Nga Gazeta âSIâ- DitĂ«t e para tĂ« janarit shpesh shoqĂ«rohen me stres: detyra tĂ« mbetura nga fundi i vitit, qĂ«llime tĂ« reja pĂ«r vitin e ri dhe presion pĂ«r njĂ« fillim tĂ« shkĂ«lqyer. EkspertĂ«t sugjerojnĂ« disa strategji tĂ« thjeshta, tĂ« mbĂ«shtetura nga studimet shkencore, pĂ«r tĂ« pĂ«rballuar kĂ«to ditĂ« mĂ« qetĂ«sisht.
Organizimi i ditës dhe menaxhimi i kohës
Vendosja e prioriteteve dhe ndarja e detyrave në hapa të vogla ndihmon në reduktimin e stresit. Burime si American Psychological Association rekomandojnë fokusimin vetëm tek disa gjëra kryesore dhe shmangien e mbingarkesës.
Aktiviteti fizik
Studimet tregojnë se aktiviteti fizik ul nivelet e kortizolit, hormoni i stresit, dhe rrit endorfinat, duke përmirësuar mirëqenien. Shëtitjet, vrapi, joga apo sportet e lehta janë mënyra të thjeshta për të lehtësuar tensionin e ditëve të para të vitit.
Gjumi i mjaftueshëm
Gjumi i mirĂ« Ă«shtĂ« themelor pĂ«r pĂ«rballimin e stresit. Hulumtimet tregojnĂ« se mungesa e gjumit rrit nervozizmin dhe ul aftĂ«sinĂ« pĂ«r tâu rikuperuar nga ngarkesa psikologjike. Rekomandohet tĂ« flemĂ« 7â8 orĂ« natĂ«n dhe tĂ« mbajmĂ« njĂ« rutinĂ« tĂ« rregullt gjumi.
Teknikat e menaxhimit të stresit
Meditimi, frymëmarrja e thellë dhe journaling (shkrimi i ndjenjave dhe mendimeve) janë metoda të provuara për të ulur stresin dhe për të përmirësuar fokusin. Studimet shkencore tregojnë se këto praktika reduktojnë simptomat e ankthit dhe përmirësojnë gjumin.
Kontrolli i pritshmërive
Nuk është e nevojshme që fillimi i vitit të jetë perfekt. Vendosja e qëllimeve të vogla dhe të realizueshme ndihmon në uljen e presionit dhe rrit shanset për sukses afatgjatë.
Ekspertët theksojnë se kombinimi i këtyre strategjive është më efektiv. Organizimi i ditës, aktiviteti fizik, gjumi i mirë dhe teknikat e menaxhimit të stresit mund të ndihmojnë çdo person të nisë vitin e ri me më pak tension dhe më shumë qetësi.
Nga Annabel Iwegbue- Nëse do më kishin thënë se 2025-a do të na sillte surpriza të tilla si Taylor Swift që do të zyrtarizonte fejesën e saj përmes një postimi në Instagram, Coldplay që aksidentalisht do të zbulonte një aferë të një CEO-je të njohur përmes kisscam dhe Katy Perry të lumtur në lidhje me ish-Kryeministrin kanadez Justin Trudeau, do të kisha ngritur vetullat, por nuk do ta kisha hedhur poshtë idenë. Sepse, pas gjithë viteve të mia si njohës i kulturës pop, një e vërtetë mbetet e pandryshuar: në Hollywood gjithmonë duhet të presësh të papriturën.
Taylor Swift dhe Travis KelceÂ
Dhe ky parim duket se do të vazhdojë të mbizotërojë edhe në 2026. Yjet e rinj do të shndërrohen nga të panjohur në figura të dashura nga publiku në një kohë të shkurtër, çiftet më të çuditshme do të shfaqen papritmas dhe filma që shumë nuk i prisnin do të dominojnë ekranet. Parashikimet për vitin e ardhshëm sjellin një kombinim surprizash romantike, rikthimesh muzikore dhe projekte të reja kreative që pritet të ndezin industrinë e argëtimit.
Phoebe BridgersÂ
Një nga parashikimet më të mëdha që ka tërhequr vëmendjen është fejesa e mundshme e Taylor Swift dhe Travis Kelce, e cila pritet të mbahet më 13 qershor 2026, data që bie të shtunën dhe përkon me numrin e preferuar të Swift, 13. Ky kombinim i datës dhe numrit duket si një zgjedhje simbolike dhe e qartë për fansat e saj, duke treguar se dita e dasmës mund të jetë më shumë se një ngjarje e zakonshme; ajo mund të bëhet një moment i paharrueshëm në botën e kulturës pop.
Lindsay Lohan
Në muzikë, Phoebe Bridgers pritet të publikojë albumin e saj të tretë solo gjatë gjysmës së dytë të vitit. Pas dy vitesh që nga publikimi i albumit The Record me grupin boygenius dhe gati gjashtë vitesh që nga debutimi i saj me Punisher, fansat e saj mezi presin të rikthehet me tingujt dhe tekstet karakteristike që e bëjnë të dallueshme. Në një tjetër segment të muzikës, pritet rikthimi i Harry Styles, ndërkohë që BTS dhe Blackpink pritet të rikthehen me projekte të mëdha që do të kapin vëmendjen globale.
Në skenën romantike të Hollywood-it, parashikimet tregojnë disa çifte befasuese. Timmy dhe Kylie pritet të fejohen, ndërsa Zendaya dhe Tom Holland mund të martohen vitin e ardhshëm. Sabrina Carpenter pritet të fillojë një lidhje me një lojtar të NBA-së, ndërsa Jennifer Lopez dhe Ben Affleck mund të rikthehen bashkë, duke surprizuar të gjithë fansat e tyre. Madje, parashikohet edhe një rikthim i papritur i Disney, ndoshta një bashkim i çuditshëm dhe emocionues mes yjeve të dikurshëm si Miley dhe Selena, duke sjellë nostalgji dhe gëzim tek publiku i ri dhe i vjetër njëkohësisht.
 Zendaya dhe Tom Holland
Në fushën e bizneseve kreative dhe kozmetikës, Zara Larsson mund të nënshkruajë një bashkëpunim me një markë të madhe kozmetike si MAC, pas suksesit të saj në rikthimin e stilit glam Y2K. Ndërkohë, Lindsay Lohan pritet të lançojë një linjë të re për kujdesin e lëkurës, duke e shndërruar emrin e saj në një markë që bashkon stilin dhe trendet e reja të bukurisë. Ariana Grande mund të shfaqë një marrëdhënie të re që do të bëhet lajm gjatë pranverës, duke shtuar dramë dhe emocione për mediat dhe fansat e saj.
Ndërkohë, disa lidhje më të çuditshme dhe të paparashikueshme mund të shfaqen gjithashtu. Connor Storrie nga Heated Rivalry pritet të lidhet me një yll të njohur të Hollywood-it, ndërsa disa nga lidhjet më të pazakonta mund të shkaktojnë debat dhe vëmendje në rrjetet sociale. Dhe ndërsa Hollywood-i vazhdon të surprizojë, një gjë është e sigurt: 2026-a do të jetë një vit i mbushur me dashuri, muzikë, rikthime të mëdha dhe projekte që do të mbeten të paharrueshme, duke treguar edhe një herë se në botën e yjeve, gjithmonë duhet të presësh të papriturën.
Nga Gazeta âSIâ- Viti 2025 shĂ«noi njĂ« revolucion nĂ« arkeologji, ku teknologjia moderne dhe gĂ«rmimet tradicionale bashkĂ«punuan pĂ«r tĂ« rikthyer nĂ« dritĂ« pjesĂ« tĂ« harruara tĂ« historisĂ« njerĂ«zore. ADN-ja e lashtĂ« po zbardh prejardhjen e qytetarĂ«ve tĂ« lashtĂ«, imazhet satelitore po zbulojnĂ« struktura gjigante nĂ« male dhe shkretĂ«tira, ndĂ«rsa hartĂ«zimi nĂ«nujore po nxjerr nĂ« pah anije tĂ« fundosura dhe qytete tĂ« humbura. MĂ« poshte ju sjellim zbulimet arkeologjike qĂ« ridimensionuan historinĂ« njerĂ«zore.
Varri mbretëror Maja në Belize
Pas afro 40 vitesh gĂ«rmime nĂ« qytetin antik tĂ« Caracol-it, arkeologĂ«t Arlen dhe Diane Chase zbuluan njĂ« varr mbretĂ«ror 1,700-vjeçar, qĂ« daton rreth viteve 330â350 pas Krishtit. Ata mendojnĂ« se varri i pĂ«rket Te Kâab Chaak, sundimtarit themelues tĂ« dinastisĂ« sĂ« Caracol-it.
Në varr u gjetën një maskë mortore prej nefriti dhe guaskash, stoli të çmuara dhe eshtrat e një burri të moshuar. Zbulimi sugjeron lidhje me qytetin e fuqishëm Teotihuacan në Meksikë, duke ndriçuar rrjetet kulturore të epokës.
Porti i fundosur që mund të çojë te varri i Kleopatrës
Arkeologia Kathleen MartĂnez zbuloi njĂ« port tĂ« fundosur pranĂ« tempullit Taposiris Magna nĂ« Egjipt. NĂ«n ujĂ« u gjetĂ«n kolona, dysheme tĂ« lĂ«muara dhe spiranca, qĂ« tregojnĂ« se zona ka qenĂ« njĂ« qendĂ«r e rĂ«ndĂ«sishme detare.
Zbulimi mbështet teorinë se Kleopatra mund të ketë zgjedhur këtë vend për varrin e saj, megjithëse eshtrat e saj ende nuk janë gjetur.
Në Detin Iron Bottom pranë Ishujve Solomon, ekipi i Bob Ballard dokumentoi 13 anije të fundosura nga Beteja e Guadalcanal-it. Me ndihmën e mjeteve robotike u studiuan anijet japoneze dhe amerikane, duke treguar strategjitë ushtarake dhe kostot e larta njerëzore , mbi 27,000 të vrarë.
Varri i faraonit Thutmose II
Pas mĂ« shumĂ« se njĂ« shekulli kĂ«rkimesh, u gjet varri i faraonit Thutmose II, qĂ« sundoi Egjiptin nga 1493â1479 p.e.s., pranĂ« LuginĂ«s sĂ« MbretĂ«rve. BrendĂ«sia e tij pĂ«rmban mure tĂ« mbushura me hieroglife dhe tavan tĂ« pikturuar me motive qiellore, duke ofruar njĂ« pasqyrĂ« unike tĂ« kulturĂ«s mbretĂ«rore tĂ« kohĂ«s.
Struktura gjigante në Ande
Në Peru, dronët zbuluan mijëra gropa në malin Monte Sierpe, të cilat mendohet se shërbenin si sisteme magazinimi dhe llogaritjeje për popujt çinça dhe më vonë për inkat.
Në Kili, imazhet satelitore zbuluan struktura guri në formë V-je, përdorur si kurthe për gjuetinë e vikunjave, duke treguar se shoqëritë andine formësuan peizazhin për nevojat e tyre të përditshme.
ADN-ja më e vjetër egjiptiane e analizuar
Në një varr 4,500-vjeçar në Egjipt u gjet skeleti i një burri brenda një ene balte. Analiza e ADN-së tregoi se 80% e prejardhjes së tij ishte nga Afrika Veriore dhe 20% nga Azia Perëndimore.
Studiuesit besojnë se ai ishte një punëtor i zakonshëm, jo ndërtues piramidash, duke ofruar një pamje më të detajuar të jetës së përditshme në Egjiptin e lashtë.
Gazeta âSIâ- Nata e ndĂ«rrimit tĂ« viteve festohet nĂ« mbarĂ« planetin dhe mbetet njĂ« nga momentet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« vitit, njĂ« festĂ« qĂ« bashkon familjarĂ«, miq dhe njerĂ«zit mĂ« tĂ« dashur.
Pavarësisht se mënyrat e festimit ndryshojnë nga një vend në tjetrin, kudo mbizotëron besimi se viti i ri do të sjellë shpresë, fat dhe përmbushje dëshirash.
Edhe në Shqipëri, kjo natë festohet me shumë entuziazëm, por me zakone dhe tradita që e dallojnë nga vendet e tjera shkruan Gazetasi.al.
Për shqiptarët, ndërrimi i viteve nuk është thjesht një moment kalendarik, por një ritual i mbushur me simbolikë, besime popullore dhe një ndjenjë të fortë bashkimi familjar.
Tryeza e bollshme, simbol i mbarësisë
NjĂ« nga elementĂ«t mĂ« karakteristikĂ« tĂ« kĂ«saj nate Ă«shtĂ« tryeza e Vitit tĂ« Ri. Edhe pse gjatĂ« ditĂ«ve tĂ« zakonshme konsumi Ă«shtĂ« mĂ« i pĂ«rmbajtur, nĂ« natĂ«n e ndĂ«rrimit tĂ« viteve tryeza duhet tĂ« jetĂ« e mbushur âsa sâka ku tĂ« rrijĂ« mĂ«â.
Gjeli i detit mbetet mbreti i sofrës, por ai nuk vjen kurrë i vetëm. Mish viçi, qengji apo produkte të tjera shtohen, edhe pse shpesh mbeten të paprekura. Sipas besimit popullor, bollëku në tryezë sjell begati për vitin që vjen.
Bakllavaja, ëmbëlsira që nuk mungon kurrë
Bakllavaja është pa diskutim ëmbëlsira simbol e festës. Përgatitja e saj nis disa ditë para Vitit të Ri dhe për shumë familje mbetet një ritual më vete.
Disa zonja këmbëngulin ta përgatisin vetë, duke ruajtur recetat tradicionale, ndërsa të tjera ua besojnë furrave profesionale. Pavarësisht mënyrës, bakllavaja është e domosdoshme në çdo tryezë.
Pijet për çdo shije
Tryeza e Vitit të Ri plotësohet me një larmi pijesh: alkoolike, me gaz, pa gaz apo energjike. Nuk ka rëndësi nëse konsumohen të gjitha apo jo; e rëndësishme është që të jenë aty, si pjesë e idesë së bollëkut dhe festës.
