Gazeta âSIâ-UruguaianĂ«t kanĂ« tashmĂ« njĂ« mundĂ«si tĂ« re pĂ«r tâu njohur me gjuhĂ«n dhe kulturĂ«n shqiptare. Universiteti Katolik i Uruguait ka hapur pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« njĂ« kurs universitar tĂ« gjuhĂ«s shqipe, i cili do tĂ« zhvillohet online dhe do tĂ« jetĂ« i nivelit fillestar (A1).
Nisma është ndërmarrë nga studiuesi Juan Manuel Montoro, i cili prej gjashtë vitesh është i angazhuar në projekte të ndryshme në Kosovë. Sipas tij, mësimi i shqipes ka qenë një hap i natyrshëm për të kuptuar më mirë rajonin e Ballkanit dhe për të ndërtuar bashkëpunim më të qëndrueshëm akademik e profesional.
âKjo ide u mbĂ«shtet menjĂ«herĂ« nga Qendra e GjuhĂ«ve e Universitetit. Edhe pse Uruguai Ă«shtĂ« njĂ« vend i vogĂ«l, ai Ă«shtĂ« pjesĂ« e njĂ« komuniteti hispanofolĂ«s me mbi 600 milionĂ« njerĂ«z. Audienca jonĂ« potenciale Ă«shtĂ« pikĂ«risht ky komunitet mĂ« i gjerĂ«, ku qasja nĂ« mĂ«simin e gjuhĂ«ve tĂ« veçanta Ă«shtĂ« e kufizuarâ, ka deklaruar Montoro.
Kursi do tĂ« zgjasĂ« 60 orĂ« mĂ«simore dhe do tĂ« zhvillohet tĂ« shtunave. Ai synon tâu ofrojĂ« pjesĂ«marrĂ«sve aftĂ«si bazĂ« komunikimi nĂ« situata tĂ« pĂ«rditshme, me theks nĂ« pĂ«rdorimin praktik tĂ« gjuhĂ«s, si dhe njohje me kulturĂ«n shqiptare dhe atĂ« ballkanike. Regjistrimet janĂ« tĂ« hapura nga data 19 janar, ndĂ«rsa pĂ«r hapjen e kursit kĂ«rkohen sĂ« paku 10 pjesĂ«marrĂ«s.
Mësimdhënia do të realizohet nga Jehona Kadriu, e cila thekson se ky kurs ka për qëllim jo vetëm mësimin e gjuhës, por edhe afrimin kulturor.
âSynimi Ă«shtĂ« tĂ« promovojmĂ« gjuhĂ«n dhe kulturĂ«n shqiptare te folĂ«sit e spanjishtes, duke i ndihmuar ata tĂ« zbulojnĂ« potencialin dhe pasurinĂ« e sajâ, ka thĂ«nĂ« ajo.
Kadriu vëren se shumica e burimeve ekzistuese për mësimin e shqipes si gjuhë e huaj janë në anglisht, ndaj ky kurs përbën një risi, pasi u drejtohet drejtpërdrejt folësve të spanjishtes. Sipas saj, interesimi për Shqipërinë dhe Kosovën është rritur vitet e fundit, i nxitur nga turizmi, sporti dhe dukshmëria kulturore në rritje.
Universiteti e sheh këtë kurs si një projekt pilot, i cili, nëse rezulton i suksesshëm, mund të zgjerohet edhe në nivele më të avancuara dhe të shërbejë si model për mësimin online të gjuhëve më pak të përhapura në hapësira të reja akademike.
Gazeta âSIâ- MĂ« 7 janar 1957 u nda nga jeta Hafiz Ali Korça, njĂ« nga figurat mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« mendimit fetar, arsimor dhe atdhetar shqiptar, i cili la gjurmĂ« tĂ« thella nĂ« historinĂ« kulturore dhe kombĂ«tare tĂ« vendit.
Ali Korça lindi në vitin 1866 në qytetin e Korçës, në familjen e Iljas efendiut. Arsimin fillestar e mori në vendlindje, ndërsa studimet e larta i kreu në Stamboll. Pas kthimit në Shqipëri, ai u angazhua në arsimin kombëtar, duke dhënë mësim në shkollën shqipe të Korçës, ku ligjëroi gjuhën osmane, matematikën dhe drejtshkrimin e gjuhës turke.
Njohës i shkëlqyer i disa gjuhëve të huaja, si arabishtja, persishtja, osmanishtja dhe frëngjishtja, Hafiz Ali Korça u emërua në vitin 1890 mësues në shkollën rushdije të Korçës, ndërsa më pas vijoi punën në shkollën idadije, ku dha lëndët gjeografi dhe matematikë. Në vitin 1903 ai u transferua në Anadoll, ku shërbeu si mësues i gjeografisë dhe historisë në shkollën idadije të Spartës.
Ai ishte pjesëmarrës aktiv në Kongresin e Manastirit më 1908 dhe në Kongresin e Dibrës më 1909, duke dhënë një kontribut të rëndësishëm në çështjet kombëtare. Në vitin 1914 mbajti fjalim në gjuhën frënge me rastin e ardhjes së Princ Vidit në Shqipëri. Ndërsa gjatë vitit 1916 shërbeu si drejtor i zyrës së arsimit për Tiranën, Durrësin dhe Shqipërinë e Mesme.
NĂ« periudhĂ«n 1918â1924, Hafiz Ali Korça ishte anĂ«tar i KĂ«shillit tĂ« LartĂ« tĂ« Sheriatit, duke ushtruar ndikim tĂ« konsiderueshĂ«m nĂ« jetĂ«n fetare dhe institucionale tĂ« vendit. Pas vendosjes sĂ« regjimit komunist, pĂ«r shkak tĂ« bindjeve dhe qĂ«ndrimeve tĂ« tij, ai u pĂ«rndoq, u burgos dhe u internua. Vitet e fundit tĂ« jetĂ«s i kaloi nĂ« vetmi nĂ« KavajĂ«, ku u shua mĂ« 7 janar 1957.
TrashĂ«gimia e tij pĂ«rfshin njĂ« veprimtari tĂ« pasur letrare dhe fetare, mes sĂ« cilĂ«s spikasin pĂ«rkthimi i Kuranit, âMevludiâ, â303 fjalĂ« tĂ« Imam Aliutâ, âJusufi me ZelihanĂ«â, âRubairatâ, âBolshevizma a shkatĂ«rrimi i njerĂ«zimitâ, âHistoria e shenjtĂ« dhe katĂ«r kalifĂ«tâ, si dhe vepra tĂ« tjera me vlerĂ« tĂ« veçantĂ« pĂ«r kulturĂ«n shqiptare.
Gazeta âSIâ-Ai quhet Aron Noka dhe ka lindur nĂ« qytetin e Burrelit. I diplomuar nĂ« Universitetin e Arteve tĂ« Bukura nĂ« TiranĂ«, Aroni aplikon njĂ« lloj arti krejt tĂ« veçantĂ« dhe tĂ« pazakontĂ«. Skalit portrete mbi xham, duke pĂ«rdorur njĂ« teknikĂ« unike, qĂ« realizohet pĂ«rmes thyerjes dhe ciflosjes sĂ« xhamit. PĂ«rmes kĂ«saj teknike ai ka krijuar portrete tĂ« figurave tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« historisĂ« sonĂ«, si NĂ«nĂ« Tereza, Gjergj Kastrioti, Adem Jashari, Gjergj Fishta, etj. Sipas informacionit qĂ« ai ka, Aroni Ă«shtĂ« i vetmi artist qĂ« aplikon kĂ«tĂ« lloj arti jo vetĂ«m nĂ« ShqipĂ«ri, por nĂ« tĂ« gjithĂ« Ballkanin dhe ndoshta edhe mĂ« gjerĂ«.
Në këtë intervistë për GazetaSi.al, Aroni rrëfen se si lindi pasioni i tij për artin dhe pse vendosi të ndiqte një rrugë tjetër në aplikimin e tij artistik, atë të skalitjes në xham.
âArti mĂ« ka shoqĂ«ruar qĂ« nĂ« fĂ«mijĂ«ri, kur shikoja gjyshin tim duke gdhendur gurĂ« dhe dru. Ky inspirim mĂ« shtyu tĂ« ndjek rrugĂ«n e artit pĂ«rmes studimeve pĂ«rkatĂ«se, me qĂ«llim zhvillimin e aftĂ«sive dhe formimit tim si artistâ, nis rrĂ«fimin Aroni.
Ai shpjegon se pas shumë eksperimentimeve me forma të ndryshme arti, vendosi të punonte mbi xham.
