendja e vendit duhet të ketë qenë shumë e ngjashme me atë nën sundimin turk. Prefektët e Perandorisë sundonin në bregdet dhe në fusha, por në male shkypetarët gëzonin një lloj gjysmë-pavarësie, dhe si pasojë e kësaj shpërfilljeje, vendi mbeti në një gjendje të braktisur. Por, shkypetarët ishin pa dyshim pronarët e tokës nën sundimin perandorak të Kostandinopojës.
NĂ« shekullin e pestĂ« ndodhĂ«n pushtimet e mĂ«dha tĂ« para, nga tĂ« cilat Perandoria e Bizantit do tĂ« zhdukej pĂ«rfundimisht. GotĂ«t rebelĂ«, nĂ«n udhĂ«heqjen e Alarikut, pasi pushtuan GreqinĂ«, u drejtuan nĂ« Veri dhe shkatĂ«rruan Epirin dhe IlirinĂ«, provinca tĂ« cilat deri atĂ«herĂ« i kishin shmangur pĂ«r shkak tĂ« varfĂ«risĂ« sĂ« tyre qĂ« nga pushtimi romak. Kur gotĂ«t pushtuan ItalinĂ«, Shkyperia shijoi njĂ« periudhĂ« relativisht tĂ« qetĂ« nĂ«n Justinianin, deri nĂ« ardhjen e sllavĂ«ve. HunĂ«t dhe avarĂ«t ishin pushtues kalimtarĂ«; ata nuk u vendosĂ«n nĂ« tokĂ«, por i detyruan fiset trako-ilire, qĂ« flisnin si latinisht ashtu edhe shkyp, tĂ« tĂ«rhiqeshin nĂ« male, ndĂ«rsa hapĂ«n rrugĂ«n pĂ«r sllavĂ«t. NĂ« fund tĂ« shekullit tĂ« gjashtĂ«, fiset sllave, qĂ« kishin kaluar Danubin nĂ« grupe tĂ« shpĂ«rndara rreth treqind vjet mĂ« parĂ«, erdhĂ«n nĂ« numĂ«r tĂ« madh pĂ«r tâu vendosur, dhe ultĂ«sirat u pushtuan dhe u shkatĂ«rruan nga ata, ndonjĂ«herĂ« tĂ« vetĂ«m, ndonjĂ«herĂ« nĂ« bashkĂ«punim me avarĂ«t.
Trako-ilirët, në atë kohë, ishin si britanikët e romanizuar; ata ishin zbutur nën Pax Romana, dhe nuk ishin në gjendje të përballonin pushtuesit e pamëshirshëm. Ata u tërhoqën në malet e Shqipërisë, dhe atje gradualisht braktisën gjuhën latine dhe lustrimin e qytetërimit romak. Ata ishin burra që duhej të luftonin për jetën e vet; të dobëtit u zhdukën, dhe gjuha dhe zakonet e vjetra të shkypetarëve u rimorën sërish.
Serbi, edhe pse i butë në të folur dhe bindës kur nuk ka epërsi, në thelb është i egër, dhe fiset trako-ilire që u dëbuan nga Trakia dhe Maqedonia drejt maleve të Epirit dhe Ilirisë jugore, ishin mbetjet më të forta të një popullsie që kishte parë pleq, gra dhe fëmijë të masakruar, dhe shtëpi të djegura nga pushtuesit. Atëherë filloi urrejtja e përjetshme midis shkypetarit dhe serbit, e cila mbetet e hidhur edhe sot, sepse shqiptari ende e sheh sllavin si pushtuesin dhe shkatërruesin e shtëpisë dhe familjes së tij. Kjo shpjegon përse shqiptari modern gjithmonë ka qenë më miqësor me turkun mysliman sesa me sllavin e krishterë. Brutalitetet e kryera nga turqit ishin gjëra krejt të vogla krahasuar me mizoritë e sllavit.
Në gjysmën e parë të shekullit të shtatë, sllavët u njohën zyrtarisht nga Perandoria. Herakliu i bindi ata të kthenin armët kundër avarëve, dhe pas kësaj ata mbajtën tokat që kishin pushtuar - si feude të Perandorisë Bizantine, por të qeverisura nga zhupanët e tyre. Shkypetarët trako-ilirë u detyruan prej asaj kohe të tërhiqeshin në malet e asaj që sot është Shqipëri, ndërsa sllavët zunë ato që sot janë Servia, Mali i Zi, Bosnja, Hercegovina dhe Dalmacia, me Raguzën si kryeqytet. Pushtuesit e ardhshëm në Gadishullin Ballkanik ishin bullgarët, një racë aziatike që kaloi nga Besarabia në fund të shekullit të shtatë. Ata ishin një popull i afërt me turqit, që do të vinin pas tyre, dhe, po si turqit, ishin kryesisht një racë luftëtarësh. Por, ndërsa turqit gjithmonë qëndruan të izoluar në Evropë, bullgarët u sllavizuan dhe përvetësuan gjuhën dhe zakonet e popullsive që dëbuan nga tokat lindore të gadishullit. Ata pranuan krishterimin në vitin 864, nën Borisin, i cili, ashtu si emnaku i tij i sotëm, u konvertua, dhe nën pasardhësin e tij, Simeonin, rreth vitit 900 themeluan një nga ato "perandoritë" afatshkurtra të Ballkanit që lindën si kërpudha në krah të Perandorisë më të qëndrueshme dhe të respektuar romake të Bizantit. Sundimi i Simeonit u shtri në pjesën veriore të gadishullit Ballkanik dhe zëvendësoi sundimin e serbëve të cilët ranë nën sundimin e tij.
Shkypetarët përfshiheshin në Perandorinë Bullgare, por, si më parë, ishin vetëm ultësirat, jo malet ato që kontrolloheshin nga pushtuesit. Sundimi i Simeonit, edhe pse ai mori me mburrje titullin Car ose Cezar, ishte kryesisht nominal në Perëndim, dhe kur ai vdiq në vitin 927, perandoria e tij u shpërbë. Shishmani dhe djali i tij, Samoili, megjithatë e mbajtën perëndimin të pavarur nga Bizanti, me kryeqytetin në Ohër, dhe me shumë mundësi periudha e Car Simeonit ishte koha kur shkypetarët qenë më afër nënshtrimit të plotë nga sllavët ose pushtuesit e sllavizuar. Por, në vitin 1018, Perandoria e Simeonit u shkatërrua plotësisht nga perandori Bazil Bullgarvrasësi, dhe Shqipëria kaloi sërish nën sundimin nominal të Bizantit, ndërsa bullgarët dhe serbët u sunduan drejtpërdrejt nga oborri perandorak.
Nga ana tjetër, edhe shpërthimi i energjisë nga Kostandinopoja u shua, sepse, si hegjemonia bullgare ashtu edhe ajo serbe, varej nga jeta e një njeriu të vetëm. Një udhëheqës i ri u ngrit në Bullgari, Gjoni Aseni, i cili pretendonte se ishte pasardhës i Shishmanit. Ai u rebelua me sukses kundër Perandorisë, dhe pas vrasjes së tij, nën pasardhësit e tij, veçanërisht Gjon Asenin II, Shqipëria u përfshi në Perandorinë e Dytë Bullgare. Nominalisht, shkypetarët kalonin nga Perandoria te bullgarët, nga bullgarët te serbët, dhe përsëri mbrapsht sa herë që ndryshonte kaleidoskopi i fuqive, por mbajtja e këtyre perandorive mbi ta ishte shumë e përkohshme për të lejuar ndonjë pushtim të kushtueshëm të maleve të tyre të egra. Kur perandori ose sllavët fitonin qartë epërsinë, ultësirat dhe qytetet e Shkyperisë binin në duart e pushtuesve, por në periudhat e dobësisë, ultësirat, dhe gjithmonë malet, qëndronin në duart e atyre mbetjeve të panënshtruara të banorëve të lashtë - shkypetarëve. Gjoni Aseni vdiq në vitin 1241, dhe udhëheqësia e sllavëve ballkanikë filloi të kalonte te serbët, nën dinastinë e Nemanjës, të cilët fillimisht e quajtën veten mbretër dhe më pas carë të Serbisë. Stefani i Serbisë luftoi Paleologun dhe bullgarët, ushtria e të cilëve u mund në betejën e Velbuzhdit, më 28 qershor 1330.
Shqiptarët e Veriut mbetën më shumë a më pak të pavarur, ndërsa këto luftëra zhvilloheshin rreth tyre, por në kohën e Car Dushanit, Mbytësit, në vitin 1336 ata u përfshinë në perandorinë e tij. Pas shpërbërjes së mbretërisë së Dushanit, Shqipëria e Veriut u qeveris nga Shkodra nga princat e familjes Balsha, me origjinë nga Provenca, të cilët kishin shërbyer për carët serbë. Në vitin 1368, princi u bë katolik dhe malësorët shqiptarë të Veriut mbetën të atij besimi që nga ajo kohë.
Balshajt e zgjeruan shumë sundimin e tyre, por, në vitin 1383, Gjergj Balsha I u mund dhe u vra nga turqit pranë Beratit, dhe Gjergj Balsha II ia dorëzoi Shkodrën dhe Durrësin venedikasve, në këmbim të ndihmës së tyre kundër turqve. Por, venedikasit nuk i dhanë Balshës ndihmë me vlerë, kështu që familja u tërhoq në Mal të Zi, dhe në Shqipërinë e Veriut u pasuan nga familja Kastrioti e Krujës, të cilët ishin shkypetarë me gjak të pastër dhe e shtrinë sundimin e tyre mbi gjithë vendin, përveç zonave të mbajtura nga Venediku.
Shqipëria e Jugut dhe e Mesme ishin të pavarura nën sundimin e Despotit të Epirit, Mihal Engjëllit, i cili, edhe pse ilegjitim, pretendonte të ishte trashëgimtar i perandorëve Isak dhe Aleks Engjëllorit. Ai ngriti fiset shqiptare, i mundi dukët frankë të Selanikut dhe Athinës, dhe pas vdekjes së tij, nipi i tij Gjon Engjëlli luftoi me Gjon Dukën për Perandorinë e Bizantit, por u mund në vitin 1241. Trashëgimtari i engjëllorëve më pas u tërhoq në malet shqiptare, dhe si despotë të Epirit, familja sundoi për disa vjet vendin në pavarësi nga perandori.
Ndërkohë, pushtuesi i fundit i Ballkanit po përfshinte gadishullin. Në vitin 1354 turqit u ftuan në Traki nga Gjon Kantakuzini, për ta ndihmuar kundër Paleologut. Ata u vendosën në Galipol dhe, më 1361, Sulltan Murati I pushtoi Adrianopojën. Servia u pushtua dhe u shkatërrua në Fushë të Kosovës më 1389, ku disa shqiptarë, nën princin e tyre Balsha, luftuan në ushtrinë e car Llazarit. Sulltan Murati II marshoi kundër Shqipërisë në vitin 1423 dhe mori si pengje, mes të tjerëve, katër djemtë e Gjon Kastriotit të Krujës. Më i vogli prej tyre ishte Gjergj Kastrioti, i famshmi Skënderbe, i cili u edukua në Kostandinopojë [Adrianopojë - shën. i përkth.] nga Sulltani. Në vitin 1443, ai u ngrit kundër turqve dhe mori Krujën, dhe megjithëse ushtri pas ushtrie u dërguan kundër tij, ai mundte shumë vezirë dhe gjeneralë dhe vetë sulltan Muratin.
Trimëria e shqiptarëve dhe vështirësitë e maleve e bënë udhëheqjen e Skënderbeut të pathyeshme, dhe madje edhe Mehmeti II, Pushtuesi, u mund nga princi shqiptar në Krujë në vitin 1465. Por, Skënderbeu nuk arriti të merrte ndonjë ndihmë nga Evropa, dhe ai vdiq më 1467, duke mos lënë një trashëgimtar të denjë. Kruja u pushtua nga Mehmeti II më 1478, dhe në vitin pasues Shkodra, Tivari dhe qytetet e tjera bregdetare iu dorëzuan turqve nga Venediku. Në male, shqiptarët gjithmonë gëzuan një liri të pjesshme nën turqit, por Shkodra në fillim u qeveris nga pashallarët turq.
Në fillim të shekullit të tetëmbëdhjetë, një udhëheqës shqiptar mysliman, Mehmet Beu i familjes Bushati, nga një fshat pak në Jug të Shkodrës, mori qytetin dhe masakroi rivalët. Ai ishte aq i fuqishëm, saqë Porta mendoi se ishte gjë e zgjuar ta bënte pashallëkun të trashëguar në familjen e tij, dhe ai sundoi jo vetëm Shkodrën, por edhe Lezhën, Tiranën, Elbasanin dhe Dukagjinin. Kara Mahmuti, i biri, ishte një princ krejtësisht i pavarur. Ai dy herë pushtoi Malin e Zi dhe dogji Cetinën, dhe mundi trupat turke në Fushë të Kosovës, por në vitin 1796 u mund dhe u vra në Mal të Zi. Pasardhësit e tij sunduan Shqipërinë e Veriut, udhëhoqën kryengritje në Bosnjë dhe Servi, dhe luftuan kundër Sulltanit me sukses. Por, pas Luftës së Krimesë, Porta dërgoi një ushtri në Shkodër, dhe sundimi i pashallarëve myslimanë shqiptarë të bushatlinjve mori fund.
Ndërsa pashallarët e familjes Bushati sfidonin sulltanin në Shqipërinë e Veriut, Ali Pasha i Janinës i mundi ata në Jug. Ai bëri bashkë shqiptarët e Jugut, por pas një karriere të gjatë dhe të suksesshme, më në fund u rrethua në kështjellën e Janinës dhe u vra në vitin 1822. Gjatë gjysmës së fundit të shekullit, vendi u qeveris nga Kostandinopoja, por megjithëse qytetet ishin të zëna nga garnizonet, malësorët ruajtën armët, pavarësinë dhe ligjet e zakonet e tyre fisnore.
Lidhja Shqiptare, e cila u themelua në 1878 nën udhëheqjen e Hodo Beut të Shkodrës dhe Prenk Bib Dodës së Mirditës, i bashkoi myslimanët dhe të krishterët e Shqipërisë së Veriut për të protestuar kundër dorëzimit të Gucisë dhe Plavës te Mali i Zi, dhe pati sukses deri në atë pikë saqë rajoni i Ulqinit u zëvendësua për qytetet malore. Pavarësisht mërgimit të Hodo Beut dhe Prenk Bib Dodës, Lidhja gjithmonë ka pasur një ekzistencë të fshehtë, drejtuar kundër të gjithë armiqve të kombit shqiptar.
Vetëm në një shkallë më të vogël se Mali i Zi, Shqipëria ruajti lirinë e saj nga sundimtarët turq, dhe kjo për shkak të lehtësisë me të cilën ultësirat dhe bregdeti mund të pushtoheshin nga trupat. Familjet udhëheqëse, midis shqiptarëve myslimanë, kanë furnizuar një numër të madh zyrtarësh civilë dhe të ushtarakëve në shërbimin osman, dhe këta pashallarë dhe bejlerë janë treguar burra të aftësisë më të lartë. Nuk do të mungojnë sundimtarët e aftë kur shteti i ri do të formohet.
ShkypetarĂ«t jo vetĂ«m qĂ« kanĂ« ruajtur vatrat e tyre malore, por edhe gjuhĂ«n dhe ligjet e veta. Shqipja, pĂ«r ta dhĂ«nĂ« me emrin modern, Ă«shtĂ« njĂ« gjuhĂ« ariane, shumĂ« e lashtĂ«, e cila flitej nga fiset ballkanike para kohĂ«s sĂ« LekĂ«s sĂ« Madh. ĂshtĂ« njĂ« gjuhĂ« jo-sllave, fjalĂ«t sllave tĂ« pĂ«rdorura janĂ« thjesht shtesa tĂ« bĂ«ra nĂ« kohĂ« relativisht tĂ« vona. NĂ« SerbinĂ« e VjetĂ«r dhe nĂ« kufijtĂ« e Malit tĂ« Zi, shqiptarĂ«t janĂ« pĂ«rzier dhe martuar me sllavĂ«t, por ata kanĂ« marrĂ« vetĂ«m disa fjalĂ« serve dhe jo gjithĂ« gjuhĂ«n. NĂ« Jug ka ndodhur njĂ« proces i ngjashĂ«m.
Shqipja është padyshim e afërt me greqishten, dhe ka huazuar shumë fjalë, veçanërisht midis fiseve përgjatë kufirit, kështu që shqipja më e pastër gjendet në malet e Mirditës katolike dhe midis familjeve myslimane në Jug të Shqipërisë së Mesme. Kjo është aq e vërtetë, saqë fiset në kufirin malazez e kanë të vështirë të kuptojnë ata në viset kufitare me Greqinë. Rreth një e treta e gjuhës përbëhet nga fjalë të marra nga keltishtja, gjermanishtja, latinishtja dhe sllavishtja, për shkak të pushtimeve që shkypetarët kanë pësuar; një e treta tjetër është greqishte eolike në një formë shumë arkaike; dhe e treta e mbetur është e panjohur, por pa dyshim përfaqëson gjuhën e fiseve të lashta trako-ilire. Janë bërë spekulime interesante mbi pozitën e saktë të shqipes në familjen ariane, por është plotësisht e pranuar që është një gjuhë jo-sllave dhe shumë e lashtë.
ĂshtĂ« njĂ« gjuhĂ« jashtĂ«zakonisht e vĂ«shtirĂ« pĂ«r njĂ« tĂ« huaj pĂ«r ta folur, dhe shkypetarĂ«t pretendojnĂ« se askush, pĂ«rveç vendasve, nuk mund tĂ« shqiptojnĂ« saktĂ« tingujt e saj tĂ« çuditshĂ«m bashkĂ«tingĂ«llorĂ«. VĂ«shtirĂ«sia pĂ«r tĂ« mĂ«suar gjuhĂ«n rritet nga mungesa e njĂ« alfabeti tĂ« pĂ«rshtatshĂ«m. JezuitĂ«t dhe françeskanĂ«t e ShkodrĂ«s pĂ«rdorin alfabetin latin; nĂ« Jug, priftĂ«rinjtĂ« ortodoksĂ« pĂ«rdorin shkronja greke. Por, asnjĂ«ri sistem nuk Ă«shtĂ« i kĂ«naqshĂ«m, dhe pĂ«r pasojĂ« disa gramatikanĂ« kanĂ« futur shenja diakritike, ose kanĂ« pĂ«rzier tĂ« dyja grupet e shkronjave nĂ« njĂ« alfabet tĂ« ngatĂ«rruar. Shqipja Ă«shtĂ« shkruar edhe me shkronja turke, por ndoshta edhe me mĂ« pak sukses, dhe Ă«shtĂ« njĂ« provĂ« e vitalitetit tĂ« mrekullueshĂ«m tĂ« gjuhĂ«s fakti qĂ« ajo ka mbijetuar nĂ«pĂ«r shekuj, pa letĂ«rsi, e pamĂ«suar dhe e pashkruar nĂ« shkolla.
Përveç aty ku janë përzier me sllavët dhe racat e tjera, shkypetarët janë shtatlartë dhe biondë. Ata që kanë vuajtur nga varfëria e maleve nuk kanë pretendime për bukuri, por malësori mesatar, që i përket një fisi të pasur, ka fytyrë ovale me hundë si shqiponjë, mollëza të larta, sy të kaltër, flokë të verdhë dhe mustaqe të gjata të arta. Trupat e tyre janë të drejtë dhe të hollë, dhe jo aq të rëndë sa të malazezëve. Edhe në qytete, shqiptarët rrallë trashen, por ruajnë trupin e hollë e vital gjatë gjithë jetës. Disa mirditorë mund të kalonin kudo për anglezë të tipit biond.
Shkypetarët gjithmonë kanë qenë të ndarë në dy familje të mëdha: gegët në Veri dhe toskët në jug, me lumin Shkumbin që shënon kufirin midis tyre. Nuk është gjetur asnjë kuptim për emrin tosk, por për atë geg thuhet se nënkupton gjigant, dhe në shekullin e pesëmbëdhjetë përdorej nga turqit si një lloj titulli për familjen sunduese të Mirditës.
Shqiptarët e Veriut ndahen në fise ose klane; ata në Veri përfshihen nën emërtimin malësorë, ose burra të Maleve të Zeza, përfshirë fiset Kelmend, Kastrat, Hot, Shkrel dhe fise të tjera; ata në Lindje përfshijnë fiset Shala, Shoshi, Sumaj dhe të tjerë, të quajtur së bashku Pult ose Banorët e Pyjeve; si dhe konfederata e Mirditës që janë katolikë dhe qeverisen nga një kryetar i familjes Doda. Aktualisht, kryetari i tyre është Prenk Bib Dodë Pasha, i cili për shumë vjet ishte në mërgim në Azinë e Vogël për pjesëmarrjen e tij në Lidhje. Në Shqipërinë e Jugut, toskët ndahen në tri grupe kryesore: toskë, çamë dhe labë, dhe përsëri ndahen në fise.
Në Shqipërinë e Veriut, mirditorët dhe shumica e malësorëve janë katolikë, dhe ata janë pasardhës të burrave të cilët, në vitin 1320, pasi carët serbë, që në atë kohë mbanin Shkodrën dhe rrafshin, kishin braktisur katolicizmin dhe kishin pranuar ortodoksinë, refuzuan të hiqnin dorë nga besnikëria ndaj Papës. Numri i ortodoksëve në Shqipërinë e Veriut është shumë i vogël, dhe gjysma e banorëve të Shkodrës, shumica e malësorëve, një pjesë e madhe e Pultit dhe pothuajse të gjithë ata rreth Prizrenit, Gjakovës dhe Pejës janë myslimanë. Në Shqipërinë e Jugut, qytetarët dhe banorët e ultësirave janë kryesisht myslimanë, përveç ata drejt kufirit grek ku janë kryesisht ortodoksë. Një zyrtar shqiptar vlerëson se gati gjysma e një milion e tetëqind mijë banorëve janë myslimanë; më pak se një e treta ortodoksë, dhe pjesa tjetër janë katolikë. Kjo ndoshta është afër së vërtetës, por çdo statistikan ka shifrat e veta dhe arsyet për to, megjithëse në një shkallë më të vogël se në Maqedoni.
Territoret shqiptare midis Tivarit dhe Ulqinit iu dhanë Malit të Zi, në vitin 1880, pas një proteste të armatosur nga Lidhja Shqiptare, dhe tokat e shkypetarëve tani përfshijnë Shkodrën dhe fushën e saj, malet e malësorëve, Gucinë dhe Plavën, Pejën, Gjakovën, Prizrenin, Pultin, Mirditën, dhe vendin në perëndim të liqeneve të Ohrit dhe Janinës deri në Gjirin e Artës. Rreth Prizrenit ka një pakicë sllavësh dhe, në Jug, poshtë Janinës, ka një pjesë të madhe grekësh, por kufijtë e dhënë këtu përmbajnë të gjitha territoret e mbetura për shkypetarët nga inkursionet e njëpasnjëshme në Gadishullin Ballkanik të sllavëve dhe bullgarëve.
FatmirĂ«sisht, pĂ«rpjekja serbe pĂ«r tĂ« injoruar shqiptarĂ«t dhe pĂ«r tĂ« paraqitur ShkodrĂ«n, DurrĂ«sin dhe fushat pĂ«rreth tyre si sllave, sepse carĂ«t serbĂ« i mbajtĂ«n ato nĂ« intervale nga shekulli i shtatĂ« deri nĂ« tĂ« katĂ«rmbĂ«dhjetin, ka dĂ«shtuar, kryesisht - duhet pranuar - pĂ«r shkak tĂ« pohimit nga Austro-Hungaria tĂ« interesave tĂ« veta, dhe jo pĂ«r ndonjĂ« dashuri ndaj drejtĂ«sisĂ« historike nga Evropa. Me pĂ«rjashtim tĂ« faktit qĂ« ata nuk kanĂ« pasur kurrĂ« njĂ« kryetar mbi tĂ« gjitha fiset, dhe kanĂ« pasur njĂ« territor shumĂ« mĂ« tĂ« gjerĂ« pĂ«r tâu mbrojtur kundĂ«r armiqve mĂ« tĂ« shumtĂ«, rasti i shkypetarĂ«ve Ă«shtĂ« krejtĂ«sisht i ngjashĂ«m me atĂ« tĂ« malazezĂ«ve. MalazezĂ«t mbajtĂ«n tokat e veta pĂ«r pesĂ«qind vjet nĂ« njĂ« bllok tĂ« vogĂ«l malesh, tĂ« vetĂ«m kundĂ«r turqve; shkypetarĂ«t i kanĂ« mbajtur tokat e veta pĂ«r mbi njĂ« mijĂ« vjet kundĂ«r valĂ«ve tĂ« njĂ«pasnjĂ«shme tĂ« sllavĂ«ve, bullgarĂ«ve dhe turqve.
Ata shpesh kanĂ« qenĂ« tĂ« nĂ«nshtruar, por gjithmonĂ« kanĂ« dalĂ« pĂ«rsĂ«ri nĂ« sipĂ«rfaqe, dhe me luftĂ«n e tyre tĂ« gjatĂ« dhe kĂ«mbĂ«ngulĂ«se kanĂ« fituar herĂ« pas here tĂ« drejtĂ«n mbi shkĂ«mbinjtĂ« e thatĂ«, ultĂ«sirat e pakta dhe portet e parĂ«ndĂ«sishme qĂ« pĂ«rbĂ«jnĂ« trashĂ«giminĂ« e tyre, ose mĂ« mirĂ« atĂ« qĂ« ka mbetur prej saj. Ata janĂ« mbetjet e fundit tĂ« racĂ«s mĂ« tĂ« vjetĂ«r nĂ« EvropĂ«, sepse pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« popujt qĂ« u paraprijnĂ« grekĂ«ve. Ata ishin tĂ« rrĂ«njosur thellĂ« nĂ« tokĂ«n e Gadishullit Ballkanik, qindra vjet para se sllavi i parĂ« tĂ« kalonte Danubin, dhe nĂ«se serbĂ«t dhe bullgarĂ«t kanĂ« fituar njĂ« tĂ« drejtĂ« mbi tokat nga tĂ« cilat kanĂ« dĂ«buar fiset e lashta, atĂ«herĂ« tĂ« paktĂ«n kĂ«ta banorĂ« tĂ« hershĂ«m e kanĂ« justifikuar pretendimin e tyre mbi shkĂ«mbinjtĂ« dhe bregun, nga tĂ« cilĂ«t asnjĂ« armik - sllav, bullgar ose turk - nuk ka mundur tâi zhvendosĂ«.
/Telegrafi/
________________
[1]Nga: The Fortnightly Review, Londër, maj 1913. Ribotuar nga Qendra për Studime Shqiptare, Londër, tetor 2000.
Shumëkush shpreson se inteligjenca artificiale (IA) do të zbulojë të vërtetat etike. Por, siç tregon Gödel, përcaktimi i asaj që është e drejtë do të mbetet gjithmonë barra jonë.
Nga: Elad Uzan, filozof në Universitetin e Oksfordit / AEON.co
PĂ«rktheu: Agron Shala / Telegrafi.com
Paramendojeni botën ku inteligjencës artificiale i besohet përgjegjësia më e lartë morale: dënimi i kriminelëve, shpërndarja e burimeve mjekësore, madje edhe ndërmjetësimi i konflikteve midis kombeve. Mund të duket si kulmi i përparimit njerëzor: një entitet i pandikuar nga emocionet, paragjykimet apo paqëndrueshmëria, merr vendime etike me një saktësi të përsosur. Ndryshe nga gjyqtarët apo politikanët njerëzorë, makina nuk ndikohet nga interesat personale apo gabimet në arsyetim. Ajo nuk gënjen. Nuk pranon ryshfete apo lutje. Nuk vajton për vendime të vështira.