Superpastrimi i shtëpisë
NjĂ« tjetĂ«r traditĂ« e pandashme Ă«shtĂ« pastrimi i shtĂ«pisĂ«. Ădo cep, çdo dhomĂ« dhe çdo orendi duhet tĂ« jetĂ« e pastĂ«r, pasi besohet se Viti i Ri duhet tĂ« hyjĂ« nĂ« njĂ« shtĂ«pi tĂ« rregullt. Edhe nĂ«se shtĂ«pia Ă«shtĂ« pastruar pak ditĂ« mĂ« parĂ«, ajo ripastrohet sĂ«rish, pa diskutim.
FishekzjarrĂ«t dhe âluftaâ mes fqinjĂ«ve
Sapo ora shĂ«non mesnatĂ«n, qielli ndriçohet nga fishekzjarrĂ«t. Nga ballkonet, dritaret dhe oborret, shqiptarĂ«t shfaqin me krenari âarsenalinâ e tyre. NĂ«se fishekzjarrĂ«t e fqinjĂ«ve duken mĂ« tĂ« bukur, nuk ka problem: mĂ« 1 janar do tĂ« ketĂ« njĂ« tjetĂ«r raund.
Leku në byrek, traditë që sjell kuriozitet
NjĂ« zakon tjetĂ«r karakteristik Ă«shtĂ« byreku me lekun e fshehur brenda. TĂ« gjithĂ« presin me padurim tĂ« shohin se kujt do tâi bjerĂ« kĂ«tĂ« vit.
Sot, me rritjen e kostos së jetesës, dilema bëhet edhe më interesante: çfarë shume do të zëvendësojë lekun? Momente plot humor dhe gëzim që e bëjnë tryezën edhe më festive.
Festa vazhdon deri në mëngjes
Tradita tashmë është e njohur: deri në mesnatë festohet me familjen, ndërsa pas mesnate festa vazhdon me shoqërinë. Se ku i gjen mëngjesi shumëkënd, mbetet ende një mister.
Kush hyn i pari në shtëpi?
Sipas besimit popullor, hyrja e parë në shtëpi në Vitin e Ri ka rëndësi të madhe. Thuhet se nëse hyn një djalë i vogël, viti do të jetë i mbarë.
Po aq e rëndësishme është edhe hyrja me këmbën e djathtë, një zakon që vazhdon të respektohet nga shumë familje shqiptare.
Pavarësisht ndryshimeve të kohës, këto tradita vazhdojnë të ruhen dhe të përcillen brez pas brezi, duke e bërë Natën e Ndërrimit të Viteve një festë unike për shqiptarët, ku ndërthuren zakonet, besimet dhe gëzimi familjar.
Nga Gazeta âSIâ- Viti 2025 do tĂ« mbahet mend si njĂ« vit i trishtĂ« pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« dhe kulturĂ«n shqiptare, me humbjen e njĂ« vargu personalitetesh tĂ« shquara nĂ« politikĂ«, art, kulturĂ«, media dhe jetĂ«n publike.
Figura që lanë pas një trashëgimi dhe ndikim të thellë në fushat e tyre. Gazetasi.al, ka renditur disa prej emrave më të spikatur në fusha të ndryshme, të cilët nuk jetojnë më.
Anastasios Janullatos (4 nĂ«ntor 1929 â 25 janar 2025)
Kryepeshkopi Anastasios, i njohur edhe si Anastas Janullatos, shërbeu si Kryepeshkop i Tiranës, Durrësit dhe gjithë Shqipërisë, duke ringritur Kishën Ortodokse Autoqefale pas periudhës së shtypjes fetare në komunizëm.
Ai udhëhoqi kishën për më shumë se tre dekada, rindërtoi strukturat e saj, rindërgoi qindra kisha dhe formoi breza të rinj klerikësh. Vdekja e tij në moshën 95-vjeçare shënoi fundin e një epoke të angazhimit të palodhshëm shpirtëror dhe humanitar.
Andis Harasani (9 gusht 1971 â 9 mars 2025)
I lindur në Tiranë, Andis Harasani ishte politikan dhe ekonomist, i cili shërbeu si drejtor ekzekutiv i Korporatës Elektroenergjetike Shqiptare (KESH) dhe më pas si deputet në Parlamentin e Shqipërisë, ku përfaqësoi radhët e Partisë Socialiste.
Ai u nda nga jeta në moshën 53-vjeçare në New York, pas një sëmundjeje të gjatë, duke lënë pas një karrierë të lidhur fort me politikën dhe sektorin e energjisë.
Margarita Xhepa (2 prill 1932 â 3 prill 2025)
Margarita Zoi Xhepa ishte një prej aktoreve më të mëdha të skenës dhe kinemasë shqiptare, me një karrierë që zgjati mbi tetë dekada. Me më shumë se 140 role në teatër dhe rreth 40 filma, ajo mbetet një ikonë e artit skenik dhe kinematografik në vend. Ajo ndërroi jetë një ditë pas ditëlindjes së saj të 93-të.
Artan Lame (1967 â 23 maj 2025)
Publicist, historian dhe figurë e njohur në administratën shtetërore, Artan Lame kontribuoi në studimin e historisë dhe trashëgimisë kulturore shqiptare.
Ai kishte shërbyer në pozita të ndryshme publike dhe ishte i njohur për shkrimet dhe komentet e tij në media. Ai vdiq në Mynih pas komplikacioneve nga një operacion në zemër.
Piro Milkani (9 dhjetor 1939 â 25 maj 2025)
Një regjisor i dashur dhe një prej gjigantëve të kinematografisë shqiptare, Piro Milkani la pas një karrierë të pasur në film, duke krijuar dhjetëra punime që formësojnë bazat e kinemasë moderne shqiptare. Humbja e tij në fund të muajit maj shënoi një pikë referimi për komunitetin artistik.
Leka Bungo (28 shkurt 1944 â 11 qershor 2025)
Leka Bungo ishte regjisori, aktori dhe skenaristi i njohur që la gjurmë të thella në televizion, teatër dhe kinematografi. I lindur në Vlorë, ai u bë një prej figurave më të dashura të artit shqiptar, duke ndikuar breza artistësh.
Naun Shundi (3 shkurt 1959 â 28 gusht 2025)
Naun Shundi, aktor, regjisor dhe dramaturg me karrierë mbi katër dekada, u nda nga jeta pas një beteje me kancerin. Ai luajti mbi 100 role në skenë dhe rreth 20 filma, duke lënë pas një trashëgimi të pasur në teatrin shqiptar.
Artur Zheji (29 gusht 1961 â 23 gusht 2025)
Gazetar, analist dhe prezantues televiziv, Artur Zheji ishte një prej emrave kryesorë në median shqiptare. Me programe dhe analizë që shtrinin debatet publike për shumë vjet, ai mbetet një figurë e shquar në historinë moderne të mediave në vend.
DhimitĂ«r Anagnosti (23 janar 1936 â 1 shtator 2025)
NjĂ« prej regjisorĂ«ve mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m tĂ« kinemasĂ« shqiptare tĂ« shekullit XX, DhimitĂ«r Anagnosti ndĂ«rtoi njĂ« karrierĂ« tĂ« jashtĂ«zakonshme duke realizuar filma qĂ« sot konsiderohen klasike. Ai shĂ«rbeu edhe si politikan dhe MinistĂ«r i KulturĂ«s nĂ« vitet â90.
Enver Petrovci (28 shkurt 1954 â 22 shtator 2025)
Enver Petrovci ishte aktor, shkrimtar dhe pedagog, i njohur në skenat shqiptare dhe kosovare. Ai interpretoi role të shumta teatrore dhe filmike, duke ndikuar në formimin e brezave të rinj artistësh.
Luiza Ăako (Papa) (1937 â 29 shtator 2025)
Sopranoja e njohur Luiza Papa Ăako u nda nga jeta nĂ« moshĂ«n 88-vjeçare, duke lĂ«nĂ« pas njĂ« karrierĂ« tĂ« gjatĂ« operistike me role tĂ« shquara nĂ« repertorin klasik dhe njĂ« ndikim tĂ« pashlyeshĂ«m nĂ« skenĂ«n muzikore shqiptare. Ajo ishte bashkĂ«shortja e tenorit Gaqo Ăako dhe nĂ«na e kantautorit Pirro Ăako.
Shpat Kasapi (1 maj 1985 â 26 nĂ«ntor 2025)
Shpat Kasapi, këngëtar dhe autor i njohur i muzikës pop, u nda papritmas nga jeta në moshën 40-vjeçare për shkak të një arresti kardiak gjatë një udhëtimi në Itali. Ai la pas një karrierë me këngë dhe performanca që preku publikun e gjeneratave të reja.
Shemsi Krasniqi (1961 â 15 dhjetor 2025)
Shemsi Krasniqi, këngëtar i njohur dhe ikonë e muzikës shqiptare, la pas një karrierë të gjatë dhe të pasur, me dhjetëra këngë që do të kujtohen gjatë. Zëri dhe interpretimet e tij ndikuan shumë në skenën muzikore dhe preku publikun e të gjitha gjeneratave. Humbja e tij shënoi një boshllëk të madh për komunitetin artistik shqiptar.
Viti 2025 do të mbahet mend jo vetëm për humbjet e tyre, por edhe për trashëgiminë që secili prej tyre la pas. Përmes veprave, angazhimit dhe ndikimit të tyre në art, kulturë, politikë dhe jetën publike, këta personalitete do të vazhdojnë të kujtohen gjatë.
Gazeta âSIâ- NdĂ«rsa âArmĂ«pushimi i Krishtlindjeveâ i vitit 1914 ka arritur statusin legjendar nĂ« historinĂ« e LuftĂ«s sĂ« ParĂ« BotĂ«rore, ngjarjet e ngjashme qĂ« pĂ«rfshijnĂ« trupat amerikanĂ« kanĂ« pasur pak mbulim. Kur Amerika hyri nĂ« LuftĂ«n e ParĂ« BotĂ«rore, vitet e viktimave masive dekurajuan çdo ndjenjĂ« vĂ«llazĂ«rore midis ushtrive kundĂ«rshtare, dhe oficerĂ«t e lartĂ« dekurajuan nĂ« mĂ«nyrĂ« aktive çdo pĂ«rsĂ«ritje tĂ« ngjarjeve tĂ« vitit 1914.
Në Luftën e Dytë Botërore, mundësitë për ngjarje të tilla ishin të kufizuara. Trupat amerikanë ishin në kontakt të ngushtë me forcat gjermane vetëm në numër relativisht të vogël në Afrikën e Veriut dhe Itali, përpara zbarkimit të Ditës-D në vitin 1944. Një armëpushim në shkallë të gjerë gjatë Krishtlindjeve të vitit 1944 ishte i pamundur, pasi vetëm nëntë ditë para Krishtlindjeve, gjermanët nisën kundërsulmin e tyre më të madh të luftës në Perëndim, duke filluar Betejën e Bulges dhe luftime të ashpra gjatë gjithë festës.
Megjithatë, ekziston një rrëfim personal për një armëpushim të vogël gjatë kulmit të luftimeve. Kjo është historia e Fritz Vincken, një djalë gjerman 12-vjeçar në kohën e betejës. Fritz dhe nëna e tij u zhvendosën në një vilë të vogël në pyllin Huertgen pasi qyteti i tyre i lindjes, Aachen, u shkatërrua pjesërisht gjatë një ofensive amerikane më parë. Zona kishte mbetur relativisht e qetë deri nëntë ditë para Krishtlindjeve, kur ofensiva gjermane e Ardennes përfshiu zonën. Sipas Fritzit:
âDĂ«gjuam zhurmĂ«n e pandĂ«rprerĂ« tĂ« topave tĂ« fushĂ«s; aeroplanĂ«t fluturonin vazhdimisht mbi kokat tona; natĂ«n dritat e kĂ«rkimit depĂ«rtonin nĂ« errĂ«sirĂ«.â
Në prag të Krishtlindjeve 1944, Fritz dhe nëna e tij iu përgjigjën një trokitjeje në derë,  tre ushtarë amerikanë, njëri i plagosur rëndë, që kërkonin strehim. Familja Vincken nuk fliste anglisht dhe amerikanët nuk flisnin gjermanisht, por arritën të komunikonin në një masë të kufizuar përmes frëngjishtes. Nënës së Fritzit iu kërkua të ftojë amerikanët brenda dhe të sigurojë një ambient të ngrohtë:
âMĂ«suam se djali i shĂ«ndoshĂ« dhe me flokĂ« tĂ« errĂ«t ishte Xhimi; shoku i tij, i gjatĂ« dhe i hollĂ«, ishte Robini. Harry, i plagosuri, flinte nĂ« shtratin tim, fytyra e tij ishte e  bardhĂ« si bora. Ata kishin humbur batalionin dhe kishin bredhur tre ditĂ« nĂ« pyll, duke kĂ«rkuar amerikanĂ«t dhe duke u fshehur nga gjermanĂ«t. Ata ishin tĂ« rraskapitur nga rrugaâ
Fritz Vrincken
Nënës së Fritzit i desh të përgatiste një vakt modest me patate dhe gjel të mbajtur më parë për një rast të veçantë. Gjatë gatimit, një trokitje e dytë njoftoi katër ushtarë gjermanë, pjesë e Wehrmacht. Fritz kujton:
âIsha i paralizuar nga frika. Edhe pse ende fĂ«mijĂ«, e njihja ligjin e ashpĂ«r: strehimi i ushtarĂ«ve armik pĂ«rbĂ«nte tradhti tĂ« lartĂ«. TĂ« gjithĂ« mund tĂ« qĂ«lloheshim!â
Kaporali gjerman kërkoi të pushojnë derisa të agonte dhe nëna së Fritzit iu përgjigj:
âSigurisht, mund tĂ« hani njĂ« vakt tĂ« ngrohtĂ« dhe tĂ« qetĂ«. Kjo natĂ« Ă«shtĂ« Krishtlindja dhe nuk do tĂ« ketĂ« tĂ« shtĂ«na kĂ«tu.â
Amerikanët ia dorëzuan armët nënës së Fritzit. Grupi i përzier u ul së bashku dhe hëngrën darkën. Fritz përshkruan se atmosferën e tensionit e zëvendësoi pushimi:
âHeinz dhe Willi, tĂ« dy nga KĂ«lni, ishin 16 vjeç. Kaporali gjerman, 23 vjeç, nxori nga çanta e ushqimit njĂ« shishe verĂ« tĂ« kuqe dhe bukĂ«. NĂ«nĂ«s i shkrepĂ«n lotĂ«t ndĂ«rsa thoshte, âOh Jezus. Ji mysafiri ynĂ«â.â
Para mesnatës, të gjithë ngritën sytë për të parë Yllin e Betlehemit, një moment heshtjeje ku lufta dukej e largët dhe pothuajse e harruar. Armëpushimi përfundoi në mëngjesin e Krishtlindjes, kur grupet u ndanë dhe u kthyen tek ushtritë e tyre.