âArtisti Ă«shtĂ« gjithmonĂ« nĂ« kĂ«rkim tĂ« formave, ngjyrave dhe materialeve tĂ« ndryshme derisa tĂ« gjejĂ« veten. Edhe unĂ« kam qenĂ« nĂ« kĂ«tĂ« kĂ«rkim, duke eksperimentuar mĂ«nyra tĂ« ndryshme shprehjeje, derisa gjeta xhamin si mediumin tim artistik. KĂ«tĂ« stil nisa ta praktikoj nĂ« mĂ«nyrĂ« autodidakte, pasi pashĂ« njĂ« portret tĂ« realizuar me kĂ«tĂ« teknikĂ« nĂ« njĂ« faqe interneti, gjĂ« qĂ« mĂ« bĂ«ri kureshtar tĂ« zbuloja se si mund tĂ« pikturohej pĂ«rmes thyerjes sĂ« xhamit.â
Aroni rrëfen edhe për punën e tij të parë, një portret që e bindi se portreti ishte mënyra më e mirë e aplikimit të artit mbi xham, duke sqaruar njëkohësisht veçantinë e punës me këtë material, por edhe rrezikun që mbart kjo zeje.
âPuna ime e parĂ« Ă«shtĂ« realizuar nĂ« vitin 2020, ku kam krijuar portretin e njĂ« kĂ«ngĂ«tari nga Kosova. MĂ« pas kam eksperimentuar edhe me portrete tĂ« tjera qĂ« mĂ« pĂ«lqenin. Sa mĂ« shumĂ« punoja me kĂ«tĂ« teknikĂ«, aq mĂ« tepĂ«r mĂ« shtohej kureshtja pĂ«r tĂ« zbuluar mundĂ«si tĂ« reja tĂ« kĂ«tij materiali. ĂshtĂ« e bukur tĂ« jesh i veçantĂ« nĂ« atĂ« qĂ« bĂ«n, sidomos kur ky stil arti nuk Ă«shtĂ« shumĂ« i pĂ«rhapur dhe Ă«shtĂ« i vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu realizuar. TĂ« punosh me xhamin Ă«shtĂ« njĂ« ndjesi e veçantĂ«, pasi punon mbi diçka tĂ« tejdukshme qĂ« tregon atĂ« çfarĂ« ndodhet pĂ«rtej tij dhe jo brenda vetes.
Thyerja e parĂ« pĂ«rcakton karakterin e ri qĂ« xhami do tĂ« marrĂ«. GjatĂ« procesit ndodh qĂ« thyerjet tĂ« dalin jashtĂ« kontrollit dhe puna tĂ« prishet, duke tĂ« detyruar tĂ« nisĂ«sh njĂ« tjetĂ«r. Ky Ă«shtĂ« njĂ« proces i natyrshĂ«m pune, ashtu si nĂ« pikturĂ« apo skulpturĂ«, ku shpesh duhet tĂ« ndryshosh kompozimin ose formĂ«nâ, thotĂ« Aron Noka.
Në fund, Aroni shprehet optimist se shumë shpejt do të ketë edhe ekspozitën e tij personale.
âPunĂ«t dhe veprat e mia ekspozohen nĂ« studion time, ku edhe punoj. NĂ« muajt nĂ« vazhdim planifikoj hapjen e ekspozitĂ«s sime tĂ« parĂ«. NjerĂ«zit e pĂ«lqejnĂ« dhe e vlerĂ«sojnĂ« artin qĂ« realizoj, ndĂ«rsa kĂ«rkesa pĂ«r tĂ« pasur njĂ« vepĂ«r me kĂ«tĂ« stil Ă«shtĂ« mjaft inkurajuese.â
Kureshtjen mbi xhamin që përdor Aroni e shuan shpejt duke shpjeguar se bëhet fjalë për të njëjtin lloj xhami që përdoret edhe në makinat, çka e bën të lehtë gjetjen e materialit, por aspak të lehtë punën me të. Arti në Shqipëri njeh forma të shumta shprehjeje, veçanërisht ai pamor, i cili kërkon të eksperimentojë përtej portreteve tradicionale.
Një dëshmi e këtij eksplorimi të mundësive dhe forcës personale krijuese është edhe Aroni, i cili ka zgjedhur jo vetëm të krijojë art, por edhe të përzgjedhë një material të veçantë, që në këtë rast është qelqi, një teknikë që skalit në tejdukshmëri shpirtin dhe talentin e krijuesit.
Gazeta âSIâ- Libri The Great Resistance i historianos Carrie Gibson trajton njĂ« nga temat mĂ« tĂ« errĂ«ta dhe mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« historisĂ«: skllavĂ«rinĂ« nĂ« AmerikĂ« dhe rezistencĂ«n kundĂ«r saj. Ai nuk flet vetĂ«m pĂ«r fundin e skllavĂ«risĂ«, por pĂ«r njĂ« luftĂ« qĂ« zgjati rreth 400 vjet, nga shekulli i 16-tĂ« deri nĂ« fund tĂ« shekullit tĂ« 19-tĂ«. Gibson pĂ«rpiqet tĂ« tregojĂ« njĂ« histori qĂ« shpesh Ă«shtĂ« lĂ«nĂ« nĂ« hije. Shumica e librave dhe studimeve janĂ« pĂ«rqendruar te vendet anglishtfolĂ«se, si SHBA-ja ose Xhamajka, dhe te figurat e bardha abolicioniste, por rezistenca kundĂ«r skllavĂ«risĂ« ishte shumĂ« mĂ« e gjerĂ«, duke pĂ«rfshirĂ« AmerikĂ«n Latine, Karaibet, Brazilin dhe vetĂ« AfrikĂ«n, dhe mbi tĂ« gjitha, vetĂ« njerĂ«zit e skllavĂ«ruar.
NjĂ« nga idetĂ« kryesore tĂ« librit Ă«shtĂ« se liria nuk u âdhuruaâ nga tĂ« bardhĂ«t, por u fitua me dhimbje, sakrifica dhe rezistencĂ« tĂ« vazhdueshme nga vetĂ« njerĂ«zit e skllavĂ«ruar. KĂ«to forma rezistence ishin tĂ« ndryshme: arratisje, revolta, komplote, sabotime dhe madje edhe vetĂ«vrasje si akt i fundit i lirisĂ«. Libri fillon me njĂ« episod tronditĂ«s: nĂ« vitin 1737, dhjetĂ«ra afrikanĂ« tĂ« skllavĂ«ruar u hodhĂ«n nga njĂ« anije nĂ« Karaibe, duke zgjedhur vdekjen nĂ« vend tĂ« jetĂ«s nĂ« robĂ«ri. Ky akt tregon sa i tmerrshĂ«m ishte sistemi i skllavĂ«risĂ« dhe sa e fortĂ« ishte dĂ«shira pĂ«r liri. Gibson thekson se nuk dĂ«shironte tĂ« pĂ«rqendrohej vetĂ«m te dhuna e ushtruar ndaj skllevĂ«rve, sepse kjo shpesh kthehet nĂ« njĂ« formĂ« âshikimi nga largâ tĂ« vuajtjes. NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, ajo fokusohet te zgjedhjet dhe veprimet e tyre, duke i parĂ« si njerĂ«z aktivĂ«, jo vetĂ«m si viktima.
NjĂ« problem i madh qĂ« autorja thekson Ă«shtĂ« mungesa e emrave dhe identiteteve tĂ« njerĂ«zve tĂ« skllavĂ«ruar nĂ« dokumentet historike. Shpesh, arkivat pĂ«rmendin vetĂ«m numra: â16 skllevĂ«r tĂ« varurâ, â100 skllevĂ«r tĂ« ndĂ«shkuarâ. Emrat nuk regjistroheshin, sepse jeta e tyre nuk shihej si e vlefshme. Kjo heshtje, sipas Gibson, Ă«shtĂ« shumĂ« domethĂ«nĂ«se. Ajo tregon sa çnjerĂ«zor ishte sistemi dhe sa shumĂ« histori janĂ« humbur. Libri pĂ«rpiqet, sa tĂ« jetĂ« e mundur, tâi rikthejĂ« kĂ«to zĂ«ra tĂ« harruar.
Në libër përfshihen disa figura të njohura të rezistencës kundër skllavërisë, si Nanny e Xhamajkës, udhëheqëse e marunëve, Denmark Vesey dhe Nat Turner, që organizuan revolta në SHBA, dhe Frederick Douglass dhe Olaudah Equiano, ish-skllevër që u bënë zëra të fuqishëm kundër skllavërisë. Por Gibson sjell edhe histori shumë më pak të njohura, si ajo e Lourenço da Silva Mendonça, një afrikan që në shekullin e 17-të shkoi deri në Vatikan për të kërkuar fundin e skllavërisë, ose Mahommah Gardo Baquaqua, një njeri i skllavëruar në Brazil që më vonë shkroi për jetën e tij. Këto shembuj tregojnë se rezistenca ishte globale dhe se njerëzit e zinj luftuan për liri shumë përpara se skllavëria të shpallej zyrtarisht e ndaluar.
