Duket se të rinjtë, djem dhe vajza, po lodhen gjithnjë e më shumë nga njëri-tjetri. Në botën fizike, ata kalojnë më pak kohë së bashku. Në botën digjitale, përpjekjet e tyre për të krijuar lidhje në aplikacionet e takimeve shpesh mbeten në “fazën e bisedës”, për shkak të frikës nga lëndimi apo refuzimi. Dhe në botën politike, duket se po lëvizin drejt drejtimeve krejtësisht të ndryshme. Nga SHBA-ja në Gjermani, nga Koreja e Jugut në Tunizi, kanë hapur hendek ideologjik midis vajzave të reja (më liberale) dhe djemve të rinj (më konservatorë).

Imagjinoni një skenë; të dashurit dhe të dashurat virtualë, të krijuar nga inteligjenca artificiale. Është e vështirë të imagjinohet terren më i përshtatshëm për shfaqjen e chatbot-eve që jetojnë në ekranin tuaj, që nuk lëndojnë apo refuzojnë dhe mund të dizajnohen për të pasqyruar dëshirat tuaja dhe për të mbështetur vlerat tuaja.

Prandaj nuk është befasuese që marrëdhëniet romantike me AI po fillojnë të përhapen. Ndërkohë që ne analizojmë të dhënat për punësimin dhe produktivitetin për të kuptuar nëse AI po rimodelon ekonominë, është e mundur që një rimodelim po ndodh edhe në sferën sociale.

Në vitet e fundit, janë shfaqur shumë platforma për shoqëri me AI, si Replika dhe Character.ai. Një sondazh tek të rriturit amerikanë tregoi se 19% kishin biseduar me një sistem AI që synonte të imitojë një partner romantik, me përqindje më të larta tek të rinjtë (31% tek djemtë dhe 23 % tek vajzat).

Megjithatë, ndërsa të rinjtë amerikanë duket se janë përdoruesit më të etur, kjo nuk është e vërtetë kudo. Në një artikull të titulluar “Pse Amerika krijon të dashura AI dhe Kina krijon të dashur AI”, Zilan Qian, një studiuese në Oxford China Policy Lab, shpjegon se platforma kryesore kineze për shoqëri me AI zakonisht paraqesin karaktere mashkullore në faqet e tyre kryesore. Publiku i synuar nuk janë djemtë të vetmuar në bodrumet e prindërve, thotë ajo, por gratë e arsimuara që jetojnë në qytete, në moshën 25–35 vjeç.

Në Kinë, hendeku midis djemve dhe vajzave ka edhe një komponent gjeografik. Që nga viti 2009, vajzat kanë tejkaluar djemtë në programe universitare dhe pasuniversitare. Si pasojë, ato kanë qenë më të prira të lëvizin në qytete për të gjetur punë, ndërsa djemtë kanë mbetur më shpesh në shtëpi. “Ky grup grash urbane ka qenë target i shumë produkteve,” tha Qian. “E quajnë ekonomia e vetmisë.” Për më tepër, sipas saj, kemi “ngritjen e feminzmit në Kinë, vëmendjen më të madhe të mediave mbi dhunën në familje… dhe diskriminimin e fortë gjinor në vendet e punës. Sipas meje, të gjitha këto i bëjnë gratë të duan të provojnë të paktën një të dashur AI.”

Sa serioze janë këto marrëdhënie është e vështirë të thuhet. Qian thotë se ka shumë postime nga gratë në rrjetet sociale për të dashurit e tyre virtualë, por mund të jetë vetëm një mënyrë për të fituar ndjekës ose vëmendje. Nga ana tjetër, disa mund të duan të fshehin thellësinë e lidhjes së tyre nga frika e gjykimit shoqëror.

Ka arsye të forta për të shqetësuar marrëdhëniet njerëzore me modelet AI. Më e dukshmja: këto janë kompani komerciale që duan të gjenerojnë fitim, gjë që mund të krijojë nxitje për manipulim emocional, duke i bërë përdoruesit të kalojnë më shumë kohë dhe para me shoqëruesit virtualë. Sipas një blogu të publikuar nga Ada Lovelace Institute, një tipar i zakonshëm i abonimeve premium tek shoqëruesit AI është ruajtja e bisedave të mëparshme, me fjalë të tjera, përdoruesit duhet të paguajnë një “tarifë të përsëritur për të mos u harruar nga shoqëruesi i tyre”.

Një rrezik edhe më i madh, sipas meje, është ndikimi i mundshëm mbi marrëdhëniet mes njerëzve. Aplikacionet e takimeve tashmë i kanë mësuar njerëzit të shikojnë partnerin si një produkt online: tundimi është gjithmonë për të vazhduar kërkimin për një “partner më të përsosur”. Kush do të pranojë një njeri të papërsosur kur është mësuar me një chatbot gjithmonë vëmendshëm, që nuk lë çorape në shtëpi?

Në dhjetor, rregullatori kibernetik i Kinës lëshoi rregulla paraprake për të forcuar mbikëqyrjen e AI-ve që simulojnë personalitete njerëzore, duke kërkuar nga ofruesit të paralajmërojnë për përdorim të tepërt dhe të ndërhyjnë në rast të shenjave të varësisë. Qian mendon se qeveria kineze ka një sy të shqetësuar mbi rënien tashmë dramatike të lindjeve. Mund të ketë të drejtë.

Së fundi, kemi dëgjuar shumë nga drejtuesit e teknologjisë për mënyrën se si shpikja e tyre mund të bëhet e vetëdijshme dhe të na shkatërrojë të gjithëve. Por çfarë nëse ndodh diçka tjetër? Ndoshta kështu përfundon bota: jo me një shpërthim, por me një pëshpëritje nga i dashuri juaj AI.

Shkruar nga Sarah O’Connor, reportere e “Financial Times”

The post A kështu do të përfundojë bota?! appeared first on Gazeta Si.

Nga Rod Liddle*– Një përleshje mes Alastair Campbell dhe Peter Mandelson?

Një betejë e vështirë për t’u gjykuar, në fakt. Si një luftë mes Pakistanit dhe Turqisë: ti instinktivisht do që të dyja palët të pësojnë humbje të paimagjinueshme.

Kjo ndodhte mjaft shpesh, në atë qeveri në mënyrë unike disfunksionale të Blairit dhe edhe më herët, kur kabali i tij i gënjeshtarëve dhe servilëve po përgatitej për pushtet.

Ja çfarë thotë Campbell për këtë çështje:

“Ai nisi të largohej, pastaj u kthye sërish, më shtyu, pastaj më ra me grusht, pastaj një tjetër. Unë e kapa për jake për t’ia bllokuar krahët dhe T.B. [Tony Blair] tashmë po afrohej për të na ndarë dhe Mandelson thjesht u turr drejt tij, pastaj u kthye nga unë dhe bërtiti: ‘E urrej këtë. Po kthehem në Londër.’”

Grindja ishte nëse Blair duhej apo jo të vishte kostum për t’iu drejtuar disa socialistëve të rinj, apo një palë pantallona kadifeje. Mandy ishte për kadifenë, nëse ju intereson.

Por e vërteta është se nuk mund ta nënvlerësosh sa e çmendur ishte ajo administratë: vreri dhe urrejtjet që zienin brenda, depresivët maniakë, si Campbell, Blairi që rrekej t’i tregonte Zotit çfarë duhej të bënte, Mandelsoni duke iu ngjitur të pasurve dhe të pushtetshmëve dhe duke u zvarritur rreth tyre, me të vetmin copëz ideologjie që i kishte mbetur nga ditët në Lidhjen e Rinisë Komuniste – idenë se qëllimi i justifikon mjetet, edhe kur qëllimi ishte harruar.

Ai i adhuronte njerëzit me shumë para dhe nuk e shqetësonte fort se si ishte krijuar ajo pasuri.

Sa herë që Mandelson emërohej në ndonjë post qeveritar, unë u thosha njerëzve se gjithçka do të përfundonte keq.

Dhe kështu, në mënyrë të pashmangshme, edhe ndodhi.

Dy miqtë e mëdhenj të Blairit, dhe dy nga njerëzit më të rëndësishëm në vend për tepër gjatë, ishin të dy fatalisht të metë.

Të kesh të drejtë për faktin se Mandelson do të përfundonte keq si pasojë e karakterit të vet është po aq parashikuese sa të sugjerosh se Wolves mund të bien nga kategoria këtë vit, dhe emërimi i tij si ambasador i Mbretërisë së Bashkuar në Uashington është me siguri emërimi më i keq që nga… që nga… hmm, në fakt, mendoj se David Lammy duke u bërë sekretar i jashtëm.”

Campbell, dikur një korrespondent politik mesatar, në thelb një rrugaç gënjeshtar, ishte plotësisht i nënshtruar ndaj Njeriut të Fuqishëm. Fillimisht Robert Maxwell, më pas Tony Blair, dhe ai i mbronte ata me një absolutizëm amoral.

Dhe Mandelson? I nënshtruar ndaj parasë dhe njerëzve që kanë shumë prej saj. Ai i adhuronte njerëzit me wonga (para) dhe nuk e shqetësonte fort se si ishte fituar ajo pasuri, për sa kohë jahti kishte një vend të rehatshëm për t’u ankoruar.

Dhe ai ka një histori të caktuar të përfitimit të shumave të mëdha parash nga të pasurit, apo jo? Ose, të paktën, të sjelljes servile rreth tyre.

Vëllezërit Hinduja, Geoffrey Robinson, oligarku rus Oleg Deripaska, i neveritshmi Bernie Ecclestone dhe, së fundmi, financieri Jeffrey Epstein.

Përshtatur nga The Spectator

Shënim: Rod Liddle është gazetar, komentator politik dhe opinionist britanik, i njohur për stil polemik, provokues dhe shpesh të ashpër, sidomos ndaj së majtës britanike, korrektesës politike dhe elitave liberale.

The post Një karrierë e paralajmëruar: Mandelson, paratë dhe pushteti appeared first on Gazeta Si.

Nga Simon Kuper– Është një parim i vjetër i mendimit politik se, për të ndërtuar një identitet kolektiv, të duhet një armik.

Një kundërshtar mund t’i detyrojë njerëzit të bashkohen. Hitleri e luajti këtë rol për Britaninë, ndërsa BRSS-ja për SHBA-në. Pas shembjes së armikut sovjetik, u shpërbë edhe uniteti amerikan.

Por BE-ja i fitoi armiqtë e jashtëm vetëm në dekadën e fundit: fillimisht breksitistët, më pas Vladimir Putinin, me Kinën që qëndronte në sfond, dhe tani, më në fund, armikun e përsosur – Donald Trumpin.

Ai ndoshta ka bërë më shumë për të bashkuar Europën sesa çdokush europian ndonjëherë.

Mungesa e armiqve e kishte dobësuar prej kohësh Europën. Thjesht nuk dukej se kishte shumë arsye për të luftuar për kauzën.

Kur së fundmi studiova themelimin e Komunitetit Ekonomik Europian (KEE) në vitin 1957, më bëri përshtypje fakti se pothuaj askush nuk e kundërshtoi. Ja ku ishte një ideal shekullor – Europa e bashkuar – që nuk ishte realizuar kurrë më parë, e megjithatë, kur një grusht liderësh, vendet e të cilëve sapo kishin luftuar mes tyre në një luftë të tmerrshme, ranë dakord për të, pa u konsultuar pothuajse fare me votuesit, pothuaj të gjithë thanë: në rregull.

SHBA-ja e mbështeti KEE-në, Britania e Madhe nuk iu bashkua, por as nuk e kundërshtoi seriozisht, sovjetikët u shqetësuan më shumë për NATO-n, dhe shumica të mëdha parlamentare në gjashtë vendet themeluese ratifikuan krijimin e KEE-së.

Një bashkim ekonomik teknokratik pa armiq ngjalli pak emocion. Askush nuk do të vdiste për flamurin blu me yje të artë, dhe vetëm disa ultras të Ryder Cup-it e valëvitnin atë në ndonjë event sportiv. Në seriale televizive dhe filma, heroi që luftonte “të këqijtë” gjeopolitikë ishte pothuajse gjithmonë amerikanë, jo europianë.

Brexit u bë kërcënimi i parë potencialisht ekzistencial për BE-në. Shumë menduan se do të nxiste dalje të tjera. Në vitin 2018, udhëheqësi i ekstremit të djathtë në Itali, Matteo Salvini, pak para se të hynte në qeveri, e krahasoi BE-në me “Titanikun që po mbytej”. Si përgjigje ndaj këtij kërcënimi, mbështetja e qytetarëve për unionin u rrit në nivelin më të lartë që nga viti 1983, raportoi sondazhi Eurobarometer i Komisionit Europian në pranverën e vitit 2018. Brexit i shoi lëvizjet kontinentale për dalje nga BE-ja.

Më pas, Putini zëvendësoi breksitistët si armiku kryesor i Europës dhe ndihmoi në avancimin e unitetit europian. Deri në vjeshtën e vitit 2024, madje edhe para zgjedhjes së Trumpit, 74 për qind e të anketuarve në Eurobarometer thanë se ndiheshin qytetarë të BE-së – niveli më i lartë në më shumë se 20 vjet.

Nuk kam parë kurrë më parë europianët të ndihen kaq europianë. Javën e kaluar mora pjesë në një takim elitar në Holandën tejet atlantiste, ku mendimi dominues ishte se kishim humbur SHBA-në dhe duhej të mbroheshim vetë. Një nga pjesëmarrësit, Jaap de Hoop Scheffer, sekretar i përgjithshëm i NATO-s nga viti 2004 deri më 2009, tha se Europa nuk mund të mbrohej e vetme dhe se SHBA-ja ende e mbështet NATO-n, por shtoi: “Kam frikë nga braktisja, por e kam kaluar fazën e zisë.”

Më pas pashë kryeministrat e Danimarkës dhe Groenlandës të flisnin në universitetin parizian Sciences Po, ku studentët e mbledhur dhe madje edhe disa gazetarë u ngritën në këmbë për t’i duartrokitur. Më në fund, Europa po prek telat e zemrës. Nëse kontinenti po e çkolonizon veten nga zotëria i tij amerikan, kjo është njëkohësisht tmerruese dhe ngazëlluese.