Por, nĂ«n kĂ«tĂ« vizion tĂ« njĂ« arbitri tĂ« idealizuar moral, qĂ«ndron njĂ« pyetje themelore: a mund tĂ« kuptojĂ« makina moralin ashtu siç e kuptojnĂ« njerĂ«zit, apo Ă«shtĂ« e kufizuar nĂ« silmulakrĂ«n e arsyetimit etik? Inteligjenca artificiale mund tĂ« pĂ«rsĂ«risĂ« vendimet njerĂ«zore pa i pĂ«rmirĂ«suar ato, duke bartur tĂ« njĂ«jtat paragjykime, tĂ« meta dhe shtrembĂ«rime kulturore qĂ« gjenden nĂ« gjykimin moral njerĂ«zor. NĂ« pĂ«rpjekjen pĂ«r tĂ« na imituar, ajo mund tĂ« riprodhojĂ« vetĂ«m kufizimet tona, pa i kapĂ«rcyer ato. Por, ekziston njĂ« shqetĂ«sim edhe mĂ« i thellĂ«. Gjykimi moral mbĂ«shtetet nĂ« intuitĂ«, ndĂ«rgjegjĂ«sim historik dhe kontekst â cilĂ«si qĂ« i rezistojnĂ« formalizmit. Etika mund tĂ« jetĂ« aq e rrĂ«njosur nĂ« pĂ«rvojĂ«n e jetuar, saqĂ« çdo pĂ«rpjekje pĂ«r ta koduar atĂ« nĂ« struktura formale rrezikon tĂ« zhveshĂ« tiparet e saj mĂ« thelbĂ«sore. NĂ«se Ă«shtĂ« kĂ«shtu, atĂ«herĂ« inteligjenca artificiale jo vetĂ«m qĂ« do tĂ« pasqyronte mangĂ«sitĂ« njerĂ«zore; ajo do ta zhveshte moralin pikĂ«risht nga thellĂ«sia qĂ« nĂ« radhĂ« tĂ« parĂ« e bĂ«n tĂ« mundur reflektimin etik.
MegjithatĂ«, shumĂ«kush ka tentuar tĂ« formalizojĂ« etikĂ«n, duke trajtuar disa pohime morale â jo si pĂ«rfundime, por si pikĂ«nisje. NjĂ« shembull klasik vjen nga utilitarizmi, i cili shpesh e merr si aksiomĂ« themelore parimin se duhet vepruar pĂ«r tĂ« maksimizuar mirĂ«qenien e pĂ«rgjithshme. Nga ky parim, mund tĂ« nxirren parime mĂ« tĂ« veçanta, pĂ«r shembull se Ă«shtĂ« e drejtĂ« tĂ« pĂ«rfitojĂ« numri mĂ« i madh i njerĂ«zve, ose se veprimet duhet tĂ« gjykohen nĂ« bazĂ« tĂ« pasojave qĂ« kanĂ« pĂ«r lumturinĂ« e pĂ«rgjithshme. Me rritjen e kapaciteteve kompjuterike, inteligjenca artificiale po bĂ«het gjithnjĂ« e mĂ« e pĂ«rshtatshme pĂ«r detyrĂ«n pĂ«r tĂ« filluar nga supozimi i fiksuar etik dhe te analizimi i pasojave tĂ« tyre nĂ« situata tĂ« ndĂ«rlikuara.
Por, çfarĂ« do tĂ« thotĂ«, saktĂ«sisht, tĂ« formalizosh diçka si etika? Kjo pyetje kuptohet mĂ« lehtĂ« duke analizuar fushat ku sistemet formale prej kohĂ«sh kanĂ« luajtur njĂ« rol qendror. Fizika, pĂ«r shembull, Ă«shtĂ« mbĂ«shtetur pĂ«r shekuj tĂ« tĂ«rĂ« nĂ« formalizĂ«m. Nuk ekziston njĂ« teori e vetme fizike qĂ« shpjegon gjithçka. NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, kemi shumĂ« teori fizike, secila e projektuar pĂ«r tĂ« pĂ«rshkruar aspekte tĂ« veçanta tĂ« universit: nga sjellja e kuarkeve dhe elektroneve e deri te lĂ«vizja e galaktikave. KĂ«to teori shpesh ndryshojnĂ« nga njĂ«ra-tjetra. Fizika aristoteliane, pĂ«r shembull, shpjegonte rĂ«nien e trupave nĂ« termat e lĂ«vizjes natyrore drejt qendrĂ«s sĂ« TokĂ«s; mekanika njutoniane e zĂ«vendĂ«soi kĂ«tĂ« me forcĂ«n universale tĂ« gravitetit. KĂ«to shpjegime nuk janĂ« thjesht tĂ« ndryshme; ato janĂ« tĂ« papajtueshme. MegjithatĂ«, tĂ« dyja kanĂ« njĂ« strukturĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t: ato fillojnĂ« me postulatet bazike â supozime pĂ«r lĂ«vizjen, forcĂ«n ose masĂ«n â dhe prej tyre nxjerrin pasoja gjithnjĂ« e mĂ« komplekse. Ligjet e lĂ«vizjes tĂ« Isaac Newtonit dhe ekuacionet e James Clerk Maxwellit janĂ« shembuj klasikĂ«: formulime tĂ« pĂ«rmbledhura dhe elegante, prej tĂ« cilave mund tĂ« deduktohen parashikimet e gjera mbi botĂ«n fizike.
TeoritĂ« etike kanĂ« njĂ« strukturĂ« tĂ« ngjashme. Ashtu si teoritĂ« fizike, ato pĂ«rpiqen tĂ« pĂ«rshkruajnĂ« njĂ« fushĂ« â nĂ« kĂ«tĂ« rast, peizazhin moral. Ato synojnĂ« tĂ« japin pĂ«rgjigje ndaj pyetjeve se cilat veprime janĂ« tĂ« drejta apo tĂ« gabuara dhe pse. Edhe kĂ«to teori ndryshojnĂ« ndĂ«rmjet vete dhe, edhe kur rekomandojnĂ« veprime tĂ« ngjashme â si pĂ«r shembull dhuratat pĂ«r bamirĂ«si â ato i justifikojnĂ« ato nĂ« mĂ«nyra tĂ« ndryshme. TeoritĂ« etike gjithashtu shpeshherĂ« nisin nga njĂ« grup i vogĂ«l parimesh apo pohimesh themelore nga tĂ« cilat ndĂ«rtojnĂ« arsyetime pĂ«r problemet mĂ« tĂ« ndĂ«rlikuara morale. NjĂ« konsekuencialist fillon nga ideja se veprimet duhet tĂ« maksimizojnĂ« mirĂ«qenien; njĂ« deontolog nis nga ideja se veprimet duhet tĂ« respektojnĂ« detyrimet apo tĂ« drejtat. KĂ«to angazhime themelore funksionojnĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« ngjashme me postulatet nĂ« fizikĂ«: ato pĂ«rcaktojnĂ« strukturĂ«n e arsyetimit moral brenda çdo teorie etike.
Ashtu siç pĂ«rdoret IA-ja nĂ« fizikĂ« pĂ«r tĂ« funksionuar brenda teorive ekzistuese â pĂ«r shembull, pĂ«r tĂ« optimizuar dizajnin e eksperimenteve apo pĂ«r tĂ« parashikuar sjelljen e sistemeve tĂ« ndĂ«rlikuara â ajo mund tĂ« pĂ«rdoret edhe nĂ« etikĂ« pĂ«r tĂ« zgjeruar arsyetimin moral brenda njĂ« kornize tĂ« caktuar. NĂ« fizikĂ«, IA-ja zakonisht operon brenda modeleve tĂ« pranuara dhe jo duke propozuar ligje tĂ« reja fizike apo njĂ« kuadĂ«r tĂ« ri konceptual. Ajo mund tĂ« llogarisĂ« se si bashkĂ«veprojnĂ« disa forca dhe t; parashikojĂ« efektin e tyre tĂ« pĂ«rbashkĂ«t mbi njĂ« sistem fizik. Po ashtu, nĂ« etikĂ«, IA-ja nuk gjeneron parime tĂ« reja morale, por zbaton ato ekzistueset nĂ« situata tĂ« reja dhe shpeshherĂ« tĂ« ndĂ«rlikuara. Mund tâi peshojĂ« vlera konkurruese â drejtĂ«sia, minimizimi i dĂ«mit, barazia â dhe tĂ« vlerĂ«sojĂ« pasojat e tyre tĂ« kombinuara pĂ«r tĂ« pĂ«rcaktuar se cili veprim Ă«shtĂ« moralisht mĂ« i drejtĂ«. Rezultati nuk Ă«shtĂ« njĂ« sistem i ri moral, por njĂ« zbatim mĂ« i thellĂ« i njĂ« sistemi ekzistues i formĂ«suar nga i njĂ«jti lloj arsyetimi formal qĂ« qĂ«ndron nĂ« themel tĂ« modelimit shkencor. Por, a ka njĂ« kufi tĂ« brendshĂ«m pĂ«r atĂ« qĂ« IA-ja mund tĂ« dijĂ« mbi moralin? A mund tĂ« ketĂ« propozime tĂ« vĂ«rteta etike tĂ« cilat asnjĂ« makinĂ«, sado e avancuar, nuk do tĂ« mund tâi vĂ«rtetojĂ« ndonjĂ«herĂ«?
KĂ«to pyetje pasqyrojnĂ« njĂ« zbulim themelor nĂ« logjikĂ«n matematikore â ndoshta depĂ«rtimin mĂ« themelor tĂ« vĂ«rtetuar ndonjĂ«herĂ«: teoremat e paplotĂ«sisĂ« sĂ« Kurt Gödelit. Ato tregojnĂ« se çdo sistem logjik â qĂ« Ă«shtĂ« mjaftueshĂ«m i fuqishĂ«m pĂ«r tĂ« pĂ«rshkruar aritmetikĂ«n â Ă«shtĂ« ose i pasaktĂ« ose i paplotĂ«. NĂ« kĂ«tĂ« ese, unĂ« argumentoj se ky kufizim, megjithĂ«se me origjinĂ« matematikore, ka pasoja tĂ« thella pĂ«r etikĂ«n dhe pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si ne i projektojmĂ« sistemet IA-sĂ« qĂ« arsyetojnĂ« nĂ« aspektin moral.
Supozoni se po projektojmĂ« njĂ« sistem tĂ« IA-sĂ« pĂ«r tĂ« modeluar marrjen e vendimeve morale. Ashtu si sistemet e tjera tĂ« IA-sĂ« â qofshin ato qĂ« parashikojnĂ« çmimet e aksioneve, tĂ« orientojnĂ« nĂ« rrugĂ« apo pĂ«rzgjedhin pĂ«rmbajtje â do tĂ« programohej pĂ«r tĂ« maksimizuar disa objektiva tĂ« pĂ«rcaktuara mĂ« parĂ«. PĂ«r ta bĂ«rĂ« kĂ«tĂ«, duhet tĂ« mbĂ«shtetet nĂ« logjikĂ« formale, kompjuterike: ose nĂ« arsyetim deduktiv, i cili i nxjerr pĂ«rfundimet nga rregullat dhe aksiomat fikse, ose nĂ« arsyetim probabilistik qĂ« vlerĂ«son gjasat bazuar nĂ« modelet e nxjerra nga tĂ« dhĂ«nat. NĂ« tĂ« dy rastet, IA-ja duhet tĂ« adoptojĂ« njĂ« strukturĂ« matematikore pĂ«r vlerĂ«simin moral. Por, teoremat e paplotĂ«sisĂ« tĂ« Gödelit zbulojnĂ« njĂ« kufizim themelor. Gödeli tregoi se çdo sistem formal qĂ« Ă«shtĂ« mjaftueshĂ«m i fuqishĂ«m pĂ«r tĂ« shprehur aritmetikĂ«n â si numrat natyrorĂ« dhe veprimet mbi ta â nuk mund tĂ« jetĂ« njĂ«kohĂ«sisht i plotĂ« dhe i qĂ«ndrueshĂ«m. NĂ«se njĂ« sistem i tillĂ« Ă«shtĂ« i qĂ«ndrueshĂ«m, gjithmonĂ« do tĂ« ketĂ« pohime tĂ« vĂ«rteta tĂ« cilat ai nuk mund tâi vĂ«rtetojĂ«. NĂ« veçanti, kur kjo aplikohet nĂ« IA, sugjeron se çdo sistem qĂ« Ă«shtĂ« nĂ« gjendje tĂ« kryejĂ« njĂ« arsyetim tĂ« pasur moral, nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pashmangshme do tĂ« ketĂ« âtĂ« meta moraleâ: tĂ« vĂ«rteta etike tĂ« cilat nuk do tĂ« mund tâi nxjerrĂ« logjikisht. KĂ«tu, âe vĂ«rtetaâ i referohet sĂ« vĂ«rtetĂ«s nĂ« kuptimin standard tĂ« aritmetikĂ«s â pĂ«r shembull, pohimit se â2 + 2 = 4â qĂ« Ă«shtĂ« i vĂ«rtetĂ« sipas rregullave tĂ« zakonshme matematikore. NĂ«se sistemi Ă«shtĂ« i paqĂ«ndrueshĂ«m, atĂ«herĂ« ai do tĂ« mund tĂ« vĂ«rtetojĂ« gjithçka, pĂ«rfshirĂ« edhe kundĂ«rshtitĂ«, çka do ta bĂ«nte tĂ« pavlefshĂ«m si udhĂ«rrĂ«fyes pĂ«r vendime etike.
Â
Teoremat e paplotĂ«sisĂ« tĂ« Gödelit nuk zbatohen vetĂ«m pĂ«r IA-nĂ«, por pĂ«r çdo lloj arsyetimi etik tĂ« strukturuar brenda njĂ« sistemi formal. Dallimi kyç qĂ«ndron nĂ« faktin se njerĂ«zit, tĂ« paktĂ«n nĂ« parim, mund tâi rishikojnĂ« supozimet e veta, tĂ« adoptojnĂ« parime tĂ« reja dhe tĂ« rimendojnĂ« vetĂ« kuadrin teorik. IA-ja, pĂ«r dallim, mbetet e kufizuar brenda strukturave formale qĂ« i janĂ« dhĂ«nĂ«, ose operon brenda atyre qĂ« mund tâi ndryshojĂ« vetĂ«m sipas kufizimeve tĂ« paracaktuara. NĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ«, teoremat e Gödelit vendosin njĂ« kufi logjik pĂ«r atĂ« qĂ« IA-ja, nĂ«se ndĂ«rtohet mbi sisteme formale, mund tĂ« vĂ«rtetojĂ« ose tĂ« konfirmojĂ« plotĂ«sisht pĂ«r moralin brenda atyre sistemeve.
Shumica prej nesh është njohur për herë të parë me aksiomat në shkollë, zakonisht përmes gjeometrisë. Një shembull i famshëm është postulati i paraleleve, i cili thotë se nëse zgjedh një pikë jashtë një vije, mund të vizatosh saktësisht një vijë tjetër përmes asaj pike që është paralele me vijën origjinale. Për më shumë se 2000 vjet, kjo është konsideruar si një e vërtetë e vetëkuptueshme. Por, në shekullin XIX, matematikanët si Carl Friedrich Gauss, Nikolai Lobachevsky dhe Jånos Bolyai treguan se është e mundur të ndërtosh gjeometri të brendshme të qëndrueshme në të cilat postulati i paraleleve nuk vlen. Në disa nga këto gjeometri, nuk ekzistojnë fare vijat paralele; në disa të tjera ekzistojnë pafundësisht shumë. Këto gjeometri joeuklidiane e tronditën besimin se aksiomat e Euklidit përshkruanin në mënyrë unike hapësirën.
Ky zbulim ngjalli njĂ« shqetĂ«sim mĂ« tĂ« thellĂ«: NĂ«se mund tĂ« hidhej poshtĂ« postulati i paraleleve qĂ« pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ« u konsiderua i nĂ«nkuptueshĂ«m, çfarĂ« ndodh me aksiomat e aritmetikĂ«s tĂ« cilat pĂ«rcaktojnĂ« numrat natyrorĂ« dhe veprimet e mbledhjes dhe tĂ« shumĂ«zimit? Me çfarĂ« baze mund tĂ« besojmĂ« se ato janĂ« tĂ« lira nga kundĂ«rthĂ«niet e fshehura? MegjithatĂ«, bashkĂ« me kĂ«tĂ« sfidĂ« erdhi edhe njĂ« premtim. NĂ«se do tĂ« mund tĂ« vĂ«rtetohej qĂ« aksiomat e aritmetikĂ«s janĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme, atĂ«herĂ« mund tĂ« zgjerohej sistemi pĂ«r tĂ« zhvilluar njĂ« grup aksiomash mĂ« tĂ« pasura qĂ« pĂ«rcaktojnĂ« numrat e plotĂ«, racionalĂ«, realĂ«, kompleksĂ« dhe mĂ« tej. Siç e shprehu matematikani i shekullit XIX, Leopold Kronecker: âZoti krijoi numrat natyrorĂ«; gjithçka tjetĂ«r Ă«shtĂ« vepĂ«r e njeriutâ. VĂ«rtetimi i qĂ«ndrueshmĂ«risĂ« sĂ« aritmetikĂ«s do tĂ« thoshte vĂ«rtetim i qĂ«ndrueshmĂ«risĂ« sĂ« shumĂ« fushave tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« matematikĂ«s.
MetodĂ«n pĂ«r vĂ«rtetimin e qĂ«ndrueshmĂ«risĂ« sĂ« aritmetikĂ«s e propozoi matematikani David Hilbert. Qasja e tij pĂ«rfshinte dy hapa. SĂ« pari, Hilberti argumentoi se pĂ«r tĂ« vĂ«rtetuar qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ« e njĂ« sistemi formal, duhet tĂ« jetĂ« e mundur tĂ« formulohet, brenda gjuhĂ«s simbolike tĂ« vetĂ« sistemit, njĂ« pohim ekuivalent me âKy sistem Ă«shtĂ« i qĂ«ndrueshĂ«mâ dhe pastaj tĂ« vĂ«rtetohet ky pohim duke pĂ«rdorur vetĂ«m rregullat e arsyetimit tĂ« vetĂ« sistemit. Prova nuk duhet tĂ« mbĂ«shtetet nĂ« asgjĂ« jashtĂ« sistemit â madje as nĂ« ânĂ«nkuptiminâ e supozuar tĂ« aksiomave tĂ« tij. SĂ« dyti, Hilberti mbĂ«shteti argumentimin e aritmetikĂ«s nĂ« diçka edhe mĂ« bazike. KĂ«tĂ« detyrĂ« e ndĂ«rmorĂ«n Bertrand Russell dhe Alfred North Whitehead nĂ« veprĂ«n e tyre monumentale Principia Mathematica (1910-1913). Duke punuar nĂ« fushĂ«n e logjikĂ«s simbolike â njĂ« fushĂ« qĂ« nuk merret me numra, por me propozime abstrakte si ânĂ«se x, atĂ«herĂ« yâ â ata treguan se aksiomat e aritmetikĂ«s mund tĂ« nxirreshin si teorema nga njĂ« grup mĂ« i vogĂ«l aksiomash logjike. Kjo la vetĂ«m njĂ« sfidĂ« pĂ«rfundimtare: a mundet qĂ« grupi i aksiomave tĂ« logjikĂ«s simbolike, mbi tĂ« cilin ndĂ«rtohet aritmetika, tĂ« vĂ«rtetojĂ« qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ« e vet? NĂ«se do tĂ« ishte e mundur, Ă«ndrra e Hilbertit do tĂ« pĂ«rmbushej. Ky ishte aspirimi kryesor i matematikĂ«s nĂ« fillim tĂ« shekullit XX.
PikĂ«risht nĂ« kĂ«tĂ« klimĂ« optimizmi, Kurt Gödel, njĂ« logjicien i ri austriak, solli njĂ« rezultat qĂ« do ta shkatĂ«rronte vizionin e Hilbertit. NĂ« vitin 1931, Gödeli publikoi teoremat e tij tĂ« paplotĂ«sisĂ«, duke treguar se Ă«shtĂ« e pamundur vetĂ« ideja e njĂ« sistemi matematikor plotĂ«sisht tĂ« vetĂ«mjaftueshĂ«m. MĂ« saktĂ«sisht, Gödeli tregoi se nĂ«se njĂ« sistem formal pĂ«rmbush disa kushte, ai do tĂ« pĂ«rmbajĂ« pohime tĂ« vĂ«rteta tĂ« cilat nuk mund tâi vĂ«rtetojĂ«. Ai duhet tĂ« jetĂ« mjaftueshĂ«m kompleks pĂ«r tĂ« shprehur aritmetikĂ«n, tĂ« pĂ«rfshijĂ« parimin e induksionit (i cili lejon qĂ« tĂ« provohen pohime tĂ« pĂ«rgjithshme duke treguar se vlejnĂ« pĂ«r njĂ« rast bazik dhe nĂ« çdo hap pasues), tĂ« jetĂ« i qĂ«ndrueshĂ«m dhe tĂ« ketĂ« njĂ« grup aksiomash tĂ« pĂ«rcaktuara (qĂ« do tĂ« thotĂ« se Ă«shtĂ« e mundur tĂ« pĂ«rcaktohet pĂ«r çdo pohim nĂ«se Ă«shtĂ« aksiomĂ« apo jo). Ădo sistem qĂ« pĂ«rmbush kĂ«to kushte, si grupi i aksiomave logjike tĂ« zhvilluara nga Russell dhe Whitehead nĂ« Principia Mathematica, do tĂ« jetĂ« domosdo i paplotĂ«: gjithmonĂ« do tĂ« ketĂ« pohime qĂ« janĂ« tĂ« shprehshme brenda sistemit, por tĂ« paverifikueshme prej aksiomave tĂ« tij. Akoma mĂ« interesant, Gödeli tregoi se njĂ« sistem i tillĂ« mund tĂ« shprehĂ«, por nuk mund tĂ« vĂ«rtetojĂ« pohimin se vetĂ« ai Ă«shtĂ« i qĂ«ndrueshĂ«m.
Prova e Gödelit, tĂ« cilĂ«n e thjeshtoj kĂ«tu, mbĂ«shtetet nĂ« dy ide kryesore qĂ« burojnĂ« nga aritmetizimi i sintaksĂ«s â njĂ« ide tepĂ«r e fuqishme qĂ« lidhet me shoqĂ«rimin e çdo fjalie tĂ« njĂ« sistemi formal me njĂ« numĂ«r tĂ« caktuar natyror tĂ« njohur si numri i Gödelit. SĂ« pari, çdo sistem mjaftueshĂ«m i ndĂ«rlikuar pĂ«r tĂ« shprehur aritmetikĂ«n dhe induksionin, duhet tĂ« lejojĂ« formula me variabla tĂ« lira, pra formula si S(x): âx = 10â, vlera e sĂ« cilĂ«s varet nga vlera qĂ« merr x. S(x) Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ« kur x Ă«shtĂ« realisht 10, dhe e pavĂ«rtetĂ« nĂ« çdo rast tjetĂ«r. MeqĂ« çdo pohim nĂ« sistem ka njĂ« numĂ«r unik tĂ« Gödelit, G(S), njĂ« formulĂ« mund tâi referohet numrit tĂ« vet tĂ« Gödelit. MĂ« saktĂ«sisht, sistemi mund tĂ« formulojĂ« pohime tĂ« tilla si S(G(S)): âG(S) = 10â, vĂ«rtetĂ«sia e tĂ« cilit varet nga fakti nĂ«se numri i Gödelit i S(x)-it Ă«shtĂ« ose nuk Ă«shtĂ« i barabartĂ« me 10. SĂ« dyti, nĂ« çdo sistem logjik, njĂ« provĂ« e njĂ« formule S ka njĂ« strukturĂ« tĂ« caktuar: ajo fillon me aksioma, aplikon rregulla pĂ«r tĂ« nxjerrĂ« formula tĂ« reja nga ato aksioma, dhe nĂ« fund nxjerr vetĂ« formulĂ«n S. Ashtu siç çdo formulĂ« S ka njĂ« numĂ«r tĂ« Gödelit, G(S), edhe çdo prove S i caktohet njĂ« numĂ«r i Gödelit duke trajtuar gjithĂ« sekuencĂ«n e formulave nĂ« provĂ« si njĂ« formulĂ« tĂ« vetme tĂ« gjatĂ«. KĂ«shtu mund tĂ« pĂ«rkufizohet njĂ« marrĂ«dhĂ«nie prove, P(x, y), ku P(x, y) vlen vetĂ«m nĂ«se x Ă«shtĂ« numri i Gödelit i njĂ« prove tĂ« S-sĂ«, dhe y Ă«shtĂ« numri i Gödelit i vetĂ« S-sĂ«. Pohimi se â s-ja kodon njĂ« provĂ« tĂ« S-sĂ« bĂ«het kĂ«shtu njĂ« deklaratĂ« brenda sistemit, pra P(x, y).
SĂ« treti, duke u mbĂ«shtetur mbi kĂ«to ide, Gödeli tregoi se çdo sistem formal qĂ« mund tĂ« shprehĂ« aritmetikĂ«n dhe parimin e induksionit, Ă«shtĂ« nĂ« gjendje tĂ« formulojĂ« pohime pĂ«r vetĂ« provat e veta. PĂ«r shembull, sistemi mund tĂ« shprehĂ« pohime tĂ« tilla si: ânuk ka asnjĂ« n qĂ« tĂ« jetĂ« numri i Gödelit i njĂ« prove tĂ« formulĂ«s Sâ. Me fjalĂ« tĂ« tjera, sistemi mund tĂ« deklarojĂ« se njĂ« formulĂ« e caktuar S Ă«shtĂ« e paprovuar brenda sistemit. SĂ« katĂ«rti, Gödeli ndĂ«rtoi nĂ« mĂ«nyrĂ« brilante njĂ« formulĂ« vetĂ«referuese, P, e cila pohon: âNuk ekziston ndonjĂ« numĂ«r n qĂ« tĂ« jetĂ« numĂ«r i Gödelit i njĂ« prove tĂ« formulĂ«s Pâ. Pra, P pohon pĂ«r vetveten: âP nuk Ă«shtĂ« i provueshĂ«mâ. NĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ«, P Ă«shtĂ« njĂ« deklaratĂ« formale qĂ« shpreh vetĂ« paprovueshmĂ«rinĂ« e vet brenda sistemit.
Pasojat janë të menjëhershme: nëse formula P do të ishte e provueshme brenda sistemit, atëherë ajo do të ishte e pavërtetë sepse ajo pohon se nuk ka provë për të. Kjo do të nënkuptonte që sistemi vërteton një të pavërtetë, gjë që e bën atë të paqëndrueshëm. Prandaj, nëse sistemi është i qëndrueshëm, atëherë P nuk mund të provohet, që do të thotë se P është me të vërtetë i paprovueshëm.
Nga kjo rrjedh menjĂ«herĂ« se nĂ«se formula P do tĂ« ishte e provueshme brenda sistemit, atĂ«herĂ« ajo do tĂ« ishte e pavĂ«rtetĂ«, sepse ajo pohon se nuk ka provĂ«. Kjo do tĂ« nĂ«nkuptonte qĂ« sistemi vĂ«rteton njĂ« tĂ« pavĂ«rtetĂ« dhe, si rrjedhojĂ«, Ă«shtĂ« i paqĂ«ndrueshĂ«m. Prandaj, nĂ«se sistemi Ă«shtĂ« i qĂ«ndrueshĂ«m, atĂ«herĂ« P nuk mund tĂ« provohet dhe, pĂ«r pasojĂ«, P Ă«shtĂ« vĂ«rtet i paprovueshĂ«m. Kjo na çon nĂ« pĂ«rfundimin se nĂ« çdo sistem tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m formal, qĂ« Ă«shtĂ« mjaftueshĂ«m i pasur pĂ«r tĂ« shprehur aritmetikĂ«n dhe induksionin, do tĂ« ekzistojnĂ« gjithmonĂ« pohime tĂ« vĂ«rteta, por tĂ« paprovueshme â mĂ« e rĂ«ndĂ«sishmja nga tĂ« cilat Ă«shtĂ« vetĂ« pohimi i sistemit pĂ«r qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ«.
Pasojat e teoremave tĂ« Gödelit ishin njĂ«herĂ«sh tĂ« thella dhe shqetĂ«suese. Ato shkatĂ«rruan shpresĂ«n e Hilbertit se matematika mund tĂ« reduktohej nĂ« njĂ« sistem tĂ« plotĂ«, mekanik, tĂ« nxjerrjes sĂ« pĂ«rfundimeve, dhe tĂ« ekspozojĂ« kufijtĂ« e brendshĂ«m tĂ« arsyetimit formal. Fillimisht, gjetjet e Gödelit u pĂ«rballĂ«n me rezistencĂ«, me disa matematikanĂ« qĂ« argumentuan se rezultatet e tij ishin mĂ« pak tĂ« pĂ«rgjithshme nga sa dukeshin. MegjithatĂ«, pĂ«rderisa matematikanĂ«t dhe logjicienĂ«t e tjerĂ« â mĂ« sĂ« shumti John von Neumann â konfirmuan saktĂ«sinĂ« dhe zbatueshmĂ«rinĂ« e gjerĂ« tĂ« tyre, teoremat e Gödelit u pranuan gjerĂ«sisht si njĂ« nga zbulimet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme nĂ« themelet e matematikĂ«s moderne.
Rezultatet e Gödelit gjithashtu kanĂ« nxitur debate filozofike. PĂ«r shembull, matematikani dhe fizikani Roger Penrose ka argumentuar se ato bĂ«jnĂ« me dije pĂ«r njĂ« dallim themelor midis njohjes njerĂ«zore dhe arsyetimit formal algoritmik. Ai pretendon se ndĂ«rgjegjja njerĂ«zore na lejon tĂ« perceptojmĂ« disa tĂ« vĂ«rteta â tĂ« tilla si ato qĂ« Gödeli tregoi se janĂ« tĂ« paprovueshme brenda sistemeve formale â nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« asnjĂ« proces algoritmik nuk mund ta replikojĂ«. Kjo sugjeron, sipas Penroseit, se disa aspekte tĂ« ndĂ«rgjegjes ndoshta qĂ«ndrojnĂ« pĂ«rtej fushĂ«s sĂ« pĂ«rllogaritjes. PĂ«rfundimi i tij paralelizohet me argumentin e John Searleit tĂ« DhomĂ«s kineze qĂ« pohon se kjo ndodh sepse algoritmet vetĂ«m manipulojnĂ« simbolet nĂ« mĂ«nyrĂ« sintaksore, pa e kuptuar aspak pĂ«rmbajtjen e tyre semantike. MegjithatĂ«, duhet theksuar se pĂ«rfundimet e Penroseit dhe Searleit nuk rrjedhin drejtpĂ«rdrejt nga teoremat e Gödelit. Rezultatet e Gödelit vlejnĂ« ekskluzivisht pĂ«r sistemet formale matematikore dhe nuk kanĂ« asnjĂ« pretendim pĂ«r ndĂ«rgjegjen apo njohjen njerĂ«zore. NĂ«se mendja njerĂ«zore mund tĂ« njohĂ« tĂ« vĂ«rteta tĂ« paprovueshme si tĂ« vĂ«rteta, apo nĂ«se makinat ndonjĂ«herĂ« do tĂ« mund tĂ« kenĂ« mendje qĂ« janĂ« nĂ« gjendje tĂ« bĂ«jnĂ« njĂ« gjĂ« tĂ« tillĂ«, kjo mbetet njĂ« pyetje e hapur filozofike.
MegjithatĂ«, teoremat e paplotĂ«sisĂ« tĂ« Gödelit zbulojnĂ« njĂ« kufizim tĂ« thellĂ« tĂ« arsyetimit algoritmik, nĂ« veçanti tĂ« IA-sĂ« â njĂ« kufizim qĂ« ka tĂ« bĂ«jĂ« jo vetĂ«m me llogaritjen, por me vetĂ« arsyetimin moral. Pa teoremat e tij, ishte tĂ« paktĂ«n e mundshme tĂ« imagjinohej qĂ« njĂ« IA mund tĂ« formalizonte tĂ« gjitha tĂ« vĂ«rtetat morale dhe, pĂ«rveç kĂ«saj, tâi provonte ato nga njĂ« grup aksiomash tĂ« qĂ«ndrueshme. Por, puna e Gödelit tregon se kjo Ă«shtĂ« e pamundur. AsnjĂ« IA, sado e sofistikuar, nuk mund tĂ« provojĂ« tĂ« gjitha tĂ« vĂ«rtetat morale qĂ« mund tĂ« shprehĂ«. Hendeku midis pretendimeve pĂ«r tĂ« vĂ«rtetĂ«n dhe provueshmĂ«risĂ« vendos njĂ« kufi themelor mbi atĂ« se sa larg mund tĂ« shkojĂ« arsyetimi formal moral, madje edhe pĂ«r makinat mĂ« tĂ« fuqishme.
Kjo ngre dy probleme të dallueshme për etikën. I pari është një problem i lashtë. Siç sugjeron Platoni në Eutifro, moraliteti nuk ka të bëjë vetëm me të bërit e asaj që është e drejtë, por me të kuptuarit pse është e drejtë. Veprimi etik kërkon justifikim, një llogaridhënie të mbështetur në arsyetim. Ky ideal i justifikimit moral racional ka gjallëruar pjesën më të madhe të mendimit tonë etik, por teoremat e Gödelit sugjerojnë se, nëse arsyetimi moral formalizohet, atëherë do të ketë të vërteta morale që nuk mund të provohen brenda atyre sistemeve. Në këtë mënyrë, Gödeli nuk minoi vetëm vizionin e Hilbertit për të provuar qëndrueshmërinë e matematikës; ai mund të ketë lëkundur gjithashtu shpresën e Platonit për ta mbështetur etikën krejtësisht në arsyetim.
Problemi i dytĂ« Ă«shtĂ« mĂ« praktik. Edhe njĂ« IA me performancĂ« tĂ« lartĂ« mund tĂ« hasĂ« situatat ku nuk mund tĂ« justifikojĂ« ose tĂ« shpjegojĂ« rekomandimet e saj duke pĂ«rdorur vetĂ«m kornizĂ«n etike qĂ« i Ă«shtĂ« dhĂ«nĂ«. ShqetĂ«simi nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m se IA-ja mund tĂ« veprojĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« joetike, por edhe se nuk mund tĂ« tregojĂ« se veprimet e saj janĂ« etike. Kjo bĂ«het veçanĂ«risht urgjente kur IA-ja pĂ«rdoret pĂ«r tĂ« udhĂ«zuar ose justifikuar vendimet qĂ« merren nga njerĂ«zit. Edhe njĂ« IA me performancĂ« tĂ« lartĂ« do tĂ« pĂ«rballet me njĂ« kufi pĂ«rtej tĂ« cilit nuk mund tĂ« justifikojĂ« ose shpjegojĂ« vendimet e saj duke pĂ«rdorur vetĂ«m burimet e kornizĂ«s sĂ« saj. PavarĂ«sisht se sa e avancuar bĂ«het, do tĂ« ketĂ« tĂ« vĂ«rteta etike qĂ« ajo mund tâi shprehĂ«, por kurrĂ« nuk mund tâi provojĂ«.
Zhvillimi i AI-së moderne përgjithësisht është ndarë në dy qasje: IA-ja e bazuar në logjikë, e cila nxjerr njohuri përmes deduksionit të rreptë, dhe modelet e mëdha të gjuhës (LLM) të cilat parashikojnë kuptimin nga modelet statistikore. Të dyja qasjet mbështeten në struktura matematikore. Logjika formale bazohet në manipulimin simbolik dhe teorinë e bashkësive. LLM-të nuk bazohen rreptësisht në logjikën deduktive, por përdorin një kombinim të inferencës statistikore, të njohjes së modeleve dhe teknikave kompjuterike për të gjeneruar përgjigje.
Ashtu siç aksiomat ofrojnĂ« njĂ« themel pĂ«r arsyetimin matematikor, LLM-tĂ« mbĂ«shteten nĂ« marrĂ«dhĂ«nie statistikore nĂ« tĂ« dhĂ«na pĂ«r tĂ« afruar njĂ« arsyetim logjik. Ato angazhohen me etikĂ«n jo duke deduktuar tĂ« vĂ«rtetat morale, por duke riprodhuar mĂ«nyrĂ«n se si zhvillohen kĂ«to debate nĂ« gjuhĂ«. Kjo arrihet pĂ«rmes rĂ«nies sĂ« pjerrĂ«t [gradient descent], njĂ« algoritĂ«m qĂ« minimizon njĂ« funksion humbjeje duke pĂ«rditĂ«suar peshat nĂ« drejtimin qĂ« redukton gabimin, duke afruar funksione komplekse qĂ« lidhin hyrjet [input] me daljet [output], duke u mundĂ«suar atyre tĂ« pĂ«rgjithĂ«sojnĂ« modelet nga sasi tĂ« mĂ«dha tĂ« dhĂ«nash. Ato nuk deduktojnĂ« pĂ«rgjigje, por gjenerojnĂ« pĂ«rgjigje tĂ« besueshme me âarsyetiminâ qĂ« lind nga miliarda parametra tĂ« rrjetit nervor [tĂ« makinerisĂ«] dhe jo nga rregullat e shprehura qartĂ«. NdĂ«rsa ato funksionojnĂ« kryesisht si modele probabilistike qĂ« parashikojnĂ« tekstin bazuar nĂ« modelet statistikore, logjika kompjuterike luan njĂ« rol nĂ« optimizim, nĂ« njĂ« arsyetim tĂ« bazuar nĂ« rregulla dhe nĂ« disa procese vendimmarrjeje brenda rrjeteve nervore.
Por, vetĂ« probabiliteti dhe statistika janĂ« sisteme formale, tĂ« bazuara jo vetĂ«m nĂ« aritmetikĂ«, por edhe nĂ« aksioma probabilistike â si ato tĂ« prezantuara nga matematikani sovjetik Andrey Kolmogorov, tĂ« cilat rregullojnĂ« se si nxirret, pĂ«rditĂ«sohet me tĂ« dhĂ«na tĂ« reja dhe pĂ«rmblidhet nĂ«pĂ«r skenarĂ« mundĂ«sia e ngjarjeve komplekse. Ădo gjuhĂ« formale, mjaftueshĂ«m komplekse pĂ«r tĂ« shprehur pohime probabilistike ose statistike, mund tĂ« shprehĂ« gjithashtu aritmetikĂ« dhe pĂ«r rrjedhojĂ« i nĂ«nshtrohet teoremave tĂ« paplotĂ«sisĂ« sĂ« Gödelit. Kjo do tĂ« thotĂ« se LLM-tĂ« i trashĂ«gojnĂ« kufizimet godeliane. Edhe sistemet hibride, si IBM Watson, OpenAI Codex ose AlphaGo i DeepMind, tĂ« cilat kombinojnĂ« arsyetimin logjik me modelimin probabilistik, mbeten tĂ« lidhura nga kufizimet godeliane. TĂ« gjithĂ« pĂ«rbĂ«rĂ«sit e bazuar nĂ« rregulla janĂ« tĂ« kufizuar nga teoremat e Gödelit, tĂ« cilat tregojnĂ« se disa propozime tĂ« vĂ«rteta tĂ« shprehshme, nĂ« njĂ« sistem, nuk mund tĂ« provohen brenda tij. PĂ«rbĂ«rĂ«sit probabilistikĂ«, nga ana e vet, udhĂ«hiqen nga aksiomat formale qĂ« pĂ«rcaktojnĂ« se si pĂ«rditĂ«sohen shpĂ«rndarjet e probabilitetit, si pĂ«rmblidhen pasiguritĂ« dhe se si nxirren pĂ«rfundimet. Ata mund tĂ« japin pĂ«rgjigje tĂ« besueshme, por nuk mund tâi justifikojnĂ« ato pĂ«rtej modeleve statistikore mbi tĂ« cilat janĂ« trajnuar.
NĂ« pamje tĂ« parĂ«, kufizimet godeliane, mbi inteligjencĂ«n artificiale nĂ« pĂ«rgjithĂ«si dhe LLM-tĂ« nĂ« veçanti, mund tĂ« duken tĂ« parĂ«ndĂ«sishme. Fundja, shumica e sistemeve etike nuk janĂ« krijuar pĂ«r tĂ« zgjidhur çdo problem tĂ« imagjinueshĂ«m moral. Ato janĂ« krijuar pĂ«r tĂ« udhĂ«hequr fusha tĂ« caktuara, si lufta, ligji ose biznesi, dhe shpesh mbĂ«shteten nĂ« parime qĂ« janĂ« vetĂ«m pjesĂ«risht tĂ« formalizuara. NĂ«se mund tĂ« zhvillohen modelet formale pĂ«r raste specifike, dikush mund tĂ« argumentojĂ« se paaftĂ«sia pĂ«r tĂ« formalizuar plotĂ«sisht etikĂ«n nuk Ă«shtĂ« veçanĂ«risht shqetĂ«suese. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, teoremat e paplotĂ«sisĂ« sĂ« Gödelit nuk ndaluan punĂ«n e pĂ«rditshme tĂ« matematikanĂ«ve. MatematikanĂ«t vazhdojnĂ« tĂ« kĂ«rkojnĂ« prova, edhe duke ditur se disa pohime tĂ« vĂ«rteta mund tĂ« jenĂ« tĂ« paprovueshme. NĂ« tĂ« njĂ«jtin frymĂ«zim, fakti qĂ« disa tĂ« vĂ«rteta etike mund tĂ« jenĂ« pĂ«rtej provĂ«s formale, kjo nuk duhet tĂ« dekurajojĂ« njerĂ«zit, apo IA-tĂ«, nga kĂ«rkimi i tyre, artikulimi i tyre dhe pĂ«rpjekja pĂ«r tâi justifikuar ose pĂ«r tâi provuar ato.
Por, zbulimet e Gödelit nuk ishin thjesht teorike. Ato kanë pasur pasoja praktike në vetë matematikën. Një rast i spikatur është hipoteza e vazhdueshmërisë, e cila pyet nëse ekziston një bashkësi, kardinaliteti i së cilës ndodhet krejtësisht midis numrave natyrorë dhe numrave realë. Kjo pyetje doli nga teoria e bashkësive, fusha matematikore që merret me koleksione entitetesh matematikore, si numra, funksione apo edhe bashkësi të tjera. Aksiomatizimi i pranuar më gjerësisht i saj, aksiomat e Zermelo-Fraenkelit të teorisë së bashkësive me Aksiomën e Zgjedhjes, qëndron në themel të pothuajse gjithë matematikës moderne. Në vitin 1938, vetë Gödeli tregoi se hipoteza e vazhdueshmërisë nuk mund të hidhet poshtë nga këto aksioma, me kusht që ato të jenë konsistente. Në vitin 1963, Paul Cohen vërtetoi të kundërtën: hipoteza e vazhdueshmërisë gjithashtu nuk mund të provohet nga të njëjtat aksioma. Ky rezultat historik konfirmoi se disa pyetje themelore matematikore ndodhen përtej zgjidhjes formale.
E njĂ«jta gjĂ«, them unĂ«, vlen pĂ«r etikĂ«n. KufijtĂ« qĂ« Gödeli zbuloi nĂ« matematikĂ« nuk janĂ« vetĂ«m teorikisht tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m pĂ«r etikĂ«n e AI-sĂ«; ata kanĂ« rĂ«ndĂ«si praktike. SĂ« pari, ashtu siç matematika pĂ«rmban pohime tĂ« vĂ«rteta qĂ« nuk mund tĂ« provohen brenda aksiomave tĂ« saj, mund tĂ« ketĂ« gjithashtu tĂ« vĂ«rteta etike qĂ« janĂ« formalisht tĂ« paprovueshme, por etikisht tĂ« rĂ«ndĂ«sishme â ekuivalentet morale tĂ« hipotezĂ«s sĂ« vazhdueshmĂ«risĂ«. KĂ«to mund tĂ« shfaqen nĂ« sisteme tĂ« krijuara pĂ«r tĂ« trajtuar kompromise tĂ« vĂ«shtira, si pesha ndĂ«rmjet drejtĂ«sisĂ« dhe dĂ«mit. Ne nuk mund tĂ« parashikojmĂ« kur, apo madje nĂ«se, njĂ« IA qĂ« funksionon brenda njĂ« kuadri etik formal do tĂ« pĂ«rballet me kufizime tĂ« tilla. Ashtu siç u deshĂ«n mĂ« shumĂ« se 30 vjet pas teoremave tĂ« paplotĂ«sisĂ« sĂ« Gödelit qĂ« Cohen tĂ« provonte pavarĂ«sinĂ« e hipotezĂ«s sĂ« vazhdueshmĂ«risĂ«, nuk mund tĂ« parashikojmĂ« se kur, nĂ«se ndonjĂ«herĂ«, do tĂ« ndeshim parimet etike qĂ« janĂ« tĂ« shprehshme brenda sistemit etik tĂ« njĂ« IA-je, por qĂ« ende mbeten tĂ« paprovueshme.
Së dyti, Gödeli gjithashtu tregoi se asnjë sistem formal, mjaftueshëm kompleks, nuk mund të provojë konsistencën e vetvetes. Kjo është veçanërisht shqetësuese në etikë, ku është larg të qenit qartë që kuadrot tona etike janë të qëndrueshme. Ky nuk është një kufizim i veçantë për IA-në; edhe njerëzit nuk mund të provojnë konsistencën e sistemeve formale që ndërtojnë. Por, kjo ka rëndësi të veçantë për IA-në, sepse një nga premtimet e saj më ambicioze ka qenë të shkojë përtej gjykimit njerëzor: të arsyetojë më qartë, në mënyrë më të paanshme dhe në shkallë më të madhe.
Rezultatet e Gödelit vendosin njĂ« kufi tĂ« fortĂ« mbi kĂ«tĂ« aspiratĂ«. Kufizimi Ă«shtĂ« strukturor, jo thjesht teknik. Ashtu siç teoria e relativitetit e Albert Einsteinit vendos njĂ« kufi tĂ« sipĂ«rm shpejtĂ«sie nĂ« univers â pa marrĂ« parasysh sa tĂ« avancuara janĂ« anijet tona kozmike, ne nuk mund tĂ« tejkalojmĂ« shpejtĂ«sinĂ« e dritĂ«s â teoremat e Gödelit vendosin njĂ« kufi mbi arsyetimin formal: pa marrĂ« parasysh sa e avancuar bĂ«het IA-ja, ajo nuk mund tĂ« shpĂ«tojĂ« nga paplotĂ«sia e sistemit formal brenda tĂ« cilit funksionon. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, teoremat e Gödelit mund tĂ« kufizojnĂ« arsyetimin etik praktik nĂ« mĂ«nyra tĂ« paparashikuara, ashtu siç disa hipoteza tĂ« rĂ«ndĂ«sishme matematikore janĂ« treguar tĂ« paprovueshme nga aksiomat standarde tĂ« teorisĂ« sĂ« bashkĂ«sive, ose, ashtu si shpejtĂ«sia e dritĂ«s, megjithĂ«se e paarritshme, pĂ«rsĂ«ri vendos kufizime reale mbi inxhinierinĂ« dhe astrofizikĂ«n. PĂ«r shembull, ndĂ«rsa po e shkruaj kĂ«tĂ«, Parker Solar Probe e NASA-s Ă«shtĂ« objekti mĂ« i shpejtĂ« i krijuar ndonjĂ«herĂ« nga njeriu, duke udhĂ«tuar me rreth 430 000 milje (rreth 700 000 kilometra) nĂ« orĂ« â vetĂ«m 0.064 pĂ«r qind e shpejtĂ«sisĂ« sĂ« dritĂ«s. MegjithatĂ«, ky kufi i sipĂ«rm mbetet thelbĂ«sor: shpejtĂ«sia e kufizuar e dritĂ«s ka ndikuar, pĂ«r shembull, nĂ« projektimin e sondave hapĂ«sinore, zbarkuesve dhe robotĂ«ve lĂ«vizĂ«s â tĂ« gjithĂ« kĂ«ta qĂ« kĂ«rkojnĂ« tĂ« paktĂ«n funksionim gjysmĂ«-autonom, sepse sinjalet radio nga Toka marrin minuta ose madje orĂ« tĂ« tĂ«ra pĂ«r tĂ« mbĂ«rritur. Teoremat e Gödelit mund tĂ« kufizojnĂ« pĂ«rllogaritjen etike nĂ« mĂ«nyra tĂ« ngjashme dhe tĂ« papritura.
Ekziston edhe një arsye tjetër pse rezultatet e Gödelit janë veçanërisht të rëndësishme për etikën e IA-së. Ndryshe nga sistemet statike të bazuara në rregulla, IA-ja e avancuar, veçanërisht modelet e mëdha gjuhësore dhe sistemet mësimore adaptive, munden jo vetëm të zbatojnë një kornizë etike të përcaktuar më parë, por edhe rishikojnë elementet e saj me kalimin e kohës. Një nga premtimet qendrore të arsyetimit moral të udhëhequr nga IA-ja është aftësia e saj për të rafinuar modelet etike përmes mësimit, duke adresuar paqartësitë dhe gabimet në gjykimin moral njerëzor. Ndërsa sistemet e AI-së evoluojnë, ato mund të përpiqen të modifikojnë vetë aksiomat ose parametrat e tyre si përgjigje ndaj të dhënave të reja ose reagimeve. Kjo është veçanërisht e vërtetë për sistemet e mësimit të makinave të trajnuara me grupe të mëdha dhe të ndryshueshme të dhënash, si dhe për modelet hibride që integrojnë arsyetimin logjik me konkluzione statistikore. Megjithatë, rezultatet e Gödelit zbulojnë një kufi strukturor: nëse një kornizë etike formalizohet brenda një sistemi të mjaftueshëm formal shprehës, atëherë asnjë grup i qëndrueshëm aksiomash nuk mund të provojë të gjitha pohimet e vërteta të shprehshme brenda tij.
PĂ«r ta ilustruar kĂ«tĂ«, imagjino njĂ« IA tĂ« ngarkuar me ruajtjen e drejtĂ«sisĂ«. Ajo mund tĂ« programohet me parime etike, gjerĂ«sisht tĂ« pranuara â pĂ«r shembull, drejtĂ«sia dhe minimizimi i dĂ«mit. NdĂ«rsa modelet e krijuara nga njerĂ«zit pĂ«r drejtĂ«sinĂ«, tĂ« bazuara nĂ« kĂ«to parime, janĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pashmangshme tepĂ«r tĂ« thjeshtĂ«zuara, tĂ« kufizuara nga kapaciteti pĂ«rllogaritĂ«s dhe paragjykimet njohĂ«se, njĂ« IA, nĂ« teori, nuk ka kufizime tĂ« tilla. Ajo mund tĂ« mĂ«sojĂ« vazhdimisht nga sjellja reale njerĂ«zore, duke rafinuar kuptimin e saj dhe duke ndĂ«rtuar njĂ« koncept gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« nuancuar tĂ« drejtĂ«sisĂ«, njĂ« tĂ« tillĂ« qĂ« ndĂ«rthur gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« dimensione tĂ« pĂ«rvojĂ«s njerĂ«zore. Ajo madje mundet, siç u pĂ«rmend, tĂ« ndryshojĂ« vetĂ« aksiomat e veta. Por, pa marrĂ« parasysh sa shumĂ« mĂ«son njĂ« IA, apo si e modifikon veten, gjithmonĂ« do tĂ« ketĂ« pohime pĂ«r drejtĂ«sinĂ« tĂ« cilat, ndonĂ«se mund tâi modelojĂ«, nuk do tĂ« jetĂ« kurrĂ« nĂ« gjendje tâi provojĂ« brenda sistemit tĂ« saj. MĂ« shqetĂ«suese akoma, IA-ja nuk do tĂ« jetĂ« nĂ« gjendje tĂ« provojĂ« qĂ« sistemi etik qĂ« ajo ndĂ«rton Ă«shtĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« brendshme tĂ« qĂ«ndrueshme â qĂ« nuk e kundĂ«rshton veten diku nĂ« rrjetin e gjerĂ« tĂ« arsyetimit tĂ« saj etik â pĂ«rveç nĂ«se Ă«shtĂ« jokonsistent, nĂ« tĂ« cilin rast mund tĂ« provojĂ« çdo gjĂ«, pĂ«rfshirĂ« tĂ« pavĂ«rteta, siç Ă«shtĂ« konsistenca e vet.
NĂ« fund tĂ« fundit, teoremat e paplotĂ«sisĂ« tĂ« Gödelit shĂ«rbejnĂ« si njĂ« paralajmĂ«rim kundĂ«r idesĂ« se IA-ja mund tĂ« arrijĂ« njĂ« arsyetim tĂ« pĂ«rsosur etik. Ashtu siç matematika do tĂ« pĂ«rmbajĂ« gjithmonĂ« tĂ« vĂ«rteta qĂ« janĂ« pĂ«rtej provĂ«s formale, morali do tĂ« pĂ«rmbajĂ« gjithmonĂ« kompleksitete qĂ« sfidojnĂ« zgjidhjen algoritmike. Pyetja nuk Ă«shtĂ« thjesht nĂ«se IA-ja mund tĂ« marrĂ« vendime morale, por nĂ«se ajo mund tĂ« kapĂ«rcejĂ« kufizimet e çdo sistemi tĂ« bazuar nĂ« logjikĂ« tĂ« paracaktuar â kufizime qĂ«, siç tregoi Gödeli, mund tĂ« pengojnĂ« qĂ« disa tĂ« vĂ«rteta tĂ« jenĂ« ndonjĂ«herĂ« tĂ« provueshme brenda sistemit, edhe nĂ«se ato janĂ« tĂ« njohshme si tĂ« vĂ«rteta. NdĂ«rsa etika e IA-sĂ« Ă«shtĂ« pĂ«rballur me çështje si paragjykimi, drejtĂ«sia dhe interpretimi, sfida mĂ« e thellĂ« mbetet: a mundet IA-ja tĂ« njohĂ« kufijtĂ« e arsyetimit tĂ« saj etik? Kjo sfidĂ« mund tĂ« vendosĂ« njĂ« kufi tĂ« pakapĂ«rcyeshĂ«m midis etikĂ«s artificiale dhe asaj njerĂ«zore.
MarrĂ«dhĂ«nia midis teoremave tĂ« paplotĂ«sisĂ« tĂ« Gödelit dhe etikĂ«s sĂ« makinerive nxjerr nĂ« pah njĂ« paralelizĂ«m strukturor: ashtu siç asnjĂ« sistem formal nuk mund tĂ« jetĂ« njĂ«kohĂ«sisht i plotĂ« dhe i vetĂ«mjaftueshĂ«m, asnjĂ« IA nuk mund tĂ« arrijĂ« arsyetimin moral qĂ« Ă«shtĂ« njĂ«kohĂ«sisht pĂ«rfshirĂ«s dhe plotĂ«sisht i provueshĂ«m. NĂ« njĂ« aspekt, zbulimet e Gödelit e zgjerojnĂ« dhe e ndĂ«rlikojnĂ« traditĂ«n kantiane. Kanti argumentoi se njohuria varet nga tĂ« vĂ«rteta a priori, nga supozimet themelore qĂ« strukturojnĂ« pĂ«rvojĂ«n tonĂ« tĂ« realitetit. Teoremat e Gödelit sugjerojnĂ« se, edhe brenda sistemeve formale tĂ« ndĂ«rtuara mbi aksioma tĂ« pĂ«rcaktuara mirĂ«, ekzistojnĂ« ende tĂ« vĂ«rtetat qĂ« tejkalojnĂ« aftĂ«sitĂ« e sistemit pĂ«r tâi vĂ«rtetuar ato. NĂ«se Kanti synonte tĂ« pĂ«rkufizonte kufijtĂ« e arsyes pĂ«rmes kushteve tĂ« domosdoshme pĂ«r njohuri, Gödeli zbuloi njĂ« paplotĂ«si tĂ« brendshme nĂ« vetĂ« arsyetimin formal, njĂ« tĂ« tillĂ« qĂ« asnjĂ« grup aksiomash nuk mund ta zgjidhĂ« nga brenda. GjithmonĂ« do tĂ« ekzistojnĂ« tĂ« vĂ«rtetat morale, pĂ«rtej mbĂ«rthimit pĂ«rllogaritĂ«s â probleme etike qĂ« i rezistojnĂ« zgjidhjes algoritmike.
Pra, problemi mĂ« i thellĂ« qĂ«ndron nĂ« paaftĂ«sinĂ« e AI-sĂ« pĂ«r tĂ« njohur kufijtĂ« e vetĂ« kornizĂ«s sĂ« saj tĂ« arsyetimit â paaftĂ«sinĂ« e saj pĂ«r tĂ« ditur kur pĂ«rfundimet e saj morale mbĂ«shteten mbi premisa tĂ« paplota, ose kur njĂ« problem ndodhet pĂ«rtej asaj qĂ« sistemi i saj etik mund tĂ« zgjidhĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« formale. NdĂ«rsa edhe njerĂ«zit pĂ«rballen me kufizime njohĂ«se dhe epistemike, ne nuk jemi tĂ« kufizuar nga njĂ« strukturĂ« e dhĂ«nĂ« formale. Ne mund tĂ« shpikim aksioma tĂ« reja, tĂ« vĂ«mĂ« nĂ« pikĂ«pyetje ato tĂ« vjetrat, ose tĂ« rishikojmĂ« tĂ« gjithĂ« kornizĂ«n tonĂ« nĂ« dritĂ«n e njohurive filozofike ose shqyrtimit etik. Sistemet e IA-sĂ«, pĂ«r dallim, mund tĂ« gjenerojnĂ« ose tĂ« adoptojnĂ« aksioma tĂ« reja vetĂ«m nĂ«se arkitektura e tyre e lejon kĂ«tĂ« dhe, edhe atĂ«herĂ«, ndryshimet e tilla ndodhin brenda meta-rregullave tĂ« paracaktuara ose objektivave tĂ« optimizimit. Ato nuk kanĂ« kapacitetin pĂ«r reflektim konceptual qĂ« udhĂ«heq zhvendosjet njerĂ«zore nĂ« supozimet themelore. Edhe nĂ«se njĂ« gjuhĂ« formale, mĂ« e pasur, ose njĂ« grup mĂ« i pasur aksiomash mund tĂ« provojĂ« disa tĂ« vĂ«rteta mĂ« parĂ« tĂ« paprovueshme, asnjĂ« grup i fundĂ«m aksiomash, qĂ« pĂ«rmbush kĂ«rkesat e Gödelit pĂ«r vendosmĂ«rinĂ« dhe konsistencĂ«n, nuk mund tĂ« provojĂ« tĂ« gjitha tĂ« vĂ«rtetat qĂ« mund tĂ« shprehen nĂ« ndonjĂ« sistem formal mjaftueshĂ«m tĂ« fuqishĂ«m. NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, Gödeli vendos njĂ« kufi â jo vetĂ«m mbi atĂ« qĂ« makineritĂ« mund tĂ« provojnĂ«, por mbi atĂ« qĂ« ato mund tĂ« justifikojnĂ« ndonjĂ«herĂ« brenda njĂ« arkitekture tĂ« dhĂ«nĂ« etike ose logjike.
NjĂ« nga shpresat, ose njĂ« frikĂ« e madhe pĂ«r IA-nĂ« Ă«shtĂ« se ajo mund tĂ« evoluojĂ« njĂ« ditĂ« pĂ«rtej parimeve etike qĂ« i janĂ« programuar fillimisht dhe tĂ« simulojĂ« njĂ« vetĂ«vlerĂ«sim tĂ« tillĂ«. PĂ«rmes mĂ«simit tĂ« makinerisĂ«, IA-ja mund tĂ« modifikojĂ« vetĂ« kornizĂ«n etike, duke gjeneruar njohuri tĂ« reja morale dhe duke zbuluar modele dhe zgjidhje tĂ« cilat mendimtarĂ«t njerĂ«zorĂ«, tĂ« kufizuar nga paragjykimet njohĂ«se dhe kufizimet pĂ«rllogaritĂ«se, mund tâi anashkalojnĂ«. MegjithatĂ«, kjo pĂ«rshtatshmĂ«ri sjell njĂ« rrezik tĂ« thellĂ«: morali nĂ« zhvillim i njĂ« IA-je mund tĂ« devijojĂ« aq rrĂ«njĂ«sisht nga etika njerĂ«zore saqĂ« vendimet e saj tĂ« bĂ«hen tĂ« pakuptueshme ose madje moralisht tĂ« neveritshme pĂ«r ne. Kjo pasqyron disa koncepte fetare tĂ« etikĂ«s. NĂ« disa tradita teologjike, morali hyjnor konsiderohet pĂ«rtej kuptimit njerĂ«zor, saqĂ« mund tĂ« duket arbitrar apo edhe mizor â njĂ« temĂ« qendrore nĂ« debatet mbi problemin e sĂ« keqes dhe teorinĂ« e urdhrit hyjnor. NjĂ« sfidĂ« e ngjashme lind me etikĂ«n e IA-sĂ«: ndĂ«rsa sistemet e IA-sĂ« bĂ«hen gjithnjĂ« e mĂ« autonome dhe vetĂ«modifikuese, vendimet e tyre morale mund tĂ« bĂ«hen aq tĂ« errĂ«ta dhe tĂ« shkĂ«putura nga arsyetimi njerĂ«zor, saqĂ« rrezikojnĂ« tĂ« perceptohen si tĂ« paparashikueshme, tĂ« pashpjegueshme ose edhe tĂ« padrejta.
MegjithatĂ«, ndonĂ«se IA-ja mund tĂ« mos e zotĂ«rojĂ« kurrĂ« plotĂ«sisht arsyetimin moral, ajo mund tĂ« bĂ«het njĂ« mjet i fuqishĂ«m pĂ«r rafinimin e mendimit etik njerĂ«zor. Ndryshe nga vendimmarrja njerĂ«zore, e cila shpesh formĂ«sohet nga paragjykimi, intuita ose supozimet e paekzaminuara, IA-ja ka potencialin tĂ« zbulojĂ« mospĂ«rputhje nĂ« arsyetimin tonĂ« etik duke trajtuar rastet e ngjashme me paanshmĂ«ri formale. Ky potencial, megjithatĂ«, varet nga aftĂ«sia e IA-sĂ« pĂ«r tĂ« ditur se kur rastet janĂ« moralisht tĂ« njĂ«jta â njĂ« detyrĂ« e ndĂ«rlikuar nga fakti se sistemet e IA-sĂ«, veçanĂ«risht LLM-tĂ«, mund tĂ« internalizojnĂ« dhe riprodhojnĂ« vetĂ« paragjykimet njerĂ«zore qĂ« synojnĂ« tâi zbusin. Kur IA-ja jep njĂ« vendim qĂ« duket moralisht i gabuar, kjo mund tĂ« na nxisĂ« tĂ« rishqyrtojmĂ« parimet qĂ« qĂ«ndrojnĂ« pas gjykimeve tona. A po bĂ«jmĂ« dallime ndĂ«rmjet rasteve pĂ«r arsye tĂ« mira morale, apo po zbatojmĂ« standarde tĂ« dyfishta pa e kuptuar? IA-ja mund tĂ« ndihmojĂ« nĂ« sfidimin dhe rafinimin e arsyetimit tonĂ« etik â jo duke ofruar pĂ«rgjigje pĂ«rfundimtare, por duke zbuluar boshllĂ«qe, kontradikta dhe supozime tĂ« anashkaluara nĂ« kornizĂ«n tonĂ« morale.
IA-ja mund tĂ« largohet nga intuitat morale njerĂ«zore nĂ« tĂ« paktĂ«n dy mĂ«nyra: duke trajtuar raste qĂ« ne i shohim si tĂ« ngjashme nĂ« mĂ«nyra tĂ« ndryshme, ose duke trajtuar raste qĂ« ne i shohim si tĂ« ndryshme nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n mĂ«nyrĂ«. NĂ« tĂ« dyja rastet, pyetja themelore Ă«shtĂ« nĂ«se IA-ja po identifikon saktĂ« njĂ« dallim ose ngjashmĂ«ri moralisht tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m, apo nĂ«se thjesht po pasqyron modele tĂ« parĂ«ndĂ«sishme nga tĂ« dhĂ«nat e saj trajnuese. NĂ« disa raste, kjo mospĂ«rputhje mund tĂ« rrjedhĂ« nga paragjykimet njerĂ«zore, si modelet diskriminuese tĂ« bazuara nĂ« racĂ«, gjini apo status socio-ekonomik. Por, nĂ« raste tĂ« tjera, IA-ja mund tĂ« zbulojĂ« veçori etikisht tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« cilat gjykimi njerĂ«zor i ka anashkaluar historikisht. Ajo mundet, pĂ«r shembull, tĂ« zbulojĂ« variante tĂ« reja tĂ« problemit tĂ« trolejbusit [trolley problem], duke sugjeruar qĂ« dy dĂ«me nĂ« dukje tĂ« barabarta ndryshojnĂ« nĂ« mĂ«nyra tĂ« rĂ«ndĂ«sishme morale. NĂ« raste tĂ« tilla, IA-ja mund tĂ« zbulojĂ« modele tĂ« reja etike pĂ«rpara se ta bĂ«jnĂ« kĂ«tĂ« filozofĂ«t njerĂ«zorĂ«. Sfida qĂ«ndron nĂ« faktin se ne nuk mund ta dimĂ« paraprakisht se çfarĂ« lloj devijimi kemi pĂ«rballĂ«. Ădo gjykim moral befasues nga IA duhet tĂ« vlerĂ«sohet nĂ« kushtet e veta â as tĂ« pranohet pa kritikĂ«, as tĂ« hidhet poshtĂ« pa menduar. MegjithatĂ«, edhe kjo hapje ndaj njohurive tĂ« reja nuk e çliron IA-nĂ« nga kufijtĂ« strukturorĂ« tĂ« arsyetimit formal.
Ky Ă«shtĂ« mĂ«simi mĂ« i thellĂ«. Teoremat e Gödelit nuk tregojnĂ« thjesht qĂ« ekzistojnĂ« tĂ« vĂ«rteta tĂ« cilat makineritĂ« nuk mund tâi provojnĂ«. Ato tregojnĂ« qĂ« arsyetimi moral, ashtu si matematika, Ă«shtĂ« gjithmonĂ« i hapur, gjithmonĂ« duke u shtrirĂ« pĂ«rtej asaj qĂ« mund tĂ« nxirret nĂ« mĂ«nyrĂ« formale. Sfida, pra, nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m si tĂ« kodifikohet arsyetimi etik nĂ« IA, por edhe si tĂ« sigurohet qĂ« korniza e saj morale, qĂ« Ă«shtĂ« nĂ« zhvillim, tĂ« mbetet nĂ« pĂ«rputhje me vlerat njerĂ«zore dhe normat shoqĂ«rore. PĂ«rkundĂ«r gjithĂ« shpejtĂ«sisĂ«, saktĂ«sisĂ« dhe fuqisĂ« pĂ«rllogaritĂ«se tĂ« saj, IA-ja mbetet e paaftĂ« pĂ«r njĂ« gjĂ« qĂ« e bĂ«n arsyetimin moral vĂ«rtet tĂ« mundur: aftĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« vĂ«nĂ« nĂ« pikĂ«pyetje jo vetĂ«m atĂ« qĂ« Ă«shtĂ« e drejtĂ«, por pse. Etika, pĂ«r rrjedhojĂ«, duhet tĂ« mbetet njĂ« pĂ«rpjekje njerĂ«zore â njĂ« pĂ«rpjekje e vazhdueshme dhe e papĂ«rsosur tĂ« cilĂ«n asnjĂ« makinĂ« nuk do ta zotĂ«rojĂ« ndonjĂ«herĂ« plotĂ«sisht. /Telegrafi/
Eksploruesi dhe udhĂ«pĂ«rshkruesi austro-hungarez, Karl Steinmetz, ishte inxhinier me profesion. Pas njĂ« udhĂ«timi tĂ« gjatĂ« nĂ« AmerikĂ«n e Jugut, ai udhĂ«toi disa herĂ« nĂ«pĂ«r PerandorinĂ« Osmane, para se tĂ« nisej drejt pjesĂ«s mĂ« tĂ« egĂ«r tĂ« saj â nĂ« malet e Veriut tĂ« ShqipĂ«risĂ«. NĂ« gusht tĂ« vitit 1903, nĂ«n vapĂ«n e verĂ«s, ai u nis nĂ« njĂ« ekspeditĂ« malore nga Shkodra nĂ« drejtim tĂ« GjakovĂ«s dhe Prizrenit. MenjĂ«herĂ« pas mbĂ«rritjes nĂ« Shkup, u kthye sĂ«rish nĂ« ShqipĂ«ri me avullore nga Selaniku nĂ« San Giovanni di Medua (ShĂ«ngjin), ku mbĂ«rriti mĂ« 12 shtator, pĂ«r tĂ« filluar njĂ« ekspeditĂ« tĂ« dytĂ« qĂ« e çoi nĂ«pĂ«r MirditĂ« pĂ«r dy javĂ« dhe mĂ« pas poshtĂ« pĂ«rgjatĂ« luginĂ«s sĂ« Drinit pĂ«r nĂ« ShkodĂ«r. NĂ« gusht tĂ« vitit 1904, ai u kthye pĂ«rsĂ«ri nĂ« ShqipĂ«ri pĂ«r tĂ« eksploruar edhe njĂ« herĂ« malet veriore. Ky udhĂ«tim e çoi nĂ« territore tĂ« ngjashme, por pak mĂ« nĂ« Veri, pĂ«rmes maleve tĂ« larta tĂ« Shkrelit, Thethit, ShalĂ«s dhe MĂ«rturit, pĂ«r nĂ« GjakovĂ«. NjĂ« ekspeditĂ« e tretĂ« nĂ« vitin 1905 e çoi sĂ«rish nĂ«pĂ«r malet e Veriut, kĂ«tĂ« herĂ« nĂ« drejtim tĂ« Matit dhe luginĂ«s sĂ« Drinit tĂ« Zi nĂ« rajonin e DibrĂ«s. UdhĂ«timet e Steinmetzit pĂ«rshkruhen nĂ« tre libra nĂ« gjuhĂ«n gjermane: Eine Reise durch die HochlĂ€ndergaue Nordalbaniens (NjĂ« udhĂ«tim nĂ«pĂ«r malĂ«sinĂ« e ShqipĂ«risĂ« sĂ« Veriut), VjenĂ« 1904; Ein VorstoĂ in die nordalbanischen Alpen (NjĂ« ndĂ«rmarrje nĂ« Alpet Shqiptare tĂ« Veriut), VjenĂ« 1905; dhe Von der Adria zum Schwarzen Drin (Nga Adriatiku te Drini i Zi), SarajevĂ« 1908. SĂ« bashku me Baron Nopcsan dhe Edith Durhamin, nĂ« kohĂ«n e tij ai konsiderohej si njĂ« nga udhĂ«tarĂ«t mĂ« tĂ« informuar tĂ« huaj pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« e Veriut. Karl Steinmetz mĂ«soi gjuhĂ«n shqipe dhe ishte gjithashtu autor i njĂ« gramatike dhe fjalori tĂ« shqipes: Albanische Grammatik: nordalbanische Mundart (Gramatika shqipe: Dialekti verior shqiptar), SarajevĂ« 1913; dhe Deutsch-albanesisches Feldwörterbuch (Fjalor fushor gjermanisht-shqip), SarajevĂ« 1913. NĂ« vapĂ«n e gushtit 1904, Karl Steinmetz u nis nga Shkodra. QĂ«llimi i tij ishte qyteti i ndaluar mysliman i GucisĂ«, qĂ« sot ndodhet nĂ« juglindje tĂ« Malit tĂ« Zi. MegjithatĂ«, pasi mbĂ«rriti nĂ« Theth (Nrejaj), njĂ« pĂ«rplasje mes fiseve vendase e detyroi tĂ« ndryshonte planet.
Nga: Karl Steinmetz[1]
Përktheu (nga gjermanishtja) në anglisht: Robert Elsie
Përktheu (nga anglishtja) në shqip: Agron Shala
U nisa nga Shkodra nĂ« agimin e 9 gushtit, i shoqĂ«ruar nga dy burra nga qyteti, duke ndjekur rrugĂ« dytĂ«sore pĂ«r tĂ« shmangur postblloqet turke qĂ« kontrollonin rrugĂ«t kryesore. MeqenĂ«se kishim kuaj tĂ« mirĂ«, mundĂ«m tĂ« ecnim me galop pothuajse gjatĂ« gjithĂ« rrugĂ«s nĂ«pĂ«r fushĂ«n e ndĂ«rthurur me livadhe, ara dhe grupe pemĂ«sh qĂ« shtrihet mes maleve dhe liqenit tĂ« ShkodrĂ«s. Peizazhi ndryshoi vetĂ«m kur arritĂ«m nĂ« shtegun qĂ« tĂ« çon drejt Kastratit dhe Hotit, pranĂ« Hanit tĂ« ĂesmĂ«s, dhe u kthyem djathtas. NĂ« tĂ« djathtĂ« kishim kodra tĂ« zhveshura me gurĂ«, ndĂ«rsa nĂ« tĂ« majtĂ« njĂ« fushĂ« tĂ« sheshtĂ«, pak e pjerrĂ«t, e mbuluar me gurĂ« tĂ« mĂ«dhenj sa grushti ose koka.
E kaluam shtratin e thatĂ« tĂ« lumit Benush, tĂ« gdhendur thellĂ« nĂ« peizazh, i cili nĂ« stinĂ«n e shirave derdh ujĂ«rat e veta nĂ« liqen, dhe ndaluam pĂ«r pak nĂ« Hanin KodĂ«r Ars, ku ka njĂ« dyqan tĂ« vogĂ«l mes pemĂ«ve tĂ« larta. Dyqani ofronte kafe dhe ishte gjithmonĂ« gumĂ«zhinte, pasi kishte tĂ« vetmin pus brenda njĂ« ore nĂ« kĂ«mbĂ«. Rreth mesditĂ«s arritĂ«m te pĂ«rroi Proni i ThatĂ«, nĂ« pikĂ«n ku del nga gryka. Kaluan shtratin e tij me gurĂ«, plotĂ«sisht tĂ« tharĂ«, dhe u ngjitĂ«m drejt kishĂ«s sĂ« fisit Shkrel, nĂ« vendbanimin BĂ«rzheta, rreth 40 metra mĂ« lart se lugina. ĂshtĂ« njĂ« godinĂ« e thjeshtĂ«, por disi mĂ« e madhe se shumica e kishave qĂ« hasen nĂ« ShqipĂ«ri. PranĂ« saj ndodhej famullia e madhe dykatĂ«she qĂ« i pĂ«rkiste misionarit, njĂ« prift dioqezian. NĂ« shpatet e pjerrĂ«ta pĂ«rreth kishte disa shtĂ«pi bujqĂ«sore, pemĂ« dhe ara tĂ« vogla tĂ« hapura nĂ« dheun shkĂ«mbor.
Misionari nuk ndodhej aty dhe kishte qenĂ« larg prej disa javĂ«sh. MegjithatĂ«, arrita tĂ« takoj pĂ«rfaqĂ«suesin e tij, njĂ« prift tĂ« ri, si edhe misionarin e BogĂ«s, Dom Nocin, qĂ« ndodhej aty pĂ«r njĂ« vizitĂ« tĂ« shkurtĂ«r. Dom Noci kishte ndĂ«rmend tĂ« kthehej nĂ« shtĂ«pi atĂ« pasdite, ndaj vendosa tâi bashkohesha. U ndava nga udhĂ«rrĂ«fyesit dhe u nisĂ«m pĂ«r nĂ« BogĂ« vonĂ« pasdite.
Shtegu na çoi lart nĂ« luginĂ«n e ngushtĂ« tĂ« pĂ«rroit Proni i ThatĂ«. Fillimisht shpatet ishin tĂ« mbuluara me shkurre, por mĂ« lart kishte shkĂ«mbinj imponues me brigje tĂ« pjerrĂ«ta, disa prej tĂ« cilave tĂ« mbuluara me vegjetacion. Rrethina jonĂ« ishte me tĂ« vĂ«rtetĂ« e zymtĂ« dhe e shkretĂ«. As bar, as ujĂ«. Proni i ThatĂ« ishte emri mĂ« i pĂ«rshtatshĂ«m pĂ«r kĂ«tĂ« luginĂ«. ĂshtĂ« rajoni mĂ« shkĂ«mbor dhe mĂ« i thatĂ« i tĂ« gjitha krahinave malore dhe, pĂ«r kĂ«tĂ« arsye, fisi Shkrel qĂ« banon aty nuk merret fare me bujqĂ«si, por vetĂ«m me blegtori. GjatĂ« verĂ«s, ata i çojnĂ« bagĂ«titĂ« nĂ« kullotat e pasura malore, ndĂ«rsa dimrit i mbajnĂ« nĂ« fusha dhe i ushqejnĂ« me barin qĂ« kanĂ« zbritur nga malet dhe me kallinj misri. VetĂ«m pak familje shpĂ«rngulen nĂ« Jug, nĂ« zonĂ«n bregdetare mĂ« tĂ« ngrohtĂ«, gjatĂ« dimrit. NĂ« kĂ«tĂ« aspekt, shkrelajt dallojnĂ« nga fqinjĂ«t e tyre veriorĂ«, kelmendasit, tĂ« cilĂ«t pothuajse tĂ« gjithĂ« dimrin e kalojnĂ« nĂ« bregdet nĂ« Jug tĂ« ShkodrĂ«s.
Shkreli Ă«shtĂ« njĂ« fis relativisht i pasur, qĂ« pĂ«rbĂ«het nga rreth 600 familje, nga tĂ« cilat shumica (rreth 500) janĂ« katolike. TĂ« tjerat janĂ« myslimane. Vendbanimi mĂ« i madh nĂ« Shkrel Ă«shtĂ« Vrizi, nĂ« kĂ«mbĂ«t e malit Veleçik, ku banon bajraktari, Vat Marshi. Vendbanimet e tjera janĂ« â sipas madhĂ«sisĂ« â BĂ«rzheta, Dusej, Dedaj, StĂ«rkuja, Pojica, Grizhaj, Stillo dhe Zagora. Pasi kaluam rrjedhĂ«n e pakĂ«t tĂ« njĂ« burimi, rreth dy orĂ« nĂ« verilindje tĂ« BĂ«rzhetĂ«s, arritĂ«m nĂ« njĂ« fushĂ« tĂ« vogĂ«l tĂ« sheshtĂ« me disa ara misri dhe disa shtĂ«pi aty-kĂ«tu. Ky ishte vendbanimi Dusej, ku drejtimi verilindor i luginĂ«s kthehet nĂ« drejtimin verior. NĂ« kĂ«tĂ« pikĂ«, shtegu hyn nĂ« njĂ« pĂ«rroskĂ« tĂ« ngushtĂ«, vetĂ«m rreth dy metra e gjerĂ«, dhe vazhdon pĂ«r ca kohĂ« nĂ«pĂ«r kĂ«tĂ« grykĂ« tĂ« ngushtĂ« qĂ« gjithashtu shĂ«rben si shtrat pĂ«rroi. MĂ« pas hapet nĂ« njĂ« luginĂ« tĂ« kĂ«ndshme me shpatet e buta tĂ« mbuluara me livadhe, ara dhe aty-kĂ«tu me shtĂ«pi. NĂ« kĂ«tĂ« anĂ« tĂ« grykĂ«s, kjo zonĂ« quhet Gryka e Dusejit.
Në anën tjetër të përroit gjendet një burim që shpërthen me ujë të ftohtë akull, me një grazhd për bagëtitë në një grumbull pemësh ahu të lartë. Ishte vendi ideal për një pushim. Kishim me vete një kafexhi (njeri që bën kafe), që kishte ngritur një kasolle primitive aty, dhe na përgatiti një filxhan të nxehtë kafeje. Nata po afrohej, ndaj u rikthyem në shteg, duke u ngjitur përgjatë anës së majtë të luginës ku përplaseshim me gurë në çdo hap. Në pikën ku lugina kthehet në drejtimin lindor, lihet territori i Shkrelit dhe hyn në krahinën e fisit të Bogës. Arritëm në Preçaj, në errësirë, rreth një çerek ore më pas, ku ndodhet kisha e këtij fisi. Sipas traditës veriore shqiptare, kisha merr emrin nga territori fisnor në të cilin ndodhet, dhe quhet thjesht Kisha e Bogës.
Boga në të vërtetë i përket fisit të Kelmendit dhe përbën një nga katër bajraqet e tij. Megjithatë, ata kanë shumë pak kontakte me kelmendasit, pasi këta të fundit jetojnë në luginën e Cemit, prej nga Boga ndahet nga një vargmal i lartë rreth 2 000 metra. Boga përbëhet nga rreth 75 familje të cilat, me një përjashtim, janë të gjitha katolike dhe jetojnë në nëntë fshatrat e mëposhtëm: Gjokaj, Preçaj, Malej, Gegaj, Mihaj, Leshaj, Mikaj, Ulgjekaj dhe Nrej. Bajraktari, Llesh Sokoli, nuk banon në territorin e fisit, por në fushën e Shkodrës dhe vjen në Bogë vetëm për disa javë çdo vit. Në pjesën tjetër të kohës ai përfaqësohet nga Zejf Prenka. Edhe banorët e Bogës janë kryesisht blegtorë, pasi toka e punueshme është shumë e pakët dhe ndodhet kryesisht përreth Preçajt.
Meqenëse mbërritëm vonë në Preçaj, mund të shihja mirë rrethinat vetëm të nesërmen në mëngjes (10 gusht). Edhe këtu, fushat ngjiten gradualisht në shpatet derisa kthehen në shkëmbinj të pjerrët. Shumica e shtëpive janë në anën e djathtë të luginës, ndërsa kisha ndodhet në anën e majtë.
Edhe pse rruga nga Bërzheta në Preçaj të lë përshtypjen se nuk ka ndonjë ndryshim të madh në lartësi, në të vërtetë Preçaj është goxha më lart. Matja për Bërzhetën ishte 580 metra, ndërsa për Preçajn ishte 920 metra.
Me kërkesën time, misionari atje më siguroi një të ri për të më çuar në Theth. Në kontrast me përvojën time të para një viti në Dushman, Toplanë dhe Nikaj, ku udhërrëfyesit e mi nuk përmendën kurrë çështjen e pagesës, ky djalosh donte të dinte menjëherë se sa do të paguhej, madje kërkoi një shumë të konsiderueshme. E njëjta gjë ndodhi në Theth (dhe më vonë në Rajë), por kjo lidhet me faktin se Thethi dhe Raja ndodhen përgjatë shtigjeve më të frekuentuara që lidhin Gucinë dhe Pejën me Shkodrën. Si rrjedhojë, popullsia këtu ka pasur më shumë kontakte me botën e jashtme. Shqiptarët janë të pajisur me një zgjuarsi të madhe të natyrshme dhe mësojnë shpejt si të përfitojnë nga situatat. Kur përballen me të huaj, janë të bindur se kushdo që vjen nga jashtë është i pasur në mënyrë të pallogaritshme, pasi ka ardhur deri këtu për të vizituar malet vetëm për qejf. Gjysmë mexhidi (dy korona) për person në ditë konsiderohet zakonisht si pagë e mirë.
Pasi arritëm një marrëveshje me udhërrëfyesin në Preçaj, u nisëm në këmbë, pasi rruga prej aty e tutje nuk ishte e përshtatshme për kuaj. Menjëherë pas kishës, kalon një burim i fuqishëm uji, pranë të cilit ndodhen dy dyqane (dugojë), të drejtuara nga burrat shkodranë. Të dyja janë shumë primitive dhe ofrojnë vetëm furnizime themelore, si kripë, kafe, shamia, gjilpëra dhe penj etj.
PĂ«rtej Preçajt, lugina ngushtohet nĂ« njĂ« grykĂ« me shkĂ«mbinj. Aty mbaron toka e punueshme dhe rruga vazhdon pĂ«rmes njĂ« gryke tĂ« egĂ«r, ku duhet tĂ« kacavirresh pĂ«rmes shkĂ«mbinjve dhe gurĂ«ve tĂ« mĂ«dhenj. NĂ« kĂ«tĂ« rrĂ«pirĂ« rriten shkurret dhe pemĂ«t e larta tĂ« ahut, pĂ«rmbi tĂ« cilave ngrihen shkĂ«mbinjtĂ« masivĂ«. ĂshtĂ« njĂ« nga peizazhet mĂ« romantike nĂ« tĂ« gjithĂ« MalĂ«sinĂ«. Shtegu â nĂ«se mund ta quajmĂ« kĂ«shtu â vazhdon deri nĂ« fund tĂ« luginĂ«s dhe ngjitet pĂ«rmes njĂ« pylli madhĂ«shtor ahu, nĂ« tokĂ« tĂ« gurĂ«zuar. Ngjiteshim gjithnjĂ« e mĂ« lart. DrunjtĂ« e ahut u zĂ«vendĂ«suan nga pishat, derisa pylli pĂ«rfundoi nĂ« njĂ« pellg tĂ« vogĂ«l shterp nĂ«n qafĂ«n malore. Pellgu, i quajtur Gropa e BorĂ«s, Ă«shtĂ« i rrethuar me shkĂ«mbinj tĂ« mbuluar me shtresa dĂ«bore. NĂ« mes tĂ« pellgut takuam njĂ« fatkeq qĂ« banonte nĂ« njĂ« kasolle prej guri, ku po pĂ«rgatiste kafe pĂ«r kalimtarĂ«t. Nuk kishte ujĂ« nĂ« kĂ«tĂ« lartĂ«si, ndaj ai pĂ«rdorte borĂ«n tĂ« cilĂ«n e shkrinte nĂ« njĂ« enĂ« prej druri.
Rruga ndahet pranë kasolles. Majtas është një shteg i vështirë që ngjitet përmes Majës së Vijavetit drejt luginës së Gucisë. Djathtas është një tjetër shteg i përshtatshëm për kafshë ngarkese. Ai ngjitet nëpër një shpat me shkëmbinj të rrëmbyeshëm dhe një sipërfaqe të madhe me dëborë, deri në qafë. Zgjodha këtë shteg dhe për njëzet minuta isha në Qafën e Shtegut të Dhenjvet, që do të thotë shtegu i deleve, pika më e lartë e kalimit në Alpet Shqiptare të Veriut. Aneroidi tregonte një lartësi prej 1770 metrash. Qafa është vetëm disa metra e gjerë. Në të djathtë ngrihet një shkëmb i lartë.
Sapo kalova nĂ« anĂ«n tjetĂ«r tĂ« qafĂ«s, pata ndjesinĂ« sikur perdet u tĂ«rhoqĂ«n papritmas pĂ«rpara meje. NjĂ« pamje e jashtĂ«zakonshme u shfaq. NĂ« kĂ«mbĂ«t e mia ishte njĂ« faqe shkĂ«mbore qĂ« zbriste thuajse pingul. ShumĂ« mĂ« poshtĂ«, nĂ« fund tĂ« luginĂ«s, mund tĂ« shihja fusha tĂ« gjelbra dhe livadhe â Lugina e Thethit â nĂ«pĂ«r tĂ« cilĂ«n gjarpĂ«ronte njĂ« lumĂ«. NĂ« tĂ« djathtĂ« dhe tĂ« majtĂ«, male tĂ« mbuluara me dĂ«borĂ«, kreshta tĂ« thikta dhe shkĂ«mbinj madhĂ«shtorĂ« qĂ« ngriheshin drejt qiellit tĂ« kaltĂ«r. VetĂ«m nĂ« pjesĂ«n jugore tĂ« luginĂ«s kishte shpate tĂ« mbuluara me shkurre dhe pyje. NĂ« Veri kishte vetĂ«m shkĂ«mbinj tĂ« shkretuar me ngjyra tĂ« bardha dhe gri. Pamja ishte madhĂ«shtore, por nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« imponuese, sepse shumĂ« prej greminave para meje binin 500 metra drejt njĂ« humnerĂ« tĂ« thellĂ«. AsnjĂ« fije bari nuk rritej aty. [âŠ]
Pasi shijova panoramĂ«n nga maja e QafĂ«s sĂ« Shtegut tĂ« Dhenve, fillova zbritjen. Shtegu ishte i pjerrĂ«t dhe jashtĂ«zakonisht i vĂ«shtirĂ«. [âŠ] Pasi u ngjita pĂ«r disa qindra metra nĂ«pĂ«r shkĂ«mbinj dhe gĂ«rmadha, mĂ« nĂ« fund arrita nĂ« njĂ« pjesĂ« tĂ« shpatit malor tĂ« mbuluar me bar, shkurre dhe pemĂ«. Aty ndodhej njĂ« pikĂ« ndarjeje e shtigjeve â njĂ« shteg nĂ« tĂ« majtĂ« zbriste poshtĂ« nĂ« luginĂ« pĂ«r gjysmĂ« ore dhe mĂ« pas ngjitej sĂ«rish drejt QafĂ«s sĂ« PejĂ«s. Ky Ă«shtĂ« shtegu drejt GucisĂ«. Shtegu nĂ« tĂ« djathtĂ« zbriste thellĂ« nĂ« shpatin e malit pĂ«rmes shkurreve, derisa arrinte nĂ« arat dhe kullotat e para. Kalova pranĂ« disa shtĂ«pive bujqĂ«sore, derisa mbĂ«rrita te dy mullinj uji pranĂ« ujĂ«rave tĂ« rrjedhshĂ«m dhe kristal tĂ« pastra tĂ« lumit tĂ« ShalĂ«s. Edhe kur Ă«shtĂ« vapĂ«, lumi Ă«shtĂ« pĂ«rherĂ« akull i ftohtĂ« deri nĂ« fund tĂ« luginĂ«s ku bashkohet me Drinin. Kjo sepse ai ushqehet drejtpĂ«rdrejt nga dĂ«bora e maleve pĂ«rreth. ĂshtĂ« ujĂ« i mrekullueshĂ«m pĂ«r pirje.
Kalova urĂ«n e vogĂ«l mbi lumĂ« (rreth njĂ« metĂ«r e gjerĂ«) dhe, duke vazhduar pĂ«rgjatĂ« bregut tĂ« majtĂ«, pĂ«r rreth njĂ« çerek ore, arrita te kisha e Thethit nĂ« Nrejaj. ĂshtĂ« njĂ« ndĂ«rtesĂ« mjaft e madhe. Kati pĂ«rdhes pĂ«rfshinte kishĂ«n â mĂ« saktĂ« faltoren â dhe dy dhoma magazinimi. Kati i sipĂ«rm pĂ«rbĂ«hej nga tri dhoma dhe njĂ« kuzhinĂ« qĂ« pĂ«rdoreshin nga misionari. NdĂ«rtesa Ă«shtĂ« e vendosur nĂ« njĂ« zonĂ« tĂ« sheshtĂ« dhe rrethohet nga arat e misrit. PĂ«rreth saj ka edhe disa shtĂ«pi tĂ« tjera.
Kur udhërrëfyesi im dhe unë arritëm te kisha, gjetëm derën të mbyllur dhe askush nuk iu përgjigj thirrjeve tona. Një kalimtar na njoftoi se prifti kishte shkuar në Abat për të vizituar një koleg për disa ditë. Ndërsa po pyesja veten çfarë duhej të bënim, u afrua një i ri dhe u prezantua si kujdestari i kishës dhe përfaqësues i misionarit. Kur i shpjegova se kisha ardhur për të takuar priftin, ai na hapi derën duke thënë se prifti sigurisht nuk do të kundërshtonte. Largova udhërrëfyesin dhe ia besova kujdesin tim kujdestarit, Pjetër Gjonit. Pjetri ishte një djall i zgjuar. Nuk duhet menduar se duke më ftuar brenda po vepronte thjesht nga bamirësia e krishterë. Ai po llogariste tashmë se sa më shumë mund të fitonte nga unë, krahasuar me punën e lodhshme në ara.
Thethi Ă«shtĂ« shĂ«nuar nĂ« harta si vendbanim, por kjo nuk Ă«shtĂ« plotĂ«sisht e saktĂ«. ĂshtĂ« mĂ« tepĂ«r njĂ« rajon. Lugina e lumit tĂ« ShalĂ«s, nga burimi i saj nĂ« Jug deri te Qafa e Boshit, pĂ«rbĂ«n territorin e fisit tĂ« ShalĂ«s. NĂ« NdĂ«rlysĂ«, lugina ndĂ«rpritet nga njĂ« grykĂ« e ngushtĂ« disa kilometra e gjatĂ«, pĂ«rmes sĂ« cilĂ«s kalon lumi. Zona nĂ« Veri tĂ« kĂ«saj gryke, pĂ«rreth burimit tĂ« lumit, quhet Theth, ndĂ«rsa ajo nĂ« Jug njihet si Shala e Madhe, ose thjesht Shala. MegjithĂ«se tĂ« dy zonat i pĂ«rkasin fisit tĂ« ShalĂ«s, banorĂ«t e tyre jetojnĂ« mĂ« sĂ« shumti tĂ« ndarĂ« dhe nuk e konsiderojnĂ« njĂ«ri-tjetrin si tĂ« afĂ«rm. PĂ«r kĂ«tĂ« arsye, martesat mes dy pjesĂ«ve tĂ« fisit lejohen. Secila nga zonat ka misionarin e vet. Ai nĂ« Theth banon nĂ« Nrejaj, ndĂ«rsa ai nĂ« ShalĂ« banon nĂ« Abat.
Thethi pĂ«rfshin kĂ«to shtatĂ« lagje, me gjithsej 90 shtĂ«pi: Nrejaj, Markdedaj, Gjeçaj, Nikgjonaj, Okol, Leçaj dhe NdĂ«rlysĂ«. Zakonisht llogariten rreth shtatĂ« persona pĂ«r çdo shtĂ«pi, por nĂ« disa fshatra kjo llogaritje Ă«shtĂ« e pasaktĂ«, sepse pĂ«r shkak tĂ« zakoneve patriarkale tĂ« malĂ«sorĂ«ve, familjet e zgjeruara jetojnĂ« nĂ«n njĂ« çati. Edhe nĂ«se djemtĂ« janĂ« tĂ« martuar, ata nuk ndĂ«rtojnĂ« shtĂ«pi mĂ« vete, por vazhdojnĂ« tĂ« jetojnĂ« me prindĂ«rit. NĂ« disa raste, pesĂ«dhjetĂ« veta jetojnĂ« nĂ«n njĂ« kulm. ĂshtĂ« e qartĂ« se kushtet e tilla nuk mbĂ«shtesin higjienĂ«n e duhur. Sidomos sifilizi Ă«shtĂ« shumĂ« i pĂ«rhapur. Deri para pak kohĂ«sh, kjo sĂ«mundje e tmerrshme nuk njihej fare nĂ« MalĂ«si. Ajo u soll nga Shkodra pesĂ« a gjashtĂ« vjet mĂ« parĂ« dhe u pĂ«rhap me shpejtĂ«si pĂ«r shkak tĂ« zakoneve dhe kushteve tĂ« jetesĂ«s sĂ« malĂ«sorĂ«ve, por edhe nga mungesa e plotĂ« e njohurive mbi mĂ«nyrĂ«n e pĂ«rhapjes sĂ« sĂ«mundjes. Askund nuk janĂ« ndĂ«rmarrĂ« masat parandaluese, madje as mĂ« tĂ« thjeshtat.
BanorĂ«t e Thethit merren me blegtori dhe bujqĂ«si, por tĂ« ardhurat nga kjo e fundit janĂ« tĂ« pamjaftueshme, sepse toka e punueshme Ă«shtĂ« shumĂ« e pakĂ«t. TĂ« korrat pĂ«rbĂ«hen pothuajse tĂ«rĂ«sisht nga misri i cili pĂ«rpunohet nĂ« mullinjtĂ« me ujĂ«, tĂ« cilĂ«t janĂ« tĂ« shumtĂ« nĂ« luginĂ«. Ushqimi kryesor Ă«shtĂ« mielli i misrit dhe ajo çfarĂ« mungon sillet nga Peja, sepse aty Ă«shtĂ« mĂ« lirĂ« se nĂ« ShkodĂ«r. Ădo javĂ«, njĂ« grup banorĂ«sh nga Thethi dhe Shala nisen pĂ«r tĂ« marrĂ« miell tĂ« cilin e mbajnĂ« mbi kafshĂ« ngarkese ose mbi kurriz. PĂ«r shkak tĂ« terrenit tĂ« vĂ«shtirĂ« malor, kafshĂ«t e vetme qĂ« pĂ«rdoren janĂ« mushkat. Ato janĂ« jashtĂ«zakonisht tĂ« qĂ«ndrueshme dhe ngjiten nĂ« shtigje tĂ« vĂ«shtira me po aq lehtĂ«si sa dhitĂ« e egra. NĂ« luginĂ«n e ShalĂ«s, ashtu si edhe nĂ« zonat fqinje nĂ« Lindje dhe Jug, nuk ka kuaj.
Me ndihmën e Pjetrit, u vendosa në banesën e misionarit. Thethi është një vend shumë i këndshëm për të qëndruar gjatë verës, ndryshe nga shumica e pjesëve të tjera të Shqipërisë së Veriut. Vapa nuk është aq e fortë, për shkak të lartësisë (780 m) dhe maleve përreth të mbuluara me borë.
TĂ« nesĂ«rmen nĂ« mĂ«ngjes (11 gusht), bajraktari i Thethit, Sokoli i Marash NikĂ«s, erdhi pĂ«r tĂ« mĂ« takuar. Ishte rreth pesĂ«dhjetĂ« vjeç, me njĂ« shprehje miqĂ«sore nĂ« fytyrĂ«, por tĂ« gdhendur nga vitet. PatĂ«m njĂ« bisedĂ« shumĂ« interesante, gjatĂ« sĂ« cilĂ«s Pjetri po pĂ«rgatiste drekĂ«n nĂ« kuzhinĂ«n ngjitur. Papritmas, Pjetri u kthye nĂ« dhomĂ« dhe na tha se kishte therur njĂ« pulĂ«, por nuk dinte si ta gatuante. Hyra nĂ« kuzhinĂ«, nĂ« pĂ«rcjellje tĂ« bajraktarit, dhe sĂ« bashku arritĂ«m tĂ« pĂ«rgatisnim njĂ« vakt tĂ« shijshĂ«m nga zogĂ«za e gjorĂ«. Si shpĂ«rblim, ftesa ime pĂ«r drekĂ« iu drejtua edhe bajraktarit, dhe kaluam njĂ« kohĂ« tĂ« mrekullueshme. Pjetri gjeti pjata, thika dhe pirunĂ« nĂ« dollapin e misionarit â jo vetĂ«m pĂ«r mua, por edhe pĂ«r veten dhe bajraktarin. U argĂ«tova shumĂ« duke vĂ«zhguar vĂ«shtirĂ«sitĂ« qĂ« kishin bashkĂ«biseduesit e mi me kĂ«to vegla tĂ« panjohura pĂ«r ta. Pas pak, bajraktari hodhi thikĂ«n dhe pirunin mĂ«njanĂ« me nervozizĂ«m dhe filloi tĂ« hajĂ« me duar, siç kishin bĂ«rĂ« paraardhĂ«sit e tij.
Pas drekës, një grua dhe një vajzë hynë për të biseduar me priftin. Gruaja duhej të kishte qenë mjaft e bukur në rininë e saj, dhe vajza ishte gjithashtu mjaft tërheqëse. Në fakt, ndër gratë e Malësisë has shpesh vajza të bukura. Fytyrat e ashpra fshatare që jemi mësuar të shohim në vendin tonë janë tepër të rralla në Shqipëri, si te burrat ashtu edhe te gratë. I ftuam gratë të uleshin për pak, dhe biseda që u zhvillua ishte aq e ngrohtë dhe miqësore saqë u ndjeva sikur isha në një shtëpi fshatare austriake. Bajraktari dhe Pjetri përfituan nga rasti për të tymosur sasi të mëdha duhani, të cilin e kisha marrë me vete nga Shkodra. Malësorët e duan shumë duhanin. Edhe gratë tymosin.
Jeta e grave nĂ« male Ă«shtĂ« krejtĂ«sisht e ndryshme nga ajo e grave nĂ« qytet. Ato trajtohen me ashpĂ«rsi tĂ« madhe. Sapo mbushin tĂ« katĂ«rmbĂ«dhjetat, vajzave nĂ« qytet pothuajse nuk u lejohet mĂ« tĂ« dalin nga shtĂ«pia. NĂ« MalĂ«si, gjĂ«rat janĂ« ndryshe. Askush nuk i ndalon ato tĂ« ecin vetĂ«m pĂ«r orĂ« tĂ« tĂ«ra nĂ«pĂ«r male. Martesat nĂ« qytet janĂ« pothuajse gjithmonĂ« tĂ« rregulluara nga prindĂ«rit, dhe çiftet shpeshherĂ« shihen pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« ditĂ«n e dasmĂ«s. NĂ« MalĂ«si, ku kontaktet nuk pengohen, çiftet ndonjĂ«herĂ« martohen sepse janĂ« tĂ« dashuruar. NĂ«se njĂ« djalĂ« ndien tĂ«rheqje pĂ«r njĂ« vajzĂ« nga njĂ« fis fqinj â malĂ«sorĂ«t nuk martohen me ata qĂ« i konsiderojnĂ« tĂ« afĂ«rm me gjak â ai viziton shpesh shtĂ«pinĂ« e vajzĂ«s. MĂ« pas, ai dĂ«rgon nĂ«nĂ«n ose njĂ« tĂ« afĂ«rm tjetĂ«r me njĂ« dhuratĂ« pĂ«r babanĂ« e vajzĂ«s. NĂ«se babai e pranon dhuratĂ«n, kjo do tĂ« thotĂ« se ai e ka pranuar fejesĂ«n. NĂ«se babai e refuzon, por vajza dĂ«shiron tĂ« martohet, atĂ«herĂ« djali e rrĂ«mben vajzĂ«n me ndihmĂ«n e shokĂ«ve tĂ« tij â por, kĂ«shtu ai bĂ«het objekt i njĂ« gjakmarrjeje. GratĂ« shpeshherĂ« pajtohen tĂ« rrĂ«mbehen.
Nuset nuk sjellin pajĂ«. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, para martesĂ«s dhĂ«ndri duhet tâi paguajĂ« familjes sĂ« nuses njĂ« shumĂ« nga 1 100 deri nĂ« 1 500 piastra, nĂ« varĂ«si tĂ« mundĂ«sive tĂ« tij financiare â maksimumi 3 000 piastra.
Pavarësisht përpjekjeve të misionarëve, poligamia është mjaft e zakonshme në Malësi. Në disa raste ajo kërkohet nga zakoni. Nëse njëri nga dy vëllezërit e martuar vdes, vëllai tjetër është i detyruar të marrë gruan e të ndjerit si konkubinë. Kjo vlen edhe për gruan e xhaxhait.
Pasdite, unĂ« dhe Pjetri vizituam varrezat e hapura pranĂ« kishĂ«s, tĂ« mbushura me kryqe tĂ« mĂ«dhenj prej druri nĂ«n hijen e pemĂ«ve tĂ« mĂ«dha. Ishim ulur mbi bar, duke tymosur dhe biseduar me disa burra qĂ« ishin mbledhur aty, kur njĂ« burrĂ« u afrua me njĂ« lopatĂ« dhe filloi tĂ« gĂ«rmonte njĂ« varr tĂ« cekĂ«t pranĂ« nesh. MĂ« pas e shtroi varrin me dĂ«rrasa, gjysmĂ« metĂ«r i thellĂ«, dhe i bĂ«ri shenjĂ« disa grave qĂ« po prisnin mĂ« tej. NjĂ«ra prej tyre mbante njĂ« djep tĂ« vogĂ«l me njĂ« foshnje tĂ« vdekur brenda. Ajo nxori foshnjĂ«n dhe ia dha burrit. Ai e shtriu trupin e vogĂ«l nĂ« varr, vendosi njĂ« dĂ«rrasĂ« mbi tĂ« dhe e mbuloi me dhe. NĂ«na mĂ« pas vendosi djepin pĂ«rmbys mbi varr, si shenjĂ« se nuk do tĂ« nevojitej mĂ«. I gjithĂ« riti u zhvillua nĂ« heshtje, pa ndonjĂ« shenjĂ« emocioni, pĂ«rveç disa lotĂ«ve qĂ« i dolĂ«n nĂ«nĂ«s kur dheu u hodh mbi sĂ«ndukun e improvizuar. GjatĂ« gjithĂ« kohĂ«s, ishim ulur vetĂ«m njĂ« metĂ«r mĂ« larg, duke biseduar dhe qeshur, madje edhe varrmihĂ«si iu bashkua bisedĂ«s sonĂ« [âŠ]
[Dy ditĂ« mĂ« vonĂ«] nĂ« Nrejaj takuam mĂ« nĂ« fund misionarin, njĂ« françeskan, sĂ« bashku me nĂ«nĂ«n dhe dy motrat e tij, tĂ« cilat kishin ardhur nĂ« famulli pĂ«r tâu kujdesur pĂ«r shtĂ«pinĂ«. Prifti i nderuar ishte ende shumĂ« i ri, mbi njĂ«zet vjeç, dhe nuk ishte i njohur me zakonet e MalĂ«sisĂ«. Ai kishte ardhur kĂ«tu nga vendlindja e tij, Shkodra, vetĂ«m gjashtĂ« javĂ« mĂ« parĂ«. Mungesa e pĂ«rvojĂ«s sĂ« tij ishte njĂ« nga arsyet kryesore pse planet e mia tĂ« udhĂ«timit u penguan. Emri i tij nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« ishte At Ludoviku, por malĂ«sorĂ«t parapĂ«lqejnĂ« emra shumĂ« tĂ« shkurtĂ«r. Emrat me tĂ« cilĂ«t pagĂ«zohen janĂ« tĂ« gjithĂ« njĂ«rrokĂ«sh, si Kin, Kol, Lek, Nou etj. Ai u njoftua menjĂ«herĂ« pas mbĂ«rritjes se nuk u pĂ«lqente emri i tij dhe se do ta thĂ«rrisnin At Gjon. Populli i Thethit nuk pranon kundĂ«rshtime nĂ« çështje tĂ« tilla. Edhe prifti i Abatit pĂ«soi njĂ« transformim tĂ« ngjashĂ«m: At Kirili u bĂ« At Deda.
TĂ« dy motrat, katĂ«rmbĂ«dhjetĂ« dhe shtatĂ«mbĂ«dhjetĂ« vjeçe, ishin vajzat e para nga Shkodra qĂ« pata rastin tĂ« takoj. Quheshin Age dhe Leze dhe tĂ« dyja ishin tĂ« bukura â madje e madhja ishte goxha tĂ«rheqĂ«se. Fillimisht ishin mjaft tĂ« turpshme nĂ« prani tĂ« burrave tĂ« panjohur dhe u hapĂ«n vetĂ«m pas disa ditĂ«sh. NĂ« praninĂ« time, edhe kur hanim sĂ« bashku â unĂ« si mysafir nderi â ato nuk guxonin tĂ« thoshin asnjĂ« fjalĂ«. NjĂ« herĂ«, kur u çova pĂ«r tĂ« marrĂ« shishen me ujĂ« nĂ« skajin tjetĂ«r tĂ« tryezĂ«s, pati njĂ« thirrje shqetĂ«simi. Ishte e padĂ«gjuar qĂ« unĂ«, si burrĂ« â dhe pĂ«r rrjedhojĂ«, zot dhe sundimtar i krijimit â tĂ« bĂ«ja diçka qĂ« ishte detyrĂ« e vajzave. Sa herĂ« ndizja njĂ« cigare, njĂ«ra prej tyre vinte menjĂ«herĂ« me njĂ« shkrepĂ«se tĂ« ndezur nĂ« dorĂ«. VetĂ«m nga kĂ«ta shembuj mund tĂ« kuptohet roli nĂ«nshtrues qĂ« kanĂ« gratĂ« edhe nĂ« familjet mĂ« tĂ« mira qytetare.
TĂ« nesĂ«rmen nĂ« mbrĂ«mje, i tregova priftit se ku doja tĂ« shkoja mĂ« tej gjatĂ« udhĂ«timit dhe i kĂ«rkova tĂ« mĂ« gjente disa burra tĂ« besueshĂ«m qĂ« do tĂ« mĂ« shoqĂ«ronin pĂ«r nĂ« PejĂ«. Si mĂ« tĂ« besuar, ai mĂ« sugjeroi Pjetrin â tĂ« cilin tashmĂ« e njihja â si edhe Zogun, djalin e bajraktarit, dhe dy burra tĂ« tjerĂ« qĂ« nuk i njihja: Sokoli i Marash UkĂ«s dhe Sadri Luka. TĂ« tre tĂ« parĂ«t banonin nĂ« Nrejaj, ndĂ«rsa i fundit nĂ« Okol. Prifti u ofrua tâu fliste atyre dhe, pasi e bĂ«ri kĂ«tĂ« tĂ« nesĂ«rmen nĂ« mĂ«ngjes, mĂ« njoftoi se tĂ« tre tĂ« parĂ«t ishin tĂ« gatshĂ«m tĂ« mĂ« çonin nĂ« PejĂ« pĂ«r njĂ« pagesĂ« tĂ« pĂ«rshtatshme. I katĂ«rti, Sadri Luka, nuk ishte i pranishĂ«m, por do tĂ« kthehej ditĂ«n tjetĂ«r. MeqenĂ«se prifti mĂ« tha se Sadriu ishte mĂ« i zgjuari prej tĂ« gjithĂ«ve dhe se njihej pĂ«r guximin dhe vendosmĂ«rinĂ«, vendosa tĂ« flisja me tĂ« para se tĂ« merrja njĂ« vendim pĂ«rfundimtar.
Një tjetër arsye për këtë vendim ishte fakti se Pjetri dhe Zogu më kishin thënë se nuk do të më çonin nëpër shtegun që të nxirrte në Guci, por do të provonin një rrugë tjetër anësore nëpër male. Gucia, e izoluar dhe e rrethuar nga malet e larta, kishte reputacion për ksenofobi dhe sjellje të pahijshme ndaj të huajve. Për më tepër, zona ishte e trazuar sepse qeveria turke po përpiqej të vendoste taksa. Edhe shqiptarët nga Shkodra që kishin punë atje kërcënoheshin dhe mund të lëviznin vetëm në shoqërinë e burrave të nderuar vendas. Prandaj, kishte arsye të forta për sugjerimin e tyre që të merrnim një rrugë tjetër. Megjithatë, unë isha veçanërisht i interesuar të vizitoja këtë zonë të cilën pak evropianë e kishin parë ndonjëherë dhe nuk doja të heqja dorë nga plani im fillestar.
TĂ« nesĂ«rmen nĂ« mĂ«ngjes bisedova me Sadri LukĂ«n, i cili ishte njĂ« burrĂ« i zgjuar dhe i shkathĂ«t. Ai ndenji duke tymosur cigaren pĂ«r disa çaste, pa thĂ«nĂ« gjĂ«. Pastaj u pĂ«rgjigj: âKy udhĂ«tim pĂ«rfshin njĂ« rrezik tĂ« caktuar dhe sa mĂ« shumĂ« njerĂ«z tĂ« jenĂ« tĂ« pĂ«rfshirĂ«, aq mĂ« i madh bĂ«het rreziku. VĂ«mendja qĂ« do tĂ« tĂ«rhiqte njĂ« grup do tĂ« sillte pashmangshmĂ«risht dhunĂ«. Do tĂ« ishte mĂ« mirĂ« tĂ« pĂ«rpiqeshim tĂ« shkonim atje vetĂ«m me njĂ« udhĂ«rrĂ«fyesâ. Ai tha se do tĂ« mĂ« çonte vetĂ«, dhe do tĂ« mĂ« kalonte drejt nĂ«pĂ«r qendĂ«r tĂ« pazarit tĂ« GucisĂ« dhe PlavĂ«s.
Ky ishte njeriu që po kërkoja! Qetësia me të cilën foli dhe komentet e menduara rreth udhëtimit më lanë përshtypjen se, me mbështetjen e tij, projekti im kishte më shumë gjasa të përmbushej sesa me tre të tjerët, pra me triumviratin. Edhe ata ishin po aq dinakë dhe të guximshëm, por dukeshin sikur nuk e kishin menduar mirë planin dhe mbështeteshin vetëm në forcën brutale. Si pagesë për shërbimet e tij, Sadri Luka kërkoi shumën që u kisha premtuar të treve së bashku, dhe unë pranova. Ramë dakord që të takoheshim pasdite në Okol për të diskutuar detajet. Pjetri dhe shokët e tij nuk do të informoheshin, sepse do të zemëroheshin rëndë kur të mësonin se ishin përjashtuar nga marrëveshja.
Por, ata nuk u mashtruan. Ata u bënë të dyshimtë për bisedat e gjata që kisha me Sadriun, aq më tepër kur ai u largua, dhe unë dhashë një përgjigje të paqartë për pyetjet e tyre rreth udhëtimit. Pjetri deklaroi se nuk do ta pranonin kurrsesi përjashtimin e tyre. Kur iu kundërpërgjigja se nuk kisha marrë ende një vendim përfundimtar me askënd, dhe se në çdo rast isha unë që vendosja se kush do të më shoqërojë, ai kapi një kryq mbi tryezën e misionarit dhe u betua se me Sadriun nuk do të arrija kurrë i gjallë në Guci.
Ky nuk ishte thjesht kapadaillëk. Shokët e tij dhe Sadriu kishin kohë që ishin në armiqësi, dhe vetë Pjetri ndodhej në një gjendje të vështirë financiare të cilën shpresonte ta kalonte me ndihmën e portofolit tim. Për të shpëtuar nga një gjakmarrje e mëparshme, ai kishte shitur të gjitha pushkët e veta Martini dhe tani kishte vetëm një armë me mbushje nga gryka. I duhej me patjetër të blinte një Martini të re. Gjatë ekskursionit tonë drejt Majës së Drenit, ia kisha huazuar pushkën time.
ĂĂ«shtja po bĂ«hej gjithnjĂ« e mĂ« e ndĂ«rlikuar, dhe isha kureshtar tĂ« shihja se çfarĂ« do tĂ« thoshte Sadriu pĂ«r kĂ«tĂ« zhvillim tĂ« ri. MegjithatĂ«, para se tĂ« mund tĂ« shkoja ta takoja nĂ« Okol, mĂ« duhej tĂ« pranoja njĂ« ftesĂ« pĂ«r drekĂ« â sĂ« bashku me misionarin â te bajraktari, nĂ« kullĂ«n e tij verore. ShtĂ«pia e tij ndodhej nĂ« njĂ« shpat tĂ« MajĂ«s sĂ« Lisit, rreth treçerek ore larg nga kisha. Kasollja ishte ndĂ«rtuar me degĂ« dhe shkurre, dhe aty banonte e gjithĂ« familja. Kur arritĂ«m me misionarin rreth mesditĂ«s, pĂ«rgatitjet pĂ«r vaktin kishin nisur. Fillimisht u ulĂ«m mbi njĂ« grumbull gjetesh dhe bajraktari na pĂ«rgatiti kafenĂ« e zakonshme dhe na ftoi tĂ« pinim nga duhani i tij i freskĂ«t i gjelbĂ«r. Dreka u shtrua mbi njĂ« sofĂ«r tĂ« ulĂ«t dhe tĂ« rrumbullakĂ«t, siç Ă«shtĂ« zakon nĂ« gjithĂ« Orientin, dhe u ulĂ«m rreth saj kĂ«mbĂ«kryq. Nuk kishte pjata individuale â tĂ« gjithĂ« hanim nga e njĂ«jta enĂ«. Pjata e parĂ« ishte mish deleje i zier me lĂ«ng, qĂ« shoqĂ«rohej me bukĂ« shumĂ« tĂ« shijshme misri. Pjata e dytĂ« dhe e fundit ishte mazĂ«, njĂ« specialitet i MalĂ«sisĂ« qĂ« shĂ«rbehet vetĂ«m nĂ« raste tĂ« veçanta. ĂshtĂ« njĂ« lloj qulli i misrit me ujĂ«, mbi tĂ« cilin hidhet kajmaku.
NĂ«se ishte njĂ« vakt festiv i ofruar nga njĂ« nga burrat mĂ« tĂ« nderuar tĂ« Thethit, njeriu mendon se si duket ushqimi i njĂ« malĂ«sori tĂ« zakonshĂ«m? Ushqimi kryesor qĂ« konsumojnĂ« Ă«shtĂ« kore buke misri, tĂ« ziera nĂ« ujĂ« me kripĂ«, tĂ« cilat pastaj hahen tĂ« thata. Ata qĂ« janĂ« pak mĂ« mirĂ« financiarisht, mund tĂ« pĂ«rballojnĂ« pak djathĂ« ose kos tĂ« holluar me ujĂ«. ĂfarĂ« gjendjeje e mjeruar! Kur do tĂ« vijĂ« dita qĂ« ky popull kaq inteligjent tĂ« mund tĂ« jetojĂ« njĂ« jetĂ« tĂ« denjĂ«?
Bajraktari mĂ« shoqĂ«roi deri nĂ« fund tĂ« shtegut kur u larguam nga kasollja, dhe biseda kaloi te largimi im i afĂ«rt. Edhe ai kĂ«mbĂ«nguli se nuk do tĂ« lejonte qĂ« unĂ« tĂ« shoqĂ«rohesha nga Sadriu, dhe deklaroi se nuk do ta arrija kurrĂ« GucinĂ« nĂ«se nisem me tĂ«. ĂĂ«shtja ishte bĂ«rĂ« tani tepĂ«r serioze, sepse bajraktari ishte njĂ« zotĂ«ri i moshuar, dhe gjithçka qĂ« thoshte ishte menduar mirĂ« paraprakisht. MĂ« luti qĂ« tĂ« flisja me Sadriun, ndaj nxitova drejt Okolit bashkĂ« me misionarin dhe njĂ« djalosh tĂ« ri qĂ« ishte me ne. ArritĂ«m nĂ« shtĂ«pinĂ« e Sadriut njĂ« orĂ« mĂ« vonĂ«. Ishte njĂ« nga ndĂ«rtesat mĂ« tĂ« mĂ«dha nĂ« luginĂ«, gjĂ« qĂ« tregonte se sa i pasur ishte pronari i saj. Kur ia shpjegova Sadriut çfarĂ« kishte ndodhur dhe pĂ«rmenda betimin e bĂ«rĂ« nga pala tjetĂ«r, ai lĂ«shoi njĂ« tĂ« qeshur pĂ«rçmuese dhe tha se nuk ishte fare problem. âTĂ« gjithĂ« jemi tĂ« armatosur, ndaj ata do tĂ« kenĂ« po aq frikĂ« nga ne sa kemi ne nga ataâ. Vendosa qĂ«, nĂ«se Sadriu ishte i gatshĂ«m tĂ« rrezikonte kokĂ«n e vet, edhe unĂ« do ta rrezikoja timen. RamĂ« dakord tĂ« niseshim tĂ« nesĂ«rmen nĂ« agim dhe vendosĂ«m se çfarĂ« rrobash shqiptare do tĂ« vishja. Do tĂ« ishte tepĂ«r e rrezikshme tĂ« pĂ«rpiqesha tĂ« shkoja nĂ« Guci me veshje evropiane. Djali i ri qĂ« ishte me ne pranoi tĂ« mĂ« çonte nĂ« Okol, para lindjes sĂ« diellit, ku Sadriu do tĂ« mĂ« priste.
U kthyem nĂ« Nrejaj me ndjenjĂ«n e njĂ« lehtĂ«simi dhe qeshĂ«m me mendimin se sa tĂ« befasuar do tĂ« mbeteshin tĂ« tjerĂ«t kur do tĂ« zbulojnĂ« se zogu kishte fluturuar nga kafazi. PĂ«rgatita bagazhin e vogĂ«l, djali qĂ«ndroi atĂ« natĂ« nĂ« shtĂ«pi, dhe shkuam pĂ«r tĂ« fjetur. Kam zakon tĂ« fle nĂ« ajrin e freskĂ«t tĂ« natĂ«s dhe, si zakonisht, para njĂ« udhĂ«timi, kisha lĂ«nĂ« dritaren hapur. Rreth njĂ« orĂ« pas mesnate, u zgjova nga njĂ« gjumĂ« i lehtĂ«. âAtâ! â dĂ«gjova nga jashtĂ« dritares. âAt Gjonâ! E njoha zĂ«rin e Zogut, djalit tĂ« bajraktarit. Askush nuk iu pĂ«rgjigj. Misionari po flinte thellĂ«. Pasuan disa pĂ«shpĂ«rima dhe mĂ« pas thirrje tĂ« tjera. U ngrita nga krevati pa bĂ«rĂ« zhurmĂ« dhe shkova ta zgjoja misionarin qĂ« flinte nĂ« dhomĂ«n ngjitur. Ai u tremb shumĂ«. Ishte diçka e pazakontĂ« qĂ« njĂ« nga besimtarĂ«t e tij tĂ« vinte natĂ«n dhe tĂ« rrezikonte tĂ« qĂ«llohej nga ndonjĂ« nikaj pĂ«rtej kufirit qĂ« mund tĂ« endej nĂ«pĂ«r Theth apo ShalĂ« me pushkĂ« tĂ« mbushur. Duke marrĂ« parasysh temperamentin e egĂ«r tĂ« njerĂ«zve tĂ« Nrejajt, frikĂ«sohesha se dhuna ishte e pashmangshme.
Fillimisht, misionari donte tâi binte kambanĂ«s sĂ« kishĂ«s pĂ«r tĂ« lajmĂ«ruar fshatin pĂ«r ndonjĂ« emergjencĂ«. Pas njĂ« vlerĂ«simi, vendosĂ«m qĂ« tĂ« flisnim mĂ« parĂ« me burrat jashtĂ«. Misionari shkoi te dritarja dhe pyeti se kush ishin dhe çfarĂ« donin. Ishte triumvirati i palĂ«s tjetĂ«r, tĂ« cilĂ«t kĂ«rkuan tĂ« hynin brenda. Nuk mund tĂ« rrinin jashtĂ« gjatĂ«, pĂ«r shkak tĂ« rrezikut nga nikajt. Shtuan se as misionari dhe as unĂ« nuk kishim arsye pĂ«r tâu shqetĂ«suar. Pas njĂ« diskutimi tĂ« gjatĂ«, pranuam tâi linim tĂ« hynin, por vetĂ«m pasi tĂ« dorĂ«zonin armĂ«t. Secili prej tyre ia dha pushkĂ«n Martini pĂ«rmes njĂ« dritareje tĂ« vogĂ«l pranĂ« derĂ«s. Misionari i mori pushkĂ«t dhe i çoi nĂ« dhomĂ«n e nĂ«nĂ«s sĂ« tij, pastaj hapi derĂ«n. Pasoi njĂ« debat i ashpĂ«r. Ata kishin zbuluar pĂ«r vizitĂ«n time nĂ« Okol dhe kishin rrethuar famullinĂ« atĂ« natĂ« duke mĂ« parĂ« teksa pĂ«rgatitesha pĂ«r nisje, dhe kishin arritur nĂ« pĂ«rfundimin se Sadriu do tĂ« vinte tĂ« mĂ« merrte gjatĂ« natĂ«s. Kishin vĂ«zhguar shtĂ«pinĂ« gjatĂ« gjithĂ« natĂ«s, me synimin pĂ«r tĂ« vrarĂ« si Sadriun ashtu edhe mua, nĂ« rast se do tĂ« pĂ«rpiqeshim tĂ« largoheshim. Shtuan gjithashtu se kishin marrĂ« lamtumirĂ«n nga familjet e veta, me qĂ«llimin qĂ« tĂ« arratiseshin nga territori i fisit menjĂ«herĂ« pas krimit â pĂ«r tĂ« shmangur hakmarrjen. MeqĂ« Sadriu nuk ishte paraqitur dhe ata ishin nĂ« rrezik tĂ« vazhdueshĂ«m nga nikajt qĂ« mund tĂ« endeshin jashtĂ«, vendosĂ«n se duhej tĂ« hynin brenda pĂ«r tĂ« pasur njĂ« vrojtim mĂ« tĂ« kujdesshĂ«m ndaj meje.
Nuk bëhej më fjalë për ndonjë largim. Kënaqësia ime e mëparshme kishte qenë e parakohshme.
TĂ« nesĂ«rmen nĂ« mĂ«ngjes (16 gusht), kisha dukej si nĂ«n rrethim. MbĂ«shtetĂ«s tĂ« armatosur tĂ« triumviratit endeshin rrotull, dhe biseda tĂ« tensionuara zhvilloheshin nĂ« çdo cep. E gjithĂ« lugina ishte ngritur nĂ« kĂ«mbĂ«. Mendimi i pĂ«rgjithshĂ«m ishte se si misionari ashtu edhe unĂ« duhej tĂ« qĂ«lloheshim, pĂ«r tâi dhĂ«nĂ« fund problemit. Si pĂ«r ta pĂ«rkeqĂ«suar situatĂ«n, mĂ« vonĂ« gjatĂ« ditĂ«s Sadriu na njoftoi se ndodhej nĂ« njĂ« shtĂ«pi, njĂ« çerek ore larg, dhe donte tĂ« fliste me ne. Nuk mund tĂ« afrohej te kisha, sepse kjo do tĂ« shkaktonte njĂ« shkĂ«mbim tĂ« papĂ«rmbajtur zjarri. Mora misionarin me vete dhe dolĂ«m pĂ«r ta takuar. Burrat na lanĂ« tĂ« kalonim vetĂ«m pasi u siguruan se kisha lĂ«nĂ« tĂ« gjitha gjĂ«rat e mia personale nĂ« famulli.
I shpjeguam Sadriut se udhĂ«timi drejt PejĂ«s ishte i pamundur nĂ« rrethanat aktuale. Ai e kuptoi çfarĂ« donim tĂ« thoshim, por mĂ« pas shprehu qartĂ« dhe prerĂ« qĂ«ndrimin e vet. Tani kjo ishte çështje nderi pĂ«r tĂ«, dhe ai do tĂ« mĂ« çonte nĂ« PejĂ« â doja apo nuk doja! Me siguri do tĂ« kisha shkuar me tĂ«, po tĂ« kishte ndonjĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tĂ« kontrabanduar gjĂ«rat e mia pĂ«rmes njĂ« cordon sanitaire, por edhe nĂ«se kjo do tĂ« kishte qenĂ« e mundur dhe do tĂ« arrinim tĂ« kalonim QafĂ«n e PejĂ«s, pĂ«rkundĂ«r gjithĂ« zhurmĂ«s nĂ« luginĂ«, nuk do tĂ« kishim mbĂ«rritur kurrĂ« nĂ« PejĂ«. FjalĂ«t pĂ«rhapen me shpejtĂ«si nĂ« MalĂ«si, dhe me siguri do tĂ« ishte ngritur njĂ« postbllok nĂ« Guci, ku jo vetĂ«m qĂ« udhĂ«timi do tĂ« merrte fund menjĂ«herĂ«, por rreziku do tĂ« ishte i madh. U kthyem nĂ« shtĂ«pi, duke u shtirĂ« kinse do tĂ« bĂ«nim çmos pĂ«r tĂ« bindur palĂ«n tjetĂ«r dhe pĂ«r tâi qetĂ«suar.
Kështu, e gjeta veten mes dy zjarresh që përvëlonin nga të dyja anët. At Gjoni më këshilloi të kthehesha në Shkodër, por nuk më pëlqente kjo ide, sepse do të nënkuptonte fundin e të gjitha udhëtimeve të mia nëpër male. Vendosa që të nisem për në Abat dhe të kaloj nga aty në Nikaj, dhe njoftova të gjithë burrat që përdridheshin rreth kishës për vendimin tim. Disa prej tyre, nën ndikimin e bajraktarit, pranuan. Të tjerët thanë se nuk do të më lejonin të largohesha as për në Abat dhe as për në Shkodër, sepse dyshonin se do të takohesha me Sadriun gjatë rrugës.
Misionari, i cili nuk donte tĂ« dĂ«mtonte marrĂ«dhĂ«niet me besimtarĂ«t e vet, sillej sa andej-kĂ«ndej, si bari nĂ« erĂ«, duke u pajtuar me tĂ« gjithĂ«. I kĂ«rkova fshehtas djaloshit gjashtĂ«mbĂ«dhjetĂ«vjeçar, i cili kishte premtuar tĂ« mĂ« çonte nĂ« Okol, nĂ«se do tĂ« mĂ« shoqĂ«ronte nĂ« Abat nĂ« agimin e ditĂ«s sĂ« nesĂ«rme â dhe ai pranoi.
Para se të shkoja në shtrat, hodha një vështrim të fundit nga dritarja dhe pashë disa silueta që fshiheshin nën pemë. Shtëpia vazhdonte të ishte nën vëzhgim.
Me të gdhirë, të nesërmen, hodha sytë jashtë. Askund nuk shihej asnjë njeri. Zgjova misionarin dhe ia dhashë një lamtumirë të shpejtë atij dhe familjes së tij. Djali trim tashmë ishte në krahun tim, me një pushkë në shpatull dhe një brez fishekësh në mes. Pa u vërejtur, u futëm nëpër arat përreth dhe, gjysmë ore më vonë, lamë pas luginën e Thethit. /Telegrafi/
_______________
[1] Nga Karl Steinmetz, Ein Vorstosz in die noralbanischen Alpen (Vienna & Leizpig: A. Hartleben, 1905), fq. 1-32. Përkthyer nga gjermanishtja nga Robert Elsie.
Ipek (sllavisht Pecha, shqip Peja), qĂ« ndodhet 17 orĂ« nga Novipazar-i [Novi Pazar], ka njĂ« vendndodhje shumĂ« tĂ« kĂ«ndshme dhe Ă«shtĂ« e mbrojtur nĂ« Veri nga njĂ« perde gjigante malore. Duke dalĂ« nga gryka e thellĂ« e Streta Gora-s, lumi Bistritza [Bistrica] kalon pĂ«rmes qytetit ndĂ«rmjet maleve Peklen (po ashtu shqiptohet Paklen) dhe Koprivnik pĂ«r rreth gjysmĂ« lige [4.83 kilometra â shĂ«n. i T.]. UjĂ«rat e tij tĂ« rrĂ«mbyeshĂ«m shĂ«rbejnĂ« pĂ«r tĂ« vĂ«nĂ« nĂ« punĂ« mullinjtĂ« dhe pĂ«r tĂ« larguar mbeturinat. Disa rrugĂ« pĂ«rmbyten nga degĂ«t e kĂ«saj rrĂ«keje dhe trotuaret e ngushta kĂ«tu shĂ«rbejnĂ« si ura. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, kjo rezidencĂ« e lashtĂ« e patriarkĂ«ve serbĂ« duket qartĂ«sisht nĂ« rĂ«nie, sepse nuk ka mĂ« shumĂ« se 2 000 shtĂ«pi ose 7 000 deri nĂ« 8 000 banorĂ«, shumica e tĂ« cilĂ«ve duken tĂ« jenĂ« serbĂ« tĂ« fesĂ« greke [ortodokse]. KĂ«to tĂ« dhĂ«na tĂ« mbledhura nĂ« vend ndryshojnĂ« nga ato qĂ« dha Dr. MĂŒller, i cili pĂ«rmend 2 400 shtĂ«pi dhe e rrit numrin e banorĂ«ve nĂ« 12 000, duke pohuar se shumica e tyre janĂ« myslimanĂ« dhe se nuk ka mĂ« shumĂ« se 130 familje tĂ« fesĂ« greke dhe 20 familje tĂ« fesĂ« katolike romane. MegjithatĂ«, ai vĂ«ren se sllavĂ«t pĂ«rbĂ«jnĂ« shumicĂ«n kombĂ«tare, gjĂ« qĂ« bĂ«n tĂ« dyshohet se shumĂ« prej tyre thjesht pretendonin tĂ« ishin myslimanĂ« pĂ«r tâu trajtuar mĂ« mirĂ«. Sipas tij, ka vetĂ«m 62 familje turke, 100 familje shqiptare dhe 28 familje zinzarĂ«sh [vllahĂ«]. NĂ«se popullsia myslimane do tĂ« kishte qenĂ« shumicĂ«, do tĂ« ishte e vĂ«shtirĂ« tĂ« shpjegohej numri i paktĂ« e xhamive. Ne pamĂ« vetĂ«m tri, njĂ« prej tĂ« cilave nĂ« Verilindje, njĂ« pranĂ« tregut dhe njĂ« tjetĂ«r pranĂ« daljes nga qyteti nĂ« JugperĂ«ndim, nĂ« rrugĂ«n pĂ«r nĂ« Detschiani [Deçan]. NĂ« dĂ«shirĂ«n e tij dhe sipas zakonit tĂ« sllavĂ«ve pĂ«r tĂ« ekzagjeruar numrat e tyre, murgu JuriĆĄiÄ i jep Ipek-ut 4 000 shtĂ«pi, prej tĂ« cilave 700 deri nĂ« 800 janĂ« serbe dhe tĂ« fesĂ« greke. Dyqanet, sipas Dr. MĂŒllerit, mbi 960 (?), gjenden tĂ« gjitha nĂ« katĂ«r rrugĂ« qĂ« pĂ«rbĂ«jnĂ« tregun. RrugĂ«t dhe shtĂ«pitĂ« hijesohen herĂ« pas here nga hardhitĂ« nĂ« shtylla. Ka dy ose tri hane, prej tĂ« cilave ai pranĂ« hyrjes sĂ« qytetit nĂ« anĂ«n e Djakova-s [GjakovĂ«s] Ă«shtĂ« mĂ« i miri, sepse ka disa dhoma tĂ« pastra nĂ« katin e sipĂ«rm.
NĂ« VeriperĂ«ndim, njĂ« çerek ore nga qyteti ndodhet manastiri serb i ShĂ«n Arsenit, rezidenca e lashtĂ« e patriarkut serb qĂ« Ă«shtĂ« shndĂ«rruar nĂ« kazermĂ«. ĂshtĂ« e vendosur mbi njĂ« grykĂ« tĂ« vogĂ«l qĂ« zotĂ«ron qytetin dhe Ă«shtĂ« i rrethuar me mure tĂ« trasha dhe hendekĂ«. NdĂ«rtesa, nĂ« fakt, pĂ«rmbante tri kisha nĂ«n njĂ« çati, njĂ« tĂ« madhe dhe dy tĂ« vogla. NjĂ«ra prej tyre Ă«shtĂ« Kisha e ZonjĂ«s sĂ« Madhe dhe njĂ« tjetĂ«r Ă«shtĂ« Kisha e ShĂ«n DhimitĂ«r Martirit. Ka tri kupola dhe Ă«shtĂ« e mbuluar me plumb. NĂ« hyrje tĂ« kishĂ«s ndodhen tri kolona prej guri dhe dy prej mermeri tĂ« bardhĂ«. Konaku i pashĂ«s, me dy krahĂ«, ndodhet nĂ« skajin mĂ« veriperĂ«ndimor tĂ« qytetit, nĂ« Pehlivan Meidan. ĂshtĂ« njĂ« ndĂ«rtesĂ« prej guri me njĂ« kat tĂ« sipĂ«rm, e rrethuar me mure dhe me njĂ« portĂ« tĂ« madhe. PĂ«rballĂ« saj ka njĂ« lulishte me disa pemĂ« dhe njĂ« xhami, tĂ« cilĂ«s i Ă«shtĂ« bashkangjitur njĂ« shkollĂ« ose medrese. Pasha gjithashtu ka njĂ« shtĂ«pi fshati, ose njĂ« pĂ«r haremin e tij tĂ« vendosur nĂ« hyrje tĂ« Streta Gora-s dhe njĂ« tjetĂ«r pranĂ« Novo Selo-s.
Pasha Abdularasa flet serbisht dhe turqisht dhe rrjedh nga familja BrenoviÄ e BosnjĂ«s. Ai na pranoi me mirĂ«sjellje. Apartamentet e tij dukeshin shumĂ« mĂ« mirĂ« se ato tĂ« pashĂ«s sĂ« Novipazar-it. Ai dha urdhĂ«r qĂ« ne tĂ« strehoheshim te njĂ« qytetar i pasur i qytetit qĂ« zotĂ«ronte dy shtĂ«pi. KĂ«shtu, u detyruam tĂ« linim hanin tonĂ« serb. Kavasi i pashĂ«s trokiti nĂ« disa dyer dhe tĂ« parĂ«t qĂ« i hapĂ«n u detyruan tĂ« ndihmonin nĂ« bartjen e bagazheve tona. PatĂ«m rastin tĂ« vizitonim nipin e pashĂ«s, njĂ« djalĂ« i sĂ«murĂ« qĂ« vuante nga hidrocefalia dhe qĂ« ishte mbĂ«shtjellĂ« nĂ« njĂ« lloj kanapeje me njĂ« tendĂ« tĂ« madhe, tĂ« rĂ«ndĂ«, tĂ« qĂ«ndisur me ar.
U ngjitĂ«m nĂ« majĂ«n e Malit Peklen, qĂ« Ă«shtĂ« maja mĂ« e afĂ«rt me qytetin. Rruga qĂ« tĂ« çon atje ishte ajo e RugovĂ«s, njĂ« fshat me 1 200 shqiptarĂ« myslimanĂ« tĂ« fisit Klementi [Kelmendi], tĂ« cilĂ«t, pak kohĂ« mĂ« parĂ«, kishin qenĂ« katolikĂ«. Ai ndodhet gjashtĂ« ose shtatĂ« orĂ« larg Ipek-ut, pĂ«rtej njĂ« shkrepi tĂ« Malit Haila ose Hailasi [Hajla] (fjala shqipe Ă«shtĂ« haliki, qĂ« do tĂ« thotĂ« shkĂ«mbor), rrĂ«zĂ« Schtedim-it [Shtedim]. Prej andej mund tĂ« vazhdohet deri te lumi Lim dhe te pellgu i Plava-s [PlavĂ«] pĂ«rmes njĂ« lugine tĂ« thellĂ« tĂ« vendosur midis qytetit tregtar tĂ« Plava-s dhe luginĂ«s sĂ« Velika-s. Ka gjithashtu njĂ« fshat tĂ« quajtur Trebigne [Trebinje]. Ky itinerar pĂ«rdoret shumĂ« gjatĂ« verĂ«s nga fshatarĂ«t dhe kuajt e tyre ngarkues tĂ« cilĂ«t vijnĂ« e shkojnĂ« midis BosnjĂ«s jugore dhe pellgut tĂ« lartĂ« tĂ« ShqipĂ«risĂ« sĂ« EpĂ«rme. MegjithĂ«se veshja e tyre ishte e kufizuar vetĂ«m nĂ« atĂ« qĂ« ishte rreptĂ«sisht e domosdoshme dhe disa prej tyre ecnin zbathur ndĂ«rsa qylafĂ«t e tyre tĂ« kuq ishin shumĂ« tĂ« vjetĂ«r, fytyrat e çiltra tĂ« kĂ«tyre qenieve â qĂ« pĂ«r njĂ« tĂ« huaj duken tĂ« egra â ngjanin me ato tĂ« malĂ«sorĂ«ve zviceranĂ«. [âŠ]
Deçani
Bëmë një vizitë në manastirin e famshëm serb të Deçanit që ndodhet dy ligë e gjysmë në jugperëndim të Ipek-ut. Udhëheqësi i të krishterëve të Ipek-ut na dha një nga njerëzit e tij si udhërrëfyes dhe e lamë tartarin tonë në shtëpi. Duke dalë nga qyteti, kaluam pranë një xhamie ku një klerik ishte duke u falur. Ai bëri një shenjë sikur donte të na largonte ose që prania jonë po e ofendonte atë. Në kthim, disa djem të këqij na hodhën mollë, një shenjë se fanatizmi fetar nuk është kapërcyer tërësisht në këto rajone të largëta të Turqisë.
Rruga nga Ipek-u pĂ«r nĂ« Detschiani ose Detschani ndjek kĂ«mbĂ«t e maleve, pĂ«r rreth njĂ« çerek lige prej tyre, dhe kalon nĂ«pĂ«r tri fshatra shqiptare tĂ« quajtura Striatz [Strellc] (Kiepert e quan Striotza), Lioubouscha [LĂ«busha] me rrĂ«nojat e KishĂ«s sĂ« ShĂ«n IlisĂ«, dhe Lioubonitch [Lybeniq]. Na u tha se fshati i dytĂ«, afĂ«rsisht nĂ« mes tĂ« rrugĂ«s, ishte vendi ku 23 ushtarĂ« tĂ« pashĂ«s u vranĂ« nga banorĂ«t vitin e kaluar (1835). Siç shihet, shqiptarĂ«t e urrejnĂ« administratĂ«n turke. MegjithatĂ«, gratĂ« shqiptare, tĂ« cilave guxuam tâu thoshim mirĂ«mĂ«ngjesi gjatĂ« kalimit, u pĂ«rgjigjĂ«n me mirĂ«sjellje, ndryshe nga zakoni oriental. Rrethinat e manastirit dhe madje edhe hyrja e luginĂ«s sĂ« Detschani-t janĂ« tĂ« fshehura nga njĂ« pyll i madh gĂ«shtenjash, Gora Koschtanova (Kestenova). Fshati shqiptar i Detschani-t ndodhet gjysmĂ« ore nĂ« Lindje tĂ« manastirit mbi Bistritza. Rruga mĂ« e shpejtĂ« pĂ«r nĂ« manastir Ă«shtĂ« qĂ« tĂ« kalohet njĂ« kreshtĂ« e vogĂ«l pyjore, nga e cila tĂ« befason panorama e njĂ« lugine tĂ« vogĂ«l, tĂ« bukur dhe tĂ« gjelbĂ«ruar ku kisha dhe manastiri i Detschiani-t janĂ« fshehur nĂ« anĂ«n jugore tĂ« njĂ« kodre tĂ« mbuluar me lisa, rrĂ«zĂ« njĂ« mali shkĂ«mbor tĂ« quajtur Pliesch. MĂ« nĂ« Jug gjenden malet e mbuluara me pisha me kreshta tĂ« ulĂ«ta qĂ« mbajnĂ« emrin Detschiani. BagĂ«tia e manastirit kullot aty nĂ« verĂ«, njĂ« çerek ore larg. PĂ«r tĂ« arritur te porta e rrethimit tĂ« manastirit, duhet kaluar lumi Detschianska Bistritza [LumĂ«bardhi i Deçanit], i cili rrjedh nga VeriperĂ«ndimi nĂ« Juglindje dhe ka njĂ« shtrat me shumĂ« gurĂ«. Manastiri pĂ«rbĂ«het thjesht nga njĂ« ndĂ«rtesĂ« me njĂ« kat tĂ« sipĂ«rm qĂ« ka pamje shumĂ« tĂ« hollĂ«. MegjithatĂ«, kisha e bukur prej mermeri Ă«shtĂ« njĂ« monument qĂ« mund tĂ« gjendej lehtĂ«sisht nĂ« secilin nga qytetet tona. Ka gjithashtu dy kisha mĂ« tĂ« vogla, njĂ« kushtuar ShĂ«n NikollĂ«s dhe njĂ« tjetĂ«r ShĂ«n DhimitĂ«r Martirit.
Në manastir ishin vetëm pesë ose gjashtë murgj. Igumeni ishte i paralizuar dhe kishte kohë të gjatë që rrinte në shtrat. Ai ankohej për borxhet e manastirit të shkaktuara nga kërkesat e vazhdueshme turke. Ky mendim e shqetësonte tmerrësisht, siç thoshte ai, sepse besimtarët mund të pushonin së paguari interesat dhe të rimbursonin shumën e huazuar. Ky murgu i varfër vdiq atë vit dhe më 1837 ishte një abat i ri të cilin e takuam atje. Brenda manastirit ka një kopsht të vogël perimesh dhe jashtë pronës ka kryesisht ara, kullota dhe pyje të mëdha.
NĂ« PerĂ«ndim tĂ« manastirit ndodhet njĂ« djerrinĂ« me pyje dhe male gati dhjetĂ« liga nĂ« gjatĂ«si, pĂ«rmes sĂ« cilĂ«s mund tĂ« arrihet nĂ« luginat e larta tĂ« Prokletija-s [Alpet shqiptare â shĂ«nim i T.] dhe madje tĂ« Shalia-s [Shala] dhe Gouzinie [Gucia]. [âŠ]
Nga Peja në Prishtinë
Rruga nga Ipek-u pĂ«r nĂ« Prischtina [PrishtinĂ«] kalon nĂ«pĂ«r fushĂ«n qĂ« shtrihet nga PerĂ«ndim-VeriperĂ«ndim nĂ« Lindje-Juglindje. Ajo Ă«shtĂ« e kultivuar herĂ« pas here, por kryesisht e mbuluar me kullota dhe grupe pemĂ«sh. NĂ« tĂ« djathtĂ« dhe pĂ«rballĂ« nesh ishin kodrat e quajtura Kraljania (e mbretit). NjĂ« ligĂ« larg Ipek-ut kaluam me radhĂ« Plavian-in [Pavlan], Zachatschi-n [Zahaç] dhe Labian-in ose Lebian-in [Llabjan]. Ky mund tĂ« jetĂ« vendbanimi tĂ« cilit i referohet Dr. MĂŒller si Lebous. Ai gjithashtu pĂ«rmend njĂ« fshat mysliman nĂ« jug tĂ« Ipek-ut me emrin e çuditshĂ«m Voksch [Voksh] (20 orĂ«), dhe tri liga mĂ« tej Ă«shtĂ« Tzrkva [SvĂ«rka] (kishĂ«). NjĂ« grua e vjetĂ«r serbe e varfĂ«r u ankua teksa na ofroi pak ujĂ«: âMĂ« nĂ« fund erdhĂ«t! TĂ« krishterĂ«t kĂ«tu po presin Princ Milloshin si MesinĂ« e tyre, pĂ«r tĂ« na çliruar nga vuajtjet tonaâ! Duke na parĂ« tĂ« rrethuar nga serbĂ«, ajo mendoj se ishim njĂ« nga ata. NĂ« vend qĂ« tĂ« reagonte me zemĂ«rim, kavasi i Ipek-ut thjesht u pĂ«rgjigj: âGruaja e vjetĂ«r Ă«shtĂ« e marrĂ«â! Ky vend ndoshta Ă«shtĂ« njĂ« vend mjaft i pakĂ«ndshĂ«m pĂ«r shĂ«rbĂ«torĂ«t e pashallarĂ«ve, sepse udhĂ«rrĂ«fyesi ynĂ« mori me vete dy palĂ« pistoleta dhe njĂ« pushkĂ«. NĂ« Jug tĂ« Doubaschar-it, disa kodra tĂ« vogla dhe pyje lisi e çojnĂ« udhĂ«tarin nĂ« Novoselo dhe mĂ« pas te lumi Drim [Drin], qĂ« kalohet mbi njĂ« urĂ« druri. Drsnik-u [DĂ«rsnik], gjashtĂ« orĂ« nga Ipek-u, ndodhet nĂ« bregun e kundĂ«rt, rrĂ«zĂ« disa tarracave tĂ« vogla.
PĂ«r tĂ« shkuar prej andej nĂ« Prischtina, kalon nĂ«pĂ«r terrene pyjore dhe shkĂ«mbore nĂ« PerĂ«ndim tĂ« Drsnik-ut, i pari prej tĂ« cilĂ«ve quhet Drsnikbari dhe i dyti Brtschevabari. Copat e gurit gĂ«lqerori eocen shfrytĂ«zohen kĂ«tu pĂ«r mbulimin e çative tĂ« shtĂ«pive nĂ« rrethinĂ«. Dy liga nga Drsnik-t arritĂ«m nĂ« Iglareva [GllarevĂ«], ku kishte kullota tĂ« shoqĂ«ruara nga pyje dhe disa livadhe mjaft tĂ« lagĂ«shta. Pasi kaluam nĂ«pĂ«r fshatrat Kieva [Kjeva] dhe Mletjan [Mleçan], vazhduam nĂ«pĂ«r njĂ« luginĂ« shumĂ« tĂ« gjerĂ«, qĂ« pĂ«rbĂ«hej kryesisht prej livadheve. NĂ« largĂ«si nĂ« Veri ndodheshin disa kreshta tĂ« ulĂ«ta, mĂ« i larti prej tĂ« cilĂ«ve ishte Komoran-i. Nuk kaluam nĂ«pĂ«r fshatin Loschitza [Llazica]. MĂ« nĂ« fund, pa e kuptuar as qĂ« po ngjiteshim, arritĂ«m nga njĂ« degĂ« e luginĂ«s te hani i largĂ«t i Lapouschnik-ut [Llapushnik] qĂ« ndodhet nĂ« njĂ« lartĂ«si prej 1 457 kĂ«mbĂ«sh [0.3 metra â shĂ«nim i T.] ose rreth 400 kĂ«mbĂ« mbi Drimin e BardhĂ«. [âŠ]
Hani i Lapouschnik-ut përbëhet nga një hambar i madh i mbuluar me rrasa guri, përpara të cilit është një oborr katror me kalldrëm. Ai është i mbyllur përpara me një mur dhe portë. Në secilën anë ka një ndërtesë katrore me një kat të sipërm, në njërin nga të cilët kati përdoret për ruajtjen e furnizimeve të hanxhiut dhe për furrën. Dhoma e sipërme në secilën anë ka pesë dritare të vogla me shufra druri. Dhoma ku fjetëm ne ishte e mbushur me objekte si thasë e hasra.
MenjĂ«herĂ« pas Lapouschnik-ut, kaluam lumin Drnitza [Drenica] mbi njĂ« urĂ« druri, nĂ« njĂ« lartĂ«si prej 1 447 kĂ«mbĂ«sh. Ai rrjedh ngadalĂ« nĂ«pĂ«r tokĂ« tĂ« zezĂ« argjilore. PĂ«rmendja e njĂ« fshati tĂ« quajtur Janievo si pikĂ« gjeografike nĂ« kĂ«tĂ« lumĂ« Ă«shtĂ« e dyshimtĂ«. NĂ«se fshati ekziston, ai do tĂ« ishte mĂ« afĂ«r kthesĂ«s sĂ« Drnitza-s ku ky hyn nĂ« terrenin e Sitnitza-s [Sitnica]. PĂ«r tĂ« zbritur deri te uji nga hani, duhej tĂ« ngjiteshim pak dhe tĂ« kalonim disa kreshta tĂ« ulĂ«ta pyjore me lisa qĂ« na ndanin nga Sitnitza. KĂ«to kreshta shtrihen nga Veriu nĂ« Jug, duke u rritur nĂ« lartĂ«si nga PerĂ«ndimi nĂ« Lindje, dhe kanĂ« pĂ«rrenj tĂ« vegjĂ«l nĂ« to, tĂ« cilĂ«t megjithatĂ« nuk pĂ«rbĂ«jnĂ« pengesĂ« pĂ«r qerret me qe. Ka shumĂ« shkurre trĂ«ndafili nĂ« gardhe, ashtu si nĂ« Serbi. [âŠ]
Kullotat dhe tĂ« mbjellat mbulojnĂ« rrjedhĂ«n e Sitnitza-s. HerĂ« pas here, mund tĂ« shihnim fshatra pa asnjĂ« pemĂ«. Zbritja nga maja ishte graduale dhe nuk zgjati mĂ« shumĂ« se njĂ« çerek ore. ArritĂ«m nĂ« fshatin Vragoulia [Vragolia] (ndoshta nga Vragolije, puna e djallit?), dhe mĂ« pas kaluam fshatin Slatina [SllatinĂ«] dhe mĂ« nĂ« fund lumin Sitnitza, i cili rrjedh ngadalĂ« kĂ«tu nĂ« drejtimin Jug-Veri dhe e ujit tĂ«rĂ« rajonin. Pak mĂ« tej, kaluam nĂ«pĂ«r Schaglavitza [Ăagllavica], njĂ« degĂ« e vogĂ«l e Sitnitza-s. Mund tĂ« shihnim fshatrat nĂ« Veri dhe JugperĂ«ndim, por vĂ«mendjen tonĂ« mĂ« shumĂ« e tĂ«rhoqĂ«n malet madhĂ«shtore tĂ« Kopaonikut, nĂ« formĂ« tĂ« njĂ« amfiteatri tĂ« mrekullueshĂ«m dhe me shpatet e tij. NĂ« Jug-JugperĂ«ndim ngriheshin malet e ulĂ«ta tĂ« Katschanik-ut [Kaçanik], deri nĂ« 6 400 kĂ«mbĂ«, me konin elegant tĂ« Lioubeten-it [Luboten] nĂ« skajin lindor tĂ« vargut Schar [Sharr].
Prischtina, tĂ« cilĂ«n kartografĂ«t e quajnĂ« Pristina, e ka marrĂ« emrin nga fjala prischt, âtumor, fryrjeâ, sepse kodra nĂ« PerĂ«ndim tĂ« qytetit ka njĂ« lloj gryke tĂ« parregullt nĂ« anĂ«n lindore tĂ« luginĂ«s sĂ« Sitnitza-s. Ky qytet Ă«shtĂ« aktualisht mĂ« i madhi nĂ« kĂ«tĂ« pjesĂ« tĂ« SerbisĂ« sĂ« VjetĂ«r (Stara Srbia), nĂ« tĂ« cilĂ«n serbĂ«t pĂ«rfshijnĂ« rrethet e Novipazar-it, Metochie-s [Metohija] dhe pjesĂ«n perĂ«ndimore tĂ« MĂ«zisĂ« sĂ« EpĂ«rme deri nĂ« kufirin maqedonas. NĂ« 17 orĂ« nga Ipek-u, ky qytet i hapur fillon nĂ« luginĂ«n e vogĂ«l dhe shtrihet drejt lindjes nĂ« formĂ« amfiteatri deri te shpatet e fundit tĂ« njĂ« kreshtĂ« tĂ« ulĂ«t, tĂ« pjerrĂ«t, qĂ« duket mjaft e pakĂ«ndshme. Kodrat nĂ« PerĂ«ndim dhe Veri janĂ« tĂ« mbuluara me vreshta, ndĂ«rsa nĂ« Lindje lartĂ«sitĂ« pĂ«rbĂ«hen krejtĂ«sisht nga kullotat e thata, pjesa e poshtme e tĂ« cilave shĂ«rben si varrezĂ« pĂ«r qytetin. Midis saj dhe shtĂ«pive tĂ« para gjenden mbetjet e njĂ« llogoreje tĂ« vogĂ«l dhe njĂ« parapeti tĂ« ulĂ«t qĂ« datojnĂ« nga koha e trazirave tĂ« vitit 1806, kur bandat e kusarĂ«ve terrorizonin fshatrat. Ka njĂ« varrezĂ« tjetĂ«r nĂ« VeriperĂ«ndim. Shumica e rrugĂ«ve janĂ« tĂ« pashtruara dhe tĂ« çrregullta. Ato pastrohen nga shiu dhe nga njĂ« pĂ«rrua i vogĂ«l i pĂ«rmendur mĂ« sipĂ«r. Dyqanet e kasapĂ«ve nĂ« rrugĂ«n kryesore ofrojnĂ« copa tĂ« mĂ«dha mishi qĂ« pikon gjak dhe zorrĂ« tĂ« shpĂ«rndara pĂ«r 20 hapa, dhe qentĂ« ngjyrĂ« kafe grinden mbi mbetjet nĂ« kĂ«tĂ« pamje tĂ« mjerĂ« dhe shumĂ«ngjyrĂ«she.
Ndërtesat e vetme të dukshme në Prischtina janë një kullë sahati dhe dymbëdhjetë xhami, dy prej të cilave janë të larta dhe me formë të rrumbullakët, të pikturuara me arabeska ose me thënie të gjata nga Kurani. Një xhami e vogël u ndërtua nga Jashar Pasha që e mbajti atë post në vitin 1837 dhe 1838. Pazari është i mbuluar me dërrasa, dhe ka një kafene aty ku bashkohen tri rrugët kryesore. Konaku i pashait është një ndërtesë e madhe, ndërtuar pjesërisht prej druri. Ai ka dy krahë dhe një kat të sipërm me një oborr katror të gjerë, korridore të hapura dhe shkallë druri, siç është zakoni. Njëri krah i konakut është i pikturuar me arabeska. Ai lidhet mbi rrugë me haremin, që është gjithashtu një shtëpi mjaft e madhe, kryesisht prej druri, me dritare të mbuluara. Divani i pashait nuk ka dritare me xham. Ato mbyllen thjesht duke palosur dritaret prej druri. Në tavan kishte edhe fole dallëndyshesh.
Rruga nga Prischtina nĂ« Ouskoub [Shkup] ndjek shpatin e fundit tĂ« shpyllĂ«zuar tĂ« kodrinave nĂ« PerĂ«ndim tĂ« luginĂ«s sĂ« Sitnitza-s. GjysmĂ« lige mĂ« tej, ajo kalon njĂ« luginĂ« tĂ« vogĂ«l dhe njĂ« kodĂ«r tĂ« vogĂ«l mbi tĂ« cilĂ«n ndodhet mĂ«halla Schaglavitza [Ăagllavica] e rrethuar me pemĂ« kumbulle, dhe pĂ«rtej saj fshati sllav Lapouselo [Llapllasella] (turqisht Kadi-Keui [Kadiköy]), ku banon njĂ« agĂ« nĂ« njĂ« shtĂ«pi katrore nĂ« formĂ« kulle me zgjatime prej druri qĂ« dalin nĂ« majĂ«.
NĂ« vitin 1838, ne thjesht zgjodhĂ«m shtĂ«pinĂ« mĂ« tĂ« mirĂ« serbe pĂ«r tĂ« qĂ«ndruar, pavarĂ«sisht protestave tĂ« grave qĂ« thoshin se nuk kishin çfarĂ« tĂ« na ofronin. Pasi i vumĂ« bagazhet nĂ« shtĂ«pi dhe vendosĂ«m kuajt nĂ« ahur, filluam tĂ« kĂ«rkonim nĂ« arkat e kĂ«tyre njerĂ«zve dhe zbuluam pak elb. MeqĂ« nuk mund tâi fshihnin pulat, kishim gjithçka qĂ« na duhej. NĂ« kĂ«tĂ« moment mbĂ«rriti i zoti i shtĂ«pisĂ« dhe ne e qortuam aq shumĂ« saqĂ« pranoi tĂ« na jepte elbin, ndonĂ«se u shtir sikur sapo e kishte blerĂ«. Pati edhe shumĂ« vonesa para se agai tĂ« pranonte tĂ« na jepte pak sanĂ« nĂ« kĂ«mbim tĂ« pagesĂ«s. TĂ« nesĂ«rmen, ai qĂ«ndroi gjithĂ« ditĂ«n nĂ« shtĂ«pi duke thĂ«nĂ« se mund tĂ« merrte ethe. Pati disa skena tĂ« pakĂ«ndshme me kĂ«ta sllavĂ« qĂ« janĂ« mĂ«suar aq shumĂ« tĂ« grabiten nga turqit saqĂ« mjaftonte tĂ« shihnin paratĂ« tona pĂ«r tâu bindur se do tĂ« paguheshin pĂ«r furnizimet. Tartari ynĂ« nuk e pĂ«rmbajti mĂ« dot zemĂ«rimin nga fyerjet e tyre dhe filloi tâi shante. NĂ« njĂ« çast, serbi kapi sĂ«patĂ«n dhe ishte gati tĂ« pĂ«rgjigjej me forcĂ« nĂ«se tartari do tĂ« vazhdonte me sharjet. Tartari heshti pĂ«r pak dhe mĂ« vonĂ« tha qetĂ«sisht se do tĂ« dĂ«rgonte njĂ« raport nĂ« Prischtina dhe se do tĂ« sillte disa ushtarĂ« tĂ« garnizonit. KĂ«rcĂ«nimi i dha fund disonimit tĂ« keq tĂ« mikpritĂ«sit tonĂ«. Ai u qetĂ«sua dhe arritĂ«m njĂ« marrĂ«veshje. Kur u larguam pasdite, ishim bĂ«rĂ« miq.
NĂ« Lindje mund tĂ« shihnim manastirin e ShĂ«n Stefanit ose tĂ« Graschan-it [Graçan] afĂ«r vendit ku Gratschanitza [Graçanica] zbret nĂ« fushĂ«. Ky manastir u themelua nga mbreti Milutin nĂ« vitin 6730 qĂ« nga krijimi, sipas njĂ« mbishkrimi. ĂshtĂ« ndĂ«rtuar me gurĂ« dhe ka pesĂ« kube, vetĂ«m njĂ«ra prej tĂ« cilave Ă«shtĂ« e madhe. NĂ« hyrje tĂ« kishĂ«s ka njĂ« gur me mbishkrim romak tĂ« cilin e kishte vĂ«nĂ« re z. JuriĆĄiÄ. NĂ« vitin 1838, manastiri kishte vetĂ«m tre murgj. NjĂ« ligĂ« nĂ« PerĂ«ndim tĂ« Lapouselo-s ndodhet katundi Dodol, dhe njĂ« ligĂ« nĂ« Veri-VeriperĂ«ndim tĂ« kĂ«tij fshati ndodhet njĂ« tjetĂ«r.
PĂ«rtej fshatit tĂ« madh Lapouselo kalohet njĂ« fushĂ« me tokĂ« tĂ« zezĂ«. Kalon Labian-in dhe pastaj Babousch-in ose Babosch-in [Babush] nĂ« PerĂ«ndim. MĂ« tej Ă«shtĂ« fshati shqiptar Podrosch dhe pastaj kalohet lumi Sitnitza mbi njĂ« urĂ«. MĂ« pas arrihet nĂ« njĂ« han tĂ« largĂ«t, pĂ«rtej tĂ« cilit toka fillon tĂ« ngrihet pak. Ky vend Ă«shtĂ« njĂ« orĂ« larg nga Sazlia. KĂ«tu ndodhet njĂ« kodĂ«r e pyllĂ«zuar qĂ« shtrihet nga Lindja nĂ« PerĂ«ndim dhe ndan fushĂ«n e Sitnitza-s nga pellgu i Lepenatz-it ose Lepenitza-s [Lepenc]. Pasi kalon njĂ« shpat tĂ« vogĂ«l nĂ« njĂ« lartĂ«si prej 80 deri nĂ« 100 kĂ«mbĂ« mbi fushĂ«, ngjitesh nĂ« njĂ« pllajĂ« tĂ« pyllĂ«zuar nĂ« 1 580 kĂ«mbĂ« lartĂ«si. Toka kĂ«tu Ă«shtĂ« e zezĂ«, sikur dikur tĂ« ketĂ« qenĂ« moçal. PĂ«rtej kĂ«tij pylli ndodhen moçale tĂ« mĂ«dha dhe njĂ« pĂ«rrua i quajtur Sazlia qĂ« rrjedh nga Veriu nĂ« Jug nĂ« Lepenatz, ndĂ«rsa burimi i Sitnitza-s Ă«shtĂ« mĂ« nĂ« Veri dhe Veri-Verilindje. Ky pĂ«rrua kalohet mbi njĂ« urĂ« guri pĂ«rmes rrugĂ«s sĂ« shtruar dhe mĂ« pas arrihet nĂ« hanin e largĂ«t tĂ« Sazlia-s, i vendosur pesĂ« orĂ« e njĂ« çerek nga Prischtina pranĂ« moçalit. ĂshtĂ« njĂ« vend vĂ«rtet i zymtĂ«. NĂ« vitin 1836, ky han pĂ«rbĂ«hej nga njĂ« hambar i madh me njĂ« dhomĂ« shumĂ« tĂ« vogĂ«l me dritare dhe tri kasolle druri pĂ«r sanĂ«n dhe veglat bujqĂ«sore. NjĂ« gardh prej thupre e rrethonte tĂ« gjithĂ« vendin dhe hyrja nĂ« han ishte tepĂ«r e baltosur. Jo larg kishin ngritur kamp njĂ« grup bujqish bullgarĂ« qĂ« po çonin tri karroca me qershi nga Maqedonia nĂ« PrishtinĂ«. Ura e Sazlia-s pĂ«rmendet nĂ« kĂ«ngĂ«t popullore serbe sepse moçali, i vendosur pikĂ«risht mbi rrugĂ«n ushtarake, kishte rĂ«ndĂ«si tĂ« veçantĂ«, nĂ« varĂ«si tĂ« rrethanave.
Duke vazhduar rrugën tonë, kaluam shpejt pranë Varoschka Rieka që rrjedh nga Veriu në Jug dhe duket se merr ujë nga moçali i Sazlia-s dhe vë në punë një mulli uji. Një ligë në të djathtë janë fshatrat Varosch [Varosh] dhe Sirnik. Më tej, katër orë para Katschanik-ut, ndeshëm përroin e Nerodimlia-s [Nerodime], që më parë quhej Porodimlia para vdekjes së dhunshme të Car Uroshit. Në këtë zonë vumë re një numër të madh plepash të bukur të një lloji të veçantë. Së fundmi, dy orë e gjysmë nga Sazlia, arritëm në Novi Han, që formon kufirin jugor të pashallëkut të Prishtinës. Hani zë pjesën e poshtme të një ndërtese dykatëshe, ndërsa në katin e sipërm ndodhet një roje xhandarmërie. Kjo shtëpi është e vendosur në një anë të një oborri katror ku ka edhe dy kasolle të thjeshta njëkatëshe.
Pesë minuta më tej, kaluam një grup tjetër rojesh që i përkisnin pashait të Shkupit, të vendosur mbi një shpat të vogël. Peizazhi ishte i larmishëm, i egër dhe i mbuluar me shkurre. Toka ishte me zhavorr dhe përbëhej nga depozitat aluvionalë. Ky rajon dikur ishte i mbuluar me pyje dhe gjendja e tij e zhveshur daton nga viti 1806, kur shumë kusarë u vendosën aty dhe pushtuan gjithashtu Katschanik-un. As Prishtina nuk shpëtoi nga këto turma që kishin mbështetjen e disa ajanëve. Në atë kohë, u mor vendimi që të digjeshin pyjet, këtu dhe drejt Vranjës e në malet Schar midis Prizrenit dhe Kalkanel-it [Tetovës]. Kështu, në vitin 1807, iu dha fundi kusarisë për të cilën rruga e Katschanik-ut kishte qenë gjithmonë e famëkeqe, siç përmendet në këngët popullore serbe.
Hani i Katschanik-ut dikur mund të ketë qenë i pastër dhe i rehatshëm, por në vitin 1836 të gjitha dhomat dhe korridoret ishin të rrënuara dhe të ndyta. Të paktën secili nga ne mund të kishte dhomën e vet, një luks që nuk e kishim shijuar qëkur lamë Hungarinë. Hanxhiu ishte një shitës i thjeshtë kafeje turke dhe nuk donte të kishte punë me ushqimin tonë në mbrëmje. Meqë tartari ynë aziatik ishte dembel, na u desh të dërgonim shërbëtorët të merrnin ushqim dhe të gatuanim vetë. E përmenda këtë për të treguar rëndësinë që, kur udhëton në Turqi, të kesh një turk evropian për tartar, dhe të njohësh zakonet e vendit, sepse tartari ynë aziatik, të cilin e trajtonim si shërbëtor dhe jo si efendi, pra nuk ftohej kurrë të hante në tryezë apo të pinte kafe me ne, bënte vetëm atë që i thoshim dhe asgjë më shumë për të na kënaqur.
NĂ« jug tĂ« MoravĂ«s ndodhet fshati Smorik dhe, duke u ngjitur nĂ« drejtim tĂ« VeriperĂ«ndimit nĂ« njĂ« kĂ«nd me malet nĂ« Veri, arrijmĂ« nĂ« fshatin serb dhe shqiptar Ropotov. NĂ« kĂ«tĂ« vendbanim, serbĂ«t veshin veshje shqiptare, siç bĂ«jnĂ« nĂ« tĂ« gjithĂ« RashkĂ«n e lashtĂ«. NjĂ« shtrat me gjethe tĂ« thata shĂ«rbeu si dhoma jonĂ« e gjumit nĂ« njĂ« han tĂ« vogĂ«l ku nuk na mungoi asnjĂ« prej komoditeteve tĂ« udhĂ«timit nĂ« Turqi. Rruga pĂ«r nĂ« Ghilan [Gjilan] ngrihet menjĂ«herĂ« pranĂ« njĂ« kishe tĂ« vjetĂ«r serbe, tani nĂ« rrĂ«noja, dhe pas ecjes pĂ«r rreth njĂ« orĂ«, arrijmĂ« nĂ« njĂ« pllajĂ« nĂ« 1 799 kĂ«mbĂ« lartĂ«si e cila ofron njĂ« pamje tĂ« plotĂ« tĂ« pellgut oval tĂ« Ghilan-it qĂ« Ă«shtĂ« 350 kĂ«mbĂ« mĂ« i ulĂ«t dhe Ă«shtĂ« rreth njĂ« ligĂ« nĂ« gjatĂ«si dhe gjysmĂ« lige nĂ« gjerĂ«si. ĂshtĂ« e kultivuar mirĂ«, veçanĂ«risht me misĂ«r, nga popullsia serbe dhe shqiptare dhe, nĂ« juglindjen ekstreme, ka njĂ« fermĂ« tĂ« rrethuar nga pemishtet e bukura dhe kopshtet me perime. Nuk ka nevojĂ« tĂ« pĂ«rmendet se kjo Ă«shtĂ« pronĂ« e ajanit tĂ« Ghilan-it. Raja nuk do tĂ« guxonte tĂ« zotĂ«ronte njĂ« pronĂ« tĂ« tillĂ« qĂ«, sipas mendĂ«sisĂ« turke, konsiderohet luksoze.
Rruga me qerre kalon nëpër Ghilan ose Ghilani, i cili është një vendbanim me rreth 1 500 deri në 2 000 banorë, kryesisht arnautë [myslimanë(?), shqiptarë]. Mosbindja e tyre ndaj urdhrave të Sulltan Mehmetit u ndëshkua me dëbimin e përkohshëm të shumë prej tyre në Traki dhe Azi. Nga kjo pikë, rruga ndjek një varg kodrash të ulëta dhe të pyllëzuara deri në pellgun e Prischtina-s [Prishtina] ku udhëtohet nëpër një fushë. Ne zgjodhëm rrugën më të shkurtër, por që ishte e përshtatshme vetëm për kalorësit. Kjo duket të jetë ajo në hartë.
Kur largohesh nga fusha e Ghilan-it dhe vazhdon drejt Lindjes përgjatë kodrave deri në Pousti (shkretëtirë), e cila është gjysmë lige nga Ghilan-i dhe rreth 25 këmbë nga pellgu. Prej andej, ndjek një rrjedhë që derdhet në Moravë nga Verilindja. Pastaj, në Veri të këtij lumi, kalon shpatin lindor të disa maleve të pabanuara që janë mjaft të larta. Në pikën më të lartë është në 2 348 këmbë lartësi. Atje hasëm një karrocë serbe që mbante një kufomë për në vendin e tij të fundit të prehjes, ndoshta në ndonjë varrezë të largët.
Duke përparuar përgjatë kodrave, kaluam një luginë që shtrihej nga Veriu në Jug, pastaj një tjetër që shtrihej nga Lindja në Perëndim. Më pas, më në fund, zbritëm në një luginë më të madhe që shtrihet në Veri dhe Veriperëndim, e pastaj në Perëndim. Kjo luginë mban emrin Graschanitza [Graçanica] në hartën e Vjenës. Mbetjet e zgjyrës nga fonderitë tregonin praninë aty pranë të xehes së hekurit dhe fabrikave të braktisura. Në shtrirjen e saj perëndimore, kjo luginë e pabanuar ngushtohet duke formuar një grykë të pyllëzuar e cila na çoi në një vendbanim me një varrezë të krishterë dhe disa kasolle fshatarësh. Ky ishte fshati Janjevo, i cili ndoshta dikur ishte shumë më i madh dhe është emërtuar sipas fjalës janj, plep. Këtu, dy liga larg Prischtina-s, mund të lësh luginën me përroin që vazhdon rrjedhën në Perëndim, për të arritur pellgun e Prischtina-s.
Nga këtu mund të shkohet direkt në Prischtina, por mund të merret edhe një rrugë e shkurtë duke u ngjitur në Veriperëndim për të arritur në një kodër të mbuluar me pemë lisi. Kjo është ndoshta Janjina Planina që përmendet në këngët popullore serbe. Më pas zbret në një luginë tjetër të vogël që çon në Fushën e Kosovës dhe ka një burim uji. Nga aty, vazhdohet në të njëjtin drejtim dhe kalon disa kodra që shtrihen nga Lindja në Perëndim dhe që janë të mbuluara me lisa. Më e larta nga këto kodra është 1 500 këmbë mbi fushë. Më në fund, mbërrin në majë, nën të cilën ndodhet Prischtina.
Një ligë në Jugperëndim të Prischtina-s, ndodhet një fermë dhe më tutje është lumi i vogël i Graschanitza-s që rrjedh lehtësisë nëpër tokën e zezë, shtratin e një ish-liqeni që dikur zinte këtë gropë. Ende më tutje, kalohet Sitnitza ose Schitnitza, i cili nuk është më shumë se një përrua i qetë. Duke e parë atë, është e vështirë të kuptohet se pse Sulltan Murati kishte pasur nevojë për tërë ditën për të kaluar një përrua kaq të vogël para Betejës së Kosovës. Supozohet se Sitnitza ishte vërshuar ose se historianët e kishin ngatërruar këtë lumë me moçalet e Sazlia-s [Sazlia] më në Jug.
Dy liga nga Prischtina ndodhet një fshat bullgar i quajtur Skoula ose Skoulan [Skullan]. Ne qëndruam atje me një familje të sjellshme që zotëronte një kompleks prej gjashtë ose shtatë kasollesh, duke përfshirë edhe një hambar. Këto shtëpi ishin bërë prej druri ose prej degësh të gërshetuara dhe në to jetonin 12 persona. Nga Skoulan-i ka rreth gjysmë lige deri në fshatin mysliman shqiptar Ribar [Ribar] rrëzë disa maleve të pyllëzuara, më të lartën prej të cilave, Goliesch-in [Golesh], e lamë në veriperëndimin tonë. Kaluam mbi kreshtat që shtriheshin në 2 219 këmbë nga Perëndimi në Lindje në një rrugë të ngushtë me zhavorr përmes pyjeve të dendura të lisave që ishin jashtëzakonisht të përshtatshme për hajdutët. Në mes të pyllit pamë disa druvarë. Më pas, më në fund, zbritëm në Jugperëndim përgjatë një shtegu të tmerrshëm që gjarpëronte rreth një humnere të vogël në luginën e hapur ku në 1 725 këmbë lartësi ndodhej një mulli dhe disa shtëpi. Kishim vendosur të hanim darkën atje kur mbërritën disa kiradjis [drejtues qerresh] të cilët e tmerruan tartarin tonë.
Kjo luginë e Tzernolieva Rieka [Lumi i Carralevës], të cilën z. Hahn gabimisht e quajti Tserolera, shtrihet nga Veriperëndimi në Juglindje dhe, herë pas here, nga Veriu në Jug. Uji i saj derdhet në Lepenatz [Lepenc] dhe jo në Sitnitza dhe kthehet plotësisht drejt juglindjes. Pranë mullirit, lugina mbivendoset nga një shkëmb dhe, duke u ngjitur pak në Veriperëndim, ndodhet fshati shqiptar Kirmaleva ose Tzernolieva [Carraleva] me disa ara misri. Copa tjetër e pjesës së sipërme drejt Perëndimit është e ngushtë, shumë e egër dhe e rrethuar nga pyjet me lisa. Pavarësisht kësaj, kiradjis-ët kalojnë herë pas here këtu, gjë që tregonte se rruga ishte në përdorim.
Hani i Soua Rieka-s Ă«shtĂ« i mjerueshĂ«m. NĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« kasolle e madhe, pjesa mĂ« e madhe e sĂ« cilĂ«s Ă«shtĂ« e zĂ«nĂ« me fuçitĂ« e mĂ«dha tĂ« pĂ«rdorura pĂ«r prodhimin e verĂ«s. Kjo i pĂ«rket fshatit dhe ruhet tek hanxhiu ku vjelja e rrushit bĂ«het kolektivisht dhe prodhimi mĂ« pas ndahet sipas madhĂ«sisĂ« sĂ« vreshtave dhe numrit tĂ« kazanĂ«ve me rrush qĂ« janĂ« sjell nga çdo banor. Pjesa tjetĂ«r e hanit Ă«shtĂ« zĂ«nĂ« nga njĂ« vatĂ«r dhe ka pak vend ku njerĂ«zit mund tĂ« flenĂ«. Nuk ka stalla, kĂ«shtu qĂ« kali duhet tĂ« qĂ«ndrojĂ« jashtĂ« nĂ« pjesĂ«n e mbuluar tĂ« oborrit. Zona e hanit rreth vatrĂ«s ishte e zĂ«nĂ« nga njĂ« grup shqiptarĂ«sh myslimanĂ« tĂ« cilĂ«t nuk e vunĂ« re praninĂ« e udhĂ«tarĂ«ve ose, nĂ«se po, atĂ«herĂ« thjesht na shikonin me pĂ«rbuzje. Tartari ynĂ« ishte i shqetĂ«suar dhe u pĂ«rpoq tĂ« ruante autoritetin duke e angazhuar njĂ« shqiptar nĂ« bisedĂ«. Ky person ishte njĂ« lloj zyrtari udhĂ«tues. NdĂ«rkohĂ«, pasi i kishim vendosur sendet tona nĂ« dysheme mes fuçive tĂ« verĂ«s, menduam tĂ« njiheshim me fshatarĂ«t shqiptarĂ« dhe donim tĂ« ftonim tĂ« paktĂ«n mĂ« tĂ« moshuarin prej tyre pĂ«r njĂ« filxhan kafe. Tartari ynĂ« na tha se ishim tĂ« çmendur qĂ« donim tĂ« bĂ«nim diçka me njĂ« grup tĂ« tillĂ«. Ky kompliment, ndoshta i kuptuar nga arnautĂ«t, i dha fund çdo bisede tĂ« mĂ«tejshme mes nesh dhe atyre. Ky Ă«shtĂ« njĂ« shembull i mirĂ« se si prania e njĂ« turku mund ta pengojĂ« njĂ« udhĂ«tar evropian nĂ« ShqipĂ«ri, sepse, po tĂ« mos kishte qenĂ« me ne, ndoshta do tâi kishim zbutur kĂ«ta fshatarĂ«. Por, ne nuk mund ta bĂ«nim kĂ«tĂ« pa pĂ«lqimin e turkut tonĂ« dhe, po tĂ« kishim vepruar kundĂ«r vullnetit tĂ« tij, ai nuk do tĂ« na kishte parĂ« me sy tĂ« mirĂ«. Respekti i tij pĂ«r ne do tĂ« ishte zvogĂ«luar nĂ« proporcion me afĂ«rsinĂ« tonĂ« me shqiptarĂ«t. Hanxhiu bullgar shpejt u tĂ«rhoq sepse kishte ethe dhe na la nĂ« kujdesin e shĂ«rbĂ«torit tĂ« tij i cili bĂ«ri çâmundi pĂ«r tĂ« na gatuar njĂ« pulĂ«. Aksham-i [mbrĂ«mja] erdhi dhe mĂ« nĂ« fund shpĂ«tuam nga shqiptarĂ«t djallĂ«zorĂ«, por mbetĂ«m me zyrtarin tonĂ«. Sapo kishim mbaruar sĂ« ngrĂ«ni, kur u soll njĂ« darkĂ« e plotĂ« pĂ«r kĂ«tĂ« personin, pĂ«r tĂ« cilĂ«n ai ftoi burrat tanĂ« tĂ« merrnin pjesĂ«. Ai e ftoi tartarin tĂ« hante me tĂ« dhe pastaj filloi tĂ« pinte pije alkoolike. Pasi piu sa u ngop, filloi tĂ« pĂ«rdridhte mustaqet e veta dhe tĂ« thoshte gjĂ«rat mĂ« fyese. Ai talli njeriun tonĂ«, ferman-in e tij dhe sulltanin e tij. âNĂ«se mĂ« pĂ«lqen tĂ« pi shumĂ«â, tha ai ndĂ«rsa kĂ«rcente, âĂ«shtĂ« sepse e di se çfarĂ« po bĂ«j dhe sa alkool mund tĂ« duroj, por ky tipi kĂ«tu Ă«shtĂ« njĂ« bishĂ« e mjerĂ«â. Duke u kthyer nga tartari, ai tha: âTi flet pĂ«r orĂ«t e tua dhe do shumĂ« para pĂ«r to. UnĂ« mund tâi marr lehtĂ«sisht nga ti. MĂ« duhet vetĂ«m tĂ« dal jashtĂ« dhe tĂ« thĂ«rras dy ose tre shqiptarĂ«, dhe ti do tĂ« ishe i detyruar tĂ« mĂ« paguaje mua pĂ«r tĂ« tâi larguar. Ti pesevenk [i pavlerĂ«], ferman-i yt Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« copĂ« letĂ«r, dhe sulltani yt Ă«shtĂ« njĂ« giaour [i pafe] i mjerĂ«â. FatmirĂ«sisht, Tartari ishte po aq i dehur dhe nuk ishte nĂ« gjendje tĂ« kuptonte se çfarĂ« po thoshte ai personi. Po tĂ« kishte qenĂ« vetĂ«m gjysmĂ« i dehur, gjaku do tĂ« derdhej. E gjithĂ« komedia qĂ« u luajt para nesh nisi tĂ« na irritonte kur shĂ«rbĂ«tori i hanxhiut na pĂ«shpĂ«riti nĂ« vesh se nuk duhet tĂ« flisnim shumĂ« me atĂ« burrĂ«, sepse ai ishte i aftĂ« pĂ«r gjithçka. MegjithatĂ«, nĂ« mbrojtje tĂ« nderit tonĂ«, duhet tĂ« theksoj se ai nuk tha asgjĂ« fyese ndaj nesh. MĂ« pas doli jashtĂ« pĂ«r tâu shtrirĂ« dhe thjesht shtoi se kishte gjetur njĂ« shtrat mĂ« tĂ« mirĂ« se i yni. Sapo doli jashtĂ«, shĂ«rbĂ«tori i hanxhiut mbylli derĂ«n dhe e kyçi me njĂ« shufĂ«r druri, siç Ă«shtĂ« zakoni, dhe pjesa tjetĂ«r e natĂ«s ishte e qetĂ«.
Prizreni ndodhet 13 orĂ« larg nga Ouskoub-i [Shkupi], tri orĂ« e gjysmĂ« nga Djakova, nĂ«ntĂ« orĂ« nga Ipek-u, 11 deri nĂ« 11 orĂ« e gjysmĂ« nga Prischtina dhe 28 ose ndoshta mĂ« saktĂ« 30 orĂ« nga Scutari [Shkodra]. Popullsia e tij i kalon 26 000 banorĂ«, sepse nĂ« vitin 1838 z. MĂŒller numĂ«roi 25 550 banorĂ« nĂ« 6 000 shtĂ«pi, duke pĂ«rfshirĂ«: 18 000 sllavĂ«, kryesisht serbĂ« tĂ« fesĂ« greke [ortodokse], dhe rreth 2 000 zinzarĂ« [vllahĂ«], 2 150 shqiptarĂ« katolikĂ«, 4 000 shqiptarĂ« myslimanĂ«, si dhe shumĂ« pak turq tĂ« vĂ«rtetĂ« dhe 600 zingarĂ« [ciganĂ«]. Garnizoni turk nuk pĂ«rfshihet nĂ« kĂ«to statistika dhe varion midis 700 dhe 3 000 burrave nĂ« varĂ«si tĂ« faktit nĂ«se vendi Ă«shtĂ« i qetĂ« apo jo. Ata kanĂ« njĂ« bandĂ« tĂ« mirĂ« muzikantĂ«sh. Sikur z. MĂŒller tĂ« mos e kishte deklaruar qartĂ« se shifrat e tij rridhnin nga regjistri i taksave haraç, do tĂ« kishim menduar se numri i sllavĂ«ve qĂ« dha ishte i ekzagjeruar, megjithĂ«se kjo nuk do tĂ« kishte qenĂ« tipike pĂ«r tĂ«.
Qyteti është i ndarë në tri lagje: e para është në Jug të Maritza-s dhe zë një pjesë të shpatit të kodrës që ngrihet në fortesë, në mënyrë të tillë që disa nga rrugët këtu janë në një pjerrësi. Këtu ndodhet konaku i pashait, i rrethuar nga mure të larta dhe i përbërë kryesisht nga katër ndërtesa prej druri me pamje kah një oborr i brendshëm dhe një kopsht. Në Perëndim janë varrezat turke dhe pikërisht poshtë fortesës janë shtëpitë e zingarëve, të cilët janë kryesisht farkëtarë. Në Veriperëndim të kësaj lagjeje të quajtur Sulejmit është një lagje e quajtur Eminit ku gjendet pothuajse e gjithë industria dhe tregtia. Pazari i mbuluar shtrihet përgjatë disa rrugicave të gjata të hapura, secila prej të cilave i kushtohet një profesioni të caktuar. Ne u mahnitëm veçanërisht nga rrugicat e armëtarëve dhe të zanatlinjve të shalave. Lagjja Ahmit, kryesisht në Veri të Maritza-s, është e banuar në një pjesë të mirë nga të krishterët. Këtu gjenden jo vetëm rrënojat e një kishe, por edhe xhamia e madhe e Ahmedit, e cila nuk është gjë tjetër veçse katedralja e lashtë mbretërore e Sveta Petka-s nga koha e Perandorisë Serbe. Ende mund të shihen dritaret e mëdha e të bukura dhe, në anën veriore, gjen të shkruara në tulla fjalët Sabba srbski (Serbi Sabba). Kisha e vjetër serbe e Zonjës së Madhe është shndërruar gjithashtu në një xhami të së premtes. Jo shumë larg saj është stacioni i postës, menzilhane, një ndërtesë e madhe me një kat të sipërm me shumë dhoma për udhëtarët dhe një stallë me vend për më shumë se 80 kuaj. Tani është një hostel i mbajtur keq.
NdĂ«rtesat e tjera tĂ« Prizrenit pĂ«rbĂ«hen nga njĂ« duzinĂ« xhamish tĂ« mĂ«dha. Z. MĂŒller vlerĂ«soi se numri i tyre Ă«shtĂ« 42. Ekziston gjithashtu njĂ« sahat kulle, njĂ« kishĂ« e vogĂ«l katolike romake e fshehur nga pamja dhe njĂ« kishĂ« greke. Prizreni Ă«shtĂ« rezidenca e peshkopit grek pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« e Veriut dhe e njĂ« prifti katolik.
Qyteti nuk është aq i ndotur sa shumë të tjerë në Turqi, sepse disa nga rrugët janë në një shpat dhe përshkohet nga kanale me ujin e pastër që rrjedh. Këto rrjedhin kryesisht nga Maritza (Maria e vogël) dhe mbajnë emra sllavë si Velika, Mala dhe SrednaRieka, domethënë, lumi i madh, lumi i vogël dhe lumi i mesëm. Uji i pijshëm është i mrekullueshëm. Shkëmbinjtë gëlqerorë përreth janë plot me të dhe mund ta shohësh duke rrjedhur prej burimeve nga të gjitha anët.
Ashtu si qytetet e tjera tĂ« mĂ«dha tĂ« TurqisĂ«, edhe ky ka vendet e veta tĂ« kohĂ«s sĂ« lirĂ«, tĂ« pĂ«rbĂ«ra kryesisht nga kafenetĂ« pĂ«rgjatĂ« brigjeve tĂ« lumit Maritza. Disa prej tyre janĂ« nĂ« lagjen Ahmed nĂ« bregun verior tĂ« lumit Maritza, jo shumĂ« larg njĂ« ure druri dhe katedrales serbe. Plepat e lartĂ«, verrat dhe rrapet bĂ«jnĂ« hije dhe e mbrojnĂ« qytetin nga rrezet e diellit, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« tĂ« mund tĂ« ecĂ«sh pĂ«rgjatĂ« brigjeve me rĂ«rĂ«. KafenetĂ« e tjera janĂ« tĂ« vendosura nĂ« hyrje tĂ« grykĂ«s sĂ« Schar-it nga ku rrjedh lumi Maritza. Disa rrape orientale ofrojnĂ« mbrojtje nga dielli dhe janĂ« po aq tĂ« kĂ«ndshĂ«m sa uji qĂ« rrjedh me shpejtĂ«si dhe freskon ajrin me avujt e tij. ĂshtĂ« kĂ«naqĂ«si kĂ«tu tĂ« vĂ«zhgosh shkĂ«mbinjtĂ« nĂ«n fortesĂ«.
Duke u ngjitur nĂ« grykĂ«n dredha-dredha tĂ« Maritza-s, arrin te rrĂ«nojat e njĂ« manastiri tĂ« vogĂ«l, njĂ« orĂ« larg nga Prizreni. KĂ«tu vinin pĂ«r pelegrinazhe serbĂ«t ose sllavĂ«t. A mund tĂ« jetĂ« ky manastiri i KryeengjĂ«llit MĂ«hill, ku u varros Car Dushani? Sipas murgut JuriĆĄiÄ, diku nĂ« male, gjysmĂ« ore larg nga Prizreni, ka tri kisha greke: ajo e ZonjĂ«s sĂ« Madhe, e ShĂ«n Gjergjit Martir dhe e KryeengjĂ«llit (Arandjel). NĂ« majĂ« tĂ« njĂ« shkĂ«mbi tĂ« lartĂ« ndodhen rrĂ«nojat e njĂ« fortese. NĂ«se vazhdoni mĂ« tej, ngjiteni gradualisht pĂ«rgjatĂ« kodrave gĂ«lqerore qĂ« shĂ«rbejnĂ« si shteg pĂ«r tĂ« arritur nĂ« shpatet e larta tĂ« Ljoubeten-it, nga ku mund tĂ« zbrisni nĂ« Katchanik. KĂ«to kanĂ« pamje nga Fusha e KosovĂ«s dhe njĂ« pjesĂ« e mirĂ« e MĂ«zisĂ« sĂ« EpĂ«rme e cila kufizohet nga vargmalet nĂ« Veri dhe nĂ« Jug. Ne morĂ«m kĂ«tĂ« rrugĂ«, ose mĂ« saktĂ« shteg, nĂ« vitin 1837. NĂ« atĂ« kohĂ« ishte shumĂ« e pĂ«rshkruar me njĂ« turmĂ« shqiptarĂ«sh tĂ« gĂ«zuar qĂ« ktheheshin nĂ« fshatrat e veta. KĂ«ta ishin burra tĂ« cilĂ«t pashai i kishte armatosur dhe i kishte veshur veshje evropiane. Ata ishin njĂ« lloj roje kombĂ«tare, ose Redif, qĂ« zbriste nĂ« Prizreni herĂ« pas here pĂ«r ushtrime. Ata ishin kryesisht tĂ« rinj dhe kĂ«naqeshin shumĂ« kur mĂ« lejonin tĂ« inspektoja armĂ«t e tyre. LartĂ«sitĂ« banohen nga njĂ« pĂ«rzierje e fortĂ« shqiptarĂ«sh dhe serbĂ«sh, me fshatra qĂ« pĂ«rgjithĂ«sisht fshihen nĂ« gryka. /Telegrafi/
Oh, ku ishe ti, biri im me sy të kaltër?
Oh, ku ishe ti, vogëlushi im i dashur?
Ngeca rrëzë dymbëdhjetë maleve me mjegull
Eca dhe u zvarrita në gjashtë rrugë dredha-dredha
Shkela nëpër shtatë pyje të trishtueshme
U çorientova në një duzinë oqeanesh të vdekura
I kalova dhjetë mijë milje në birucën e një varreze
Dhe është i rrëmbyeshëm, dhe është i rrëmbyeshëm, është i rrëmbyeshëm, dhe është i rrëmbyeshëm
Dhe një shi i rrëmbyeshëm ka me ra
Oh, çka ke pa ti, biri im me sy të kaltër?
Oh, çka ke pa ti, vogëlushi im i dashur?
Pashë një foshnjë të porsalindur mes ujqërve të egër
Pashë një rrugë me diamante pa asnjë njeri mbi të
Pashë një degë të zezë me gjakun që pikonte pa pra
Pashë një dhomë plot burra me çekiçët e tyre që rridhnin gjak
Pashë një shkallë të bardhë të mbuluar me ujë
Pashë dhjetë mijë folës gjuhët e të cilëve ishin prishur
Pashë armë dhe shpata të mprehta në duart e fëmijëve të vegjël
Dhe është i rrëmbyeshëm, dhe është i rrëmbyeshëm, është i rrëmbyeshëm, është i rrëmbyeshëm
Dhe një shi i rrëmbyeshëm ka me ra
E, çka dëgjove ti, biri im me sy të kaltër?
E, çka dëgjove ti, vogëlushi im i dashur?
Dëgjova zhurmën e bubullimës që ulërinte si paralajmërim
Dëgjova gjëmimin e një dallge që mund të përmbyste gjithë botën
Dëgjova njëqind daullexhinj duart e të cilëve digjeshin flakë
Dëgjova dhjetë mijë vetë që pëshpëritnin, por askush nuk i dëgjonte
Dëgjova një njeri që vdiste nga uria, dëgjova shumë të tjerë që qeshnin
Dëgjova këngën e një poeti që vdiq në një pellg
Dëgjova zërin e një palaçoje që qante në një rrugicë
Dhe është i rrëmbyeshëm, dhe është i rrëmbyeshëm, është i rrëmbyeshëm, është i rrëmbyeshëm
Dhe një shi i rrëmbyeshëm ka me ra
Oh, me kë u takove, biri im me sy të kaltër?
Kë takove ti, vogëlushi im i dashur?
Takova një fëmijë të vogël pranë një poni të ngordhur
Takova një burrë të bardhë që shëtiste një qen të zi
Takova një grua të re trupi i së cilës po digjej
Takova njĂ« vajzĂ« tĂ« re â ajo ma dha njĂ« ylber
Takova një burrë të lënduar nga dashuria
Takova një tjetër të plagosur nga urrejtja
Dhe është i rrëmbyeshëm, është i rrëmbyeshëm, është i rrëmbyeshëm, është i rrëmbyeshëm
Një shi i rrëmbyeshëm ka me ra
Oh, çfarë do të bësh tani, biri im me sy të kaltër?
Oh, çfarë do të bësh tani, vogëlushi im i dashur?
Sërish do të dalë, para se të fillojë shiu
Do të lëviz drejt thellësive të pyllit më të errët
Aty ku njerëzit janë të shumtë, por duart i kanë krejt bosh
Aty ku plumbat me helm përmbytin ujërat e tyre
Aty ku shtëpia në luginë puçet me burgun e lagësht e të fëlliqtë
Aty ku fytyra e xhelatit është gjithnjë e maskuar
Aty ku uria është e shëmtuar, ku shpirtrat janë harruar
Aty ku e zeza është ngjyrë, ku hiçi është numër
Dhe do ta them, do ta mendoj, do ta rrëfej dhe nga kjo do të marrë frymë
Dhe do ta pasqyroj nga maja e malit që të gjithë shpirtrat ta shohin
Pastaj do të qëndroj mbi oqean, derisa të filloj të fundosem
Por do ta njoh mirë këngën time para se ta këndoj
Dhe është i rrëmbyeshëm, është i rrëmbyeshëm, është i rrëmbyeshëm, është i rrëmbyeshëm
Një shi i rrëmbyeshëm ka me ra
Login