Një nga ngjarjet më të rëndësishme që trajtohet në libër është Revolucioni i Haitit, revolta e vetme e skllevërve që çoi në krijimin e një shteti të pavarur. Udhëheqësi i tij, Toussaint Louverture, është një figurë heroike, por Gibson nuk e idealizon atë. Ajo tregon se edhe ai, në disa momente, u detyrua të merrte vendime të vështira dhe kontradiktore, përfshirë përdorimin e punës së detyruar. Kjo tregon se historia nuk është bardh e zi: edhe lufta për liri shpesh ishte e ndërlikuar dhe e dhimbshme.
Libri nuk ndalet vetëm te e kaluara. Gibson argumenton se pasojat e skllavërisë vazhdojnë edhe sot, sidomos në SHBA. Ajo lidh kulturën e dhunës dhe përdorimin e armëve me nevojën historike për të shtypur revoltat e skllevërve dhe për të kontrolluar popullsinë e zezë dhe indigjene. Ajo përmend edhe institucione si Citadel-i në Karolinën e Jugut, i cili u krijua nga frika e revolteve të skllevërve, si ajo e Denmark Vesey-t.
Toussaint Louverture
NjĂ« aspekt shumĂ« interesant i librit Ă«shtĂ« roli i sheqerit dhe produkteve luksoze. Gibson e quan sheqerin âkokaina e kohĂ«s sĂ« vetâ. Ndryshe nga pambuku, i cili kishte pĂ«rdorim praktik, sheqeri ishte luks â diçka pĂ«r tĂ« cilĂ«n miliona njerĂ«z u skllavĂ«ruan, u rrahĂ«n dhe u vranĂ«, edhe pse askush nuk kishte realisht nevojĂ« pĂ«r tĂ«. Sipas autores, kĂ«tu fillon bota moderne: njĂ« sistem global ku luksi i disave ndĂ«rtohet mbi vuajtjen ekstreme tĂ« tĂ« tjerĂ«ve.
The Great Resistance nuk Ă«shtĂ« njĂ« libĂ«r i lehtĂ« pĂ«r tâu lexuar, por Ă«shtĂ« i domosdoshĂ«m. Ai tregon se fundi i skllavĂ«risĂ« nuk ishte njĂ« akt bamirĂ«sie, por rezultat i njĂ« rezistence tĂ« gjatĂ«, tĂ« dhimbshme dhe tĂ« pĂ«rgjakshme. Libri na fton tĂ« kuptojmĂ« historinĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« mĂ« tĂ« plotĂ« dhe tĂ« reflektojmĂ« mbi pasojat qĂ« ajo ka ende sot.
Gazeta âSIâ- Fan Noli lindi mĂ« 6 janar 1882 nĂ« fshatin QytezĂ«, njĂ« vendbanim shqiptar nĂ« TrakĂ«, jo larg nga Edreneja. Fshati, si disa tĂ« tjerĂ« nĂ« atĂ« krahinĂ«, kishte ruajtur gjuhĂ«n, doket dhe traditat shqiptare. Noli e konsideronte prejardhjen e tij nga Qyteza e KolonjĂ«s. I ati, Stiliani, kishte pasuri toke por nuk u mor me bujqĂ«si, duke shĂ«rbyer si psalt nĂ« kishĂ«n e fshatit, ndĂ«rsa e Ă«ma, Maria, ishte shtĂ«piake. Familja kishte shumĂ« anĂ«tarĂ« dhe jetesa ishte e vĂ«shtirĂ«, ndĂ«rsa Fan Noli filloi shkollĂ«n me vonesĂ« pĂ«r shkak tĂ« sĂ«mundjeve tĂ« rĂ«nda gjatĂ« fĂ«mijĂ«risĂ«.
ShkollĂ«n fillore dhe tĂ« mesme e kreu nĂ« gjuhĂ«n greke nĂ« Heybeliada, Stamboll. MegjithĂ«se ndikimi i PatriarkanĂ«s Ortodokse greke ishte i pranishĂ«m, tek Noli u zhvillua njĂ« krenari e thellĂ« pĂ«r origjinĂ«n shqiptare dhe dashuria pĂ«r shkrimin nĂ« gjuhĂ«n shqipe. NĂ« vitin 1900 u nis pĂ«r nĂ« Greqi pĂ«r tĂ« vazhduar studimet nĂ« fakultetin e filozofisĂ«, por ato nuk i kreu. Punoi si kopist, sufler dhe aktor nĂ« trupa teatrale, dhe u pĂ«rfshi nĂ« shkrimin e dramĂ«s âZgjimiâ, e cila u ndalua pĂ«r shkak tĂ« aludimit tĂ« saj pĂ«r lĂ«vizjen shqiptare pĂ«r liri.
NĂ« 1903 shkoi nĂ« Egjipt, ku punoi si mĂ«sues greqishtje dhe pĂ«rkthen veprĂ«n e Sami FrashĂ«rit âShqipĂ«ria çâka qenĂ«, çâĂ«shtĂ« e çâdo tĂ« bĂ«hetâ. NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« botoi skica letrare nĂ« revistĂ«n âNumasâ. MĂ« 1906 u nis pĂ«r nĂ« Shtetet e Bashkuara, duke mbĂ«rritur nĂ« Nju Jork mĂ« 10 maj. Fillimisht punoi nĂ« Buffalo dhe mĂ« pas nĂ« Boston, ku u bĂ« zĂ«vendĂ«s-redaktor i gazetĂ«s âKombiâ dhe botoi artikuj me pseudonimin Ali Baba Qyteza.
NjĂ« ngjarje e rĂ«ndĂ«sishme ishte tensioni i shqiptarĂ«ve ortodoksĂ« me KishĂ«n Greke gjatĂ« njĂ« varrimi, qĂ« çoi nĂ« themelimin e KishĂ«s Ortodokse Autoqefale Shqiptare, me Nolin si klerikun e parĂ«. MĂ« 1908, nĂ« moshĂ«n 26 vjeç, ai u shugurua diakon dhe mĂ« pas prift ortodoks, duke kryer liturgji nĂ« gjuhĂ«n shqipe pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« Boston. Nga 1909 deri 1911 botoi gazetĂ«n âDielliâ, ndĂ«rsa mĂ« 1911 udhĂ«toi nĂ« EvropĂ« pĂ«r tĂ« kryer shĂ«rbesa kishtare nĂ« gjuhĂ«n shqipe pĂ«r komunitetet shqiptare nĂ« Kishinjov, OdesĂ«, Bukuresht dhe Sofje.
MĂ« 1912, sĂ« bashku me Faik KonicĂ«n, ishte ndĂ«r themeluesit kryesor tĂ« shoqatĂ«s Vatra dhe tĂ« organit tĂ« saj tĂ« shtypit âDielliâ. Nga 1908 deri 1912 kreu studimet e larta pĂ«r Arte nĂ« Harvard, pĂ«rfundoj me Bachelor of Arts cum laude. Ai mbĂ«shteti qeverinĂ« e Ismail Qemalit pas shpalljes sĂ« PavarĂ«sisĂ« dhe mori pjesĂ« nĂ« Kongresin Shqiptar tĂ« Triestes mĂ« 1913. MĂ« 10 mars 1914, nĂ« DurrĂ«s, mbajti shĂ«rbesĂ«n e parĂ« ortodokse nĂ« gjuhĂ«n shqipe pranĂ« princit Vilhelm zu Vid.
NĂ« vitet 1915â1919, Noli u aktivizua fuqishĂ«m nĂ« jetĂ«n e bashkĂ«sisĂ« shqiptaro-amerikane. Ai u bĂ« kryeredaktor i âDiellitâ tĂ« Bostonit, themeloi revistĂ«n anglisht The Adriatic Review, dhe pĂ«rdori fondet e VatrĂ«s pĂ«r tĂ« dĂ«rguar delegatĂ« shqiptarĂ« nĂ« Paris, LondĂ«r dhe Uashington pĂ«r njohjen ndĂ«rkombĂ«tare tĂ« ShqipĂ«risĂ«. MĂ« 27 korrik 1919 u emĂ«rua peshkop i KishĂ«s Ortodokse Shqiptare nĂ« AmerikĂ«. Ai u angazhua gjithashtu nĂ« politikĂ«, duke u zgjedhur deputet i KolonisĂ« sĂ« AmerikĂ«s (1921â1923) dhe ministĂ«r i JashtĂ«m nĂ« qeverinĂ« e Xhaferr Ypit.
NĂ« vitin 1924 u vu nĂ« krye tĂ« LĂ«vizjes sĂ« Qershorit, njĂ« pĂ«rpjekje e rinisĂ« pĂ«r tĂ« modernizuar ShqipĂ«rinĂ«. Programi i tij me njĂ«zet pika pĂ«rfshinte reforma agrare dhe demokratizim, por pĂ«rplasjet me aristokracinĂ« dhe mungesa e pĂ«rgatitjes parlamentare sollĂ«n dĂ«shtimin e lĂ«vizjes. Pas rikthimit tĂ« Zogut nĂ« pushtet, Noli u dĂ«nua me vdekje nĂ« mungesĂ« dhe u detyrua tĂ« emigronte nĂ« Itali, VjenĂ« dhe mĂ« pas nĂ« Shtetet e Bashkuara, ku vazhdoi aktivitetin opozitar me gazetĂ«n âRepublikaâ.
Në Shtetet e Bashkuara, Noli iu rikthye jetës kulturore dhe shkencore. Në 1938 u diplomua në Konservatorin e Muzikës të Nju England, ndërsa pas Luftës së Dytë Botërore mori doktoratën në Universitetin e Bostonit mbi Skënderbeun. Ai vazhdoi të punonte për Kishën Ortodokse Autoqefale Shqiptare dhe mbajti lidhje me regjimin komunist të Shqipërisë për njohjen e saj nga SHBA. Më 12 prill 1937, Patrikana e Stambollit njohu zyrtarisht Kishën Autoqefale Shqiptare. Fan Noli vdiq më 13 mars 1965 në Fort Lauderdale, Florida, dhe u varros në Boston.
Veprimtaria letrare dhe kulturore
Fan Noli ishte shkrimtar, pĂ«rkthyes dhe stilist i gjuhĂ«s shqipe. Vepra e tij e parĂ« ishte drama âIsrailitĂ« dhe FilistinĂ«â (1907), bazuar nĂ« historinĂ« e Samsonit dhe DalilĂ«s. PĂ«rktheu liturgjinĂ« dhe ritualet ortodokse nĂ« shqip, duke botuar dy vĂ«llime tĂ« LibrĂ«ve tĂ« ShĂ«rbesave tĂ« Shenjta (1909, 1911). MĂ« 1921 botoi veprĂ«n madhore âHistoria e SkĂ«nderbeutâ nĂ« Boston. Ai shkroi dhe botime tĂ« tjera nĂ« anglisht, si âBeethoven dhe Revolucioni Francezâ (1947) dhe njĂ« album me vjersha (1948), duke pĂ«rfshirĂ« pĂ«rkthime tĂ« poetĂ«ve tĂ« njohur.
Noli vlerësohej si një nga stilistët më të mëdhenj të dialektit toskë, duke i dhënë shqipes një gjuhë të stërholluar, elegante dhe ritmike. Përveç letërsisë, ai kontribuoi në muzikë, duke përfunduar studimet në Konservatorin e Muzikës dhe duke kultivuar një dëgjim të hollë artistik për stilin dhe ritmin në përkthime. Bashkë me Faik Konicën, konsiderohet ndër përkthyesit dhe stilistët më të shquar të letërsisë shqipe.
Gazeta âSIâ- Viti 2026 pritet tĂ« shĂ«nojĂ« njĂ« moment kthese nĂ« historinĂ« moderne, me ngjarje madhore qĂ« prekin sportin, shkencĂ«n, teknologjinĂ«, politikĂ«n dhe eksplorimin hapĂ«sinor. QĂ« nĂ« muajt e parĂ«, vĂ«mendja globale do tĂ« jetĂ« e pĂ«rqendruar tek transformime dhe pĂ«rvjetorĂ« qĂ« pritet tĂ« lĂ«nĂ« gjurmĂ« afatgjata nĂ« shoqĂ«rinĂ« njerĂ«zore.
Një nga ngjarjet më të mëdha sportive të dekadës do të jetë Kupa e Botës FIFA 2026, e cila për herë të parë në histori do të zhvillohet me 48 ekipe, duke e kthyer atë në edicionin më të madh që është organizuar ndonjëherë. Turneu do të mbahet në Shtetet e Bashkuara, Kanada dhe Meksikë, duke shënuar gjithashtu një model të ri bashkëorganizimi kontinental dhe një rekord të pjesëmarrjes globale në futboll.
Po në vitin 2026, Shtetet e Bashkuara të Amerikës do të festojnë 250-vjetorin e Pavarësisë, një jubile historik që pritet të shoqërohet me aktivitete kombëtare, ngjarje kulturore, ceremoni shtetërore dhe reflektime mbi rolin e Amerikës në historinë botërore. Ky përvjetor konsiderohet një nga momentet simbolike më të rëndësishme të shekullit XXI për SHBA-në.
Në fushën e hapësirës, 2026 shihet si viti i rikthimit të njerëzimit në Hënë. Programi Artemis II i NASA-s pritet të dërgojë për herë të parë pas më shumë se 50 vitesh astronautë në një mision të pilotuar rreth Hënës, duke hapur rrugën për ulje të ardhshme dhe një prani më të qëndrueshme njerëzore jashtë Tokës. Ky hap përfaqëson një kapitull të ri në eksplorimin hapësinor dhe ambiciet ndërplanetare të njerëzimit.
Teknologjia pritet gjithashtu të kalojë nga faza eksperimentale në realitet të përditshëm. Automjetet autonome dhe taksitë pa shofer pritet të zgjerohen ndjeshëm në qytete të mëdha të botës, duke ndryshuar mënyrën se si njerëzit lëvizin, konceptin e transportit urban dhe sigurinë rrugore. Ajo që deri pak vite më parë shihej si fantashkencë, në 2026 pritet të jetë pjesë e përditshmërisë.
Në planin ekonomik, vëmendja mbetet tek miliarderët globalë dhe rritja e pasurive ekstreme. Analistë dhe institucione financiare parashikojnë se Elon Musk mund të jetë shumë pranë statusit të trilionerit të parë në histori, një moment simbolik që do të pasqyronte jo vetëm pasurinë personale, por edhe fuqinë ekonomike të industrive të teknologjisë, hapësirës dhe inteligjencës artificiale.
Ndërkohë, shpresa më e madhe vjen nga fusha e mjekësisë. Viti 2026 pritet të sjellë rezultate vendimtare nga testimet klinike të barnave të reja kundër kancerit, përfshirë terapi gjenetike dhe trajtime të personalizuara që po testohen drejtpërdrejt te pacientët. Këto zhvillime mund të ndryshojnë rrënjësisht mënyrën se si trajtohen disa nga format më agresive të sëmundjes, duke ofruar perspektiva reale për rritjen e mbijetesës dhe cilësisë së jetës.
Në tërësi, 2026 paraqitet si një vit ku historia, shkenca, teknologjia dhe kultura globale ndërthuren por duke qënë gjithmonë edhe pre e ngjarjeve të mëdha të cilat ndodhin rastësisht si luftërat, apo edhe një paqe e mundshme mes Rusisë dhe Ukrainës . 2026-a pritet të mos jetë thjesht një vit kalendarik, por një pikë referimi për dekadat që do të pasojnë.
Gazeta âSIâ- Viti 2026 hapet me ngjarje tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r jetĂ«n kulturore shqiptare, duke sjellĂ« nĂ« qendĂ«r tĂ« vĂ«mendjes Teatrin KombĂ«tar tĂ« OperĂ«s dhe Baletit, Teatrin KombĂ«tar, Cirkun dhe QendrĂ«n KombĂ«tare tĂ« Librit dhe Leximit.
NĂ« TKOBAP, muzika simfonike vjen  qĂ« nĂ« fillim tĂ« vitit me njĂ« koncert tĂ« veçantĂ« kushtuar DvoĆĂĄk dhe Mendelssohn, ku nĂ« skenĂ« ngjiten dy talente tĂ« rralla tĂ« skenĂ«s ndĂ«rkombĂ«tare. VetĂ«m 19 vjeç, dirigjentja ukrainase Olha Dondyk shĂ«non njĂ« tjetĂ«r moment tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« karrierĂ«n e saj, pas debutimit nĂ« janar 2024 me OrkestrĂ«n Filarmonike tĂ« Roterdamit.
Anëtare e Akademisë La Maestra në Paris dhe gjysmëfinaliste e Konkursit Ndërkombëtar të Dirigjimit La Maestra 2024, ajo është vlerësuar me një Titull të Veçantë nga ECHO, duke u konsideruar si një nga zërat më premtues të brezit të ri të dirigjentëve.
NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n mbrĂ«mje, publiku do tĂ« ketĂ« mundĂ«sinĂ« tĂ« dĂ«gjojĂ« violonçelistin francez Victor Julien-LaferriĂšre, i cilĂ«suar nga revista Diapason si ânjĂ« nga talentet mĂ« tĂ« besueshme tĂ« brezit tĂ« ri tĂ« violonçelistĂ«ve francezĂ«â. Fitues i Ămimit tĂ« ParĂ« tĂ« Konkursit MbretĂ«resha Elisabet nĂ« vitin 2017 (viti i parĂ« i dedikuar violonçelit), ai Ă«shtĂ« gjithashtu laureat i Konkursit NdĂ«rkombĂ«tar Prague Spring dhe fitues i çmimit Victoire de la Musique 2018 si Instrumentist Solist i Vitit.
NdĂ«rkohĂ«, Teatri KombĂ«tar nis sezonin 2026â2027 me njĂ« program tĂ« pasur dhe tĂ« larmishĂ«m gjatĂ« gjithĂ« muajit janar, duke pĂ«rfshirĂ« shfaqje pĂ«r fĂ«mijĂ«, drama bashkĂ«kohore dhe produksione nga teatrot kombĂ«tare e rajonale. Shfaqje si âAndârrra e Nanâ TerezĂ«sâ, â24 orĂ« nga jeta e njĂ« votuesiâ dhe âDet i thellĂ« bluâ e kthejnĂ« skenĂ«n teatrale nĂ« njĂ« hapĂ«sirĂ« dinamike dialogu me publikun. Po ashtu Cirku KombĂ«tar vjen nĂ« kĂ«tĂ« prag viti me shfaqjen âPiter Panâ e cila do tĂ« shfaqet pĂ«r publikun nĂ« datat 5-6-7-8-9 Janar.
Po nĂ« fillim tĂ« vitit, Qendra KombĂ«tare e Librit dhe Leximit do tĂ« organizojĂ« ceremoninĂ« e pĂ«rvitshme tĂ« Ămimeve KombĂ«tare tĂ« LetĂ«rsisĂ«, ku do tĂ« vlerĂ«sohen autorĂ«t dhe veprat mĂ« tĂ« spikatura tĂ« vitit 2024. Kjo ngjarje e rĂ«ndĂ«sishme kulturore mbetet njĂ« moment kulmor pĂ«r letĂ«rsinĂ« shqipe, duke nxitur krijimtarinĂ«, leximin dhe dialogun mes autorĂ«ve, kritikĂ«s dhe publikut.
Me një program të pasur që përfshin muzikën, teatrin dhe librin, institucionet kulturore kombëtare e nisin vitin 2026 me një kalendar aktivitetesh që së paku në nisje premton një vit dinamik për artin dhe kulturën në Shqipëri.
Nga GazetaâSIâ-âBetlehemi i GjallĂ«â nĂ« Hajmel Ă«shtĂ« njĂ« traditĂ« fetare dhe kulturore e viteve tĂ« fundit, e lindur nga dĂ«shira e komunitetit pĂ«r tĂ« rikrijuar nĂ« mĂ«nyrĂ« simbolike lindjen e Jezus Krishtit dhe pĂ«r ta ndarĂ« kĂ«tĂ« mesazh me tĂ« gjithĂ«. I organizuar nga famullia dhe banorĂ«t e zonĂ«s, ai pĂ«rfshin pjesĂ«marrjen e fĂ«mijĂ«ve, tĂ« rinjve dhe tĂ« rriturve qĂ« interpretojnĂ« personazhet biblike, barinjtĂ«, engjĂ«jt dhe dijetarĂ«t, nĂ« njĂ« ambient tĂ« ndĂ«rtuar si Betlehemi i lashtĂ«.
Kjo veprimtari është kthyer në një moment të rëndësishëm bashkimi për Hajmelin, duke forcuar besimin, traditën dhe ndjenjën e komunitetit, si dhe duke u bërë një pikë takimi për vizitorë nga zonat përreth çdo periudhë Krishtlindjeje.
Nga Gazeta âSIâ- DitĂ«t e para tĂ« janarit shpesh shoqĂ«rohen me stres: detyra tĂ« mbetura nga fundi i vitit, qĂ«llime tĂ« reja pĂ«r vitin e ri dhe presion pĂ«r njĂ« fillim tĂ« shkĂ«lqyer. EkspertĂ«t sugjerojnĂ« disa strategji tĂ« thjeshta, tĂ« mbĂ«shtetura nga studimet shkencore, pĂ«r tĂ« pĂ«rballuar kĂ«to ditĂ« mĂ« qetĂ«sisht.
Organizimi i ditës dhe menaxhimi i kohës
Vendosja e prioriteteve dhe ndarja e detyrave në hapa të vogla ndihmon në reduktimin e stresit. Burime si American Psychological Association rekomandojnë fokusimin vetëm tek disa gjëra kryesore dhe shmangien e mbingarkesës.
Aktiviteti fizik
Studimet tregojnë se aktiviteti fizik ul nivelet e kortizolit, hormoni i stresit, dhe rrit endorfinat, duke përmirësuar mirëqenien. Shëtitjet, vrapi, joga apo sportet e lehta janë mënyra të thjeshta për të lehtësuar tensionin e ditëve të para të vitit.
Gjumi i mjaftueshëm
Gjumi i mirĂ« Ă«shtĂ« themelor pĂ«r pĂ«rballimin e stresit. Hulumtimet tregojnĂ« se mungesa e gjumit rrit nervozizmin dhe ul aftĂ«sinĂ« pĂ«r tâu rikuperuar nga ngarkesa psikologjike. Rekomandohet tĂ« flemĂ« 7â8 orĂ« natĂ«n dhe tĂ« mbajmĂ« njĂ« rutinĂ« tĂ« rregullt gjumi.
Teknikat e menaxhimit të stresit
Meditimi, frymëmarrja e thellë dhe journaling (shkrimi i ndjenjave dhe mendimeve) janë metoda të provuara për të ulur stresin dhe për të përmirësuar fokusin. Studimet shkencore tregojnë se këto praktika reduktojnë simptomat e ankthit dhe përmirësojnë gjumin.
Kontrolli i pritshmërive
Nuk është e nevojshme që fillimi i vitit të jetë perfekt. Vendosja e qëllimeve të vogla dhe të realizueshme ndihmon në uljen e presionit dhe rrit shanset për sukses afatgjatë.
Ekspertët theksojnë se kombinimi i këtyre strategjive është më efektiv. Organizimi i ditës, aktiviteti fizik, gjumi i mirë dhe teknikat e menaxhimit të stresit mund të ndihmojnë çdo person të nisë vitin e ri me më pak tension dhe më shumë qetësi.
Nga Annabel Iwegbue- Nëse do më kishin thënë se 2025-a do të na sillte surpriza të tilla si Taylor Swift që do të zyrtarizonte fejesën e saj përmes një postimi në Instagram, Coldplay që aksidentalisht do të zbulonte një aferë të një CEO-je të njohur përmes kisscam dhe Katy Perry të lumtur në lidhje me ish-Kryeministrin kanadez Justin Trudeau, do të kisha ngritur vetullat, por nuk do ta kisha hedhur poshtë idenë. Sepse, pas gjithë viteve të mia si njohës i kulturës pop, një e vërtetë mbetet e pandryshuar: në Hollywood gjithmonë duhet të presësh të papriturën.
Taylor Swift dhe Travis KelceÂ
Dhe ky parim duket se do të vazhdojë të mbizotërojë edhe në 2026. Yjet e rinj do të shndërrohen nga të panjohur në figura të dashura nga publiku në një kohë të shkurtër, çiftet më të çuditshme do të shfaqen papritmas dhe filma që shumë nuk i prisnin do të dominojnë ekranet. Parashikimet për vitin e ardhshëm sjellin një kombinim surprizash romantike, rikthimesh muzikore dhe projekte të reja kreative që pritet të ndezin industrinë e argëtimit.
Phoebe BridgersÂ
Një nga parashikimet më të mëdha që ka tërhequr vëmendjen është fejesa e mundshme e Taylor Swift dhe Travis Kelce, e cila pritet të mbahet më 13 qershor 2026, data që bie të shtunën dhe përkon me numrin e preferuar të Swift, 13. Ky kombinim i datës dhe numrit duket si një zgjedhje simbolike dhe e qartë për fansat e saj, duke treguar se dita e dasmës mund të jetë më shumë se një ngjarje e zakonshme; ajo mund të bëhet një moment i paharrueshëm në botën e kulturës pop.