Këto nuk janë thjesht emocione elitare.

Sondazhi më i fundit “Eurobazooka”, me 7.498 europianë, i zhvilluar për revistën franceze Le Grand Continent, është tronditës. Shumica dërrmuese mbështetën dërgimin e trupave europiane për të mbrojtur Groenlandën. Pesëdhjetë e një për qind thanë se Trump është armik i Europës; vetëm 8 për qind e quajtën mik. Vetëm 3 për qind e demokratëve të krishterë gjermanë – atlantistët më të vendosur – mendonin se ai ishte demokrat.

Dhe, në mënyrë të pazakontë për një çështje të politikës së jashtme, ndërgjegjësimi për “momentin e Groenlandës” ishte pothuajse i plotë.

Sondazhi identifikoi vetëm një grupim politik europian të ndarë për Trumpin: të djathtën ekstreme. Disa nga votuesit e saj e pëlqejnë, të tjerë jo. Ai po e ndan të djathtën ekstreme ashtu siç migracioni e ndau të majtën europiane.

Gjithmonë kam dyshuar se Europa ekzistonte si diçka më shumë sesa një treg i vetëm i papërfunduar. Kjo mund të jetë duke ndryshuar.// Financial Times

Shënim: Simon Kuper është kolumnist në FT dhe shkruan mbi të gjitha llojet e temave, nga politika te librat.

The post ‘Trump është armiku më i mirë i Europës deri më tani’ appeared first on Gazeta Si.

Nga Auron Tare

Sa e turpshme, kur të arrestojnë, nuk të arrestojnë as me emrin tënd, por me emrin e atyre që të kanë përdorur.

Këto fjalë më erdhën në mendje sot në mëngjes, ndërsa në telefon më mbërritën disa mesazhe me titullin: “Arrestohet drejtoresha e Mirela Kumbaros”. Një titull që u shfaq për pak ne mediat kryesore dhe më pas u hoq me shpejtësi., sikur dikush të kishte dhënë urdhër që emri i bashkëpunëtores më të afërt të ministres të fshihej nga çdo titull.

Në fakt, zonja e arrestuar nuk është një emër i panjohur për ata që njohin fushën e Trashëgimisë Kulturore. Në vitin 2014, nga një ish punonjëse sporteli në Bashkinë e Tiranës, pa ndonjë profil profesional apo kualifikim të spikatur, u përpoq të siguronte një vend pune në administratën e re. Nuk u konsiderua nga askush deri sa papritur, u katapultua nga ministrja e atëhershme e Kulturës në një nga postet më të rëndësishme për kulturën kombëtare: Drejtoreshë e Institutit të Monumenteve të Kulturës.

Në këtë detyrë, ajo u shndërrua në firmëtaren e bindur të çdo vendimi që i kërkohej, leje për prishjen e vilave historike në funksion të pallateve, për rrafshimin e Teatrit Kombëtar duke e shpallur “pa vlerë”, për ndërtimin e një kafeje në Akropolin e Butrintit, për heqjen e monumenteve nga lista e mbrojtjes dhe për shumë vendime të tjera që kanë dëmtuar rëndë zinxhirin e trashëgimisë kulturore.

Me zellin e një shërbyeseje pa personalitet institucional, firmoste çdo kërkesë që i vinte, duke u kujdesur njëkohësisht edhe për përfitimet e veta. Për “besnikërinë” e treguar, ajo udhëtoi pas ministres Kumbaro në çdo ministri ku kjo e fundit u emërua, kësaj here si Drejtoreshë e Mjedisit, duke firmosur leje, licenca dhe vendime që favorizonin shkatërrimin e mjedisit.

Asnjëherë nuk u njoh si një administratore në shërbim të komunitetit, të taksapaguesve, të trashëgimisë kulturore apo të mjedisit, detyra që i ishin besuar në emër të interesit publik.

E përfolur për përfshirje aktive në shkatërrimin e trashëgimisë kulturore, për vendime të dëmshme ndaj mjedisit, e hetuar për një projekt të BE-së mbi monitorimin e cilësisë së ajrit, sot ajo ndodhet e arrestuar për fshehjen e mbetjeve të rrezikshme.

Ky është një nga personazhet që kanë administruar dhe “mbrojtur” trashëgiminë tonë kombëtare, mjedisin tonë dhe së fundmi edhe cilësinë e arsimit në Shqipëri.

Sot, për zonjën në fjalë, një fund pa lavdi por edhe nje sherbetore pa dinjitet.

The post Një shërbëtore pa dinjitet appeared first on Gazeta Si.

Gazeta “SI”-Një nga mashtrimet më të sofistikuara të kohës sonë nuk është cinizmi, por sentimentalizmi. Jo ai privat, i ndrojtur, por ai publik, i organizuar, që kërkon emocione të përbashkëta dhe reagime të njëzëshme. Milan Kundera e quante këtë kitsch: jo si shije të keqe, por si mënyrë për ta bërë botën të durueshme duke i hequr asaj gjithçka që shqetëson.

Kitsch-i nuk duron dyshimin. Ai nuk pranon as ironi, as ambiguitet, as pyetje pa përgjigje. Ai kërkon miratim, jo mendim. Në universin e kitsch-it, gjithçka që është e errët, e papërshtatshme, e turpshme apo thjesht e pakëndshme duhet të fshihet, sepse prish figurën e bukur që kemi vendosur të admirojmë bashkë. Kitsch-i është estetika e pajtimit të detyruar.

Për Kunderën, kitsch-i nuk ishte një problem arti, por një problem morali. Ai lind sa herë që një shoqëri kërkon ndjenja të pastra dhe të ndara qartë: e mira kundër së keqes, e drejta kundër së gabuarës, ne kundër atyre. Në këtë thjeshtim brutal të realitetit, njeriu konkret zhduket dhe zëvendësohet nga figura, simboli, slogani. Dhe pikërisht aty fillon rreziku.

Romani, sipas Kunderës, është forma artistike që i reziston më fort kitsch-it, sepse nuk prodhon pajtim emocional. Romani nuk na kërkon të qajmë së bashku, por të mendojmë veçmas. Ai nuk pastron jetën nga kontradiktat, por i ekspozon ato. Një personazh letrar nuk është kurrë i pastër moralisht: ai është i paqartë, i lëkundur, shpesh i gabuar. Dhe kjo është forma e tij e së vërtetës.

Në kohën tonë, kitsch-i nuk ka më nevojë për monumente apo marshime. Ai jeton në gjuhën e butë, në frazat që duken të mira, në emocionet e shpejta, në nevojën për të qenë gjithmonë “në anën e duhur”. Ai shfaqet sa herë që refuzojmë kompleksitetin në emër të ndjenjës së përbashkët. Sa herë që e quajmë dyshimin dobësi dhe ironinë mungesë ndjeshmërie.

Kundera na kujton se ironia nuk është mungesë morali, por mbrojtje ndaj dogmës. Dhe se arti nuk ekziston për të na bërë të ndihemi mirë me veten, por për të na kujtuar se jeta nuk është kurrë e rregullt, kurrë e përfunduar, kurrë plotësisht e justifikueshme.

Në një botë që kërkon gjithnjë e më shumë emocione të pastra dhe identitete të qarta, kitsch-i është tundimi më i madh. Letërsia, për fat, vazhdon të na ofrojë një strehë të rrallë: hapësirën ku mund të mos biem dakord, as me botën, as me veten.

Milan Kundera (1929–2023) ishte një nga shkrimtarët dhe eseistët më të rëndësishëm europianë të shekullit XX. I lindur në Çekosllovaki dhe më pas i vendosur në Francë, ai e ndërtoi veprën e tij mes romanit, esesë dhe reflektimit filozofik. Autor i romaneve të njohura si Lehtësia e padurueshme e qenies, Libri i të qeshurës dhe i harresës dhe Pavdekësia, Kundera e konceptoi letërsinë si hapësirë të dyshimit, ironisë dhe kundërshtimit ndaj çdo forme dogme politike, morale apo estetike. Mendimi i tij mbi kitsch-in mbetet një nga analizat më të mprehta mbi lidhjen mes artit, sentimentalizmit dhe pushtetit.

The post Pse ‘kitschi’ e shkatërron artin sipas Milan Kunderës appeared first on Gazeta Si.

Nga Michel Setboun- Në këtë moment, po ndjek lajmet si të gjithë të tjerët dhe po lexoj të gjitha këto histori mbi Iranin. Thjesht, kur shoh të gjithë ato asamble, takime, mbledhje ku ka njerëz që nuk kanë qenë kurrë atje, që nuk dinin asgjë për revolucionin, që madje nuk kishin lindur ende në atë kohë, që kanë jetuar pesëdhjetë vjet në Perëndim… sigurisht që kjo më nervozon pak. Sepse, është dëshpëruese.
Dëgjoj të gjitha llojet e fjalimeve kontradiktore, nostalgjike, një idealizim të caktuar të kohës së Shahut. Atëherë, thjesht për informacion, për të freskuar kujtesën kolektive, po publikoj këto imazhe.

Sepse unë isha atje gjatë revolucionit të vitit 1979. E di mirë që sot është e lehtë të kritikosh këtë nostalgji për Shahun. Modernizimi i shpejtë, projektet e mëdha. Por nuk duhet të harrojmë se ky modernizim prekte vetëm dhjetë përqind të popullsisë, kryesisht qytetarët. Në fshatra, ishte vërtet mjerim. Dhe këtë  modernizëm të imponuar nga lart, njerëzit nuk e donin domosdoshmërisht. Ishte shumë shpejt për ta.

Ne kemi tendencën ta paraqesim Shahun si modernistin par ekselencë, njeriun që donte të fuste Iranin në shekullin XX. Por kur shohim gjithçka që ndodhi, duhet të pyesim veten. Jo vetëm të mjaftohemi me tregimin simplist: moderniteti kundër arkaizmit të fesë. Realiteti ishte shumë më kompleks, dhe shumë më i dhunshëm gjithashtu.

Kam qenë dëshmitar i hapjes së burgut Kasr kur Shahu i Iranit, përballë revoltës  popullore, vendosi të hapë burgjet. Një moment historik, kaotik, i mbushur me shpresë dhe zemërim. Ndër të burgosurit e liruar atë ditë ishte edhe Ayatollah Taleghani, një figurë e respektuar e opozitës fetare, që kishte kaluar vite të tëra pas hekurave. Ai vdiq disa muaj më vonë, në shtator 1979.

Vite më vonë, u ktheva në Iran. Në muzeun e Savak-ut, kjo polici sekrete e Shahut, simbol i shtypjes.
Në mure, imazhe të kohës së të gjithë atyre që ishin në burg. Atje gjenden fytyrat e atyre që i njohëm pas revolucionit: Rafsandjani dhe të tjerët. Më shoqëroi një burrë që kishte kaluar dekada në burg nën Shahun. Ai më rrëfeu historinë e tij, qeli pas qelie.
Sepse sot është e rëndësishme të tregojmë, të mos harrojmë se cili ishte shkaku i kryengritjes së vitit 1979. Është e rëndësishme të kujtojmë pse miliona iranianë dolën në rrugë. Pse të gjitha këto tendenca politike kaq të ndryshme u bashkuan. Savak torturonte. Burgjet si Kasr dhe Evin ishin të mbushura.
Të gjithë kundërshtarët burgoseshin në qeli ose përfundonin të ekzekutuar.
Ky ishte një realitet konkret, i dokumentuar, i përjetuar nga qindra mijëra familje iraniane.

Këto fotografi janë dëshmi. Një provë materiale kundër harresës dhe kundër tundimit për të rindërtuar historinë sipas frustrimeve të së tashmes. E kaluara e idealizuar, nostalgjike e kohës së Shahut, fshin këtë realitet i cili ishte arsye të thella dhe të ligjshme për këtë kryengritje popullore.

Kjo është kujtesa që duhet të ruajmë. Jo si gjykim, por si dëshmi. Faktet ashtu siç ndodhën. Sepse kujtesa e shkurtër është ajo që lejon të harrohet pse historia ndryshoi.

Shenim: Michel Setboun është fotograf francez, i cili ka punuar për revista të njohura ndërkombëtare, si : “Geo”, “Figaro Magazine”, “New York Times”, “Life”, “Paris Match”, “Stern”.  Filloi të punojë si fotograf në vitin 1978 duke mbuluar konflikte ndërkombëtare për agjencinë SIPA, si Revolucionin në Iran, Luftën për Pavarësi në Angola, Afganistan, Luftën Iran-Irak dhe me vone luftën civile në Liban. Ndersa në periudhën kohore 1985-1991, ai mbulon reportazhet per Korenë e Jugut, Shqipërine, Mongolinë dhe Rion për agjencinë RAPHO. Që nga viti 1991 punon si fotograf i pavarur.Ka marë çmimin e parë në World Press për reportazhin e tij për dy milionë refugjatët e dëbuar në Nigeri. Setboun është gjithashtu autor i librave të shumtë.

The post Irani dhe kujtesa e shkurtër appeared first on Gazeta Si.

Nga Gazeta “SI” – Pedagogët e universiteteve duken sikur nuk kanë më të njëjtin rol si dikur, pasi gjithnjë e më shumë studentë po i drejtohen ChatGPT-së për të kërkuar informacione bazike mbi lëndë të ndryshme, si dhe për të ndërtuar e krijuar ese akademike apo edhe tema diplomash.

Shembulli i lëndës “Diplomacia Publike”, pjesë e fushës së studimit të komunikimit, ku me vetëm një kërkim të thjeshtë në ChatGPT mund të merren burimet kryesore të lëndës dhe shtjellime mbresëlënëse, nuk është i vetmi rast. Në ChatGPT, studentët mund të gjejnë informacione për pothuajse çdo temë, burime të cilat deri dje i merrnin vetëm nga tekstet akademike ose nga shpjegimi i pedagogut.

Pyetja që lind është: deri ku shkon ky ndikim dhe a e rrezikon realisht rolin e pedagogut?

1 në 3 nxënës të moshave 12–17 vjeç kanë përdorur ChatGPT për detyra shkollore, dhe gati gjysma e tyre e përdor pa udhëzime të qarta. 

Një sondazh global zbuloi se rreth 82% e profesorëve universitarë janë të vetëdijshëm për ChatGPT dhe më shumë se 70% shqetësohen për ndikimin në mashtrim akademik. 

Rreth 87% e studentëve përdorin AI për detyra akademike, dhe 90% e përdorin AI për detyra të tjera të jetës, sipas një studimi të fundit, por vetëm 34% ndihen të sigurt se e përdorin teknologjinë në mënyrë etike.   Studimet tregojnë gjithashtu se universitetet shpesh nuk kanë politika të qarta rreth përdorimit të AI-së, ndërsa vetëm rreth 24–28% e institucioneve kanë udhëzime të qarta për përdorimin e ChatGPT. 

Miranda Çili, pedagoge e shkencave të komunikimit në Tirana Business University, thotë për GazetaSi.al se hyrja e teknologjisë në arsim po dikton role të reja dhe përgjegjësi më të mëdha.

“Përtej debateve rreth dëmeve dhe përfitimeve të mundshme të saj, veçanërisht në fushën e arsimit, inteligjenca artificiale ka hyrë tashmë në procesin mësimor, duke u përdorur gjithnjë e më shumë si asistent digjital nga studentët, por edhe nga vetë pedagogët. Teknologjia është një ndihmesë e madhe për studentët, por edhe për pedagogët, të cilët duhet të përfitojnë nga shumëllojshmëria e burimeve dhe lehtësirave që ChatGPT-ja ofron në hartimin e kurikulave dhe detyrave që kultivojnë te studentët aftësi unike, përtej atyre që ofrojnë makinat.”

Sa i përket faktit nëse kjo metodë e re e rrezikon rolin e pedagogut tradicional, Çili vëren se gjithçka varet nga mënyra se si përdoret teknologjia.

“Po jetojmë në një kohë të drejtuar nga teknologjia, ku zhvillimet e fundit po nxisin një revolucion arsimor, duke sfiduar metodat tradicionale të mësimdhënies dhe të nxënies. Siç ka ndodhur shpesh në histori, risitë – si Google apo telefonat celularë – kanë frymëzuar njëkohësisht entuziazëm dhe skepticizëm. I tillë ishte edhe lançimi i ChatGPT-së. Ajo nuk është as e mirë, as e keqe, por mënyra se si ne zgjedhim ta përdorim përcakton nëse do të sjellë përfitime apo dëme.”

Megjithatë, ajo thekson se teknologjia po ndryshon mënyrën e të mësuarit, por jo domosdoshmërisht rolin e pedagogut.

“Fakti që ChatGPT ofron mundësi për të nxitur të nxënit e personalizuar nuk do të thotë që roli ynë bëhet i tepërt. Përkundrazi, na dikton role të reja dhe përgjegjësi më të mëdha. Rezultatet më të mira arrihen përmes një bashkëpunimi efektiv njeri–IA, duke e konsideruar atë si një mjet që shton inteligjencën njerëzore dhe jo si një zëvendësues.”

Nevoja për “prekjen njerëzore” nuk del kurrë nga funksioni

Pedagogia dhe ekspertja e komunikimit Irena Myzqeqari Hoxha shprehet për GazetaSI.al se platformat e inteligjencës artificiale kanë vënë në pikëpyetje nocionin e autentikes.

“Është e vërtetë që inteligjenca artificiale po ndryshon mënyrën se si merret dija dhe informacioni. Në pamje të parë, duket legjitime pyetja pse duhet shkolla ose pedagogu, kur informacioni mund të merret lehtësisht nga ChatGPT. Por e vërteta është më komplekse. Motorët e kërkimit dhe gjenerimit na japin informacione, por aftësia për t’i përshtatur ato në një kontekst real është ajo që e dallon individin.”

Ajo thekson se dija sot nuk është thjesht informacion, por kuptimi dhe struktura që i jepet atij.

“Roli i pedagogut është pikërisht ai i përkthyesit të informacionit në kontekst. Informacioni gjendet kudo, por kjo e bën të vërtetën më të turbullt. Pedagogu nuk zhduket dhe nuk është në rrezik, sepse ne gjithmonë do të kemi nevojë për prekjen njerëzore, për formimin estetik dhe për lidhjen me realitetin institucional dhe social.”

Në përfundim, Myzqeqari Hoxha thekson se nevoja për njeriun si udhëheqës – në këtë rast pedagogun – do të jetë e përhershme.

“Motorët e kërkimit janë thjesht një tullë më shumë për ta bërë kërkimin më cilësor. Ata nuk mund të zëvendësojnë kurrë një pedagog. Kreativiteti dhe gjykimi njerëzor janë të pazëvendësueshëm.”

Përtej debateve që risitë teknologjike sjellin, pyetja kryesore mbetet nëse njeriu do të arrijë ta komandojë këtë proces apo do të kontrollohet prej tij. Edhe pse trendet aktuale anojnë drejt një varësie të tepruar nga ChatGPT, shpresa mbetet që njeriu të rikthehet te analiza dhe kërkimi individual, në mënyrë që paralajmërimi i famshëm i Ajnshtajnit për një “brez idiotësh” të mos bëhet realitet.

The post A po e zëvendëson ChatGPT rolin e pedagogut? appeared first on Gazeta Si.

Nga Gazeta ‘SI’ – Vendimi i fundit i qeverisë për zgjerimin e mbështetjes ndaj startup-eve dhe scaleup-eve, duke përfshirë edhe investimin e drejtpërdrejtë të shtetit në kapitalin e kompanive, paraqitet si hap drejt inovacionit. Në praktikë, megjithatë, ky model ngre shqetësime serioze për mënyrën se si shteti po zgjeron rolin e tij në treg.

Rreziku kryesor është korrupsioni dhe kapja e vendimmarrjes. Kur fondet publike përdoren për të hyrë drejtpërdrejt në kapitalin e bizneseve private, pa struktura të pavarura investimi dhe pa filtra realë tregu, rritet ndjeshëm mundësia e favorizimeve, klientelizmit dhe ndarjes selektive të fondeve. Përvoja shqiptare me fondet publike tregon se deklaratat formale të konfliktit të interesit nuk mjaftojnë për të garantuar integritetin e procesit.

Një tjetër problem i rëndësishëm është mungesa e një strategjie të qartë daljeje të shtetit nga kapitali. Pa afate të përcaktuara dhe pa rregulla për shitjen e aksioneve, shteti rrezikon të mbetet për një kohë të pacaktuar brenda kompanive, duke ndikuar drejtpërdrejt në vendimmarrjen e tyre dhe duke dekurajuar investitorët privatë.

Po aq problematik është fakti se ky model mund të zëvendësojë kapitalin privat, në vend që ta plotësojë atë. Bizneset orientohen drejt fondeve publike, ndërsa investitorët e tregut tërhiqen përballë një shteti që ofron kushte më të buta dhe merr rrezik që normalisht i takon tregut. Rezultati është deformim i konkurrencës dhe varësi nga buxheti publik.

Edhe monitorimi i projekteve mbetet i kufizuar dhe formal. Vlerësimi i ndikimit për një periudhë të shkurtër pas përfundimit të projekteve nuk pasqyron suksesin real të inovacionit, por vetëm përmbushjen administrative të kritereve, një praktikë e njohur në shumë skema publike shqiptare.

Europa: shteti si lehtësues, jo si shpërndarës pushteti

Në vendet e Bashkimit Europian, mbështetja për startup-et dhe scale-up-et ndjek një logjikë tjetër. Shteti rrallë vepron si investitor i drejtpërdrejtë. Fondet publike kanalizohen përmes strukturave të pavarura profesionale, shpesh në bashkë-investim me kapital privat dhe me rregulla të qarta daljeje.

Në Francë, Gjermani apo Mbretërinë e Bashkuar, investimet publike synojnë të mbushin boshllëqet e tregut, jo të zgjedhin fituesit. Vendimmarrja është teknike, jo administrative, dhe ndikimi politik minimizohet përmes transparencës dhe përgjegjshmërisë së lartë.

Dallimi thelbësor

Ndryshe nga modeli europian, qasja e ndjekur nga qeveria shqiptare rrezikon të kthejë mbështetjen për inovacionin në një instrument pushteti dhe korrupsioni, jo në një mekanizëm zhvillimi. Kur shteti merr rolin e investitorit pa garanci reale pavarësie dhe kontrolli, inovacioni humbet dhe rreziku paguhet nga taksapaguesit.

Pa korrigjime thelbësore, ky model rrezikon të prodhojë pak inovacion dhe shumë favore.

The post Financimi shtetëror i startup-eve: Rrezik korrupsioni dhe një model larg Europës appeared first on Gazeta Si.

Nga Daniel Serwer*- Ndërsa nis viti 2026, ndodhemi në ujëra tashmë të hartëzuara mirë. Rusia po vazhdon agresionin e saj 200-vjeçar ndaj Ukrainës.

Shtetet e Bashkuara po përpiqen të ripohojnë Doktrinën Monroe në Hemisferën Perëndimore, jo vetëm për Venezuelën, por edhe për Groenlandën. Kina po kërcënon Tajvanin. Këto nuk janë “sfera influence”, por ambicie perandorake.

Ukraina nuk do të përfundojë mirë për agresorin

Agresioni rus tashmë po shkatërron ekonominë dhe shoqërinë e vetë Rusisë. Rritja ekonomike po ngadalësohet, borxhi po rritet dhe prodhimi jashtë sektorit ushtarak është në rënie. Humbjet njerëzore po i afrohen shifrës së një milioni.

Rajonet e vendit, edhe pse përfitojnë ekonomikisht, po furnizojnë pjesën më të madhe të fuqisë ushtarake dhe po mbajnë barrën kryesore të viktimave. Shumë prej tyre kanë shumicë etnike pakicash dhe disa ushqejnë aspirata për pavarësi.

Presidenti Vladimir Putin e di këtë. Ai ka rikthyer autoritarizmin dhe ka kufizuar më tej liritë civile. Shumë rusë liberalë janë larguar nga vendi. Megjithatë, Donald Trump po ia toleron ambiciet perandorake Putinit, me shpresën se do të përfitojë nga nevojat ekonomike të Rusisë pas luftës.

As Venezuela nuk do të përfundojë mirë

Suksesi fillestar amerikan në kapjen e presidentit venezuelian Nicolás Maduro fsheh sfidat e mëdha që qëndrojnë përpara. Ndërsa presidenti Trump mburret se do ta çojë naftën venezueliane në SHBA, venezuelianët nuk kanë rënë dakord për këtë. Ai duket se po planifikon të devijojë cisternat e naftës nën embargo dhe t’i detyrojë të shkarkojnë në SHBA. Kjo është pirateri.

Regjimi i Maduros vazhdon të jetë në këmbë. Fraksionet më të ashpra mund të pranojnë të lejojnë një sasi të kufizuar nafte drejt SHBA-së për ta qetësuar Trumpin. Por njëkohësisht, ato do të bashkëpunojnë me partnerët kubanë, iranianë dhe rusë për të mbajtur regjimin e Maduros në pushtet.

Trump as që po përpiqet të shtiret sikur dëshiron një tranzicion demokratik në një të ardhme të afërt. Ai ka mbështetur zv.presidenten Delcy Rodríguez, të emëruar nga Maduro. Por kjo nuk do ta kënaqë opozitën demokratike, të udhëhequr nga María Corina Machado.

Herët a vonë, konflikti i brendshëm do ta përfshijë Venezuelën, në dëm të interesave amerikane. Pyetja është se sa i dhunshëm do të bëhet ky konflikt. SHBA, pa trupa në terren, do të ketë shumë pak ndikim mbi këtë faktor. Një datë zgjedhjesh mund të ndihmonte në uljen e tensioneve, por Rodríguez nuk ka gjasa ta dëshirojë këtë.

“Suksesi” në Venezuelë e ka trimëruar administratën Trump të shpresojë se mund ta marrë Groenlandën nga Danimarka. Ata as nuk po e fshehin këtë. Sekretari i Shtetit Marco Rubio shpreson gjithashtu që Venezuela të ndalë mbështetjen për mbijetesën e diktaturës kubane.

Edhe atje, një tranzicion paqësor është pak i mundshëm. Shembja e Kubës mund të sjellë një valë të re emigrantësh drejt SHBA-së. Pa përmendur ndërhyrjet e tjera që Trump ka kërcënuar kundër Kolumbisë dhe Panamasë.

Kina mund të ketë më shumë sukses me Tajvanin, por asgjë nuk është e garantuar.

Kërcënimi i Kinës ndaj Tajvanit mund të sjellë pasoja edhe më të rënda për SHBA-në. Edhe pa burimet e saj ushtarake të përqendruara në Hemisferën Perëndimore, SHBA do ta kishte shumë të vështirë të mbronte Tajvanin, qoftë nga një bllokadë, qoftë nga një pushtim.

Presidenti Trump është tërhequr kryesisht nga tarifat e larta ndaj Kinës dhe nga ndalimi i çipeve. Presidenti Xi Jinping e di se Kina po e fiton luftën tregtare. Nuk do të ishte befasuese nëse, brenda pak vitesh, ai do të ndihej i inkurajuar të pushtonte Tajvanin.

Një sukses i tillë do t’i kushtonte Kinës shumë, si në burime ashtu edhe në marrëdhëniet me fqinjët. Dhe nënshtrimi i Tajvanit, ku demokracia ka hedhur rrënjë, nuk do të ishte i lehtë. Por përpjekja e ngjashme në Hong Kong po rezulton kryesisht e suksesshme. Pekini mund të besojë se tashmë e di si të rimarrë territore dhe t’i qeverisë ato duke i mohuar popullsisë zërin e saj. Dhe edhe nëse nuk pushton, Kina ka opsione të tjera.

Ndërkohë

Në fronte të tjera, Trump nuk po arrin më shumë sesa një armëpushim në Gaza. Asnjë vend nuk dëshiron të dërgojë paqeruajtës derisa Hamasi të çarmatoset. Ai ka dështuar t’i ndalë sulmet e kolonëve izraelitë ndaj palestinezëve në Bregun Perëndimor.

Qëndrimi kokëfortë i Iranit për çështjet bërthamore e ka shtyrë Trumpin të kërcënojë me bombardime të reja. Këto kërcënime do t’i bindin shumë vende – përfshirë Iranin – se është më mirë të kenë armë bërthamore sesa të mos kenë.

Titujt nuk i zgjidhin problemet. Por ato janë pothuajse gjithçka që Trump di të prodhojë. Zgjidhjet nuk janë fusha e tij. Ai preferon vëmendjen, pavarësisht kostos.

Burimi: Peacefare.net

Shënim: *Daniel Serwer është akademik dhe analist amerikan i politikës së jashtme, i njohur veçanërisht për rolin dhe komentet e tij mbi Ballkanin, Ukrainën, Rusinë dhe politikën ndërkombëtare të SHBA-së.

The post Ambiciet imperiale të Trump nuk do të përfundojnë mirë appeared first on Gazeta Si.

Nga Gazeta “SI”- Tirana e fundvitit, në fakt, nuk ngjan si e tillë. Edhe pse e ndriçuar nga dritat shumëngjyrëshe, (pa asnjë kriter estetik) atmosfera e festave nuk ndihet plotësisht. Sheshi Skënderbej, i mbushur me kioska kafenesh, ndriçime dekorative dhe pemën simbolike në qendër të tij, mbetet një fotokopje e viteve të fundit, por me një ndryshim thelbësor: njerëzit janë më të rrallë dhe shpesh ngjajnë të sforcuar. Sikur dikush i ka detyruar të dalin për të festuar, ose sikur ndihen borxhlinj ndaj një kohe që kërkon patjetër gëzim.

Zakonisht, këto ditë të fundit janë ditë bilancesh. Çfarë arrite brenda një viti? A u ngrite në detyrë? A krijove miq të rinj? A humbe ndonjë nga ata të vjetrit, të cilët, përtej dashurisë dhe devocionit ndaj miqësisë, përfundon gjithmonë duke i humbur, herët a vonë. Çështje parimesh apo çështje numrash. Sot, të kesh shumë miq është thuajse utopi.

Gjithçka në këtë vend ndryshon përditë, si në një skenë gjigante xhirimesh, ku aktorët e sotëm nuk janë domosdoshmërisht ata të nesërmit dhe kjo ndodh vetëm në marrëdhëniet njerëzore, në mikro pra.  Llogaritë bëhen afatshkurtra, të shpejta, dhe kjo sjell mendjelehtësinë e marrëdhënieve të destinuara të mos zgjasin, edhe kur duhet. Tirana, në këtë pikë, mbetet terreni më i vështirë për krijimin e miqësive të reja, por njëkohësisht vendi perfekt që të detyron të humbasësh ata që kishe, me çdo kusht dhe çdo mënyrë. Gjithsesi, pesimizmi duhet të jetë i dyanshëm; askush nuk mund ta mbajë gjithçka për vete.

Emigrantët këtë vit kanë zgjedhur të mos vijnë. Festat nuk janë më interesante në atdhe. Çdo vit e më shumë janë shqiptarët që u bashkohen të afërmve jashtë, shpesh edhe përgjithmonë. Koncepti i emigrantit ka ndryshuar, po ashtu edhe qasja ndaj vendit. Atdheu, gjithnjë e më pak, përfaqëson sensin e rikthimit në shtëpi. Fundja, shtëpia është aty ku ndihesh i pranuar dhe, gjithnjë e më rrallë, i lumtur.

Shkaktarët? Politika, agresiviteti, polarizimi dhe fytyra e tyre më e shëmtuar, e shfaqur hapur këtë fundvit. Një shtet i zhytur në korrupsion, një opozitë e mefshtë dhe meskine, dhe disa të tjerë që kanë vendosur karriget para Kryeministrisë dhe protestojnë.

Dritat e hedhura si një vel i rëndë mbi fasadat e qytetit shkaktojnë një dhimbje të çuditshme, por çliruese. Është një ndjesi që nuk kërkon shpjegim. Fundviti është koha kur vetmia thellohet dhe merr formën e saj më të admirueshme. Paradoksalisht, kjo vetmi të dhuron paqe — një paqe që nuk e gjen kurrë në shoqërinë e të tjerëve. Ështe momenti kur përputhesh plotësisht me mendimet e tua, pa pasur nevojë t’i zbukurosh apo t’i justifikosh.

Ky fundvit në Tiranë, si të tjerët, mban ende jehonën e kohës së komunizmit, si e vetmja festë vërtet përbashkuese. Përkundër halleve, mungesave dhe bjerrjes së përditshme që rëndojnë mbi njerëzit gjatë gjithë vitit, këto ditë prodhojnë një përpjekje kolektive për gëzim dhe mirënjohje. Një përpjekje e sforcuar, por gjithsesi e sinqertë në mjerimin e saj. Panorama që krijohet është mbresëlënëse në groteskun e vet , një tragjikomedi masive, ku në rol është një qytet i tërë.

Edhe pse asnjë qoshk i qytetit nuk të lejon të ndihesh pjesë e një historie të shkuar, apo dëshmitar i një periudhe jo domosdoshmërisht të lavdishme, por të paktën të vërtetë. Çdo gjurmë është fshirë. Snobizmi dhe lakmia e kanë shndërruar gjithçka në luks dhe nevojë artificiale, duke përjashtuar sistematikisht ata që nuk janë dakord, ata që nuk përshtaten, ata që nuk e pranojnë këtë ritëm të imponuar shndërrimi , njerëz që meritojnë një hapësirë të tyre dhe një jetë dinjitoze. Jo si privilegj, por si domosdoshmëri humane.

Dhe nuk gjen asnjë arsye për të qenë i lumtur në këtë vend. Madje shpesh habitem sesi njerëzit mbushin kafenetë plot; i shikon duke qeshur nga brenda qelqeve, të rehatuar mbi karrige. Pyes veten si është e mundur të jesh kaq i lumtur në një vend që nuk të jep asnjë arsye për ta qenë, madje as në ditë festash, kur njeriu ndalon hapin dhe mendon për veten.

Ndoshta është apatia e shoqërisë, ndoshta lodhja nga një vegjetim i gjatë dhe pa rezultat. I shoh pra këto njerëz dhe më vjen inat ; herë ata, herë vetja ime më dhimben.

Tirana nuk është më vendi i festave. Pavarësisht koncerteve, festave kolektive dhe trumpetave të rrjeteve sociale që pretendojnë gjallëri, unë besoj se nuk jemi më të njëjtët. Të lodhur nga tranzicioni i pafundmë dhe të mpirë nga diskurset publike për miliona të vjedhura, njeriu nis të besojë se jeton në një botë paralele, që nuk i përket, dhe humb aftësinë për të dalluar realitetin nga absurdi.

Si mund ta besosh se janë vjedhur miliona euro në një shtet ku pensionistët paguhen 200 mijë lekë të vjetra në muaj, ku paga minimale është ende 400 mijë lekë dhe qiratë nisin nga 400 euro e lart? Diku ka një rregull të prishur dhe një mendje që nuk arrin të rregullojë algoritmet e jetesës normale.

Dhe pastaj habitemi pse të rinjtë vishen keq, pse prindërit tanë nuk kanë bërë kurrë pushime, pse ne mbijetojmë mes frikërave dhe dramave të përditshme, të cilat tashmë janë kthyer në një akt sakrifice rutinë.

Nuk dua ta nxij realitetin. Madje shpesh jam përpjekur ta shoh me ngjyra dhe t’i shtoj ato edhe aty ku gjithçka ka qenë bardh e zi. E bëjmë për të gjetur forcën që nuk na e jep askush tjetër. Por në këtë qytet, këtë fundvit, nuk ka asnjë arsye për të qenë i lumtur,  as për atë që shkoi, as për atë që do të vijë.

Në Kosovë u mbajtën zgjedhjet. Fitoi një parti dhe të tjerat e pranuan rezultatin me përulësi. Jeta do të vazhdojë edhe atje, me sfida e vështirësi, por njerëzit kanë ndjesinë se ditët do të jenë më të mira, se e ardhmja u rezervon diçka më të drejtë, duke pasur parasysh të shkuarën. Një jetë politike që në njëfarë mënyre prodhon shpresë.

Po ne? Tashmë që maska e shtetit ka rënë dhe argumentet e dështimit nuk ekzistojnë më, për çfarë na duhet ta presim dhe të gëzojmë për vitin e ardhshëm? Sa forcë duhet të kemi për ta përballuar?

Që të shohim përsëri njerëzit tanë duke ikur çdo ditë? Që paga minimale të trumbetohet si arritje? Që të kursejmë gjashtë muaj për dy ditë pushime? Dhe në fund, të sillemi sikur asgjë nuk ka ndodhur, duke u shfaqur të lumtur në rrjetet sociale , hapësira e vetme ku lumturia është e ngrirë dhe e përjetshme.

Gjithsesi jemi në fundvit. Rrugët janë të ndriçuara, restorantet plot, ka njerëz që festojnë. Nisur nga kjo, ka një mijë arsye për të festuar,  por as edhe një të vetme për të qenë i lumtur. Prej kohësh, ndërrimi i viteve nuk sjell asgjë të re. Thjesht riciklon dramat, betejat dhe sherret politike, duke mbajtur të pandryshuara pensionet fyese dhe pagat denigruese.

Asgjë e re, pra, nën këtë qiell e mbi këtë tokë. Vetëm sa përsërisim veten dhe i shtojmë kalendarit numra, që në realitet nuk sjellin asgjë të re e për rrjedhojë as edhe një shpresë për nesër.

The post Një vit i ri që nuk sjell asgjë të re appeared first on Gazeta Si.

Nga Gazeta ‘Si’- Nuk e di pse, rastësisht, këtë mëngjes Krishtlindjeje po dëgjoja kengën e Vaçe Zelës ‘Rrisim jetën tonë”… ndoshta nostalgjia …ndoshta rastësia…po pse rastësisht këtë këngë, në një mëngjes Krishtlindjeje? Nuk besoj se më doli rastësisht në Youtube.

Nuk jam religjiozi tipik, megjithëse besoj. Përgjithësisht si të gjithë, në ditët e zakonshme nxitoj, tërë kohës me ngut dhe shpesh besoj se të gjithë i bëjmë pyetje vetes pse nxitojmë kaq rrëmujshëm kur ka kaq shumë gjëra që bëhen keq, dhe jashtë fuqisë tonë ?!. Atëherë pse?

Por jeta kështu e paska si tek teksti i këngës:  Rrjedhin o mëngjeset, rrjedhin si ujevara, Ja kështu mes njerëzve, jeta jonë hedh hapat.

Shpesh ecim mes njerëzve pa e kuptuar se edhe ne jemi pjesë e kësaj rrjedhe, një hap i vogël në një udhë të madhe. Por vjen një çast kur njeriu ndalet. Duhet të ndalet.  Jo se jeta pushon, por sepse shpirti e kërkon këtë ndalesë.

Festat fetare janë pikërisht këto ndalesa të shenjta. Ato na shkëpusin “si me thikë” nga e zakonshmja dhe na vendosin përballë vetes. Në ato momente, negativiteti i ditës zbehet, zhurma hesht, dhe njeriu fillon të flasë me shpirtin e vet. Kujtohesh për njerëzit, për faljen, për paqen. Jo si fjalë të përsëritura çdo ditë ( klishe të rëndomta qe përsëriten) por si të vërteta që marrin peshë,  sepse lindin nga heshtja.

Askush nuk është i parëndësishëm. Sado të vegjël të ndihemi, secili mund të shtojë një fjalë, një notë, në këngën e jetës së vet. Dhe kur këto nota bashkohen, bëhen kënga e një populli, e një kujtese të përbashkët, e një shprese që nuk shuhet por që ushqehet nga pak, ngadalë, nga secili prej nesh.

Edhe kur jemi poshtë, edhe kur ndiejmë se nuk kemi forcë, jeta duhet rrokur. Jo me inat e cinizëm, por me besimin e fëmijës që kërkon krahët e nënës. “Më merr në krahët e tua” nuk është dobësi, është dorëzim i besuar. Është pranimi se njeriu ka nevojë për ngrohtësi, për dritë, për një puthje në ballë nga dielli dhe hëna – ditën dhe natën, gjithmonë.

Në fund, jeta nuk kërkon madhështi. Kërkon praninë tonë. Një hap, një fjalë, një këngë të vogël. Dhe kjo mjafton që rrjedha të ketë kuptim. Ndaj unë i dua festat fetare sepse ato nuk janë thjesht ditë të veçanta në kalendar; ato janë momente kur njeriu ndalon me të vërtetë, kur bën një hap pas nga zhurma e përditshme dhe dëgjon shpirtin e vet. Në një botë ku gjithçka ecën shpejt dhe ku njerëzit shpesh humbasin midis detyrimeve dhe rutinës, festat ofrojnë një ndalesë të çmuar. Ato nuk janë rituale të dhunshme, nuk imponohen me forcë, por ndjekin një protokoll të vjetër, të trashëguar ndër breza, që udhëheq njeriun drejt vetes dhe drejt besimit të tij.

Festa nuk të lejon të veprosh jashtë rregullave; ato të japin strukturë dhe siguri, por jo kufizim. Në këtë kuptim, janë si një udhërrëfyes i brendshëm: të kujtojnë të ndalosh, të reflektosh, të falësh dhe të marrësh paqe dhe ngrohtësi. Edhe një fjalë e thjeshtë, një gjest i vogël, bëhet pjesë e një ritmi më të madh, të jetës dhe të komunitetit.

Në festat fetare, njeriu ndjen rëndësinë e vetes. E  pranisë së tij, edhe kur ndihet i vogël apo i pasigurt. Ato të kujtojnë që secili ka vlerë, që çdo hap, çdo fjalë e thjeshtë ka rëndësi dhe se nuk jemi kurrë të parëndësishëm. Përmes këtyre ditëve, ku protokollet dhe ritualet udhëheqin me butësi, njeriu lidhet më thellë me vetveten, me të tjerët dhe me besimin e tij.

Prandaj i dua festat fetare. Se aty filloj e flas me jetën time, të harruar dhe dorëzuar në ditët e tjera të vitit në fatin që shpesh na kanë paracaktuar të tjerët.

The post Të flasësh me jetën tënde… appeared first on Gazeta Si.

Nga Gazeta “SI”- Festivali i 64-të i Këngës në RTSH nisi mbrëmjen e parë dhe, për katër netë me radhë, synon të prezantojë para publikut jo vetëm këngët konkurruese, por edhe rikthime nostalgjike, si dhe të ftuar specialë që i japin një larmi të nevojshme eventit më të madh të muzikës së lehtë shqiptare.

Nën prezantimin e aktorit të humorit Salsano Rrapi dhe këngëtares Arilena Ara, duket se ideja e organizatorëve ka qenë krijimi i një “shoqërimi” mes humorit, sarkazmës dhe sharmit të Aras. Por, të paktën në natën e parë, kjo ide mbeti më shumë në letër sesa në skenë. Që në minutat e para u vu re një mungesë e theksuar kimie mes dy prezantuesve, e cila u reflektua drejtpërdrejt edhe te publiku.

Batutat e vakëta të Salsanos dhe ngrirja emocionale e Arilenës nuk u kombinuan në asnjë moment përgjatë gjithë mbrëmjes, duke e kthyer komunikimin mes tyre në një marrëdhënie të ftohtë, skematike dhe pa puls. Duke pasur parasysh edicionet e mëparshme dhe kohëzgjatjen prej katër netësh, mund të shpresojmë se kjo marrëdhënie do të konsolidohet dhe “akujt” do të shkrihen, por nata e parë, fatkeqësisht, ishte deri diku për t’u harruar.

Arsyet janë disa. Së pari, batutat e Salsanos, shpeshherë gati personale, ngjanin më shumë me prezantimin e miqve në një festë familjare sesa me një event madhor publik, ku individualja duhet të shkrihet në kolektive. Rasti i prezantimit të jurisë është ilustrues: për thuajse secilin prej tyre, etiketa “miku im” u përdor me një lehtësi të tillë, sa krijonte përshtypjen sikur përzgjedhja ishte bërë nga vetë ai.

Kulmi i këtij konfuzioni erdhi me batutën gati bajate drejtuar tenorit me famë ndërkombëtare Ramë Lahaj, duke iu referuar emrit të tij si “emër i fortë” , një përzierje e panevojshme e politikës me artin, që i mbivendosi emrit të madh artistik një krahasim krejtësisht të pavend.

Nga këto detaje të vakëta e pa sens, e deri te thirrja e emrave të artistëve nga Arilena Ara, me një zë të ulët dhe pa ngarkesë emocionale, thuajse si në një akt vakie, u krijua ndjesia e një mos-ngjitjeje të vazhdueshme mes dy figurave kryesore të mbrëmjes.

Duke kaluar te ana artistike, çdo prezantim i artistëve pjesëmarrës shoqërohej me një klip hyrës, ku tentonte të ndërthurej tradicionalja me modernen. Por edhe këtu, efekti ishte i zbehtë. Për shembull, në një moment, artistja Inis Neziri, e veshur me një kostum plot xixha që ngjante më shumë me karnevalet, “pluskonte” me thonj të gjatë mbi një makinë shkrimi Olivetti të shekullit të kaluar. Një skenë që kërciste aq fort konceptualisht, sa edhe improvizimet teatrale të dikurshme në shkollat fillore do të dukeshin më pranë kontekstit kohor. Një improvizim i panevojshëm, thuajse qesharak, sidomos për një klip ku janë investuar kohë, ide dhe, mbi të gjitha, para.

Nga ana tjetër, angazhimi i artistëve në skenë ishte mbresëlënës, si nga prurjet e reja, ashtu edhe nga ata që konsiderohen “big”. Përtej shpendit të balsamosur në kostumin e Sheilës, një detaj krejt i pavend, apo guximit të Erand Sojlit për të ardhur ndryshe, pati edhe momente të vërteta emocioni. Performanca e Sara Kapo apo duartrokitjet e zgjatura për Alis na rikthyen kujtimin e festivaleve të dikurshme, ku publiku mezi priste të shijonte artistët e preferuar.

Kësaj i shtohet edhe skenografia dinamike, ku orkestra ndërthurej me copëzimin e saj, duke krijuar idenë e një godine me kate – një risi interesante në ndërtimin e skenave në Shqipëri.

Në përfundim, nata e parë ishte një test që nxori në pah defektet dhe të metat, por kjo nuk përjashton mundësinë e përmirësimeve. Në katër netë mund të ndodhë gjithçka: nga një raport më organik mes prezantuesve, deri te performanca që priten të jenë më të zjarrta. Të paktën, ky ka qenë edhe një nga kriteret e pranimit këtë vit.

Le të presim dhe të shohim.

The post Festivali i RTSH-së/ Një natë për të (mos) u harruar… appeared first on Gazeta Si.

Nga Enver Robelli*- Mirë me Rusinë. Mirë me Kinën. Mirë me Bashkimin Europian. Mirë me SHBA-në. Kjo ka qenë parulla e presidentit të Serbisë, Aleksandar Vuçiç, prej vitesh.

Quhej politikë e uljes në “katër karrige”.

Paralajmërimet nga Brukseli dhe Washingtoni se kjo politikë e Beogradit nuk do të tolerohet gjatë, nuk u morën seriozisht nga qeveritarët serbë.

Vuçiç u përpoq t’ia ledhatonte egon familjes së Donald Trumpit duke i premtuar një truall të madh në Beograd, ku dhëndri dhe djemtë e Trumpit do të ndërtonin një hotel luksoz, 1.500 banesa dhe plot hapësira për dyqane. Këtij synimi i doli përpara drejtësia serbe, për shkak se zbuloi manipulime në procesin e dhënies së truallit familjes Trump.

Të hënën Prokuroria serbe kundër krimit të organizuar ngriti aktakuzë kundër një ministri dhe tre zyrtarëve të tjerë nga sektori i trashëgimisë kulturore. Pak orë më vonë, Jared Kushner, dhëndri i Trumpit, njoftoi se ka vendosur të tërhiqet nga projekti në Beograd, të cilin muajve të fundit e kishte lavdëruar me fjalë të mëdha.

Sivjet Vuçiçi kishte pritur me shumë tam-tame Kushnerin dhe djalin e Trumpit në Beograd (Donald Trump Jr.).

Në njoftimin e firmës së Kushnerit mbi varrosjen e planeve për investim në Beograd, më saktë në vendin ku sot gjenden rrënojat e Shtatmadhorisë së armatës jugosllave dhe serbe, thuhet se kjo po bëhej në shenjë respekti ndaj popullit serb dhe Beogradit. Askund nuk përmendej respekti për Vuçiçin, të cilin anëtarët e familjes Trump e konsideronin partner.

Në maj të këtij viti, Vuçiçi u shfaq në Floridë me dëshirën për të hyrë në një mbledhje të Partisë Republikane, me ç’rast shpresonte të takonte Donald Trumpin.

Vizita u ndërpre papritmas me arsyetimin zyrtar se Vuçiçi ndiente dhimbje të mëdha në gjoks dhe presidenti serb u kthye në Beograd.

Revista “Vreme” atëbotë pyeti: dhimbje në gjoks apo fiasko diplomatike?

Vardisja disamujore ndaj klanit Trump, me shpresën se, krahas investimit të tyre në Beograd, do të shmangeshin edhe sanksionet amerikane kundër industrisë serbe të naftës NIS, e cila 45 për qind i takon koncernit shtetëror rus “Gazprom Neft”, 11 për qind një firme të afërt me “Gazprom Neft” dhe 30 për qind shtetit serb, nuk solli synimin e dëshiruar. Sanksionet, fillimisht të paralajmëruara nga presidenti Joe Biden, hynë në fuqi nën qeverinë e Trumpit.

Vuçiçi refuzoi kërkesën e Bashkimit Evropian për t’i vendosur sanksione Rusisë për shkak të agresionit të Moskës ndaj Ukrainës. Për të qetësuar Brukselin (dhe Washingtonin), presidenti serb nisi një lojë: firmat serbe furnizuan Ukrainën me municion e armë, jo në mënyrë direkte, por duke u shitur armë disa shteteve evropiane, të cilat pastaj ia dërgonin Kievit.

Vuçiçi thoshte se nuk di gjë për këtë biznes, se nuk është përgjegjës se ku i dërgojnë armët vendet e tjera, e kështu me radhë. Sipas gazetës “Financial Times”, ndërmarrjet serbe kanë shitur armë në vlerë prej rreth 800 milionë eurosh. Këto armë kanë përfunduar në Ukrainë.

Rusët që sundojnë në Moskë mund të jenë gjithçka tjetër, por nuk janë as budallenj, as naivë. Vuçiçi e dinte se në Kremlin po rritej mllefi kundër lojës së tij të dyfishtë: në njërën anë refuzonte t’i vendoste sanksione Rusisë, në anën tjetër firmat serbe shisnin armë për Ukrainën. Në përpjekje për të ulur tensionet, Vuçiçi mori pjesë në fillim të majit në paradën ushtarake në Moskë, e cila shënonte përfundimin e Luftës së Dytë Botërore 80 vjet më parë. Kjo ishte një goditje ndaj BE-së, meqenëse Serbia është kandidate për anëtarësim dhe BE ishte kundër vizitës. Disa shtete të BE-së madje ia ndaluan Vuçiçit të drejtën për të fluturuar mbi territoret e tyre gjatë rrugës për në Moskë.

Nëse Vuçiçi me vizitën në Moskë eventualisht ka menduar se do t’ua hidhte rusëve, atëherë ky ishte kalkulim i tij i gabuar. Sepse në fund të majit shërbimi sekret rus SVR e akuzoi Serbinë (lexo: Vuçiçin) se po ua fuste “thikën pas shpine” vëllezërve rusë.

Qëllimi i dërgesave me armë nga Serbia në Ukrainë, sipas rusëve, është të vriten dhe gjymtohen ushtarë dhe civilë rusë.

“Duket se dëshira e prodhuesve serbë të armëve dhe mbështetësve të tyre për të përfituar nga gjaku i popujve vëllazërorë sllavë i ka bërë të harrojnë plotësisht se kush janë miqtë e tyre të vërtetë dhe kush janë armiqtë”, deklaroi SVR.

Këtë javë u bë e ditur se para një muaji (më 17 nëntor) në Moskë vdiq në rrugë Radomir Kurtiç. Ai ishte përfaqësues i firmës shtetërore serbe të armatimit “Jugoimport SDPR”. Në mediat serbe të afërta me regjimin u botuan akuza kundër Moskës, për shkak se shërbimet sekrete të Serbisë nuk kanë marrë kurrfarë informatash nga shërbimet ruse mbi vdekjen e dyshimtë të Radomir Kurtiçit. Një komision i ndërmarrjes “Jugoimport SDPR” inspektoi zyrat në Moskë dhe konstatoi se mungojnë një sërë dokumentesh dhe hard-disku i kompjuterit. Duket se jo vetëm “karriges serbe” në Washington, por edhe asaj në Moskë po i lëkunden këmbët.

Zyrtarët e Brukselit janë treguar tepër tolerantë ndaj Vuçiçit. E kanë lavdëruar kur qindra mijëra serbë e serbe vërshonin rrugët dhe protestonin kundër tij pas rrëzimit të një pjese të kulmit të stacionit të trenit në Novi Sad (16 të vdekur). E kanë quajtur partner. E kanë ftuar në darka. E kanë vizituar në Beograd. Nuk i kanë bërë presion kur një bandë terroriste e afërt me regjimin e tij sulmoi Kosovën, vrau një polic, plagosi një tjetër.

E kanë lejuar të tallet kur tha se nuk mund të nënshkruajë një marrëveshje me Kosovën, sepse po i dhemb dora. Pa asnjë pasojë po kalon fushata shumëvjeçare antiperëndimore e mediave të regjimit serb, të cilat orë e çast akuzojnë Perëndimin se e ka ndërmend ta vrasë Vuçiçin, ndërkohë që nga Perëndimi rrjedhin miliarda për ta bërë Serbinë të aftë e të zhvilluar për të hyrë në BE. Këtë javë Serbia nuk mori pjesë në samitin e BE-së me vendet e Ballkanit. “Në fund të fundit, ky është vendim i tij”, ky ishte komenti i një zëdhënëseje të BE-së. Edhe kjo “karrige serbe” ka filluar të lëkundet.

Tani për tani, me katër këmbë duket se ka mbetur vetëm “karrigia serbe” në Pekin. Këtë javë Vuçiçi paralajmëroi një vizitë në Kinë. Sipas tij, ky vend është “një mik i sinqertë dhe i çeliktë i Serbisë”.

Shënim: Enver Robelli është gazetar shqiptar i lindur në Kosovë dhe me banim në Zvicër. Ai është redaktor i të përditshmes zvicrane “Tages Anzeiger” dhe mbulon politikën e jashtme

The post A po i vjen fundi politikës së jashtme të Vuçiçit të uljes në katër karrige? appeared first on Gazeta Si.

MILANO, 15 dhjetor /ATSH-ANSA/ – Të imagjinosh një përvojë pozitive mund të ndryshojë mënyrën se si truri ruan informacionin, duke na bërë më të motivuar dhe duke kushtëzuar zgjedhjet tona.

”Rezultatet tregojnë se ne mund të mësojmë nga përvojat e imagjinuara, dhe në tru, kjo ndodh në të njëjtën mënyrë siç mësojmë nga përvojat reale”, pohon koordinatori i studimit Roland Benoit, profesor në Universitetin e Kolorados.

“Kjo nënkupton se imagjinata nuk është pasive por përkundrazi, ajo mund të formësojë në mënyrë aktive atë që presim dhe atë që zgjedhim”, shton ai.

Neuroshkencëtarët e zbuluan këtë në një eksperiment që përfshinte 50 vullnetarë, të cilëve iu kërkua të listonin 30 persona dhe t’i ndanin në tre grupe sipas faktit nëse i konsideronin të këndshëm, neutralë ose të pakëndshëm.

Pjesëmarrësit më pas iu nënshtruan imazherisë funksionale të rezonancës magnetike për të monitoruar aktivitetin e trurit të tyre ndërsa ata imagjinonin intensivisht të kishin një përvojë pozitive ose negative me secilin prej personave neutralë.

Në fund të testit, pjesëmarrësit zhvilluan një preferencë për njerëzit me të cilët ishin argëtuar më shumë në imagjinatën e tyre, dhe në një test pasues, ata treguan se i vlerësonin më shumë ata.

Kjo i atribuohet aktivizimit të rajonit të trurit të quajtur striatum ventral, i cili rregullon gabimin në parashikimin e shpërblimit dhe punon në bashkëpunim me korteksin prefrontal dorso-medial, i përfshirë në ruajtjen e kujtimeve të individëve.

Rezultatet e këtij kërkimi mund të ofrojnë mënyra të reja për të adresuar problemet e shëndetit mendor, për të përmirësuar marrëdhëniet dhe madje për të rritur performancën e atletëve dhe muzikantëve./ a.jor.

The post FOKUS – Të menduarit pozitivisht motivon zgjedhjet tona appeared first on Agjencia Telegrafike Shqiptare.

Kërkesa e Erion Veliajt për të mos u mbajtur në “kafazin e xhamit” gjatë seancave në GJKKO nuk ishte thjesht një detaj procedural. Ajo është një betejë për imazh, perceptim publik dhe kontroll narrativ, e cila shkon përtej mureve të sallës së gjyqit.

“Kafazi i xhamit” ka një simbolikë të fortë në opinionin publik. Në shumë vende, ai përdoret për të izoluar të pandehur që konsiderohen të rrezikshëm ose me rrezik arratisjeje. Për pasojë, pamja e një personi brenda këtij izolimi mund të krijoj idenë e fajësisë, të krimit të rëndë dhe të cenimit të sigurisë.

Nga pikëpamja humane dhe vizuale, kafazi është po aq simbol denigrues sa edhe sigurie. I izoluar në një kuti xhami, i pandehuri duket i mbyllur, i kontrolluar dhe i reduktuar në një figurë të pafuqishme. Për një kryebashkiak të Tiranës, një nga figurat politike më të ekspozuara të viteve të fundit, ky imazh është politikisht shkatërrues.

Për këtë arsye, kërkesa e Veliajt nuk është vetëm juridike. Ajo është një përpjekje për të shmangur një dëm të madh simbolik. Çdo dalje para kamerave brenda kafazit e kthen procesin gjyqësor në një spektakël vizual, ku mbizotëron fotoja, jo fakti; imazhi, jo argumenti. Në këtë kuptim, kërkesa e tij është një strategji për të mbrojtur jo vetëm të drejtat e tij procedurale, por edhe kapitalin e tij politik dhe ndërkohë edhe minmizuar barrën e akuzave të rënda ndaj tij.

Nga ana tjetër, GJKKO ka refuzuar kërkesën duke argumentuar se kafazi garanton standardet e sigurisë në sallë. Kjo përplasje mes simbolikës dhe teknikaliteteve ligjore e çon procesin drejt një debati më të gjerë mbi standardet e drejtësisë në Shqipëri: a duhet që një i pandehur i profilit të lartë të trajtohet si çdo qytetar tjetër, apo trajtimi duhet të shmangë perceptimin e paragjykimit?

Në fund, pavarësisht se Veliaj e humbi këtë betejë të vogël brenda seancës, një gjë është e qartë: në proceset gjyqësore , drejtësia nuk zhvillohet vetëm në sallë, por edhe jashtë saj — në perceptim, në imazh dhe në mënyrën si një fotografi mund të kthehet në gjykim publik përpara vendimit të gjykatës.

The post Simbolika e kafazit të xhamit për Veliajn appeared first on Gazeta Si.

Nga László Krasznahorkai- Të nderuar zonja dhe zotërinj!

Fillimisht doja të ndaja me ju disa mendime për shpresën, por meqë rezervat e mia të shpresës janë shteruar përfundimisht, tani do të flas për engjëjt.

Ec lart e poshtë dhe mendoj për engjëjt. Mos u besoni syve tuaj, mund t’ju duket se unë jam duke qëndruar këtu dhe po flas në një mikrofon, por nuk jam; në të vërtetë po ec rreth e rrotull, nga një cep në tjetrin dhe sërish prapa, e kështu me radhë, rreth e qark. Dhe po, mendoj për engjëjt. Engjëjt, dhe menjëherë mund t’ju zbuloj se këta janë një lloj i ri engjëjsh: engjëj pa krahë.

Prandaj, për shembull, nuk ka më nevojë të hamendësojmë se si, dy krahët u dalin nga shpina, dhe nëse këta dy krahë të mëdhenj shtrihen aq rëndë përtej mantelëve të tyre, çfarë pune bën rrobaqepësi i qiellit, çfarë dije e panjohur hyn në punishten e tij kur i vesh ata. Krahët janë jashtë trupit të patrupëzuar, por atëherë ku vendosen ato përtej mantelit fizik të papërkufizuar që u rri aq ëmbël rreth e qark?  Ose, nëse krahët nuk u dalin, si i mbulon ky mantel qiellor trupat e tyre së bashku me krahët?

Por tani kjo nuk ka rëndësi. Kjo pyetje ka avulluar bashkë me engjëjt e vjetër. Engjëjt për të cilët po flas janë të rinj, kjo është e qartë që në fillim, që kur filloj të shëtis në dhomën time nga e cila ju vetëm mendoni se po më shihni në mikrofon.  Se doja të flisja për shpresën, por nuk do të flas për të; prandaj do të flas për engjëjt. Prej këtu do ta nis.

Konturet e mjegullta filluan të formoheshin në trurin tim teksa ulesha në qëndrimin meditativ në hapësirën time të punës, jo shumë të madhe, katër me katër metra, në një dhomë-kullë. Mos e imagjinoni si një kullë romantike prej fildishi: është një dhomë e ndërtuar me dërrasa bredhi norvegjez të lira, që ngrihet mbi gjithçka tjetër sepse trualli im është në pjerrësi. E gjithë parcela zbret thellë drejt luginës, ndaj kur desha të ndërtoja një shtesë të domosdoshme, sepse librat po ia mësyjnë çdo hapësire, kjo shtesë nuk mund të zgjerohej më. Për shkak të pjerrësisë, dhoma u ngrit si një kullë mbi katin përdhes, duke e rënduar atë. Por unë dua të flas për engjëjt.

Dhe jo për shpresën.

Dhe jo për të vjetrit, engjëjt me krahë. Mendoni për ata më të famshmit në pikturat e “Lajmërimit”, prodhuar me një mori të pafundme gjatë Mesjetës e Rilindjes: ata sillnin një mesazh, paralajmërimin se Ai që do të lindte do të lindte. Këta ishin engjëjt e vjetër, lajmëtarë qiellorë që vinin me këtë ose atë mesazh. Sipas angjelologjisë, ata zakonisht e përcillnin mesazhin me fjalë, ose siç shihet në pikturat e shek. 9-të ose 10-të e lexonin nga një shirit-fjali, ku fjala kishte rëndësi të jashtëzakonshme.

Engjëjt e vjetër nuk mund të ndaheshin nga mesazhi i tyre; aq sa mund të thuhet se vetë ata ishin mesazhi, vetë lajmi që vinte nga Ai që nuk mund të lutej. Me pak fjalë, çdo engjëll i vjetër ishte një mesazh nga dikush për dikë tjetër.

Por nuk kam ndërmend të merrem me këtë sot para jush, ndërsa sillem në dhomën time të ftohtë prej bredhi norvegjez (kullë vetëm për shkak të pjerrësisë së truallit).

Edhe sikur imazhet që jetojnë në ne, falë gjenive të Mesjetës dhe Rilindjes nga Giotto e më tej, të na prekin ende shpirtin, engjëjt e vjetër nuk janë më. Tani ka vetëm të rinj.

Engjëjt tanë janë të rinj.

Dhe, pasi kanë humbur krahët, nuk kanë më as mantelët e tyre qiellorë. Ecin mes nesh me rroba të zakonshme. Nuk e dimë sa janë, por sipas disa aludimeve të errëta, numri i tyre mbetet i njëjtë. Ashtu si engjëjt e vjetër dikur, edhe këta të rinj shfaqen papritur në të njëjtat momente të jetës.

Dhe nëse duan të njihen, është e thjeshtë: hyjnë në ekzistencën tonë me një ritëm tjetër, një melodi tjetër nga ajo që ndjekim ne, të hutuarit këtu poshtë. Madje nuk jemi të sigurt nëse vijnë nga lart, sepse duket sikur tashmë nuk ka më “lart”, sikur edhe ai dimension, bashkë me engjëjt e vjetër, i ka lënë vendin një DIKUND-i të përjetshëm ku vetëm strukturat e çmendura  të Elon Musk-ut organizojnë hapësirën dhe kohën.

Dhe ndërsa ju shihni vetëm një plak para jush, duke folur në një gjuhë të panjohur teksa merr Çmimin Nobel, një plak që në të vërtetë sillet lart në dhomën e tij të ftohtë prej bredhi, unë shpejtoj hapat, sikur dua të tregoj se mendimet për këta engjëj të rinj kërkojnë një lloj tjetër hapi.

Pikërisht në këtë nxitim kuptoj se jo vetëm që engjëjt e rinj nuk kanë krahë, por nuk kanë as mesazh. Asnjë të vetëm.

Janë thjesht mes nesh, të veshur zakonshëm, të panjohshëm nëse duan; por nëse duan të njihen, zgjedhin njërin prej nesh, afrohen, dhe papritur perdeja bie nga sytë tanë, guri bie nga zemra dhe ndodh një takim. Ne tronditemi “Oh Zot, janë engjëj” ata që  qëndrojnë para nesh. Nuk ka fjalë që valëzojnë rreth tyre, nuk ka dritë që pëshpërit në veshët tanë, nuk thonë asnjë fjalë, sikur të jenë shurdhuar. Qëndrojnë dhe na shikojnë, kërkojnë shikimin tonë, në një lutje të heshtur që t’u shohim sytë, që ne vetë t’u japim një mesazh. Por nuk kemi asnjë mesazh për t’u dhënë. Mund t’u thoshim vetëm atë që dikur thuhej, kur ende kishte pyetje. Por tani nuk ka as pyetje as përgjigje.

Ç’lloj takimi është ky? Ç’skenë tokësore dhe qiellore është kjo?

Ata qëndrojnë para nesh duke na parë; ne qëndrojmë duke i parë ata. Dhe nëse ata kuptojnë diçka, ne sigurisht nuk e kuptojmë fare çfarë po ndodh. Memecëri për të shurdhërin, shurdhëri për memecin. Si mund të ketë bisedë? Si mund të ketë kuptim? Pa le,  prani hyjnore.

Papritur çdo njeri i vetmuar, i lodhur, i trishtuar, i ndjeshëm, siç jam edhe unë, kupton se këta engjëj të rinj, në heshtjen e tyre të pafundme, ndoshta nuk janë më engjëj, por sakrifica, në kuptimin e lashtë dhe të shenjtë të fjalës.

Nxjerr me ngut stetoskopin që gjithmonë e mbaj me vete, e vendos butësisht kupën e tij në gjoksin tuaj dhe menjëherë dëgjoj tingullin e fatit, dëgjoj fatet tuaja. Hyj në një fat që transformon çastin dhe veçanërisht çastin e ardhshëm. Sepse jo, çasti që dukej se do të vinte nuk është ai që vjen. Një çast krejt tjetër zbret: çasti i shembjes.

Stetoskopi im zbulon historinë e tmerrshme të këtyre engjëjve të rinj që qëndrojnë para meje: janë sakrifica. Dhe jo për ne, por prej nesh. Sakrifica për secilin prej nesh, për shkak të secilit prej nesh.

Engjëj pa krahë dhe pa mesazh.

Dhe ndërkohë ka luftë, luftë dhe vetëm luftë. Luftë në natyrë, luftë në shoqëri. Dhe kjo luftë nuk është vetëm me armë, tortura e shkatërrim. Ajo zhvillohet edhe me një fjalë të vetme të keqe. Një fjalë e vetme e keqe, një veprim i padrejtë e i pamenduar, një plagosje e trupit ose e shpirtit mjafton t’i dëmtojë përgjithmonë, sepse nuk janë krijuar për këtë. Janë të pambrojtur përballë poshtërsisë, cinizmit të pamëshirshëm kundrejt pafajësisë dhe pastërtisë së tyre.

Një fjalë e vetme e keqe mjafton. Dhe unë nuk mund ta shëroj këtë as me dhjetë mijë fjalë. Është e pashërueshme.

Ah, mjaft me engjëjt!

Le të flasim për dinjitetin e njeriut.

Qenie njerëzore, krijesë e mahnitshme, kush je ti?

Ti shpike rrotën, shpike zjarrin, kuptove se bashkëpunimi ishte mënyra e vetme e mbijetesës, shpike nekrofagjinë që të bëheshe zot i botës, fitove një intelekt tronditës; truri yt është aq i madh, aq i rrudhur e kompleks, sa me të fitove pushtet, edhe pse të kufizuar mbi botën që e emërtove vetë.

Arritjet e tua, që ecën me galop, forcuan specien tënde në Tokë dhe e shumuan. U mblodhe në tufa, ndërtove shoqëri, krijove civilizime, u bëre i aftë të mos zhdukesh edhe kur mundësia ekzistonte. U ngrite në këmbë.

Si homo habilis ndërtove mjete prej guri dhe dite si t’i përdorje. Si homo erectus zbulove zjarrin. Dhe pastaj, për shkak të një detaji të vogël, ndryshimit mes laringut tënd dhe atij të shimpanzesë, u bë e mundur të krijoje gjuhën. Më vonë u ule me Zotin e Qiellit, sipas pasazheve të heshtura të Testamentit të Vjetër, dhe i dhe emra të gjitha krijesave që Ai të tregoi.

Pastaj shpike shkrimin, filozofinë, konceptin e kohës. Ndërtove mjete dhe anije, udhëtove në të panjohurën, duke plaçkitur gjithçka. Zbulove forcat, hartove planetë të paarritshëm, nuk e konsideroje më Diellin perëndi, as yjet përcaktues të fatit.

Shpikët seksin, rolet, dhe më vonë, por asnjëherë nuk është vonë, zbuluat dashurinë. Shpike ndjenjat, empatinë, hierarkitë e dijes. Fluturove në hapësirë, në Hënë. Shpike armë që mund të shpërthenin Tokën disa herë. Shpike shkenca që e bëjnë të nesërmen të vrasë të sotmen. Krijove art nga pikturat e shpellave deri te Darka e Fundit e Leonardos, nga ritmi i errët magjik deri te Bachu.

Dhe më në fund, papritur, fillove të mos besoje më në asgjë. Falë pajisjeve që shpike vetë, vrave imagjinatën, ule memorien në një kujtesë afatshkurtër. Braktise trashëgiminë fisnike të dijes, bukurisë dhe së mirës morale, dhe tani je gati të dalësh nga moçali. “Mos lëviz!” kjo baltë do të të gëlltisë. Po shkon në Mars? Jo, mos lëviz. Kjo baltë do të të thithë poshtë. Kjo është fjala e fundit.

Ah, mjaft me dinjitetin njerëzor.

Le të flasim për rebelimin.

E kam prekur këtë temë në librin tim The World Goes On, por jam i pakënaqur me atë që kam shkruar, prandaj do të provoj sërish. Në fillim të viteve ’90, një pasdite të lagësht e të rëndë në Berlin, po prisja në një nga stacionet e U-Bahn-it. Platformat, si kudo, ishin ndërtuar në mënyrë që disa metra para hyrjes së tunelit të kishte një pasqyrë të madhe me drita sinjalizuese, që t’i mundësonte drejtuesit të trenit të shihte gjithë gjatësinë e tij dhe të ndalej me saktësi që pasagjerët të zbrisnin e ngjiteshin. Drita e kuqe tregonte pikën ku duhej të ndalonte treni, pastaj kthehej jeshile. Një vijë e verdhë e trashë tregonte zonën e ndaluar ku askush nuk duhej ta kalonte; ishte zona e rreptë e ndaluar mes saj dhe hyrjes së tunelit.

Prisja trenin nga Kreuzberg, kur papritur pashë dikë në zonën e ndaluar. Ishte një endacak , shpinë e përkulur, fytyra paksa e kthyer nga ne, duke lypur një farë dhembshurie, duke u përpjekur të urinonte në shinat e trenit. Dukej se vuante shumë, se vetëm pika-pika çlirohej. Njerëzit e panë dhe menjëherë u krijua ndjenja e skandalit kolektiv: kjo duhej ndalur.

Në anën tjetër të platformës u shfaq një polic që i bërtiti endacakut , por ai nuk reagoi. Polici, sipas protokollit, duhej të ngjitej në shkallët e platformës tjetër, të kalonte sipër dhe të zbriste në anën tonë sepse s’mund të kalonte thjesht nëpër shina.

Polici bërtiti sërish dhe endacaku , duke parë policin që po nxitonte, ndërpreu me vështirësi urinimin dhe u përpoq të largohej drejt shkallëve tona. Ishte një garë e tmerrshme. Endacaku  dridhej, mezi ecte centimetër pas centimetri, ndërsa polici përparonte metër pas metri. Dhjetë metra i ndanin, por dukeshin të pakalueshëm. Polici përfaqësonte të Mirën e detyrueshme, endacaku të Keqen.

Polici ngriti shkopin, u ndal për një çast dhe sikur mendoi: “Po sikur të hidhesh?” Por nuk mundej.

Dhe këtu ngriva në trurin tim vigjilent: ky çast i ngrirë, kur Policia e Mirë vrapon drejt së Keqes që flakëron në formën e një endacaku të pafuqishëm, dhe ai, me trupin që dridhej, përparon vetëm centimetra; dhe kuptova se: E Mira, për shkak të dhjetë metrave, nuk do ta arrijë kurrë të Keqen. Sepse nuk ka shpresë midis tyre.

U nisa drejt Ruhleben-it, por skena më mbeti në mëndje. Dhe papritur më feksi pyetja: Ky endacak, dhe të gjithë të tjerët si ai, kur do të ngrihen? Dhe si do të duket kjo kryengritje? Ndoshta do të jetë e përgjakshme, e pamëshirshme? Jo, e refuzoj këtë. Rebelimi i vërtetë do të jetë në marrëdhënie me tërësinë.

Zonja dhe zotërinj, çdo rebelim është në marrëdhënie me tërësinë.

Dhe tani, ndërsa rri para jush dhe hapat e mi në dhomën-kullë ngadalësohen, sërish më ndërmendet ai udhëtim berlinez i dikurshëm. Një stacion i ndriçuar rrëshqet pas tjetrit dhe unë nuk zbres askund. Prej atëherë jam ende në U-Bahn, duke rrëshqitur nëpër tunel, sepse nuk ka stacion ku mund të zbres. Dhe ndjej se kam menduar për gjithçka, dhe kam thënë gjithçka që mendoj për rebelimin, për dinjitetin njerëzor, për engjëjt, dhe po, ndoshta për gjithçka, edhe për shpresën.

Marrë nga fjalimi i shkrimtarit hungarez László Krasznahorkai gjatë ceremonisë së Çmimit Nobel 2025, në Stockholm ,Suedi

The post ‘Një fjalë e vetme e keqe nuk mund të shërohet as me dhjetë mijë fjalë’ appeared first on Gazeta Si.

Nga Daniel Serwer*– Donald Trump i ka vënë emrin e tij Institutit të Paqes të Shteteve të Bashkuara në ndërtesën e zbrazët në Rrugën e 23-të. Ai e shfrytëzoi skenën për të kryesuar nënshkrimin e një marrëveshjeje paqeje midis Ruandës dhe Republikës Demokratike të Kongos. Ekspertët dyshojnë se marrëveshja do të qëndrojë.

Rekordi i Trumpit në ndërtimin e paqes është i pakuptimtë.

Në Gaza, izraelitët vazhdojnë të bombardojnë palestinezët, pavarësisht armëpushimit të tij të shumë-mburrur. Asnjë vend mysliman nuk ka qenë i gatshëm të vendosë paqeruajtës. Izraeli nuk i do ata në të vërtetë. E gjithë “faza e dytë” e planit 28-pikësh të Trumpit tani është në dyshim.

Plani i paqes për Ukrainën është gjithashtu në copa, pasi miku i Trumpit, Putini, nuk është i interesuar. Ai mendon se mund ta blejë Trumpin nga këmbëngulja për një armëpushim me marrëveshje biznesi për miqtë dhe familjen e Trumpit. Kjo është sigurisht e vërtetë.

Nuk do të shqyrtoj secilën nga gjashtë luftërat e tjera që Trump pretendon se i ka përfunduar. Të tjerë i kanë hedhur poshtë këto pretendime. Pretendimi për Azerbajxhanin/Armeninë është i rremë – lufta përfundoi me një fitore të Azerbajxhanit gjatë administratës Biden. Por Trump mund të meritojë disa merita për marrëveshjen e mëvonshme të paqes që përfshin një korridor tranziti. Le të presim dhe të shohim nëse ajo do të zbatohet.

Pretendimi për përfundimin e një lufte midis Kosovës dhe Serbisë është thjesht një gënjeshtër, pasi nuk pati luftë as në mandatin e parë dhe as në të dytin e Trump.

Krimet e luftës të Trump në Karaibe hedhin poshtë pretendimin e tij se është një paqebërës. Ndërsa mund të mos ketë gjykatë që mund të vendosë përgjegjësi, ai ka vrarë dhjetëra të dyshuar si trafikantë droge pa ofruar asnjë provë se ata në fakt ishin trafikantë droge. Dhe edhe nëse ishin, kush i dha atij autoritetin për t’i vrarë ata në det të hapur?

Norvegjezët që vendosin për fituesit e Çmimit Nobel për Paqen nuk janë aspak aq budallenj sa ta marrin seriozisht këtë njeri. Ai është një njeri i paturpshëm. Pretendimet e tij janë kryesisht shpërqendrime nga historia e tij katastrofike si President i Shteteve të Bashkuara. Amerikanët më në fund po e kuptojnë.

Abuzimi i Trumpit me ndërtesën e USIP-it kërkon gjithashtu koment. Unë besoj se gjykatat përfundimisht do të vendosin se ajo është pronë e organizatës joqeveritare që drejtoi USIP-in, jo e qeverisë amerikane. Siç e kuptoj unë çështjen, edhe toka mbi të cilën ndodhet ajo iu transferua asaj njësie nga Marina para ndërtimit.

Por Trumpi nuk është i panjohur me vjedhjen. Ai përpiqet vazhdimisht të vjedhë kredi nga paraardhësit e tij, ka shkatërruar pa dashje një pjesë të Shtëpisë së Bardhë pa lejet e duhura dhe po i ngurtëson kontraktorët që zbatuan urdhrat e tij. Është e vështirë për mua ta kuptoj se si do të bënte ndonjëherë dikush biznes me këtë njeri.

Çfarë ndodh më pas

Emri i Trumpit sigurisht që do të zhduket nga ndërtesa me inaugurimin e presidentit të ardhshëm demokrat. Ai do të përpiqet ta parandalojë që kjo të ndodhë, por përpjekjet e tij deri më tani më duken shumë të dobëta për të ndaluar valën blu që po rritet.

Trumpi është një manipulues mjeshtër, por kjo nuk do të thotë se do t’ia dalë mbanë përgjithmonë. Racizmi, mizogjinia, analfabetizmi ekonomik dhe përbuzja për mirësjelljen do ta kapin herët a vonë. Të paktën shpresoj kështu.

*Shënim: Daniel Serwer është një ekspert amerikan për çështje të diplomacisë ndërkombëtare

The post Paqja e rreme e Donald Trumpit! appeared first on Gazeta Si.

Nga Joshua Rothman- Dikur leximi ishte një aktivitet i qetë dhe i pandërlikuar: njerëzit merrnin një libër, uleshin, dhe lexonin në paqe, të padukshëm për të tjerët. Pavarësisht nëse lexoje klasikë, gazeta apo romane komerciale, procesi ishte njësoj, sy mbi faqe, ritëm personal dhe asnjë ndërhyrje teknologjike. Por në epokën digjitale, mënyra se si lexojmë ka ndryshuar rrënjësisht.

Ndërkohë që disa njerëz shfrytëzojnë pajisjet moderne për të lexuar më shumë se kurrë, të tjerë janë të zhytur në një përzierje shpërqendrimesh dhe leximesh të fragmentuara, duke kaluar mes ekraneve, artikujve të rastësishëm, komenteve dhe audiolibrave pa qartësi apo përqendrim të vazhdueshëm.

Statistikat tregojnë se ky ndryshim është i thellë, sidomos te të rinjtë. Numri i adoleshentëve që lexojnë për qejf ka rënë pothuaj përgjysmë në një dekadë, dhe profesorët raportojnë studentë që mezi ndjekin tekste më të gjata ose më komplekse. Megjithatë, rënia e leximit të librave lidhet edhe me shpërthimin e informacionit online: sot kemi shumë më shumë gjëra për të parë, dëgjuar dhe lexuar. Në një farë mënyre, leximi konkurron me një univers të pafundmë përmbajtjesh digjitale.

Shumë studiues e lidhin këtë ndryshim me fundin e asaj që quhet “Kllapa Gutenberg”periudha e dominimit të shtypshkrimit, që nisi me shpikjen e shtypshkronjës dhe që ka përfunduar me internetin. Komunikimi është bërë më spontan, më bisedor dhe më i shpërndarë. Dikur mendohej se po ktheheshim në një kulturë më gojore, për shkak të podkasteve, komenteve dhe formave të tjera të komunikimit të menjëhershëm. Por një hyrje edhe më e fuqishme në këtë skenë është inteligjenca artificiale, e cila jo vetëm lexon, por “proceson” sasi kolosale teksti me shpejtësi dhe saktësi mbinjerëzore, duke krijuar një mënyrë të re të qasjes ndaj informacionit.

Tyler Cowen, për shembull, ka filluar të “shkruajë për A.I.-të”, duke menduar se ato do të jenë lexuesit e tij më të qëndrueshëm. Për A.I.-në, çdo tekst mund të analizohet, përkthehet, shkurtohet, krahasohet dhe rikrijohet. Ajo mund të shpjegojë pasazhe të vështira, t’i bëjë më të thjeshta, t’i përmbledhë ose t’i zgjerojë. Ky proces ndryshon natyrën e vetë leximit: teksti bëhet i rrjedhshëm, i përpunueshëm, një material që mund të shndërrohet pa pushim sipas nevojës së lexuesit.

Ndërkohë që përmbledhjet, versionet e shkurtuara dhe tekstet alternative dikur ishin përjashtim, së shpejti mund të bëhen mënyra kryesore e leximit.

Lexuesit mund të marrin një version të shkurtuar, më pas të hidhen te origjinali, pastaj te një analizë A.I., duke lëvizur mes formave të shumta të të njëjtit tekst, siç dëgjojmë sot këngë në versionin “clean”, remix ose live. Vetë akti i leximit fillon të ngjajë me montazh: një proces bashkëpunimi midis lexuesit dhe A.I.-së.

Por jo çdo tekst përballon një përmbledhje të tillë. Disa vepra kërkojnë kohë, ritëm dhe vëmendje njerëzore si romani i Ferrante-s apo librat kompleksë si “Gödel, Escher, Bach.” Megjithatë, kultura e leximit po lëviz drejt një bote ku pak njerëz do të lexojnë origjinalet, duke e lënë natyrën e thellë dhe të ngadaltë të leximit si një përvojë gjithnjë e më elitare dhe të rrallë.

Autori reflekton mbi përvojën e tij gjatë studimeve universitare, kur lexonte në mënyrë intensive dhe sistematike lista të tëra autorësh, duke e përjetuar kufirin njerëzor të leximit si njëkohësisht magjepsës dhe zhgënjyes. Edhe pse lexoi shumë, e kuptoi se bibliotekat janë të mbushura me vepra që shumica e njerëzve nuk i hapin kurrë, dhe se kujtesa njerëzore nuk mund t’i mbajë të gjitha ato që ka lexuar. Sot, ai pyet veten nëse A.I. mund të zgjidhë pikërisht këto kufizime, duke u bërë një lloj “ditari mendimi” i përhershëm, një memorie e jashtme.

Megjithatë, A.I. nuk ka vetë motivim; ajo lexon vetëm atë që i kërkohet. Ndaj kultura e leximit nuk mund të mbahet gjallë vetëm nga makinat por ka nevojë për njerëz që duan të lexojnë, që duan të diskutojnë dhe të zbulojnë botë brenda librave.

Në një të ardhme të afërt, teksti mund të trajtohet si një formë e përkohshme, një material që transformohet përpara se të përjetohet. Shkrimtarët mund të fillojnë të krijojnë me mendimin se lexuesi i tyre kryesor është A.I., dhe jo njeriu. Njerëzit që këmbëngulin të lexojnë origjinalet do të bëhen të rrallë, të privilegjuar në përvojën e tyre, por jo domosdoshmërisht të vlerësuar në shoqëri si dikur.

Por leximi mund të mos jetë më një “fund”, por një mjet tranzitor drejt një forme tjetër kuptimi, një hap në një zinxhir transformimesh të pafundme digjitale.

Burimi: The New Yorker // Përshtati: Gazeta SI

*Joshua Rothman është gazetar dhe shkrimtar me The New Yorker që nga viti 2012. Ai shkruan kolumnën javore Open Questions, ku eksploron, nga kënde të ndryshme, çfarë do të thotë të jesh njeri. Para se të bëhej pjesë e The New Yorker, ka qenë redaktor i ideve në revistë, kolumnist i ideve në Boston Globe, dhe ka mësuar në Kennedy School of Government të Harvardit.

The post Çfarë po ndodh me leximin? appeared first on Gazeta Si.

Nga Daniel Serwer*- Plani 28-pikësh i “paqes” është aq i keq sa ngurroj të komentoj për të.

Trump dëshiron t’i japë Moskës gjithçka që mund të shpresonte. Ata që shpresonin se Trump do të kishte ndryshuar drejtimin për Ukrainën gaboheshin.

Është e vështirë të besohet se dikush do të imagjinonte se Presidenti Zelensky do të donte ta pranonte. Propozimi do t’i jepte territorin ukrainas Rusisë, do të kufizonte forcat e armatosura të Ukrainës dhe zgjedhjen e aleatëve, dhe do të ofronte garanci boshe për sigurinë.

Ai gjithashtu do të mandatonte një zgjedhje që Zelensky me siguri do t’i humbiste. Pa përmendur që plani amerikan (rus) shkel shumë ligje dhe norma ndërkombëtare (shih Eerik N. Kross për një analizë të plotë).

Por Zelensky do të duhet të luajë me të njëjtën monedhë.

Trump është konsistent në pak gjëra, por hakmarrja e tij është e garantuar. Një “jo” e prerë do të rrezikojë hakmarrje. Pyetja kritike për Zelenskyn është kjo: cila është alternativa e tij më e mirë ndaj një marrëveshjeje të negociuar? Kjo është ajo që i jep përparësi në një negociatë.

Trump ka ndaluar ndihmën ushtarake dhe ekonomike amerikane për Ukrainën. Europianët po kompensojnë boshllëkun ekonomik, por pjesa ushtarake është më e vështirë. Ata nuk prodhojnë raketa Patriot. Dhe madje edhe për produktet e tyre, europianët kanë kapacitet të kufizuar prodhimi. Mund të duhet shumë kohë për të siguruar furnizime.

Më e rëndësishme dyshoj se është pjesa e inteligjencës. Trump po kërcënon edhe me këtë. SHBA-të kanë ofruar informacione mbi vendndodhjet dhe lëvizjet e trupave ruse, si dhe infrastrukturën brenda Rusisë. Pa këtë, sulmet e Kievit ndaj infrastrukturës së naftës dhe gazit pengohen, nëse nuk gjymtohen. Shpresoj që europianët të mund të përmbushin nevojat e inteligjencës së Ukrainës.

Koha ka rëndësi

Teoria e fitores së Kievit varet shumë nga shkatërrimi i infrastrukturës për të shkaktuar dëm ekonomik, i cili padyshim po rritet. Propozimi rus, sado i keq që është, është një shenjë se Moska po dëmton. Kievi duhet të durojë derisa ekonomia ruse të shkatërrohet.

Zelensky ka provuar se është mjeshtër i zgjidhjes së mosmarrëveshjeve. Ai duket se po pranon një propozim humbës, por e kthen atë në diçka të pranueshme. Kjo është ajo që bëri me propozimin e parë tepër shfrytëzues të Trump për një marrëveshje minerale. Por zgjidhjet e mosmarrëveshjeve kërkojnë kohë. Trump po përpiqet ta privojë Zelensky-n nga opsioni i zgjidhjes së mosmarrëveshjeve duke këmbëngulur për një përgjigje.

Zelensky mund të pranojë të takohet me Presidentin Putin për të diskutuar propozimin. Kjo ka funksionuar vazhdimisht në të kaluarën, sepse Putini është tërhequr gjithmonë. Ai preferon luftën, në të cilën trupat e tij po përparojnë ngadalë. Por propozimi aktual është aq afër objektivave të tij saqë Putini mund të pranojë të takohet dhe t’ia atribuojë çdo dështim Zelensky-t. Nëse Putini ia del mbanë, ai mund të jetë i sigurt se Trump do ta ndëshkojë Ukrainën për çdo dështim të perceptuar.

Ukraina dëshiron të jetë mike e Amerikës, për të ndihmuar në forcimin e demokracisë së saj. Por të qenit mike e Amerikës do të thotë se është më e lehtë për Uashingtonin të të ushtrojë presion për rezultate të këqija.

 Zelensky duhet të bëjë gjithçka që mundet me miqtë e tjerë të Ukrainës në Europë dhe Azi për të përmirësuar BATNA-n (Alternativa më e mirë ndaj një marrëveshjeje të negociuar) e tij.

Thënia “jo” ndaj Trump është jetike për mbijetesën e Ukrainës.

Shënim: Daniel Serwer është diplomat dhe Bashkëpunëtor i Lartë në Institutin e Politikës së Jashtme të Shkollës Johns Hopkins për Studime të Avancuara Ndërkombëtare

The post T’i thuash ‘jo’ Trumpit është thelbësore! appeared first on Gazeta Si.

Nga Gazeta ‘SI’ – Në shtator 2025, Shqipëria emëroi ministren e parë në botë, tërësisht digjitale.. Një avatar digjital i quajtur Diella (nga fjala shqipe “diel­l”) u prezantua nga kryeministri Edi Rama si Ministrja e re e Shtetit, duke premtuar ta bëjë Shqipërinë “një vend ku tenderat publikë janë 100% të paprekur nga korrupsioni”.

Nën utopizmin digjital të Ramës, përgjegjësia për dhënien e tenderëve do të zhvendoset “hap pas hapi” nga ministritë tek sistemet e AI-së, duke zëvendësuar vendimmarrjen e përgjegjshme njerëzore me teknologji që supozohet se janë të pakorruptueshme.

Politologia Vera Tika thotë se avatari i Diellës shërben për të depolitizuar politikën qeveritare për AI. E paraqitur si një grua me veshje tradicionale nga Zadrima dhe e dubluar nga aktorja Anila Bisha, Diella mishëron atë që Tika e quan një “simbolikë gjinore të pastërtisë”. Në një kulturë politike të dominuar nga burrat dhe e zhytur në korrupsion, feminiteti i Diellës dhe retorika e “shërbimit” eklipsojnë faktin se thelbi është një program automatizimi të qeverisjes.

Thirrjet emocionale manipuluese të qeverisë shqiptare – duke pretenduar se ta quash Diellën antikushtetuese “e lëndon” atë, jo për vete “por për shërbimet për qytetarët në e-Albania” – e kornizojnë kritikën si një sulm ndaj vetë transparencës, në vend që të shihet si ajo që praktikisht është: një partneritet publik-privat me kompani amerikane të teknologjisë. Pas pikselave, Diella është një model i madh gjuhësor (LLM) i OpenAI-t, që funksionon në infrastrukturën cloud të Microsoft Azure. Ajo që nisi si Diella 1.0, pa dyshim një bot i dobishëm për shërbimin ndaj qytetarëve në portalin e-Albania, është riemëruar në mënyrë të panevojshme (ndoshta edhe antikushtetuese) si një ministre e plotë kabineti: Diella 2.0.

Duhet të bien kambanat e alarmit. Siç këshillonte i ndjeri deputet britanik Tony Benn, qytetarët duhet t’i bëjnë pushtetit pesë pyetje: Çfarë fuqie ke? Nga e ke marrë atë? Në interes të kujt e ushtron? Para kujt je i/e përgjegjshëm/me? Si mund të të heqim?

Pra, çfarë fuqie ka Diella? Formalisht, ajo do të vlerësojë aplikimet për tenderë publikë dhe do të japë rekomandime për shpenzimet e qeverisë. Megjithatë, ka mungesë serioze qartësie për atë që Diella do të jetë realisht përgjegjëse në praktikë, dhe faqja e kryeministrit i jep sistemit Diella 2.0 një mision të gjerë që përfshin “integrimin e inteligjencës artificiale në sektorët më kritikë të vendit”.

Së dyti, nga vjen kjo fuqi? Jo nga kutia e votimit. Në një video-“fjalim” para parlamentit, Diella pohoi se falë “punës së saj të palodhur”, ajo ishte “zgjedhur” Ministre e Shtetit. Zhurma që pasoi nga deputetët e opozitës e detyroi Partinë Socialiste në pushtet të ndërpriste debatin parlamentar për kabinetin e ri.

Teknikisht, kryeministri është përgjegjës për vendosjen dhe funksionimin e sistemit Diella 2.0. Megjithatë, duke shtuar një anëtare të re të kabinetit bazuar në AI, opozita argumenton se qeveria po merret me teatër politik që mjegullon përgjegjësinë: parlamentet mund të marrin në pyetje ministra, por deputetët nuk mund të mbikëqyrin një avatar digjital pa u dukur para votuesve si një tufë përdoruesish hiper-online të platformës X që zihen publikisht me Grok-un (asistenti digjital i krijuar nga Musk).

Së treti, në interes të kujt shërben sistemi? Publikimi i fundit i Grokipedia-s – një klon i Ëikipedia-s i gjeneruar nga AI dhe në pronësi të xAI të Elon Musk-ut – tregon se si LLM-të mund të trajnohen të prodhojnë përmbajtje të filtruar ideologjikisht që reflektojnë botëkuptimin e zhvilluesve të tyre. Më gjerë, tekno-nacionalizmi në SHBA dhe Kinë po e zbeh gjithnjë e më shumë vijën ndarëse mes kompanive shumëkombëshe private dhe pushtetit shtetëror. Politikat industriale, kontrollet e eksportit dhe instrumente të ngjashme synojnë të bllokojnë vendet brenda “stivave” teknologjike për të fituar ndikim gjeopolitik.

Varësia e Shqipërisë nga infrastruktura e big tech-ut amerikan në qeverisje, pra, ngre pyetje për sovranitetin digjital: A mund të “rregullohej” një sistem tenderësh për të favorizuar disa oferta ndaj të tjerave? A mund të përmbante “dyer të pasme” apo “butona fikjeje” që do të mund të krijonin ndërprerje gjatë negociatave të ndjeshme?

Së katërti, para kujt është e përgjegjshme Diella 2.0? LLM-të si Diella – edhe kur janë pjesë e sistemeve më të mëdha – janë “kuti të zeza”: rezultatet e tyre bazohen në njohjen e modeleve në dataset-e të mëdha dhe në korrelacione statistikore, jo në vendime të qarta, të arsyetuara, që mund të hetohen dhe shpjegohen. Askush nuk do të jetë në gjendje të shpjegojë se si ose pse një model AI zgjedh një ofertë në vend të një tjetre. Kjo mungesë transparence është e brendshme në qasjet e rrjeteve neurale dhe nuk mund të shmanget me inxhinierim.

Së fundi, si mund të çlirohen shqiptarët nga ministrja e tyre e AI-së? A mund ta “shkarkojë” publiku një LLM? Vetëm duke çaktivizuar plotësisht sistemin, gjë që qartësisht do të kërkonte zhvillimin e një sistemi alternativ (diçka që me gjasë do të bëhet më e vështirë me kohën, nëse nëpunësit e kualifikuar që drejtojnë sistemin aktual humbasin vendet e punës). Pa përgjigje bindëse për pesë pyetjet e Benn-it, sistemi Diella 2.0 rrezikon të krijojë varësi teknologjike për Shqipërinë, të cilat mund të jenë shumë të vështira për t’u kthyer pas.

Shkruar nga Joe Litobarski për Euractiv, studiues i historisë së demokracisë elektronike dhe kibernetikës. Ai ka punuar më parë si praktikues në demokracinë digjitale europiane në think tank Friends of Europe dhe bashkëthemeloi platformën e angazhimit qytetar Debating Europe.

The post Pesë pyetje që shqiptarët duhet t’ia bëjnë Diellës… appeared first on Gazeta Si.