Ka të ngjarë që të ketë pasur armëpushime të tjera të vogla ose marrëveshje lokale për të shmangur luftime në Krishtlindje, veçanërisht në Itali në 1943 ose në pjesë më të qeta të vijës kufitare në 1944. Megjithatë, ky është i vetmi rast i dokumentuar aktualisht, që tregon se edhe në mes të një konflikti të ashpër, mund të ndodhin aktet e përkohshme të respektit dhe bashkëjetesës mes palëve në luftë.
Nga Gazeta âSIâ- Shkrimtari dhe poeti i madh shqiptar i âLahutĂ«s sĂ« MalcisĂ«â, vdiq mĂ« 30 dhjetor tĂ« vitit 1940 nĂ« spitalin civil tĂ« ShkodrĂ«s.  NĂ« studimin e Fr. Agustin Gemelli, shkruhet: âAt Gjergj Fishta, pak para se tĂ« ndahej nga kjo jetĂ«, pasi u la porosi rinisĂ« françeskane tĂ« provincĂ«s shqiptare, e mbyllte testamentin e tij me kĂ«to fjalĂ«: âPo vdes i kĂ«naqun, sepse kam punue pĂ«r fe, pĂ«r Atdhe e pĂ«r provincĂ«n tonĂ«â.
NdĂ«rkohĂ«, sipas At Viktor Volajt, bashkĂ«punĂ«tor i afĂ«rt i poetit, Gjergj Fishta para se tĂ« vdiste kishte pĂ«rmendur nevojĂ«n pĂ«r rishikimin e âLahutĂ«s sĂ« MalcisĂ«â dhe kishte pĂ«rsĂ«ritur fjalĂ«n âi kryqĂ«zuemiâ nĂ« latinisht. Ai kishte kĂ«rkuar tâi pikturonin nĂ« murin pĂ«rballĂ« shtratit tĂ« tij skena nga âGjyqi i funditâ.
Edhe PatĂ«r Marin Sirdani, filolog e mik i poetit, shkruan nĂ« librin e pĂ«rgatitur nga Benedikt Dema, se Fishta e mbylli testamentin e vetĂ« me kĂ«to fjalĂ«: âPo des konden (i kĂ«naqur) pĂ«rse kam punue pĂ«r fe, Atdhe e pĂ«r provincĂ«n tonĂ«â.
NdĂ«rkohĂ«, Lasgush Poradeci shkruante se mesazhi i fundit i poetit Gjergj Fishta janĂ« fjalĂ«t e tij thĂ«nĂ« njĂ« françeskani qĂ« i qĂ«ndronte te koka nĂ« çastet e fundit: âPo vdes. Ju tash keni me mendue pĂ«r salikim, por edhe kombi ka tĂ« drejtĂ« pĂ«r rreth mejeâ.
NdĂ«rsa, italiani Enriko Grasi, qĂ« e kishte njohur nga afĂ«r poetin, duke folur pĂ«r popullaritetin e tij nĂ« tĂ« gjitha shtresat e popullsisĂ«, pohon se prej njĂ« tĂ« riu shkodran kishte dĂ«gjuar se fjalĂ«t e fundit tĂ« shenjta tĂ« FishtĂ«s kishin qenĂ«: âJo pĂ«r tjetĂ«r, por sepse po lĂ« armikun mbi truallin shqiptar, mua mĂ« vjen keq qĂ« mĂ« duhet tĂ« vdesâ.
Gjergj Fishta lindi nĂ« fshatin e vogĂ«l FishtĂ« tĂ« ZadrimĂ«s mĂ« 23 tetor 1871. Kur ishte vetĂ«m 6 vjeç, zgjuarsia e tij i bie nĂ« sy famulltarit tĂ« fshatit, i cili e dĂ«rgon FishtĂ«n nĂ« Seminarin Françeskan tĂ« ShkodrĂ«s. MĂ« 1880, kur hapet seminari nĂ« Troshan, ai vijon mĂ«simet nĂ« kĂ«tĂ« shkollĂ«. KĂ«tu ai shfaqi trillin poetik. MĂ« 1886 dĂ«rgohet pĂ«r studime nĂ« BosnjĂ«. Vitin e parĂ« e kaloi nĂ« GuçjagorĂ«, afĂ«r Travanikut. MĂ«simet filozofike i mori nĂ« kuvendin e SutidkĂ«s, ndĂ«rsa ato teologjike nĂ« kuvendin e Livnos. TĂ« kĂ«saj kohe janĂ« edhe âUshtrimet e para poetikeâ. MĂ« 1893 i kreu studimet shkĂ«lqyeshĂ«m.
Krijimtaria letrare
Gjergj Fishta ishte i pari shkrimtar shqiptar, i propozuar pĂ«r çmim âNobelâ, prozator, poet, pĂ«rkthyes; âMilitant i letĂ«rsisĂ« shqipeâ â cilĂ«suar nga Lasgush Poradeci dhe âPoet kombĂ«tar i shqiptarĂ«veâ nga Eqrem Ăabej.
PoezinĂ« e parĂ« Fishta e botoi nĂ« âAlbaniaâ, mĂ« 1899, me pseudonimin e popullit. GjatĂ« veprimtarisĂ« sĂ« dendur botuese, e cila pĂ«rveçse nĂ« librat, u publikua edhe nĂ« 15 gazeta e revista tĂ« kohĂ«s brenda edhe jashtĂ« vendit, veprimtaria e tij pĂ«rfshin 40 vite tĂ« jetĂ«s, ku ai pĂ«rdori 24 pseudonime.
Si krijues Fishta, nĂ« radhĂ« tĂ« parĂ« ishte poet. PĂ«rkushtimin mĂ« tĂ« madh e pati ndaj epikĂ«s. âLahuta e MalcisĂ«â, veprĂ«s sĂ« jetĂ«s, ai i kushtoi 40 vjet punĂ«. NdĂ«rsa, vepra tjetĂ«r epike âMoisi Golemi dhe Deli Cenaâ u botua jo plotĂ«sisht nĂ« shtypin periodik. Tonet e madhĂ«rishme heroike, burimĂ«sia e papĂ«rsĂ«ritshme e pĂ«rfytyrimeve, shqiptarĂ«sia nĂ« dhĂ«nien e mjediseve, heronjve dhe rrethanave kanĂ« bĂ«rĂ« qĂ« Fishta si epik tĂ« quhej âHomer i ShqipĂ«risĂ«â.
Fishta në shtratin e vdekjes. Foto: Gegë Marubi
Ndërthurjet e ndryshme të mitologjisë me realitetin, ashpërsia e stilit, mendimi i fuqishëm filozofik, dramaciteti i veprës kanë bërë që Fishta të krahasohet në këtë lëmë me Gëten e Danten.
Fishta arriti tĂ« botojĂ« kĂ«ngĂ«t e para tĂ« âLahuta e MalcisĂ«â, kryevepĂ«r e poezisĂ« epike shqiptare, mĂ« 1904. Tre vjet mĂ« vonĂ« botoi pĂ«rmbledhjen satirike âAnzat e Parnasitâ dhe mĂ« 1909 pĂ«rmbledhjen lirike âPika vesetâ, mĂ« 1913 boton âMrizi i Zanaveâ. PĂ«r veprimtarinĂ« poetike, arsimore, atdhetare e fetare Gjergj Fishta mori nderime tĂ« ndryshme. MĂ« 1931, Greqia i jep dekoratĂ«n âFoenix â. MĂ« 1939, Italia e bĂ«n anĂ«tar tĂ« AkademisĂ« sĂ« saj.
NĂ« tetor 1913 botoi revistĂ«n âHylli i dritĂ«sâ, ndĂ«rsa mĂ« 23 tetor 1913 shpalosi flamurin kombĂ«tar nĂ« kishĂ«n e ShkodrĂ«s, duke e lidhur atĂ« me drita me xhaminĂ«, pĂ«r tĂ« treguar unitetin mes shqiptarĂ«ve. Gjergj Fishta mori shumĂ« medalje tĂ« ndryshme nga populli i ShkodrĂ«s, i Beratit, mbreti i AustrisĂ«, nga Greqia dhe Turqia. VetĂ«m pas viteve â90-tĂ«, krijimtaria e FishtĂ«s zuri vendin e merituar nĂ« letĂ«rsinĂ« dhe nĂ« kulturĂ«n tonĂ« kombĂ«tare.
Aktiviteti i tij atdhetar
Deri mĂ« 1899 Fishta shkruante me alfabetin shqip tĂ« françeskanĂ«ve. NĂ« janar tĂ« 1899 ai u bĂ« bashkĂ«themelues dhe pjesĂ«tar aktiv i shoqĂ«risĂ« âBashkimiâ, tĂ« cilĂ«n e drejtoi poeti atdhetar Preng Doçi. Me alfabetin e kĂ«saj shoqĂ«rie u botuan edhe krijimet e FishtĂ«s tĂ« kĂ«saj periudhe.
MĂ« 1902 emĂ«rohet drejtor i shkollĂ«s françeskane nĂ« ShkodĂ«r, deri atĂ«herĂ« e drejtuar nga klerikĂ« tĂ« huaj. MenjĂ«herĂ« ai instaloi gjuhĂ«n shqipe si gjuhĂ« mĂ«simi nĂ« kĂ«tĂ« shkollĂ«. Shpejt Fishta u afirmua si poet dhe si atdhetar. MĂ« 1908 ai mori pjesĂ« nĂ« Kongresin e Manastirit si pĂ«rfaqĂ«sues i shoqĂ«risĂ« âBashkimiâ.
U zgjodh Kryetar i Kongresit dhe drejtoi punĂ«n e Komisionit tĂ« Alfabetit. Shpalljen e PavarĂ«sisĂ« sĂ« ShqipĂ«risĂ« ai e priti me entuziasĂ«m tĂ« veçantĂ«, por LuftĂ«n Ballkanike dhe KonferencĂ«n e AmbasadorĂ«ve me njĂ« brengĂ« tĂ« madhe. Shkodra, qyteti i tij, tĂ« cilin kĂ«rkonte ta aneksonte Mali i Zi, ishte nĂ« duart e fuqive ndĂ«rkombĂ«tare. Brenga dhe entuziazmi duken nĂ« poezitĂ«, por edhe nĂ« shkrimet publicistike, qĂ« boton nĂ« revistĂ«n âHylli i dritĂ«sâ, revistĂ« letrare-kulturore, tĂ« cilĂ«n e themeloi nĂ« tetor tĂ« 1913 dhe u bĂ« drejtor i saj. NĂ«n pushtimin austriak boton gazetĂ«n âPosta e ShypnisĂ«â (1916-1917) dhe mĂ« 1916 themelon, bashkĂ« me Luigj Gurakuqin, âKomisinĂ« letrareâ qĂ« kishte pĂ«r qĂ«llim krijimin e gjuhĂ«s letrare kombĂ«tare.
Nga ceremonia mortore e Atâ Gjergj FishtĂ«s
Mbarimi i LuftĂ«s sĂ« ParĂ« BotĂ«rore pĂ«rkon me pjekurinĂ« e plotĂ« tĂ« personalitetit tĂ« FishtĂ«s si poet, si intelektual, dhe politikan atdhetar. Nga fillimi i prillit tĂ« 1919 dhe gjatĂ« vitit 1920 Ă«shtĂ« sekretar i pĂ«rgjithshĂ«m i delegacionit shqiptar nĂ« KonferencĂ«n e Paqes nĂ« Paris. NĂ« dhjetor 1920 zgjidhet deputet i ShkodrĂ«s. NĂ« prill 1921, nĂ« mbledhjen e parĂ« tĂ« parlamentit shqiptar, zgjidhet nĂ«nkryetar, ku kreu veprimtari tĂ« denduara politike. Merr pjesĂ« nĂ« Revolucionin e Qershorit mĂ« 1924. PĂ«rndiqet pas rikthimit tĂ« Zogut nĂ« ShqipĂ«ri dhe vitet 1925 e 1926 i kalon nĂ« Itali, ku ndĂ«rkohĂ« krijon, boton e riboton pareshtur. TĂ« kĂ«saj kohe janĂ« edhe pjesa mĂ« e madhe e dramave, tragjedive, etj. Pas kthimit nĂ« ShqipĂ«ri nis etapa e fundit e krijimtarisĂ« sĂ« FishtĂ«s. KĂ«saj etape i vĂ« vulĂ«n pĂ«rfundimi e botimi i plotĂ« i âLahuta e MalcisĂ« â nĂ« 1937.
Nga Gazeta âSIâ- Tirana e fundvitit, nĂ« fakt, nuk ngjan si e tillĂ«. Edhe pse e ndriçuar nga dritat shumĂ«ngjyrĂ«she, (pa asnjĂ« kriter estetik) atmosfera e festave nuk ndihet plotĂ«sisht. Sheshi SkĂ«nderbej, i mbushur me kioska kafenesh, ndriçime dekorative dhe pemĂ«n simbolike nĂ« qendĂ«r tĂ« tij, mbetet njĂ« fotokopje e viteve tĂ« fundit, por me njĂ« ndryshim thelbĂ«sor: njerĂ«zit janĂ« mĂ« tĂ« rrallĂ« dhe shpesh ngjajnĂ« tĂ« sforcuar. Sikur dikush i ka detyruar tĂ« dalin pĂ«r tĂ« festuar, ose sikur ndihen borxhlinj ndaj njĂ« kohe qĂ« kĂ«rkon patjetĂ«r gĂ«zim.
Zakonisht, kĂ«to ditĂ« tĂ« fundit janĂ« ditĂ« bilancesh. ĂfarĂ« arrite brenda njĂ« viti? A u ngrite nĂ« detyrĂ«? A krijove miq tĂ« rinj? A humbe ndonjĂ« nga ata tĂ« vjetrit, tĂ« cilĂ«t, pĂ«rtej dashurisĂ« dhe devocionit ndaj miqĂ«sisĂ«, pĂ«rfundon gjithmonĂ« duke i humbur, herĂ«t a vonĂ«. ĂĂ«shtje parimesh apo çështje numrash. Sot, tĂ« kesh shumĂ« miq Ă«shtĂ« thuajse utopi.
Gjithçka në këtë vend ndryshon përditë, si në një skenë gjigante xhirimesh, ku aktorët e sotëm nuk janë domosdoshmërisht ata të nesërmit dhe kjo ndodh vetëm në marrëdhëniet njerëzore, në mikro pra. Llogaritë bëhen afatshkurtra, të shpejta, dhe kjo sjell mendjelehtësinë e marrëdhënieve të destinuara të mos zgjasin, edhe kur duhet. Tirana, në këtë pikë, mbetet terreni më i vështirë për krijimin e miqësive të reja, por njëkohësisht vendi perfekt që të detyron të humbasësh ata që kishe, me çdo kusht dhe çdo mënyrë. Gjithsesi, pesimizmi duhet të jetë i dyanshëm; askush nuk mund ta mbajë gjithçka për vete.
EmigrantĂ«t kĂ«tĂ« vit kanĂ« zgjedhur tĂ« mos vijnĂ«. Festat nuk janĂ« mĂ« interesante nĂ« atdhe. Ădo vit e mĂ« shumĂ« janĂ« shqiptarĂ«t qĂ« u bashkohen tĂ« afĂ«rmve jashtĂ«, shpesh edhe pĂ«rgjithmonĂ«. Koncepti i emigrantit ka ndryshuar, po ashtu edhe qasja ndaj vendit. Atdheu, gjithnjĂ« e mĂ« pak, pĂ«rfaqĂ«son sensin e rikthimit nĂ« shtĂ«pi. Fundja, shtĂ«pia Ă«shtĂ« aty ku ndihesh i pranuar dhe, gjithnjĂ« e mĂ« rrallĂ«, i lumtur.
Shkaktarët? Politika, agresiviteti, polarizimi dhe fytyra e tyre më e shëmtuar, e shfaqur hapur këtë fundvit. Një shtet i zhytur në korrupsion, një opozitë e mefshtë dhe meskine, dhe disa të tjerë që kanë vendosur karriget para Kryeministrisë dhe protestojnë.
Dritat e hedhura si njĂ« vel i rĂ«ndĂ« mbi fasadat e qytetit shkaktojnĂ« njĂ« dhimbje tĂ« çuditshme, por çliruese. ĂshtĂ« njĂ« ndjesi qĂ« nuk kĂ«rkon shpjegim. Fundviti Ă«shtĂ« koha kur vetmia thellohet dhe merr formĂ«n e saj mĂ« tĂ« admirueshme. Paradoksalisht, kjo vetmi tĂ« dhuron paqe â njĂ« paqe qĂ« nuk e gjen kurrĂ« nĂ« shoqĂ«rinĂ« e tĂ« tjerĂ«ve. Ăshte momenti kur pĂ«rputhesh plotĂ«sisht me mendimet e tua, pa pasur nevojĂ« tâi zbukurosh apo tâi justifikosh.
Foto: Raimond Kola
Ky fundvit në Tiranë, si të tjerët, mban ende jehonën e kohës së komunizmit, si e vetmja festë vërtet përbashkuese. Përkundër halleve, mungesave dhe bjerrjes së përditshme që rëndojnë mbi njerëzit gjatë gjithë vitit, këto ditë prodhojnë një përpjekje kolektive për gëzim dhe mirënjohje. Një përpjekje e sforcuar, por gjithsesi e sinqertë në mjerimin e saj. Panorama që krijohet është mbresëlënëse në groteskun e vet , një tragjikomedi masive, ku në rol është një qytet i tërë.
Edhe pse asnjĂ« qoshk i qytetit nuk tĂ« lejon tĂ« ndihesh pjesĂ« e njĂ« historie tĂ« shkuar, apo dĂ«shmitar i njĂ« periudhe jo domosdoshmĂ«risht tĂ« lavdishme, por tĂ« paktĂ«n tĂ« vĂ«rtetĂ«. Ădo gjurmĂ« Ă«shtĂ« fshirĂ«. Snobizmi dhe lakmia e kanĂ« shndĂ«rruar gjithçka nĂ« luks dhe nevojĂ« artificiale, duke pĂ«rjashtuar sistematikisht ata qĂ« nuk janĂ« dakord, ata qĂ« nuk pĂ«rshtaten, ata qĂ« nuk e pranojnĂ« kĂ«tĂ« ritĂ«m tĂ« imponuar shndĂ«rrimi , njerĂ«z qĂ« meritojnĂ« njĂ« hapĂ«sirĂ« tĂ« tyre dhe njĂ« jetĂ« dinjitoze. Jo si privilegj, por si domosdoshmĂ«ri humane.
Dhe nuk gjen asnjë arsye për të qenë i lumtur në këtë vend. Madje shpesh habitem sesi njerëzit mbushin kafenetë plot; i shikon duke qeshur nga brenda qelqeve, të rehatuar mbi karrige. Pyes veten si është e mundur të jesh kaq i lumtur në një vend që nuk të jep asnjë arsye për ta qenë, madje as në ditë festash, kur njeriu ndalon hapin dhe mendon për veten.
Ndoshta është apatia e shoqërisë, ndoshta lodhja nga një vegjetim i gjatë dhe pa rezultat. I shoh pra këto njerëz dhe më vjen inat ; herë ata, herë vetja ime më dhimben.
Tirana nuk është më vendi i festave. Pavarësisht koncerteve, festave kolektive dhe trumpetave të rrjeteve sociale që pretendojnë gjallëri, unë besoj se nuk jemi më të njëjtët. Të lodhur nga tranzicioni i pafundmë dhe të mpirë nga diskurset publike për miliona të vjedhura, njeriu nis të besojë se jeton në një botë paralele, që nuk i përket, dhe humb aftësinë për të dalluar realitetin nga absurdi.
Si mund ta besosh se janë vjedhur miliona euro në një shtet ku pensionistët paguhen 200 mijë lekë të vjetra në muaj, ku paga minimale është ende 400 mijë lekë dhe qiratë nisin nga 400 euro e lart? Diku ka një rregull të prishur dhe një mendje që nuk arrin të rregullojë algoritmet e jetesës normale.
Dhe pastaj habitemi pse të rinjtë vishen keq, pse prindërit tanë nuk kanë bërë kurrë pushime, pse ne mbijetojmë mes frikërave dhe dramave të përditshme, të cilat tashmë janë kthyer në një akt sakrifice rutinë.
Nuk dua ta nxij realitetin. Madje shpesh jam pĂ«rpjekur ta shoh me ngjyra dhe tâi shtoj ato edhe aty ku gjithçka ka qenĂ« bardh e zi. E bĂ«jmĂ« pĂ«r tĂ« gjetur forcĂ«n qĂ« nuk na e jep askush tjetĂ«r. Por nĂ« kĂ«tĂ« qytet, kĂ«tĂ« fundvit, nuk ka asnjĂ« arsye pĂ«r tĂ« qenĂ« i lumtur,  as pĂ«r atĂ« qĂ« shkoi, as pĂ«r atĂ« qĂ« do tĂ« vijĂ«.
Në Kosovë u mbajtën zgjedhjet. Fitoi një parti dhe të tjerat e pranuan rezultatin me përulësi. Jeta do të vazhdojë edhe atje, me sfida e vështirësi, por njerëzit kanë ndjesinë se ditët do të jenë më të mira, se e ardhmja u rezervon diçka më të drejtë, duke pasur parasysh të shkuarën. Një jetë politike që në njëfarë mënyre prodhon shpresë.
Po ne? Tashmë që maska e shtetit ka rënë dhe argumentet e dështimit nuk ekzistojnë më, për çfarë na duhet ta presim dhe të gëzojmë për vitin e ardhshëm? Sa forcë duhet të kemi për ta përballuar?
Që të shohim përsëri njerëzit tanë duke ikur çdo ditë? Që paga minimale të trumbetohet si arritje? Që të kursejmë gjashtë muaj për dy ditë pushime? Dhe në fund, të sillemi sikur asgjë nuk ka ndodhur, duke u shfaqur të lumtur në rrjetet sociale , hapësira e vetme ku lumturia është e ngrirë dhe e përjetshme.
Gjithsesi jemi në fundvit. Rrugët janë të ndriçuara, restorantet plot, ka njerëz që festojnë. Nisur nga kjo, ka një mijë arsye për të festuar,  por as edhe një të vetme për të qenë i lumtur. Prej kohësh, ndërrimi i viteve nuk sjell asgjë të re. Thjesht riciklon dramat, betejat dhe sherret politike, duke mbajtur të pandryshuara pensionet fyese dhe pagat denigruese.
Asgjë e re, pra, nën këtë qiell e mbi këtë tokë. Vetëm sa përsërisim veten dhe i shtojmë kalendarit numra, që në realitet nuk sjellin asgjë të re e për rrjedhojë as edhe një shpresë për nesër.
Gazeta âSIâ- Dy murale identike janĂ« shfaqur nĂ« LondĂ«r gjatĂ« ditĂ«ve qĂ« i paraprinĂ« festave tĂ« Krishtlindjes: njĂ«ri nĂ« njĂ« mur tĂ« perimetrit tĂ« Centre Point, nĂ« Tottenham Court Road, dhe tjetrinĂ« zonĂ«n qendrore tĂ« Bayswater-it. Pretendimi pĂ«r autorĂ«sinĂ« nuk u vonua, pasi artisti anonim i street art-it nga Bristoli, Banksy, publikoi nĂ« rrjetet sociale provĂ«n e autorĂ«sisĂ« sĂ« veprave. Ai ndau vetĂ«m imazhin e muralit tĂ« dytĂ«, atij nĂ« Bayswater, i cili megjithatĂ« Ă«shtĂ« identik me muralin e shfaqur mĂ« herĂ«t nĂ« Tottenham Court Road.
Muralet paraqesin dy fëmijë: njëri i shtrirë përtokë, i veshur me pallto, kapele dhe çizme, ndërsa pranë tij ndodhet një tjetër fëmijë, që duket pak më i madh, i cili me gishtin tregues drejton shikimin nga lart, sikur po vështron ndërtesat mbi kokat e tyre ose qiellin me yje. Mesazhi i veprës interpretohet si një denoncim i margjinalizimit të të pastrehëve dhe i rritjes së numrit të fëmijëve që jetojnë si homeless në periferi të metropoleve.
Fenomeni i të pastrehëve, veçanërisht mes fëmijëve, po shënon rritje të vazhdueshme në Britaninë e Madhe. Siç raporton New York Times, duke iu referuar të dhënave të qeverisë britanike të publikuara në tetor dhe që i përkasin gjysmës së parë të vitit, numri i fëmijëve që jetojnë në strehime të përkohshme është rritur krahasuar me të njëjtën periudhë të vitit 2024. Sipas këtyre të dhënave, mbi 170.000 fëmijë në Britaninë e Madhe klasifikohen aktualisht si të pastrehë, një shifër rekord.
NjĂ« detaj domethĂ«nĂ«s lidhet me vendndodhjen e muralit tĂ« parĂ«, i cili u shfaq poshtĂ« ndĂ«rtesĂ«s Centre Point. âCentrepointâ Ă«shtĂ« gjithashtu emri i njĂ« organizate tĂ« njohur bamirĂ«se britanike qĂ« lufton kundĂ«r fenomenit tĂ« tĂ« pastrehĂ«ve tĂ« mitur. Emri i organizatĂ«s Ă«shtĂ« frymĂ«zuar pikĂ«risht nga kjo ndĂ«rtesĂ« luksoze, e zgjedhur pĂ«r tĂ« vĂ«nĂ« nĂ« pah kontrastin mes kullĂ«s sĂ« shtrenjtĂ«, tĂ« cilĂ«n themeluesi i organizatĂ«s e kishte konsideruar njĂ« âfyerje pĂ«r tĂ« pastrehĂ«tâ, dhe tĂ« rinjve qĂ« ai synonte tâi mbante larg jetĂ«s nĂ« rrugĂ«.
Banksy nuk Ă«shtĂ« i panjohur pĂ«r temat sociale, veçanĂ«risht pĂ«r çështjen e tĂ« pastrehĂ«ve. NĂ« vitin 2019, artisti kishte denoncuar krizĂ«n e mungesĂ«s sĂ« strehimit me njĂ« mural nĂ« Birmingham, gjithashtu me tematikĂ« tĂ« Krishtlindjes, ku dy drerĂ« dukeshin sikur âtĂ«rhiqninâ njĂ« tĂ« pastrehĂ« qĂ« flinte mbi njĂ« stol, duke e shndĂ«rruar skenĂ«n nĂ« njĂ« kritikĂ« tĂ« fortĂ« sociale me gjuhĂ« simbolike.
Nga Gazeta âSIââ Sot, mĂ« 28 dhjetor, Denzel Washington feston ditĂ«lindjen e tij, dhe kjo datĂ« shĂ«rben si njĂ« moment reflektimi pĂ«r jetĂ«n, veprĂ«n dhe ndikimin e njĂ« prej figurave mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« kinemasĂ« moderne. MĂ« shumĂ« sesa njĂ« aktor i jashtĂ«zakonshĂ«m, Washington Ă«shtĂ« njĂ« simbol force morale, integriteti dhe ekselence artistike, njĂ« figurĂ« qĂ« ka formĂ«suar jo vetĂ«m ekranin e madh, por edhe vetĂ« pĂ«rfaqĂ«simin kulturor tĂ« komunitetit afro-amerikan nĂ« Hollywood.
Denzel Hayes Washington Jr. lindi më 28 dhjetor 1954 në Mount Vernon, New York. Babai i tij ishte pastor pentekostal, ndërsa nëna e tij drejtonte një sallon bukurie në Harlem. Fëmijëria e tij u formësua nga disiplina, besimi dhe vlerat familjare, por edhe nga realitetet e vështira të jetës urbane. Washington është shprehur shpesh se dërgimi i tij në një shkollë me konvikt rreth moshës 15-vjeçare ishte një vendim që i ndryshoi rrjedhën e jetës. Shumë nga shokët e tij të rinisë përfunduan në rrugë të gabuara, ndërsa ai gjeti një drejtim tjetër, atë të vetëdisiplinës dhe qëllimit.
Ndikimi i nënës së tij ishte thelbësor në formimin e karakterit të tij. Washington ka folur me emocione për lidhjen e veçantë mes nënës dhe djalit, duke e konsideruar atë si themelin e ndjeshmërisë, respektit dhe forcës së tij të brendshme. Këto vlera do ta shoqëronin gjatë gjithë jetës dhe karrierës së tij.
Interesant është fakti se Denzel Washington nuk e ndoqi menjëherë aktrimin. Fillimisht, ai studioi për mjekësi dhe më pas mendoi të bëhej avokat. Vetëm pasi përfundoi studimet në Dramë dhe Gazetari në Universitetin Fordham, dhe pas një periudhe kërkimi personal, ai vendosi të provonte seriozisht aktrimin. Ky vendim do të shënonte fillimin e një karriere të jashtëzakonshme.
Washington nisi nĂ« teatĂ«r, kaloi nĂ« televizion dhe mĂ« pas nĂ« film, duke ndĂ«rtuar gradualisht reputacionin e tij si njĂ« aktor i thellĂ« dhe i besueshĂ«m. Filmi âGloryâ (1989) i solli vĂ«mendjen e parĂ« tĂ« madhe dhe çmimin e tij tĂ« parĂ« Oscar, por ishte roli i Malcolm X nĂ« filmin e Spike Lee-t tĂ« vitit 1992 qĂ« e shndĂ«rroi atĂ« nĂ« njĂ« ikonĂ«.
NĂ« âMalcolm Xâ, Washington nuk luajti njĂ« figurĂ« historike,  ai u bĂ« Malcolm X. Ai studioi me pĂ«rpikĂ«ri mĂ«nyrĂ«n e tĂ« folurit, gjestet, transformimin emocional dhe kompleksitetin moral tĂ« figurĂ«s sĂ« aktivistit. Interpretimi i tij solli humanitet, karizĂ«m dhe thellĂ«si, duke e paraqitur Malcolm X jo si mit, por si njeri. Ky rol e konsolidoi Washington-in si njĂ« aktor tĂ« klasit tĂ« lartĂ« dhe i solli njĂ« nominim pĂ«r Oscar pĂ«r Aktorin mĂ« tĂ« MirĂ«.
Ajo qĂ« e dallon Denzel Washington-in nga shumĂ« bashkĂ«kohĂ«s Ă«shtĂ« shumĂ«anshmĂ«ria e tij artistike. Ai nuk u kufizua kurrĂ« nĂ« role historike apo dramatike. NĂ« âRemember the Titansâ, ai portretizoi trajnerin Herman Boone, njĂ« figurĂ« frymĂ«zuese qĂ« udhĂ«hiqte pĂ«rmes disiplinĂ«s, drejtĂ«sisĂ« dhe dashurisĂ« sĂ« fortĂ«. Ky rol tregoi njĂ« anĂ« tjetĂ«r tĂ« tij , atĂ« tĂ« udhĂ«heqĂ«sit empatik dhe motivues.
NĂ« anĂ«n tjetĂ«r tĂ« spektrit, Washington shkĂ«lqeu edhe nĂ« role tĂ« errĂ«ta dhe komplekse. NĂ« âTraining Dayâ, si polici i korruptuar Alonzo Harris, ai sfidoi çdo pritshmĂ«ri. Personazhi i tij ishte karizmatik, i frikshĂ«m dhe thellĂ«sisht njerĂ«zor njĂ«kohĂ«sisht. Ky interpretim i solli atij Oscar-in pĂ«r Aktorin mĂ« tĂ« MirĂ« dhe e vendosi si njĂ« nga antagonistĂ«t mĂ« tĂ« paharrueshĂ«m nĂ« historinĂ« e filmit. Ai nuk krijoi njĂ« âtĂ« keqâ klasik, por njĂ« anti-hero modern, duke sjellĂ« nuanca dhe thellĂ«si qĂ« rrallĂ« u jepen personazheve me ngjyrĂ«.
PĂ«rgjatĂ« dekadave, Washington ka luajtur role tĂ« fuqishme si nĂ« drama, ashtu edhe nĂ« filma aksioni, pĂ«rfshirĂ« trilogjinĂ« âThe Equalizerâ, ku ai ndĂ«rthur forcĂ«n fizike me drejtĂ«sinĂ« morale, dhe sĂ« fundmi nĂ« âGladiator IIâ, duke dĂ«shmuar se karriera e tij mbetet relevante edhe sot.
Megjithatë, trashëgimia e Denzel Washington-it shtrihet përtej ekranit. Ai është i njohur për integritetin e tij personal, përzgjedhjen e kujdesshme të roleve dhe refuzimin e projekteve që cenojnë dinjitetin e përfaqësimit afro-amerikan. Ai është i përfshirë në nisma bamirëse, mbështet arsimin, mentorimin dhe shërben në borde këshillimore shëndetësore. Së fundmi, ai u nderua me Medaljen Presidenciale të Lirisë, nderimi më i lartë civil në SHBA, dhe u shugurua si pastor, një dëshmi e lidhjes së tij të thellë me besimin dhe shërbimin.
Për breza të tërë Washington mbetet një shembull i asaj çfarë do të thotë të jesh artist, udhëheqës dhe njeri me parime.
Nga Gazeta âSIâ-NĂ« njĂ« epokĂ« ku komunikimi digjital dhe rrjetet sociale mundĂ«sojnĂ« lidhje tĂ« menjĂ«hershme gjatĂ« udhĂ«timeve, edhe nĂ« ShqipĂ«ri kartolinat e dĂ«rguara me postĂ« tradicionale vazhdojnĂ« tĂ« ekzistojnĂ«, megjithĂ«se nĂ« mĂ«nyrĂ« gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« zbehtĂ«. Edhe pse sot konsiderohen nga shumĂ« si njĂ« relike e sĂ« shkuarĂ«s, kartolinat mbeten njĂ« formĂ« e veçantĂ« dhe domethĂ«nĂ«se komunikimi, qĂ« dikur ka luajtur njĂ« rol tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m edhe nĂ« lidhjet emocionale mes shqiptarĂ«ve.
Sipas të dhënave ndërkombëtare, përdorimi i kartolinave ka rënë ndjeshëm në dekadat e fundit, kryesisht për shkak të përhapjes së mesazheve të menjëhershme dhe rrjeteve sociale. Në Shtetet e Bashkuara, dërgesat e postës së klasit të parë, që përfshijnë letra dhe kartolina, kanë rënë me rreth 50% në 15 vitet e fundit, ndërsa shërbimet postare në disa vende europiane, si Danimarka, kanë nisur të reduktojnë ose të ndërpresin dërgesat tradicionale të letrave. Megjithatë, pavarësisht këtyre zhvillimeve, kartolinat nuk janë zhdukur plotësisht.
EkspertĂ«t e historisĂ« sĂ« turizmit theksojnĂ« se kartolinat u shfaqĂ«n nĂ« mesin e shekullit tĂ« 19-tĂ«, paralelisht me zhvillimin e industrisĂ« sĂ« udhĂ«timeve. Ato shĂ«rbenin si njĂ« mĂ«nyrĂ« e lirĂ« dhe e thjeshtĂ« pĂ«r tĂ« ndarĂ« pĂ«rvojat e udhĂ«timit, duke promovuar njĂ«kohĂ«sisht destinacione tĂ« ndryshme turistike. GjatĂ« fillimit tĂ« shekullit tĂ« 20-tĂ«, kartolinat pĂ«rjetuan njĂ« periudhĂ« kulmore, tĂ« njohur si âEpoka e ArtĂ« e Kartolinaveâ, kur miliona prej tyre dĂ«rgoheshin çdo vit nĂ« mbarĂ« botĂ«n.
Kartolina pĂ«rfaqĂ«son nĂ« vetvete njĂ« format katĂ«rkĂ«ndĂ«sh (ose formĂ« tjetĂ«r) letre tĂ« trashĂ«, apo kartoni tĂ« hollĂ« i prodhuuar pĂ«r shkrimin e mesazheve relativisht tĂ« shkurtra e tĂ« shpejta dhe postimin, zakonisht, pa zarf. Kartolina mĂ« e vjetĂ«r nĂ« botĂ« konsiderohet ajo e dĂ«rguar shkrimtarit Theodore Hook (1788-1841) nga Fulham nĂ« LondĂ«r nĂ« vitin 1840 dhe Ă«shtĂ« stampuar me njĂ« vulĂ« tĂ« zezĂ« me vlerĂ« 1 peni. NĂ« SHBA kartolina e parĂ« komerciale u emetua mĂ« 1861 nga John P. Charton nga Filadelfia, i cili ia shiti tĂ« drejtat pĂ«r printim Hymen Lipman-it (1817-1893). KĂ«to ishin kartolina pa figura vizuale.Â
Edhe sot, shumë udhëtarë nga breza të ndryshëm vazhdojnë të ruajnë këtë traditë. Për ta, kartolina përfaqëson më shumë sesa një mesazh të shkurtër: ajo është një kujtim i prekshëm, një shenjë vëmendjeje dhe një dëshmi se dikush është menduar edhe nga larg. Ndryshe nga komunikimi digjital, kartolina kërkon kohë, përkushtim dhe një zgjedhje të vetëdijshme për të ndarë një moment personal.
Në rrjetet sociale, interesi për kartolinat ka filluar të ringjallet, veçanërisht mes të rinjve. Hashtagë të ndryshëm dhe iniciativa globale për shkëmbimin e kartolinave dëshmojnë se kjo formë komunikimi vazhdon të ketë vlerë emocionale dhe kulturore. Për shumë njerëz, kartolina mbetet një mënyrë më e sinqertë dhe më intime për të komunikuar, krahasuar me mesazhet e shpejta dhe fotografitë e kuruara në internet.
Kartolinat nëShqipëri
NĂ« ShqipĂ«ri, pĂ«rdorimi i kartolinave pĂ«r urime apo edhe si njĂ« kujtim i vlefshĂ«m nga njĂ« udhĂ«tim Ă«shtĂ« zhdukur pothuajse tĂ«rĂ«sisht. Nga njĂ« traditĂ« e gjallĂ« e viteve tĂ« komunizmit, e cila la gjurmĂ«t e saj edhe nĂ« fillimet e viteve â90, kartolinat dikur pĂ«rbĂ«nin njĂ« nga format mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« komunikimit dhe shprehjes sĂ« vĂ«mendjes personale.
Kartolina âPĂ«rurimi i UrĂ«s nĂ« DardhĂ«â (1904) Ă«shtĂ« ndĂ«r shembujt mĂ« tĂ« hershĂ«m tĂ« kartolinave fotografike nĂ« ShqipĂ«ri. Ajo dokumenton inaugurimin e njĂ« ure guri, ndĂ«rtuar me iniciativĂ« filantropike nga Kristo Themeli Gajo pĂ«r tĂ« lehtĂ«suar kalimin e lumit nĂ« hyrje tĂ« fshatit. Fotografia, realizuar nga Perikli Kaçauni, tregonte me detaje ura, njerĂ«zit e pranishĂ«m dhe pjesĂ«marrjen masive tĂ« fĂ«mijĂ«ve, duke reflektuar jo vetĂ«m njĂ« moment festiv, por edhe vitalitetin social dhe urban tĂ« DardhĂ«s nĂ« fillim tĂ« shekullit XX.
Kartolina u printua dhe qarkulloi në Korçë, duke përfaqësuar një ndër format e para të kujtesës vizuale të fshatrave shqiptare. Mbishkrimet në gjuhët greke dhe rumune nënvizojnë rol të dhuruesit dhe origjinën e saj ndërkombëtare. Sot, kjo kartolinë konsiderohet një dokument historik dhe kulturor që pasqyron zhvillimin infrastruktural, shoqëror dhe identitar të Dardhës në periudhën e hershme moderne.
Me përhapjen e telefonave celularë dhe më pas të mesazheve të shkurtra, kartolinat nisën të humbnin gradualisht funksionin e tyre praktik, por edhe simbolikën që mbartnin. Komunikimi i menjëhershëm e bëri të panevojshme pritjen, ndërsa kartolina, që kërkonte kohë, përkushtim dhe durim, u zëvendësua nga forma më të shpejta dhe më efikase të shkëmbimit të urimeve dhe kujtimeve.
Disa librari në Tiranë, si edhe dyqane suveniresh, ofrojnë ende kartolina për shitje, me çmime relativisht të përballueshme. Megjithatë, interesi për to vazhdon të mbetet i ulët. Kjo lidhet, ndër të tjera, me faktin se kartolinat në Shqipëri përkojnë me një periudhë të errët të jetës politike dhe shoqërore të vendit, ndaj sot shpesh perceptohen si objekte që i përkasin së shkuarës dhe jo realitetit modern.
Për shumë qytetarë, kartolinat mbeten të lidhura me kujtime të një kohe kur komunikimi ishte i kufizuar dhe dërgimi i tyre ishte një nga format e pakta të lidhjes me botën e jashtme. Kjo ndoshta ka ndikuar që ato të mos kenë të njëjtën vlerë emocionale për brezat e rinj, të rritur në epokën e teknologjisë dhe komunikimit të menjëhershëm.
Ndërkohë, edhe karakteri i kartolinave ka ndryshuar ndjeshëm në krahasim me ato tradicionale. Dikur, kartolinat përbëheshin kryesisht nga imazhe të aktorëve dhe këngëtarëve të njohur të kohës, si figura të kinemasë turke apo yje hollivudianë që ishin shumë në modë, si Leonardo DiCaprio apo Brad Pitt, të cilët zinin pjesën më të madhe të stampimeve. Këto kartolina shërbenin jo vetëm si mjet komunikimi, por edhe si objekte koleksionimi, veçanërisht për të rinjtë.
Sot, kartolinat moderne kanë marrë një tjetër formë. Ato janë kryesisht artizanale, të punuara me dorë, dhe përmbajnë elementë festivë, simbolikë ose mesazhe domethënëse, të përshtatura sipas rastit. Në vend që të shërbejnë si mjet i përditshëm komunikimi, ato konsiderohen më tepër si objekte estetike ose dhurata simbolike.
Në realitetin shqiptar të sotëm, kartolinat po shihen gjithnjë e më shumë si objekte ekzotike, që më shumë se sa përdoren, zgjojnë ndjesinë e nostalgjisë dhe kureshtjes, sidomos te brezi i ri. Ato përfaqësojnë një formë komunikimi të ngadaltë dhe të qëllimshme, në kontrast me ritmin e shpejtë të jetës moderne, duke mbartur një vlerë kulturore dhe emocionale që, ndonëse e zbehur, nuk është zhdukur plotësisht.
MegjithĂ«se pĂ«rballet me sfida, si rritja e kostove postare dhe vĂ«shtirĂ«sia pĂ«r tâi gjetur nĂ« disa destinacione, dĂ«rgimi i kartolinave shihet ende si njĂ« investim nĂ« marrĂ«dhĂ«nie njerĂ«zore. NĂ« njĂ« botĂ« gjithnjĂ« e mĂ« digjitale, kartolina vazhdon tĂ« simbolizojĂ« ngadalĂ«sinĂ«, kujdesin dhe dĂ«shirĂ«n pĂ«r tĂ« ruajtur lidhjet pĂ«rtej distancĂ«s.
Gazeta âSIâ-NĂ« 27 dhjetor tĂ« vitit 1899, nĂ« qytetin e bukur tĂ« Pogradecit lindi Llazar Gusho, i njohur mĂ« vonĂ« me pseudonimin letrar Lasgush Poradeci. Ai u shndĂ«rrua nĂ« njĂ« nga figurat mĂ« tĂ« shquara tĂ« letĂ«rsisĂ« shqipe, poet, shkrimtar e pĂ«rkthyes, qĂ« la gjurmĂ« tĂ« pashlyeshme nĂ« poezinĂ« dhe prozĂ«n shqiptare. Pseudonimi i tij vjen nga njĂ«shkurtim i emrit tĂ« tij: âLa-S-Gushâ nga Llazar Sotir Gusho, ndĂ«rsa mbiemri âPoradeciâ lidhet me vendlindjen e tij.
Lasgush Poradeci botoi dy pĂ«rmbledhje poetike qĂ« u bĂ«nĂ« referencĂ« nĂ« poezinĂ« shqiptare: âVallja e yjeveâ (1933) dhe âYlli i zemrĂ«sâ (1937). TĂ« dyja u botuan nĂ« Bukuresht tĂ« RumanisĂ«, vĂ«llimi i parĂ« me ndihmĂ«n e mĂ«rgatĂ«s shqiptare nĂ« KonstancĂ« dhe vĂ«llimi i dytĂ« falĂ« mbĂ«shtetjes sĂ« Mitrush Kutelit. PĂ«rmbledhja e dytĂ« pĂ«rmban edhe vargje tĂ« pĂ«rpunuara nga vĂ«llimi i parĂ«, duke ruajtur melodinĂ« dhe hollĂ«sinĂ« e veçantĂ« tĂ« vargut poetik shqip.
PĂ«rveç poezisĂ«, Lasgushi shkroi tregime dhe shkrime nĂ« prozĂ«, tĂ« cilat u botuan nĂ« tĂ« pĂ«rkohshmet e viteve â30-â40, si âPĂ«rpjekja shqiptareâ, e redaktuar nga Branko Merxhani, si dhe nĂ« revistat Drita dhe NĂ«ntori. Shkrimet e tij shpesh kishin pĂ«rballĂ« censurĂ«n e kohĂ«s, por talenti dhe mjeshtĂ«ria e tij letrare i siguruan hapĂ«sira tĂ« shquara nĂ« kulturĂ«n shqiptare.
Autori la pas mĂ« shumĂ« se 100 poezi, duke pĂ«rfshirĂ« edhe poezi dashurie. Ai ishte adhurues i fjalĂ«ve arkaike dhe shprehjeve filozofike popullore, por gjithashtu eksperimentonte me fjalĂ«t e reja dhe mĂ«nyrat e reja tĂ« tĂ« shprehurit. Mitrush Kuteli e pĂ«rshkroi atĂ« si âpoetin e vetĂ«m shqiptar qĂ« mendoi, foli dhe shkruajti vetĂ«m nĂ« gjuhĂ«n shqipe.â
Mes veprave tĂ« njohura poetike tĂ« Lasgushit janĂ«: âEskursioni teologjik i Sokratitâ, âMbi taâ, âKamadevaâ, si dhe baladat pĂ«r Muharrem dhe Reshit Ăollakun. PĂ«rveç krijimeve origjinale, ai pĂ«rktheu disa nga kryeveprat e letĂ«rsisĂ« botĂ«rore, pĂ«rfshirĂ«: âEugjen Onjeginâ tĂ« Pushkinit, lirikat e Lermontovit, Poemat e Hajnes, Majakovskit, GĂ«tes dhe Hajnes, si dhe poezi tĂ« Homerit, Byronit, Shekspirit dhe poetĂ«ve tĂ« tjerĂ« tĂ« njohur.
NĂ« nder tĂ« kontributit tĂ« tij tĂ« madh, nĂ« 100-vjetorin e lindjes, mĂ« 27 dhjetor 1999, kryetari i RepublikĂ«s, Rexhep Mejdani, i akordoi titullin âNderi i Kombitâ, ndĂ«rsa qyteti i tij i lindjes, Pogradeci, e shpalli âQytetar nderiâ. Sot, Pallati i KulturĂ«s nĂ« Pogradec mban emrin e tij, duke e bĂ«rĂ« tĂ« paharrueshĂ«m trashĂ«giminĂ« letrare tĂ« kĂ«tij poeti tĂ« madh.
Lasgush Poradeci mbetet zëri i gjuhës shqipe, melodik, filozofik dhe i përjetshëm.
Gazeta âSIâ-NĂ« vitin 2025, historitĂ« personale u shndĂ«rruan nĂ« njĂ« nga format mĂ« tĂ« fuqishme tĂ« rrĂ«fimit letrar, por njĂ«kohĂ«sisht nxorĂ«n nĂ« pah edhe dilema serioze mbi tĂ« ardhmen e memuar-et si zhanĂ«r. GjatĂ« kĂ«tij viti, librat autobiografikĂ« dominuan shpesh titujt e mediave, herĂ« pĂ«r ndikimin e fortĂ« emocional qĂ« patĂ«n, e herĂ« pĂ«r polemikat qĂ« lindĂ«n rreth vĂ«rtetĂ«sisĂ« sĂ« tyre.
NjĂ« nga rastet mĂ« tĂ« bujshme ishte libri Careless People i Sarah Wynn-Williams, ku autorja rrĂ«fen pĂ«rvojĂ«n e saj si drejtuese nĂ« Meta. Edhe pse ishte nĂ«n njĂ« urdhĂ«r ndalues qĂ« i pengonte promovimin publik, libri u bĂ« bestseller, duke treguar etjen e publikut pĂ«r rrĂ«fime nga brenda botĂ«s sĂ« pushtetit. Po aq i fortĂ« ishte ndikimi i autobiografisĂ« postume tĂ« Virginia Giuffre, Nobodyâs Girl, ku ajo pĂ«rshkruan abuzimin seksual tĂ« ushtruar ndaj saj nga Jeffrey Epstein dhe rrethi i tij. Libri pati njĂ« sukses tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m dhe rriti presionin publik qĂ« çoi nĂ« heqjen e titujve tĂ« Andrew Mountbatten-Windsor, i cili i ka mohuar gjithmonĂ« akuzat.
Edhe politika u pasqyrua përmes kujtimeve, me librin 107 Days të Kamala Harris, ku ajo flet për fushatën e saj presidenciale dhe kritikon hapur Joe Biden. Paralelisht, viti solli kujtime nga figura të njohura botërore si Margaret Atwood, Malala Yousafzai dhe Jacinda Ardern, si edhe rrëfime tejet personale e prekëse, ndër to libri i Yiyun Li për humbjen tragjike të dy djemve të saj dhe ai i Arundhati Roy, i mbushur me reflektime intime mbi jetën dhe familjen.
Megjithatë, jo të gjitha memuaret e vitit 2025 u pritën pozitivisht. Libri American Canto i gazetares Olivia Nuzzi, i cili përfshinte një rrëfim mbi një marrëdhënie digjitale me Robert F Kennedy, u kritikua ashpër dhe, pavarësisht vëmendjes së madhe mediatike, dështoi në shitje. Një tjetër debat u ndez rreth librit The Tell të Amy Griffin, që rrëfen abuzimin seksual në fëmijëri përmes kujtimesh të rikuperuara gjatë terapisë me MDMA, duke ngritur pyetje mbi besueshmërinë e kujtimeve të tilla.
Skandali më i madh letrar i vitit lidhej me The Salt Path të Raynor Winn, një memuar shumë i dashur nga publiku që tregonte udhëtimin e saj dhe të bashkëshortit përgjatë bregdetit jugperëndimor të Anglisë, pas humbjes së shtëpisë dhe diagnozës së një sëmundjeje neurologjike terminale. Historia e qëndrueshmërisë dhe shpresës, e cila kishte shitur miliona kopje dhe ishte përshtatur edhe në film, u vu në pikëpyetje kur një hetim gazetaresk zbuloi mospërputhje serioze në rrëfim dhe ngriti dyshime mbi shkaqet reale të humbjes së shtëpisë dhe gjendjen shëndetësore të bashkëshortit. Edhe pse autorja i mohoi akuzat dhe e quajti hetimin të padrejtë, debati nuk u shua, ndërsa libri vazhdoi të shitej dhe filmi të shfaqej.
Këto raste ringjallën një debat të vjetër: sa i vërtetë duhet të jetë një libër memuaristik. Disa autorë dhe lexues pranojnë se kujtimet janë subjektive dhe se rrëfimi kërkon një dozë interpretimi dhe forme letrare. Të tjerë këmbëngulin se thelbi i këtij zhanri është ndershmëria dhe besimi midis autorit dhe lexuesit. Pa këtë besim, memuari rrezikon të humbasë forcën e tij morale dhe ndikimin shoqëror.
Në një kohë kur librat që ndërthurin përvojën personale me idenë e shërimit përmes natyrës janë bërë gjithnjë e më të njohur, polemikat e vitit 2025 treguan se publiku jo vetëm kërkon histori frymëzuese, por edhe llogaridhënie për të vërtetën. Memuari -i mbetet një formë jashtëzakonisht e fuqishme rrëfimi, por e ardhmja e tij varet nga aftësia për të ruajtur ekuilibrin mes narrativës artistike dhe ndershmërisë faktike.
Gazeta âSiâ-Ky vit na ka sjellĂ« disa filma tĂ« shkĂ«lqyer por edhe tĂ« paktĂ«n njĂ« duzinĂ« katastrofash kinematografike, tĂ« vlerĂ«suara me nga njĂ« yll. Ja pĂ«rzgjedhja e kritikĂ«ve tĂ« The Guardian pĂ«r dĂ«shtimet mĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« vitit nĂ« kinema.
Saturday Night
âEdhe superadmiruesi mĂ« i zjarrtĂ« i shfaqjes legjendare amerikane tĂ« humorit televiziv Saturday Night Live do ta ketĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« tĂ« pĂ«rballojĂ« vetĂ«kĂ«naqĂ«sinĂ« dhe adhurimin e tepruar ndaj vetes nĂ« kĂ«tĂ« film rraskapitĂ«s nga regjisori dhe bashkĂ«skenaristi Jason Reitman.â
Snow White
âKy Ă«shtĂ« njĂ« version i ri, i pakuptimtĂ«, muzikor live-action i mitit tĂ« BorĂ«bardhĂ«s â njĂ« qasje âjo-Wickedâ ndaj historisĂ« dhe njĂ« makineri pĂ«r shitje. NdĂ«rsa filma tĂ« tjerĂ« po rishpiknin me lojĂ« dhe zgjuarsi prapaskenat e zuzarĂ«ve tĂ« famshĂ«m, ky film e trajton historinĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« lineare, por me ndryshime revizioniste tĂ« kuruara me kujdes.
KĂ«to duken hapur si pĂ«rpjekje tĂ« dhimbshme pĂ«r tĂ« shmangur reagimet negative, ndĂ«rkohĂ« qĂ« nĂ« thelb identiteti duhet tĂ« mbetet i paprekur.â
Partir un Jour
âHapja gala e Festivalit tĂ« KanĂ«s Ă«shtĂ« gjithmonĂ« njĂ« bast i rrezikshĂ«m: njĂ« pozicion shumĂ« i ekspozuar, tĂ« cilin pak filma e duan apo e kanĂ« nevojĂ«, dhe ku shpesh pĂ«rfundojnĂ« âgjelatâ e zhurmshĂ«m dhe tĂ« mbingopur tĂ« ekranit tĂ« madh.
FatkeqĂ«sisht, ky film Ă«shtĂ« njĂ« prej tyre: njĂ« muzikal pa jetĂ« qĂ« gjoja trajton vlerat e qytetit tĂ« lindjes, por qĂ« shembet si njĂ« iriq i shtypur nga njĂ« kamion 18-rrotĂ«sh sapo protagonistja femĂ«r hap gojĂ«n pĂ«r tĂ« kĂ«nduar njĂ« nga kĂ«ngĂ«t e shumta tĂ« tmerrshme.â
Alpha
âTregimi i mbingarkuar nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« çuditshme dhe pa asnjĂ« sens humori i cili nuk arrin tĂ« fshehĂ« faktin se gjithçka kĂ«tu Ă«shtĂ« sinqerisht e pabesueshme dhe e mĂ«rzitshme. Ădo rresht dhe çdo skenĂ« kanĂ« butonin e emocioneve patetike nĂ« maksimum, por megjithatĂ«  tĂ« panevojshme.â
High Rollers
âKjo Ă«shtĂ« njĂ« kopje e lirĂ« e Oceanâs Eleven me John Travolta, qĂ« e bĂ«n filmin e Steven Soderbergh tĂ« duket si njĂ« vepĂ«r e Andrei Tarkovskit apo Ingmar Bergmanit. ĂshtĂ« njĂ« film qĂ« tĂ« ngadalĂ«son rrahjet e zemrĂ«s nga budallallĂ«ku dhe mungesa e hijeshisĂ«, i realizuar keq dhe, sinqerisht, i mĂ«rzitshĂ«m, pĂ«rveç rasteve kur gabimet bĂ«hen aq flagrante sa nuk mund tĂ« mos qeshĂ«sh.â
Jungle Trouble
âMe njĂ« protagonist jashtĂ«zakonisht tĂ« bezdisshĂ«m tĂ« quajtur Mohsen, ky film aventurĂ« nĂ« xhungĂ«l duket sikur Ă«shtĂ« qepur si njĂ« Frankenstein i dobĂ«t nga mbetjet e animacioneve tĂ« tjera tĂ« dĂ«shtuara â tĂ« cilat vetĂ« janĂ« arnime nga filma shumĂ« mĂ« tĂ« mirĂ«.â
Jay Kelly
âNĂ« kĂ«tĂ« film tĂ« mjerĂ« dhe sentimental, George Clooney ka pamjen e njĂ« njeriu qĂ« ka gjetur strikninĂ« nĂ« kapsulĂ«n e tij tĂ« Nespresso-s dhe nuk mban mend se nĂ« cilin dollap tĂ« suitĂ«s luksoze tĂ« hotelit ndodhet antidoti.â
The Boatyard
âKa diçka thellĂ«sisht dĂ«shpĂ«ruese nĂ« kotĂ«sinĂ« e The Boatyard: mungesĂ« humori, empatie dhe aftĂ«sish bazĂ« filmike. Aktrimi arrin njĂ« nivel aq tĂ« saktĂ« tmerri, saqĂ« bĂ«het i padurueshĂ«m.â
Mission Alarum
âAskush nuk duket se Ă«shtĂ« plotĂ«sisht i qartĂ« se çfarĂ« pĂ«rfshijnĂ« âambasadorĂ«t specialĂ«â tĂ« Sylvester Stallone, Mel Gibson dhe Jon Voight, apo nĂ«se kjo treshe bashkudhĂ«tarĂ«sh tĂ« sĂ« djathtĂ«s ka pĂ«rmbushur ndonjĂ«herĂ« ndonjĂ« detyrĂ« zyrtare.
Por, duke gjykuar nga ky film, Stallone tashmĂ« po e turpĂ«ron  veten duke realizuar njĂ« vepĂ«r aq tĂ« keqe sa turpĂ«ron vetĂ« kinemanĂ« amerikane.â
Mr Blake at Your Service!
âAjo qĂ« e bĂ«n kĂ«tĂ« film njĂ« sprovĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« pĂ«r tâu parĂ« janĂ« leximet e jashtĂ«zakonshme tĂ« dialogut nga Malkovich nĂ« frĂ«ngjisht, me theksin e tij tĂ« ngadalshĂ«m dhe qartĂ«sisht amerikan. Ai tingĂ«llon si Dr Hannibal Lecter pasi ka pirĂ« njĂ« sasi marramendĂ«se marihuane, duke bĂ«rĂ« njĂ« imitim pĂ«rbuzĂ«s tĂ« njĂ« kamerieri francez tĂ« lĂ«pirĂ« qĂ« synon ta hajĂ«.â
Tron: Ares
âMatrica e kotĂ«sisĂ« ringarkohet nĂ« kĂ«tĂ« film fantastiko-shkencor trullosĂ«s e tĂ« mĂ«rzitshĂ«m, mĂ« shumĂ« njĂ« âscreensaverâ sesa njĂ« film i mirĂ«filltĂ«. Nuk ka dramĂ«, as rrezik dhe as interes njerĂ«zor. Kjo seri tashmĂ« duket po aq urgjentisht bashkĂ«kohore sa njĂ« CD-player nĂ« makinĂ«.â
Christmas Karma
âSado i gatshĂ«m tĂ« jem pĂ«r tĂ« pĂ«rqafuar çdo variant tĂ« ri tĂ« A Christmas Carol tĂ« Dickens-it, dhe sado kureshtar tĂ« jem pĂ«r tĂ« dĂ«gjuar nga regjisorja e Bend It Like Beckham, Gurinder Chadha, ky film Ă«shtĂ« i rĂ«ndĂ«, i luajtur pa bindje dhe po aq i mirĂ«pritur sa njĂ« mi i ngordhur nĂ« vozgĂ«.â
Nga Gazeta âSIâ- Jeta e Atâ Zef Pllumit ishte njĂ« udhĂ«tim i gjatĂ« dhimbjeje, i mbushur me sakrifica dhe vuajtje tĂ« panumĂ«rta. Por At Zefi mbeti besnik ndaj FjalĂ«s sĂ« Zotit, ndaj bindjeve tĂ« fesĂ« dhe ndaj vlerave kulturore e kombĂ«tare. PĂ«rreth tri dekadave, ai i ruajti kĂ«to thesare shpirtĂ«rore nĂ« errĂ«sirĂ«n e burgjeve komuniste, dhe mĂ« pas i solli nga nata nĂ« dritĂ«, nga vuajtja nĂ« liri, nga heshtja nĂ« ringjallje.
Edhe në mes të vështirësive më të mëdha, At Zefi shpalos devotshmërinë dhe dashurinë e tij për fenë, si rituale, por edhe si një ringjallje shpirtërore për katundet e Malësisë, si një dritë që ndriçonte zemrat dhe shpirtin e njerëzve, duke i mbajtur gjallë shpresën dhe besimin.
Me hyrjen nĂ« fuqi tĂ« Statutit tĂ« KishĂ«s rreth viteve 1950, At Zef Pllumi, i sapodalĂ« nga burgjet dhe i emĂ«ruar famulltar nĂ« Shosh, rrĂ«fen nĂ« librin e tij tĂ« kujtimeve âRrno vetĂ«m pĂ«r me tregueâ ditĂ«t kur regjimi komunist nisi tĂ« lejonte, festimin e Krishtlindjes nĂ« vitin 1958 :
âMora vesht se qysh me himjen nĂ« fuqi tĂ« Statutit tĂ« KishĂ«s, organet e pushtetit kishin lejue edhe festimin e NatĂ«s sĂ« KĂ«shĂ«ndellave , sikurse lutej dikur. Fillova pregatitjet : sajova nja dy âtri vjersha KĂ«shĂ«ndellash , simbas mendĂ«sisĂ« sĂ« maleve, Zoti mĂ« faltĂ« , por e paraqitshĂ«m sikur Krishti tĂ« kishte le ndĂ«r kĂ«to malet tona e jo nĂ« Betlehem. Po gjithashtu pikturova nja dy-tre engjuj; nuk ishĂ«m piktor profesionist, megjithĂ«kĂ«ta paesazhet e dekoracionit i kam ushtrue qĂ« nĂ« fĂ«mijni. NĂ« ni kand tĂ« KishĂ«s pregatita ShpellĂ«n e Betlehemit me gjethe, lule, bar e shkambij.
DĂ«rgova nĂ« ShkodĂ«r VatĂ«n, djalin e ri, me nji adresĂ« nĂ« dorĂ«, pĂ«r me ble 10 litĂ«r benzinĂ« dhe dy petromaksa. Njanin e vuna nĂ« punĂ« menjiherĂ« e, kur e ndeza , dola me tĂ« nĂ« dorĂ« aty jashtĂ«. ShĂ«ndriti e gjithĂ« Kodra e KishĂ«s sĂ« ShĂ«n Qurkut. NjerĂ«zit atĂ« natĂ« e kishin pa sĂ« largu prej katundeve  tjera qĂ« shtriheshin ndĂ«r shpate e brija tĂ« maleve. Mandej hyna nĂ« kasollen time tĂ« mjerĂ«. Ata dy fĂ«mijĂ«, Pepa e Marashi, ishin tepĂ«r tĂ« gĂ«zuem. Nâe nesre ndĂ«r gjithĂ« lagjet e Ndregjinaj, Gjoshaj , Pilotaj edhe Palaj u pĂ«rhap fjala- si duket ma shumĂ« prej atyne dy fĂ«mijĂ«ve- se frati i ri kishte ble dy elektrikĂ«, nji pĂ«r vedi e nji pĂ«r lopĂ«n. Pa kalue mirĂ« 24 orĂ«, filluen me ardhĂ« njerĂ«z me mĂ« kĂ«shillue: âMore zotni, lopĂ«t tona hanĂ« edhe nĂ« terr , por a ke gja mĂ« u vu pĂ«rparaâ. TĂ« gjithve ua lashĂ« tehin mbarĂ«. VetĂ«m kurr mbĂ«rriti Nata e KĂ«shĂ«ndellave, porsa filluen me u dukĂ« nga tĂ« gjitha anĂ«t e brijave e shpateve flakĂ«t e vravashkave tĂ« cilat drejtoheshin tĂ« gjitha pĂ«r ka Kisha, pregatita edhe petromaksin e dytĂ«. Mbasi e ndeza dola jashtĂ«. Bora e ngrime ndriste nĂ«n dritĂ«n e petromaksit.
Nuk fyente erë. E vendosa atë dritë jashtë, deri që filluen me mbërrijtë çetat e para të njerëzve ; vetëm atëherë e shtina në Kishë, e cila shndriri si hiçmos kurrë. Nga gjashtë dritat e Kishës shpërthejshin rreze që ndritshin borën e bardhë. Nga larg dukeshin si rreze qiellore. Ndërsa udhëtarët, pelegrinët çobanë e mbretën të maleve drejtoheshin kah drita e asaj komete toksore. Kje me të vëertëtë një natë e mrekullueshme. Drita asht ma e fortë se sytë dhe deperton drejt e në mendje e zemra të njerëzve. (Vetëm qorrat mbeten përgjithmonë qorra). U ngazëllye i gjithë populli e me të edhe unë. Ajo kje e para natë që kishëm rreth vedit të mbledhun përfaqësuesit nga të gjitha lagjet e Shoshit.
Para se mĂ« fillue ceremonitĂ« fetare tĂ« natĂ«s, fĂ«mijt e mĂ«suem prej meje filluen programin festiv. KĂ«nduen disa kangĂ« e sidomos recituen aq bukur vjershat e pregatituna pĂ«r atĂ« natĂ«, sa populli, i kĂ«naqum prej fĂ«mijve tĂ« vet, mĂ« dhanĂ« lavdet mue se kishĂ«m pasĂ« aq kujdes mĂ« i mĂ«sue ashtu. E vetmja gja qĂ« u prishej ishte mendimi i largimit tem porsa tĂ« shkrihej bora e tĂ« dalin prandveraâ
Fragment i shkĂ«putur nga âRrno vetĂ«m pĂ«r me tregueâ AtâZef Pllumi ( Botimet Françeskane)
Gazeta âSIâ- Krishtlindjet janĂ« njĂ« nga festat mĂ« universale nĂ« botĂ«, por mĂ«nyra se si ato festohen ndryshon ndjeshĂ«m nga njĂ« vend nĂ« tjetrin. Vende dhe kultura tĂ« ndryshme i japin kĂ«saj feste kuptime unike, duke ruajtur rituale tĂ« lashta ose duke krijuar zakone tĂ« reja qĂ« pasqyrojnĂ« stilin e jetesĂ«s, historinĂ« dhe klimĂ«n e tyre.
Pavarësisht nëse njerëzit kthehen në shtëpi për të festuar me familjen, udhëtojnë drejt vendeve të largëta apo zgjedhin të qëndrojnë pranë atyre që duan, Krishtlindjet mbeten një kohë reflektimi, bashkimi dhe krijimi kujtimesh të paharrueshme.
Nga festa verore në hemisferën jugore te ritualet e frikshme dimërore në Evropë, këto zakone tregojnë se fryma festive merr forma të ndryshme.
Në Japoni, Krishtlindjet nuk janë festë fetare, pasi shumica e popullsisë nuk është e krishterë. Megjithatë, sezoni festohet me entuziazëm, veçanërisht falë një fushate marketingu të suksesshme të viteve 1970 nga zinxhiri i njohur i ushqimit të shpejtë KFC. Që prej asaj kohe, ngrënia e pulës së skuqur është kthyer në një simbol kombëtar të Krishtlindjeve. Familjet japoneze porosisin vakte të plota javë përpara, ndërsa ëmbëlsira tradicionale e festës është torta me luleshtrydhe dhe krem, një kombinim i thjeshtë por shumë i dashur.
Në Itali, ushqimi është në qendër të çdo feste, dhe Krishtlindjet nuk bëjnë përjashtim. Tryezat mbushen me antipasta të shumta, makarona, peshk dhe gatime të pjekura në furrë. Por një nga figurat më të veçanta të festave italiane është La Befana, shtriga e mirë që, sipas legjendës, fluturon mbi një fshesë dhe sjell dhurata për fëmijët më 6 janar, ditën e Epifanisë. Kjo traditë i jep festave një fund magjik dhe të gëzueshëm.
NĂ« Skoci, Krishtlindjet nuk janĂ« pika kryesore e sezonit festiv. VĂ«mendja kryesore i kushtohet Hogmanay, nata e Vitit tĂ« Ri Skocez. RrugĂ«t mbushen me festa, fishekzjarrĂ« dhe kĂ«ngĂ« tradicionale si âAuld Lang Syneâ. NjĂ« zakon i vjetĂ«r, i njohur si âhyrja e parĂ«â, parashikon qĂ« personi i parĂ« qĂ« hyn nĂ« shtĂ«pi pas mesnatĂ«s tĂ« sjellĂ« fat tĂ« mirĂ« pĂ«r vitin e ardhshĂ«m, shpesh duke mbajtur dhurata simbolike.
Ndërkohë, në Australi, Krishtlindjet bien në mes të verës. Temperaturat e larta e kanë kthyer festën në një aktivitet kryesisht në natyrë. Dreka tradicionale përfshin ushqime deti, proshutë të pjekur të ftohtë, sallata të freskëta dhe ëmbëlsirën e famshme pavlova. Pas ushqimit, familjarët dhe miqtë shpesh luajnë kriket në oborr ose shkojnë në plazh. Nuk është aspak e pazakontë të shohësh Babagjyshin e Vitit të Ri duke mbërritur me varkë ose duke pushuar në rërë.
Në Kaliforninë Jugore, klima e ngrohtë krijon skena po aq të pazakonta. Edhe pse është dhjetor, dielli shpesh shkëlqen dhe shumë njerëz përfundojnë në plazh. Këtu ka lindur tradita e Babagjyshit që bën surf, ku vendasit veshin kostumin e Babagjyshit dhe hyjnë në det mëngjesin e Krishtlindjeve, duke krijuar një atmosferë festive, plot humor dhe energji pozitive.
Në anën tjetër të spektrit, në Austri dhe rajonet alpine të Evropës, shfaqet figura e frikshme e Krampus-it. Ky personazh mitik, me brirë dhe pamje kërcënuese, shoqëron Shën Nikollën më 6 dhjetor dhe simbolizon ndëshkimin për fëmijët e pabindur. Parakalimet e Krampus-it janë bërë atraksione të mëdha turistike dhe i japin festave një dimension të errët, por shumë tërheqës.
Në Peru, festimet e Krishtlindjeve fillojnë në mesnatën e 24 dhjetorit. Qyteti i Limës ndriçohet nga fishekzjarrët, ndërsa familjet mblidhen për darkë vetëm pas mesnate. Festimet vazhdojnë deri në orët e para të mëngjesit, duke krijuar një atmosferë të ngjashme me natën e Vitit të Ri, por disa ditë më herët.
Në Poloni, Krishtlindjet janë thellësisht familjare dhe tradicionale. Mbrëmja e 24 dhjetorit konsiderohet më e rëndësishmja. Tryeza festive përfshin pierogi (petulla tradicionale), peshk të skuqur dhe gatime vegjetariane. Këto zakone përcillen nga brezi në brez dhe shoqërohen me momente emocionale, lutje dhe bashkim familjar.
NdĂ«rsa nĂ« Angli, pĂ«rveç darkave tradicionale, disa zona bregdetare organizojnĂ« notin e Krishtlindjeve nĂ« detin e akullt â njĂ« ritual pĂ«r guximtarĂ«t. NĂ« rajone si Kornuolli, festimet vazhdojnĂ« edhe pas Krishtlindjeve, me mbrĂ«mje muzikore nĂ«pĂ«r pabe dhe kĂ«ngĂ« tradicionale qĂ« kĂ«ndohen me gjithĂ« shpirt.
Pavarësisht ndryshimeve kulturore, një gjë mbetet e përbashkët kudo: Krishtlindjet janë një festë që bashkon njerëzit, ringjall shpresën dhe krijon momente që mbahen mend gjatë gjithë jetës. Në çdo cep të botës, kjo festë mbetet një simbol i dashurisë, mirësisë dhe gëzimit njerëzor.
Gazeta âSIâ- DhjetĂ«ra struktura misterioze nĂ« tĂ« gjithĂ« HemisferĂ«n Veriore , disa prej tyre gati 5,000 vjeçare  janĂ« ndĂ«rtuar me precizion pĂ«r tĂ« pĂ«rshĂ«ndetur Diellin nĂ« lindje dhe nĂ« perĂ«ndim gjatĂ« ditĂ«s mĂ« tĂ« shkurtĂ«r tĂ« vitit. Por çfarĂ« i motivoi njerĂ«zit e lashtĂ« tĂ« ndĂ«rtonin kĂ«to kryevepra tĂ« kalibruara nga dielli?
Solstici i dimrit, qĂ« zakonisht bie mĂ« 21 ose 22 dhjetor nĂ« HemisferĂ«n Veriore, shĂ«non momentin kur njĂ« cikĂ«l vjetor mbaron dhe lind njĂ« tjetĂ«r. ĂshtĂ« dita me mĂ« pak orĂ« dritĂ«, dhe sapo kalon, ditĂ«t fillojnĂ« tĂ« zgjasin gradualisht deri nĂ« solsticin e verĂ«s. RĂ«ndĂ«sia e saj manifestohet nĂ« monumentet e lashta tĂ« krijuara pĂ«r tĂ« njohur dhe festuar kĂ«tĂ« moment kyç.
Varri Maeshowe i Orkney-t Ă«shtĂ« njĂ« gropĂ« varrimi e krijuar rreth vitit 2800 para Krishtit qĂ« fsheh njĂ« varr tĂ« veshur me gurĂ«Â
NjĂ« shembull i jashtĂ«zakonshĂ«m Ă«shtĂ« varri Maeshowe nĂ« Orkney, i ndĂ«rtuar rreth vitit 2800 para Krishtit. PĂ«r syrin e pa trajnuar, duket si njĂ« kodĂ«r me bar, por fsheh njĂ« varr kuboid tĂ« veshur me gurĂ« dhe njĂ« korridor hyrjeje 33 metra tĂ« gjatĂ«, i orientuar nga jugperĂ«ndimi. GjatĂ« mesit tĂ« dimrit, tre javĂ« pĂ«rpara dhe pas solsticit, dielli qĂ« perĂ«ndon hyn nĂ« korridor dhe ndriçon varrin, duke krijuar njĂ« efekt spektakolar tĂ« âdritĂ«s sĂ« shenjtĂ«â.
Këto struktura nuk ishin vetëm monumente fetare. Në të kaluarën e largët, njohja e cikleve të natyrës , përfshirë solsticat  ishte thelbësore për mbijetesën. Parashikimi i ndryshimeve sezonale ndihmonte në gjueti, peshkim, mbjellje dhe korrje, duke siguruar furnizimin e ushqimit. Me futjen e bujqësisë, rreth vitit 9000 p.e.s., njohja e solsticit u bë një mjet praktik dhe shpirtëror.
Krateri epik Roden nĂ« ArizonĂ«n Veriore pĂ«rmban hapĂ«sira tĂ« shumta nga tĂ« cilat mund tĂ« shikohen fenomenet qielloreÂ
NĂ« shekullin e 20-tĂ« dhe 21-tĂ«, artistĂ« bashkĂ«kohorĂ« kanĂ« krijuar vepra tĂ« ngjashme me frymĂ«zim nga neoliti. Nancy Holt me âTunelet e Diellitâ nĂ« Utah dhe James Turrell me âKraterin Rodenâ nĂ« ArizonĂ«n veriore krijuan struktura qĂ« kornizojnĂ« Diellin nĂ« solsticet dimĂ«rore dhe verore. Po kĂ«shtu, Hiroshi Sugimoto nĂ« JaponinĂ« e sotme ndĂ«rtuan Observatorin Enoura, i cili orienton vizitorin drejt lĂ«vizjes sĂ« Diellit, duke ofruar njĂ« âorĂ« tĂ« gjallĂ«â artistike dhe natyrore.
Hiroshi Sugimoto krijoi Observatorin Enoura nĂ« Japoni, ndĂ«rtesat e tĂ« cilit janĂ« tĂ« gjitha tĂ« kalibruara drejt lĂ«vizjes sĂ« DiellitÂ
Gazeta âSiââ ĂshtĂ« ndarĂ« nga jeta kĂ«ngĂ«tari i njohur shqiptar Shemsi Krasniqi, i cili pĂ«r publikun ishte i njohur gjerĂ«sisht si âShemiâ, vokalisti i grupit legjendar âIlirĂ«tâ.
Lajmi për humbjen e parakohshme të artistit është konfirmuar nga mediat në Kosovë.
Ende nuk dihet shkaku i vdekjes së tij. Sipas raportimeve, trupi i pajetë i Krasniqit është gjetur në banesën e tij në lagjen Dragodan, rreth mesnatës.
Shemsi Krasniqi ishte njĂ« nga zĂ«rat mĂ« tĂ« dashur dhe mĂ« ikonikĂ« tĂ« muzikĂ«s shqiptare. Ai mbetet i paharruar si interpretuesi qĂ« i dha jetĂ« kĂ«ngĂ«s âXhamadani vija vijaâ, e cila u shndĂ«rrua nĂ« njĂ« simbol kombĂ«tar
Me zĂ«rin e tij karakteristik dhe interpretimin plot ndjenjĂ«, Shemi arriti tĂ« lidhte breza tĂ« tĂ«rĂ« me traditĂ«n dhe muzikĂ«n burimore shqiptare. PĂ«rmes veprimtarisĂ« sĂ« tij me grupin âIlirĂ«tâ, ai la njĂ« trashĂ«gimi tĂ« çmuar artistike nĂ« historinĂ« e muzikĂ«s shqiptare.
Këngëtari dhe kitaristi i njohur britanik Chris Rea ka ndërruar jetë, sipas një deklarate të bërë nga familja e tij. Artisti, i famshëm për këngë ikonike si Driving Home For Christmas dhe On the Beach, u shua në moshën 74-vjeçare, pas një sëmundjeje të shkurtër.
Në një deklaratë për Press Association, familja e tij tha se Rea ndërroi jetë më herët gjatë ditës në spital. Një njoftim zyrtar në emër të bashkëshortes së tij dhe dy fëmijëve u shpërnda për mediat pasditen e sotme. Me një karrierë e gjatë dhe e suksesshme Chris Rea ishte një nga figurat më të veçanta të muzikës britanike, i njohur për zërin e tij të thellë, stilin blues-rock dhe kitarën karakteristike me slide. Karriera e tij muzikore zgjati më shumë se katër dekada, gjatë të cilave ai publikoi mbi 20 albume në studio dhe shiti miliona kopje në mbarë botën.
Ai arriti sukses tĂ« madh nĂ« vitet â80 dhe â90 me albume si On the Beach (1986), The Road to Hell (1989) dhe Auberge (1991), duke u bĂ«rĂ« njĂ« emĂ«r i qĂ«ndrueshĂ«m nĂ« skenĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare. KĂ«nga Driving Home For Christmas mbetet edhe sot njĂ« nga himnet mĂ« tĂ« dashura tĂ« festave tĂ« fundvitit nĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar dhe mĂ« gjerĂ«. PavarĂ«sisht problemeve serioze shĂ«ndetĂ«sore gjatĂ« viteve, Chris Rea vazhdoi tĂ« krijonte dhe tĂ« performonte, duke fituar respekt pĂ«r kĂ«mbĂ«nguljen dhe pasionin e tij pĂ«r muzikĂ«n.
Nga Gazeta âSIâ-DymbĂ«dhjetĂ« personalitete tĂ« shquara u nderuan me titullin âAmbasadorĂ« tĂ« kulturĂ«s bullgare â 2024â nĂ« njĂ« ceremoni solemne tĂ« mbajtur nĂ« Radion KombĂ«tare Bullgare, mĂ« 18 dhjetor 2025.
Mes të vlerësuarve ishte edhe Milena Selimi, gazetare, përkthyese dhe dramaturge nga Shqipëria me origjinë bullgare, e dalluar për kontributin e saj të jashtëzakonshëm në promovimin e letërsisë bashkëkohore bullgare në gjuhën shqipe.
âRadioja Ă«shtĂ« dashuria ime e parĂ«. Kam nisur rrugĂ«timin tim profesional nĂ« radio dhe e di shumĂ« mirĂ« peshĂ«n e fjalĂ«s,â u shpreh Selimi pĂ«r Radio Bullgaria pas marrjes sĂ« çmimit.
Milena Selimi
FalĂ« pĂ«rkthimeve tĂ« saj, lexuesit shqiptarĂ« janĂ« njohur me veprat e autorĂ«ve tĂ« njohur bullgarĂ« si Georgi Gospodinov, Alek Popov, Kalin Terziyski, Milen Ruskov, Todor P. Todorov, Zllatimir Kolarov, etj. NĂ« vitin 2024, Selimi u shpall âPĂ«rkthyesja mĂ« e mirĂ«â nĂ« Panairin e Librit nĂ« TiranĂ« pĂ«r pĂ«rkthimin nĂ« shqip tĂ« romanit âKohĂ«strehimâ, si dhe u nderua me çmimin âAtâ Gjergj Fishtaâ, njĂ« nga vlerĂ«simet mĂ« prestigjioze pĂ«r pĂ«rkthimin letrar nĂ« ShqipĂ«ri.
Vlerësimi është pjesë e një nisme të medias publike bullgare që prej vitesh promovon krijuesit, veprimtaria e të cilëve kapërcen kufijtë kombëtarë dhe kontribuon në afirmimin ndërkombëtar të kulturës bullgare.
Ămimi âAmbasador i kulturĂ«s bullgareâ iu dorĂ«zua Milena Selimit nga shkrimtari Georgi Gospodinov, fitues i çmimit NdĂ«rkombĂ«tar âBookerâ, i cili mban kĂ«tĂ« titull qĂ« prej vitit 2021.
Login