Lindsay Lohan
Në muzikë, Phoebe Bridgers pritet të publikojë albumin e saj të tretë solo gjatë gjysmës së dytë të vitit. Pas dy vitesh që nga publikimi i albumit The Record me grupin boygenius dhe gati gjashtë vitesh që nga debutimi i saj me Punisher, fansat e saj mezi presin të rikthehet me tingujt dhe tekstet karakteristike që e bëjnë të dallueshme. Në një tjetër segment të muzikës, pritet rikthimi i Harry Styles, ndërkohë që BTS dhe Blackpink pritet të rikthehen me projekte të mëdha që do të kapin vëmendjen globale.
Në skenën romantike të Hollywood-it, parashikimet tregojnë disa çifte befasuese. Timmy dhe Kylie pritet të fejohen, ndërsa Zendaya dhe Tom Holland mund të martohen vitin e ardhshëm. Sabrina Carpenter pritet të fillojë një lidhje me një lojtar të NBA-së, ndërsa Jennifer Lopez dhe Ben Affleck mund të rikthehen bashkë, duke surprizuar të gjithë fansat e tyre. Madje, parashikohet edhe një rikthim i papritur i Disney, ndoshta një bashkim i çuditshëm dhe emocionues mes yjeve të dikurshëm si Miley dhe Selena, duke sjellë nostalgji dhe gëzim tek publiku i ri dhe i vjetër njëkohësisht.
 Zendaya dhe Tom Holland
Në fushën e bizneseve kreative dhe kozmetikës, Zara Larsson mund të nënshkruajë një bashkëpunim me një markë të madhe kozmetike si MAC, pas suksesit të saj në rikthimin e stilit glam Y2K. Ndërkohë, Lindsay Lohan pritet të lançojë një linjë të re për kujdesin e lëkurës, duke e shndërruar emrin e saj në një markë që bashkon stilin dhe trendet e reja të bukurisë. Ariana Grande mund të shfaqë një marrëdhënie të re që do të bëhet lajm gjatë pranverës, duke shtuar dramë dhe emocione për mediat dhe fansat e saj.
Ndërkohë, disa lidhje më të çuditshme dhe të paparashikueshme mund të shfaqen gjithashtu. Connor Storrie nga Heated Rivalry pritet të lidhet me një yll të njohur të Hollywood-it, ndërsa disa nga lidhjet më të pazakonta mund të shkaktojnë debat dhe vëmendje në rrjetet sociale. Dhe ndërsa Hollywood-i vazhdon të surprizojë, një gjë është e sigurt: 2026-a do të jetë një vit i mbushur me dashuri, muzikë, rikthime të mëdha dhe projekte që do të mbeten të paharrueshme, duke treguar edhe një herë se në botën e yjeve, gjithmonë duhet të presësh të papriturën.
Nga Gazeta âSIâ- Viti 2025 shĂ«noi njĂ« revolucion nĂ« arkeologji, ku teknologjia moderne dhe gĂ«rmimet tradicionale bashkĂ«punuan pĂ«r tĂ« rikthyer nĂ« dritĂ« pjesĂ« tĂ« harruara tĂ« historisĂ« njerĂ«zore. ADN-ja e lashtĂ« po zbardh prejardhjen e qytetarĂ«ve tĂ« lashtĂ«, imazhet satelitore po zbulojnĂ« struktura gjigante nĂ« male dhe shkretĂ«tira, ndĂ«rsa hartĂ«zimi nĂ«nujore po nxjerr nĂ« pah anije tĂ« fundosura dhe qytete tĂ« humbura. MĂ« poshte ju sjellim zbulimet arkeologjike qĂ« ridimensionuan historinĂ« njerĂ«zore.
Varri mbretëror Maja në Belize
Pas afro 40 vitesh gĂ«rmime nĂ« qytetin antik tĂ« Caracol-it, arkeologĂ«t Arlen dhe Diane Chase zbuluan njĂ« varr mbretĂ«ror 1,700-vjeçar, qĂ« daton rreth viteve 330â350 pas Krishtit. Ata mendojnĂ« se varri i pĂ«rket Te Kâab Chaak, sundimtarit themelues tĂ« dinastisĂ« sĂ« Caracol-it.
Në varr u gjetën një maskë mortore prej nefriti dhe guaskash, stoli të çmuara dhe eshtrat e një burri të moshuar. Zbulimi sugjeron lidhje me qytetin e fuqishëm Teotihuacan në Meksikë, duke ndriçuar rrjetet kulturore të epokës.
Porti i fundosur që mund të çojë te varri i Kleopatrës
Arkeologia Kathleen MartĂnez zbuloi njĂ« port tĂ« fundosur pranĂ« tempullit Taposiris Magna nĂ« Egjipt. NĂ«n ujĂ« u gjetĂ«n kolona, dysheme tĂ« lĂ«muara dhe spiranca, qĂ« tregojnĂ« se zona ka qenĂ« njĂ« qendĂ«r e rĂ«ndĂ«sishme detare.
Zbulimi mbështet teorinë se Kleopatra mund të ketë zgjedhur këtë vend për varrin e saj, megjithëse eshtrat e saj ende nuk janë gjetur.
Në Detin Iron Bottom pranë Ishujve Solomon, ekipi i Bob Ballard dokumentoi 13 anije të fundosura nga Beteja e Guadalcanal-it. Me ndihmën e mjeteve robotike u studiuan anijet japoneze dhe amerikane, duke treguar strategjitë ushtarake dhe kostot e larta njerëzore , mbi 27,000 të vrarë.
Varri i faraonit Thutmose II
Pas mĂ« shumĂ« se njĂ« shekulli kĂ«rkimesh, u gjet varri i faraonit Thutmose II, qĂ« sundoi Egjiptin nga 1493â1479 p.e.s., pranĂ« LuginĂ«s sĂ« MbretĂ«rve. BrendĂ«sia e tij pĂ«rmban mure tĂ« mbushura me hieroglife dhe tavan tĂ« pikturuar me motive qiellore, duke ofruar njĂ« pasqyrĂ« unike tĂ« kulturĂ«s mbretĂ«rore tĂ« kohĂ«s.
Struktura gjigante në Ande
Në Peru, dronët zbuluan mijëra gropa në malin Monte Sierpe, të cilat mendohet se shërbenin si sisteme magazinimi dhe llogaritjeje për popujt çinça dhe më vonë për inkat.
Në Kili, imazhet satelitore zbuluan struktura guri në formë V-je, përdorur si kurthe për gjuetinë e vikunjave, duke treguar se shoqëritë andine formësuan peizazhin për nevojat e tyre të përditshme.
ADN-ja më e vjetër egjiptiane e analizuar
Në një varr 4,500-vjeçar në Egjipt u gjet skeleti i një burri brenda një ene balte. Analiza e ADN-së tregoi se 80% e prejardhjes së tij ishte nga Afrika Veriore dhe 20% nga Azia Perëndimore.
Studiuesit besojnë se ai ishte një punëtor i zakonshëm, jo ndërtues piramidash, duke ofruar një pamje më të detajuar të jetës së përditshme në Egjiptin e lashtë.
Gazeta âSIâ- Nata e ndĂ«rrimit tĂ« viteve festohet nĂ« mbarĂ« planetin dhe mbetet njĂ« nga momentet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« vitit, njĂ« festĂ« qĂ« bashkon familjarĂ«, miq dhe njerĂ«zit mĂ« tĂ« dashur.
Pavarësisht se mënyrat e festimit ndryshojnë nga një vend në tjetrin, kudo mbizotëron besimi se viti i ri do të sjellë shpresë, fat dhe përmbushje dëshirash.
Edhe në Shqipëri, kjo natë festohet me shumë entuziazëm, por me zakone dhe tradita që e dallojnë nga vendet e tjera shkruan Gazetasi.al.
Për shqiptarët, ndërrimi i viteve nuk është thjesht një moment kalendarik, por një ritual i mbushur me simbolikë, besime popullore dhe një ndjenjë të fortë bashkimi familjar.
Tryeza e bollshme, simbol i mbarësisë
NjĂ« nga elementĂ«t mĂ« karakteristikĂ« tĂ« kĂ«saj nate Ă«shtĂ« tryeza e Vitit tĂ« Ri. Edhe pse gjatĂ« ditĂ«ve tĂ« zakonshme konsumi Ă«shtĂ« mĂ« i pĂ«rmbajtur, nĂ« natĂ«n e ndĂ«rrimit tĂ« viteve tryeza duhet tĂ« jetĂ« e mbushur âsa sâka ku tĂ« rrijĂ« mĂ«â.
Gjeli i detit mbetet mbreti i sofrës, por ai nuk vjen kurrë i vetëm. Mish viçi, qengji apo produkte të tjera shtohen, edhe pse shpesh mbeten të paprekura. Sipas besimit popullor, bollëku në tryezë sjell begati për vitin që vjen.
Bakllavaja, ëmbëlsira që nuk mungon kurrë
Bakllavaja është pa diskutim ëmbëlsira simbol e festës. Përgatitja e saj nis disa ditë para Vitit të Ri dhe për shumë familje mbetet një ritual më vete.
Disa zonja këmbëngulin ta përgatisin vetë, duke ruajtur recetat tradicionale, ndërsa të tjera ua besojnë furrave profesionale. Pavarësisht mënyrës, bakllavaja është e domosdoshme në çdo tryezë.
Pijet për çdo shije
Tryeza e Vitit të Ri plotësohet me një larmi pijesh: alkoolike, me gaz, pa gaz apo energjike. Nuk ka rëndësi nëse konsumohen të gjitha apo jo; e rëndësishme është që të jenë aty, si pjesë e idesë së bollëkut dhe festës.
Superpastrimi i shtëpisë
NjĂ« tjetĂ«r traditĂ« e pandashme Ă«shtĂ« pastrimi i shtĂ«pisĂ«. Ădo cep, çdo dhomĂ« dhe çdo orendi duhet tĂ« jetĂ« e pastĂ«r, pasi besohet se Viti i Ri duhet tĂ« hyjĂ« nĂ« njĂ« shtĂ«pi tĂ« rregullt. Edhe nĂ«se shtĂ«pia Ă«shtĂ« pastruar pak ditĂ« mĂ« parĂ«, ajo ripastrohet sĂ«rish, pa diskutim.
FishekzjarrĂ«t dhe âluftaâ mes fqinjĂ«ve
Sapo ora shĂ«non mesnatĂ«n, qielli ndriçohet nga fishekzjarrĂ«t. Nga ballkonet, dritaret dhe oborret, shqiptarĂ«t shfaqin me krenari âarsenalinâ e tyre. NĂ«se fishekzjarrĂ«t e fqinjĂ«ve duken mĂ« tĂ« bukur, nuk ka problem: mĂ« 1 janar do tĂ« ketĂ« njĂ« tjetĂ«r raund.
Leku në byrek, traditë që sjell kuriozitet
NjĂ« zakon tjetĂ«r karakteristik Ă«shtĂ« byreku me lekun e fshehur brenda. TĂ« gjithĂ« presin me padurim tĂ« shohin se kujt do tâi bjerĂ« kĂ«tĂ« vit.
Sot, me rritjen e kostos së jetesës, dilema bëhet edhe më interesante: çfarë shume do të zëvendësojë lekun? Momente plot humor dhe gëzim që e bëjnë tryezën edhe më festive.
Festa vazhdon deri në mëngjes
Tradita tashmë është e njohur: deri në mesnatë festohet me familjen, ndërsa pas mesnate festa vazhdon me shoqërinë. Se ku i gjen mëngjesi shumëkënd, mbetet ende një mister.
Kush hyn i pari në shtëpi?
Sipas besimit popullor, hyrja e parë në shtëpi në Vitin e Ri ka rëndësi të madhe. Thuhet se nëse hyn një djalë i vogël, viti do të jetë i mbarë.
Po aq e rëndësishme është edhe hyrja me këmbën e djathtë, një zakon që vazhdon të respektohet nga shumë familje shqiptare.
Pavarësisht ndryshimeve të kohës, këto tradita vazhdojnë të ruhen dhe të përcillen brez pas brezi, duke e bërë Natën e Ndërrimit të Viteve një festë unike për shqiptarët, ku ndërthuren zakonet, besimet dhe gëzimi familjar.
Nga Gazeta âSIâ- Viti 2025 do tĂ« mbahet mend si njĂ« vit i trishtĂ« pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« dhe kulturĂ«n shqiptare, me humbjen e njĂ« vargu personalitetesh tĂ« shquara nĂ« politikĂ«, art, kulturĂ«, media dhe jetĂ«n publike.
Figura që lanë pas një trashëgimi dhe ndikim të thellë në fushat e tyre. Gazetasi.al, ka renditur disa prej emrave më të spikatur në fusha të ndryshme, të cilët nuk jetojnë më.
Anastasios Janullatos (4 nĂ«ntor 1929 â 25 janar 2025)
Kryepeshkopi Anastasios, i njohur edhe si Anastas Janullatos, shërbeu si Kryepeshkop i Tiranës, Durrësit dhe gjithë Shqipërisë, duke ringritur Kishën Ortodokse Autoqefale pas periudhës së shtypjes fetare në komunizëm.
Ai udhëhoqi kishën për më shumë se tre dekada, rindërtoi strukturat e saj, rindërgoi qindra kisha dhe formoi breza të rinj klerikësh. Vdekja e tij në moshën 95-vjeçare shënoi fundin e një epoke të angazhimit të palodhshëm shpirtëror dhe humanitar.
Andis Harasani (9 gusht 1971 â 9 mars 2025)
I lindur në Tiranë, Andis Harasani ishte politikan dhe ekonomist, i cili shërbeu si drejtor ekzekutiv i Korporatës Elektroenergjetike Shqiptare (KESH) dhe më pas si deputet në Parlamentin e Shqipërisë, ku përfaqësoi radhët e Partisë Socialiste.
Ai u nda nga jeta në moshën 53-vjeçare në New York, pas një sëmundjeje të gjatë, duke lënë pas një karrierë të lidhur fort me politikën dhe sektorin e energjisë.
Margarita Xhepa (2 prill 1932 â 3 prill 2025)
Margarita Zoi Xhepa ishte një prej aktoreve më të mëdha të skenës dhe kinemasë shqiptare, me një karrierë që zgjati mbi tetë dekada. Me më shumë se 140 role në teatër dhe rreth 40 filma, ajo mbetet një ikonë e artit skenik dhe kinematografik në vend. Ajo ndërroi jetë një ditë pas ditëlindjes së saj të 93-të.
Artan Lame (1967 â 23 maj 2025)
Publicist, historian dhe figurë e njohur në administratën shtetërore, Artan Lame kontribuoi në studimin e historisë dhe trashëgimisë kulturore shqiptare.
Ai kishte shërbyer në pozita të ndryshme publike dhe ishte i njohur për shkrimet dhe komentet e tij në media. Ai vdiq në Mynih pas komplikacioneve nga një operacion në zemër.
Piro Milkani (9 dhjetor 1939 â 25 maj 2025)
Një regjisor i dashur dhe një prej gjigantëve të kinematografisë shqiptare, Piro Milkani la pas një karrierë të pasur në film, duke krijuar dhjetëra punime që formësojnë bazat e kinemasë moderne shqiptare. Humbja e tij në fund të muajit maj shënoi një pikë referimi për komunitetin artistik.
Leka Bungo (28 shkurt 1944 â 11 qershor 2025)
Leka Bungo ishte regjisori, aktori dhe skenaristi i njohur që la gjurmë të thella në televizion, teatër dhe kinematografi. I lindur në Vlorë, ai u bë një prej figurave më të dashura të artit shqiptar, duke ndikuar breza artistësh.
Naun Shundi (3 shkurt 1959 â 28 gusht 2025)
Naun Shundi, aktor, regjisor dhe dramaturg me karrierë mbi katër dekada, u nda nga jeta pas një beteje me kancerin. Ai luajti mbi 100 role në skenë dhe rreth 20 filma, duke lënë pas një trashëgimi të pasur në teatrin shqiptar.
Artur Zheji (29 gusht 1961 â 23 gusht 2025)
Gazetar, analist dhe prezantues televiziv, Artur Zheji ishte një prej emrave kryesorë në median shqiptare. Me programe dhe analizë që shtrinin debatet publike për shumë vjet, ai mbetet një figurë e shquar në historinë moderne të mediave në vend.
DhimitĂ«r Anagnosti (23 janar 1936 â 1 shtator 2025)
NjĂ« prej regjisorĂ«ve mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m tĂ« kinemasĂ« shqiptare tĂ« shekullit XX, DhimitĂ«r Anagnosti ndĂ«rtoi njĂ« karrierĂ« tĂ« jashtĂ«zakonshme duke realizuar filma qĂ« sot konsiderohen klasike. Ai shĂ«rbeu edhe si politikan dhe MinistĂ«r i KulturĂ«s nĂ« vitet â90.
Enver Petrovci (28 shkurt 1954 â 22 shtator 2025)
Enver Petrovci ishte aktor, shkrimtar dhe pedagog, i njohur në skenat shqiptare dhe kosovare. Ai interpretoi role të shumta teatrore dhe filmike, duke ndikuar në formimin e brezave të rinj artistësh.
Luiza Ăako (Papa) (1937 â 29 shtator 2025)
Sopranoja e njohur Luiza Papa Ăako u nda nga jeta nĂ« moshĂ«n 88-vjeçare, duke lĂ«nĂ« pas njĂ« karrierĂ« tĂ« gjatĂ« operistike me role tĂ« shquara nĂ« repertorin klasik dhe njĂ« ndikim tĂ« pashlyeshĂ«m nĂ« skenĂ«n muzikore shqiptare. Ajo ishte bashkĂ«shortja e tenorit Gaqo Ăako dhe nĂ«na e kantautorit Pirro Ăako.
Shpat Kasapi (1 maj 1985 â 26 nĂ«ntor 2025)
Shpat Kasapi, këngëtar dhe autor i njohur i muzikës pop, u nda papritmas nga jeta në moshën 40-vjeçare për shkak të një arresti kardiak gjatë një udhëtimi në Itali. Ai la pas një karrierë me këngë dhe performanca që preku publikun e gjeneratave të reja.
Shemsi Krasniqi (1961 â 15 dhjetor 2025)
Shemsi Krasniqi, këngëtar i njohur dhe ikonë e muzikës shqiptare, la pas një karrierë të gjatë dhe të pasur, me dhjetëra këngë që do të kujtohen gjatë. Zëri dhe interpretimet e tij ndikuan shumë në skenën muzikore dhe preku publikun e të gjitha gjeneratave. Humbja e tij shënoi një boshllëk të madh për komunitetin artistik shqiptar.
Viti 2025 do të mbahet mend jo vetëm për humbjet e tyre, por edhe për trashëgiminë që secili prej tyre la pas. Përmes veprave, angazhimit dhe ndikimit të tyre në art, kulturë, politikë dhe jetën publike, këta personalitete do të vazhdojnë të kujtohen gjatë.
Gazeta âSIâ- NdĂ«rsa âArmĂ«pushimi i Krishtlindjeveâ i vitit 1914 ka arritur statusin legjendar nĂ« historinĂ« e LuftĂ«s sĂ« ParĂ« BotĂ«rore, ngjarjet e ngjashme qĂ« pĂ«rfshijnĂ« trupat amerikanĂ« kanĂ« pasur pak mbulim. Kur Amerika hyri nĂ« LuftĂ«n e ParĂ« BotĂ«rore, vitet e viktimave masive dekurajuan çdo ndjenjĂ« vĂ«llazĂ«rore midis ushtrive kundĂ«rshtare, dhe oficerĂ«t e lartĂ« dekurajuan nĂ« mĂ«nyrĂ« aktive çdo pĂ«rsĂ«ritje tĂ« ngjarjeve tĂ« vitit 1914.
Në Luftën e Dytë Botërore, mundësitë për ngjarje të tilla ishin të kufizuara. Trupat amerikanë ishin në kontakt të ngushtë me forcat gjermane vetëm në numër relativisht të vogël në Afrikën e Veriut dhe Itali, përpara zbarkimit të Ditës-D në vitin 1944. Një armëpushim në shkallë të gjerë gjatë Krishtlindjeve të vitit 1944 ishte i pamundur, pasi vetëm nëntë ditë para Krishtlindjeve, gjermanët nisën kundërsulmin e tyre më të madh të luftës në Perëndim, duke filluar Betejën e Bulges dhe luftime të ashpra gjatë gjithë festës.
Megjithatë, ekziston një rrëfim personal për një armëpushim të vogël gjatë kulmit të luftimeve. Kjo është historia e Fritz Vincken, një djalë gjerman 12-vjeçar në kohën e betejës. Fritz dhe nëna e tij u zhvendosën në një vilë të vogël në pyllin Huertgen pasi qyteti i tyre i lindjes, Aachen, u shkatërrua pjesërisht gjatë një ofensive amerikane më parë. Zona kishte mbetur relativisht e qetë deri nëntë ditë para Krishtlindjeve, kur ofensiva gjermane e Ardennes përfshiu zonën. Sipas Fritzit:
âDĂ«gjuam zhurmĂ«n e pandĂ«rprerĂ« tĂ« topave tĂ« fushĂ«s; aeroplanĂ«t fluturonin vazhdimisht mbi kokat tona; natĂ«n dritat e kĂ«rkimit depĂ«rtonin nĂ« errĂ«sirĂ«.â
Në prag të Krishtlindjeve 1944, Fritz dhe nëna e tij iu përgjigjën një trokitjeje në derë,  tre ushtarë amerikanë, njëri i plagosur rëndë, që kërkonin strehim. Familja Vincken nuk fliste anglisht dhe amerikanët nuk flisnin gjermanisht, por arritën të komunikonin në një masë të kufizuar përmes frëngjishtes. Nënës së Fritzit iu kërkua të ftojë amerikanët brenda dhe të sigurojë një ambient të ngrohtë:
âMĂ«suam se djali i shĂ«ndoshĂ« dhe me flokĂ« tĂ« errĂ«t ishte Xhimi; shoku i tij, i gjatĂ« dhe i hollĂ«, ishte Robini. Harry, i plagosuri, flinte nĂ« shtratin tim, fytyra e tij ishte e  bardhĂ« si bora. Ata kishin humbur batalionin dhe kishin bredhur tre ditĂ« nĂ« pyll, duke kĂ«rkuar amerikanĂ«t dhe duke u fshehur nga gjermanĂ«t. Ata ishin tĂ« rraskapitur nga rrugaâ
Fritz Vrincken
Nënës së Fritzit i desh të përgatiste një vakt modest me patate dhe gjel të mbajtur më parë për një rast të veçantë. Gjatë gatimit, një trokitje e dytë njoftoi katër ushtarë gjermanë, pjesë e Wehrmacht. Fritz kujton:
âIsha i paralizuar nga frika. Edhe pse ende fĂ«mijĂ«, e njihja ligjin e ashpĂ«r: strehimi i ushtarĂ«ve armik pĂ«rbĂ«nte tradhti tĂ« lartĂ«. TĂ« gjithĂ« mund tĂ« qĂ«lloheshim!â
Kaporali gjerman kërkoi të pushojnë derisa të agonte dhe nëna së Fritzit iu përgjigj:
âSigurisht, mund tĂ« hani njĂ« vakt tĂ« ngrohtĂ« dhe tĂ« qetĂ«. Kjo natĂ« Ă«shtĂ« Krishtlindja dhe nuk do tĂ« ketĂ« tĂ« shtĂ«na kĂ«tu.â
Amerikanët ia dorëzuan armët nënës së Fritzit. Grupi i përzier u ul së bashku dhe hëngrën darkën. Fritz përshkruan se atmosferën e tensionit e zëvendësoi pushimi:
âHeinz dhe Willi, tĂ« dy nga KĂ«lni, ishin 16 vjeç. Kaporali gjerman, 23 vjeç, nxori nga çanta e ushqimit njĂ« shishe verĂ« tĂ« kuqe dhe bukĂ«. NĂ«nĂ«s i shkrepĂ«n lotĂ«t ndĂ«rsa thoshte, âOh Jezus. Ji mysafiri ynĂ«â.â
Para mesnatës, të gjithë ngritën sytë për të parë Yllin e Betlehemit, një moment heshtjeje ku lufta dukej e largët dhe pothuajse e harruar. Armëpushimi përfundoi në mëngjesin e Krishtlindjes, kur grupet u ndanë dhe u kthyen tek ushtritë e tyre.
Ka të ngjarë që të ketë pasur armëpushime të tjera të vogla ose marrëveshje lokale për të shmangur luftime në Krishtlindje, veçanërisht në Itali në 1943 ose në pjesë më të qeta të vijës kufitare në 1944. Megjithatë, ky është i vetmi rast i dokumentuar aktualisht, që tregon se edhe në mes të një konflikti të ashpër, mund të ndodhin aktet e përkohshme të respektit dhe bashkëjetesës mes palëve në luftë.
Nga Gazeta âSIâ- Shkrimtari dhe poeti i madh shqiptar i âLahutĂ«s sĂ« MalcisĂ«â, vdiq mĂ« 30 dhjetor tĂ« vitit 1940 nĂ« spitalin civil tĂ« ShkodrĂ«s.  NĂ« studimin e Fr. Agustin Gemelli, shkruhet: âAt Gjergj Fishta, pak para se tĂ« ndahej nga kjo jetĂ«, pasi u la porosi rinisĂ« françeskane tĂ« provincĂ«s shqiptare, e mbyllte testamentin e tij me kