Login
The Elemental Reason â Arsyeja Elementare
Last Updated on 25/01/2026 by Monika
Nga Erl Kodra
Shënim:
Isha në dilemë nëse është ide e mirë të shkruaj këtë tekst, si detyrim ndaj vetes dhe ndaj jush. Në fund vendosa se ajo që vjen më pas, ka rëndësi. Teksti i mëposhtëm është dëshmia ime autentike.
_____________________________________
Kur isha i vogël e ngrija kryet drejt qiellit dhe numroja yjet. Imagjinata ime merrte krahë në përpjekje për të kuptuar se sa larg mund të jenë ato dritëza të vogla, ndërsa Hana e plotë më ngjante me një fytyrë plot trishtim. Unë pata privilegjin që fëmijërinë e kam kaluar mes malesh rrëzë Alpeve Shqiptare, aty ku natyra shfaqet me gjithë madhështinë e saj; me verë të nxehtë dhe të thatë, dhe dimër të ftohtë dhe të ashpër. Qielli i Alpeve gjatë verës është kristal i qartë.
UnĂ« nuk e di se çfarĂ« ndodhi me mua, por unĂ« nuk mund ta hiqja mendjen nga yjet. Ădo çast e gjeja veten duke menduar nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pavullnetshme pĂ«r ato dritĂ«za tĂ« forta, si tĂ« vendosura me dorĂ« nĂ« blunĂ« e errĂ«t tĂ« natĂ«s. Dikur shkoja tĂ« flija me mendjen tek ai mister i pĂ«rjetshĂ«m dhe i padeshifrueshĂ«m, pĂ«r tâu pĂ«rsĂ«ritur çdo herĂ«; ditĂ«n dhe natĂ«n, papushim.
Dikur fillova tĂ« shkruaj poezi qĂ« çuditĂ«risht ishin tĂ« mbushura me imazhe dhe metafora yjesh. Ishte e pamundur qĂ« tĂ« shkruaja katĂ«r vargje pa atĂ« pĂ«rmasĂ« qĂ« kishte pĂ«rfshirĂ« gjithĂ« qenien time, njĂ«lloj imazhizmi hermetik qĂ« mĂ« tĂ«rhiqte si graviteti. UnĂ« kisha mbetur brenda njĂ« misteri ekzistencial prej tĂ« cilit nuk mund tĂ« largohesha mĂ« kurrĂ«. TĂ« paktĂ«n jo pa u pĂ«rpjekur tĂ« kuptoj se çfarĂ« do tĂ« thotĂ« âtĂ« ekzistoshâ? Jo nĂ« kuptimin literal tĂ« fjalĂ«s, por nĂ« kuptimin mĂ« tĂ« thellĂ« dimensional.
UnĂ« jetoj nĂ« TokĂ« â njĂ« planet plot jetĂ« nĂ« mes tĂ« Universit. QĂ« energjinĂ« e merr nga njĂ« yll i vogĂ«l qĂ« e quajmĂ« Diell. Toka ka edhe njĂ« satelit tĂ« bukur qĂ« quhet HanĂ«. Me ujĂ« tĂ« bollshĂ«m nĂ« dete dhe oqeane, tokĂ«, male, fusha, dhe njĂ« atmosferĂ« plot oksigjen. Me miliona specie tĂ« gjalla qĂ« formojnĂ« sistemin e vetĂ«m kompleks tĂ« jetĂ«s qĂ« ne njohim nĂ« Univers. Ne kemi fatin tĂ« jemi banorĂ« tĂ« njĂ« mrekullie kozmike, dhe unĂ« jam njĂ« ndĂ«r individĂ«t me fat ndĂ«r miliarda qenie tĂ« gjalla nĂ« kĂ«tĂ« planet.
Ădo milisekondĂ« tĂ« ekzistencĂ«s time unĂ« bashkĂ«veproj me universin. Trupi im i bindet fushĂ«s gravitacionale, marr rreze dielli, mushkĂ«ritĂ« e mia mbushen me oksigjenin qĂ« Ă«shtĂ« krijuar miliarda vjet mĂ« parĂ« nĂ« yjet e largĂ«t, ndĂ«rsa hekuri nĂ« gjak pĂ«rcjell kĂ«tĂ« oksigjen nĂ« çdo qelizĂ« tĂ« trupit tim. UnĂ« ha ushqim qĂ« Ă«shtĂ« krijuar nga po e njĂ«jta materie, pĂ«rmes tĂ« njĂ«jtave procese. KĂ«shtu bashkĂ«-ekzistojmĂ« rreth 8 miliardĂ« njerĂ«z dhe miliona specie tĂ« tjera. Jeta Ă«shtĂ« madhĂ«shtore, por âŠ
Por çfarĂ« do tĂ« thotĂ« âtĂ« ekzistoshâ? Ădo njĂ«ri prej jush mund tĂ« bĂ«jĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n pyetje vetes, dhe do tĂ« kuptojĂ« se jeta e tij, ekzistenca e tij, Ă«shtĂ« e lidhur pazgjidhshmĂ«risht me tre gjĂ«ra njĂ«kohĂ«sisht:
Aftësinë që ka qenia e tij për të ruajtur formën njerëzore në kohë,
Të ndërveprojë me mjedisin ku jeton, të marrë frymë, të ushqehet,
Dhe të ruajë kompleksitetin dhe funksionin e organeve që e mbajnë trupin dhe mendjen e tij në funksion.
ĂdonjĂ«ra prej kĂ«tyre vetive Ă«shtĂ« jetike pĂ«r ekzistencĂ«n. Nuk ka asnjĂ« alternativĂ« tjetĂ«r pĂ«rveçse pĂ«rmbushjes.
Dikur unĂ« isha ânjĂ« atletâ i lindur. Vrapoja papushim mbrĂ«mjeve tĂ« verĂ«s bashkĂ« me vĂ«llezĂ«rit e mi, zabeleve dhe rrgajave. HerĂ«-herĂ« ndaloja dhe shikoja qiellin dhe pyesja veten: çfarĂ« jam unĂ«, çfarĂ« Ă«shtĂ« ky gur, çfarĂ« Ă«shtĂ« kjo pemĂ«, po ai krua? Pse rrjedh papushim? E merrja gurin nĂ« dorĂ«, e shikoja me ngulm, pandĂ«rprerje, dhe imagjinoja grimcat e gurit ngjitur me njĂ«ra-tjetrĂ«n, duke i dhĂ«nĂ« gurit atĂ« formĂ« tĂ« ngurtĂ«, tĂ« njĂ«trajtshme, hermetike. Pastaj shihja pemĂ«n dhe gjethet qĂ« lĂ«viznin lehtĂ« nĂ«n flladin e mbrĂ«mjes. Po pse fryn era? A Ă«shtĂ« ajo e gjallĂ«? Dhe pse vdes njeriu po nuk mori frymĂ«, tĂ« mbushĂ« mushkĂ«ritĂ« me ajĂ«r?
NĂ« orĂ«n e biologjisĂ« pĂ«rpija çdo fjalĂ« tĂ« mĂ«suesit. Dikur ndjeva se nuk mĂ« mjafton ajo qĂ« lexoja nĂ« librat e shkollĂ«s, dhe fillova tĂ« gjurmoj çdo gjĂ« tĂ« shkruar rreth kimisĂ«, biologjisĂ«, fizikĂ«s, yjeve, Diellit, planetĂ«ve. Por nuk po gjeja akoma âpseâ-nĂ« qĂ« kĂ«rkoja.
Pse ekzistojmë? Jo thjesht unë si individ, por pse ekzistojmë të gjithë, unë, ti, njerëzit e tjerë, pemët, toka, gurët, ajri, yjet, planetët, mollët, arat, makinat, rrugët. Sepse ndërkohë e kisha kuptuar se unë jam pjesë e këtij realiteti që e perceptoja dhe e përjetoja si realitet.
NdĂ«rkohĂ« qĂ« atĂ«herĂ« kuptova se gjithçka ishte e lidhur me njĂ«ra-tjetrĂ«n; nĂ« njĂ« unitet tĂ« pazgjidhshĂ«m, tĂ« pandashĂ«m, tĂ« pandĂ«rprerĂ«. Por akoma nuk e dija se çfarĂ« ishte; Toka me ujin, uji me bimĂ«t, bimĂ«t me tokĂ«n, toka me bimĂ«t, bimĂ«t me ajrin, ajri me dritĂ«n, drita me Diellin, Dielli me TokĂ«n, toka me gurĂ«t, gurĂ«t me malet, malet me borĂ«n, bora me dimrin, dimri me pranverĂ«n, pranvera me shiun, shiu me lumin, lumi me detin, deti me oqeanin, oqeani me valĂ«t, valĂ«t me baticĂ«n, batica me HanĂ«n, Hana me yjet, yjet me galaktikat, galaktikat me Universin, Universi i lidhur me mua. UnĂ« i dija tĂ« gjitha kĂ«to. Por nuk po e gjeja âpseâ-nĂ«. MĂ« dukej se mĂ« mungonte diçka shumĂ« e thjeshtĂ«, qĂ« e kisha nĂ« rrĂ«zĂ« tĂ« gjuhĂ«s, gati pĂ«r ta thĂ«nĂ«, por nĂ« çastin e fundit mĂ« zhdukej, dhe nĂ« mendjen time ngrihej njĂ« mur. I pakapĂ«rcyeshĂ«m.
Pa vetĂ«dije ndaloja dhe vĂ«zhgoja pĂ«r minuta tĂ« tĂ«ra foletĂ« e milingonave, ato qytete nĂ« miniaturĂ«, me rrugĂ« dhe trotuare, me kthesa, kryqĂ«zime dhe bulevarde, qĂ« ato gjallesa tĂ« vogla popullonin tĂ« njĂ«jtin planet ku ekzistoja edhe unĂ«. I mahnitur nga ndĂ«rveprimi dhe koherenca e pashoqe me tĂ« cilĂ«n kishin ndĂ«rtuar mbretĂ«rinĂ« minimale nĂ« shkallĂ«t e ekzistencĂ«s. ĂfarĂ« mahnie!
Kështu, kalova vitet më të mira të jetës mes meditimit, leximeve dhe poezisë hermetike.
Në grimën e vogël
Në grimën e vogël të kthesës së murrme,
Me frymën e thellë të thelbit tragjik,
Lëviz mbi qerpik pak pluhur i verdhë
Në mal bie ylli i fundit atë natë,
Pranë grimës së vogël, në malin e rrallë
Të heshtur, pa frymë janë gurët e drurët,
Një djalë syjeshil lëkundet në degë,
Pamja trishtohet vetiu nĂ« harresĂ«âŠ
Nuk ka asnjë perde, koha ndalon
As drita nuk bie, as nata nuk vjen
Të mbushësh pesë gishtat e dorës me dhé
Të heshtësh së mbrami si guri në varr
Të bësh dashuri me tokën, ngadalë.
Në degët e lisit varur një emër,
Si zog i murosur këndon bukurinë
E heshtjes së gjatë se koha ndaloi,
E zërat nuk bien nga qielli gjithmonë
I fundit ra ylli në malin përballë.
Tiranë 2005
Mëngjesin e 20 Tetorit 2025, si zakonisht dola në ballkon të tymos një cigare. Dielli i vjeshtës sapo kishte prekur kurorat e kuqrremta të lisave përballë shtëpisë. Kafja e nxehtë dhe aroma e fortë e duhanit më dhanë atë lloj qetësie përhumbëse, një gjendje që unë e kërkoja pa vetëdije, i gatshëm të shkruaja ndonjë varg nëse më vinte në mendje. Por çuditërisht fillova të mendoj për Diellin që po u jepte atë dritë argjendi gjetheve të lisave. Dhe mendova:
ĂfarĂ« bukurie! Dhe unĂ«, vĂ«zhguesi, qĂ« e kuptoj se sa unike Ă«shtĂ« kjo pamje, qĂ« e di se kjo harmoni ka diçka tĂ« pĂ«rbashkĂ«t, qĂ« nuk ndalet asnjĂ«herĂ«, edhe nĂ«se qielli Ă«shtĂ« me re, bie borĂ« apo shi; Ă«shtĂ« natĂ« apo ditĂ«. âPseâ-ja filloi tĂ« mĂ« sillej rrotull, tĂ« mĂ« pushtonte qenien, sepse e ndjeja sa afĂ«r isha.
Po sikur rrezet e Diellit tĂ« ndalonin? Ato grimcat e vogla qĂ« quhen fotone, tĂ« ndalonin sĂ« udhĂ«tuari me 300,000 kilometra nĂ« sekondĂ«? DomethĂ«nĂ«, jo tĂ« shuhej Dielli, por tĂ« ndalonin fare, nĂ« vend, tĂ« rrinin pezull. ĂfarĂ« ndodh?
Skenari ishte i llahtarshëm. Për një moment desha ta largoj atë tmerr nga mendja. Por jo, sepse ndjeja se diçka po ndodhte në mendjen time, dhe nuk doja ta humbisja atë çast, ato momente që mund të ishin vendimtare për të zgjidhur enigmën. Po pse drita rrjedh me atë shpejtësi? Pse jo më pak ose më shumë? Po sikur të ndalojë? Domethënë, të rrijë pezull.
Ah, realiteti qĂ« kisha parasysh âfilloiâ tĂ« zhdukej. Nuk ishte errĂ«sirĂ«, sepse errĂ«sira nĂ«nkupton mundĂ«sinĂ« e dritĂ«s. Sepse gjysmĂ«n e jetĂ«s ne e kalojmĂ« pa dritĂ«n e Diellit, por e dimĂ« se âŠ
âDielli nĂ« mĂ«ngjes do lindi pĂ«rsĂ«ri,
Qytetit tâi bĂ«jĂ« dritĂ« e lulet tâi harlisĂ«â
Por nuk kishte asgjë, sepse drita nuk përcillej, informacioni kishte ndalur, ndërveprimi kishte pushuar, dhe bashkë me të, edhe realiteti. Nuk kishte asgjë. Ishte zhdukur hapësira, sepse edhe hapësira kërkon dritë. Dhe drita nuk funksionon ndryshe, përveçse me 300,000 kilometra në sekondë. Edhe pemët para meje u zhdukën, bashkë me ballkonin; edhe unë u zhduka. Nuk kishte mbetur asgjë, Hiçi Absolut. As unë, as bota, as Universi. Ishte Anulimi Absolut. Gjithçka u fshi. Fup.
I etur, kisha djegur paketën e duhanit. Pastaj mora celularin dhe i shkrova vetes një mesazh:
E = C x I x K â 0
Shënim i redaksisë:
Lexuesit qĂ« dĂ«shirojnĂ« tĂ« njihen mĂ« nĂ« detaje me dokumentet e pĂ«rmendura nĂ« kĂ«tĂ« shkrim, mund tâi shkarkojnĂ« ato duke klikuar nĂ« linqet e mĂ«poshtme.
https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=6087226
https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=5847503
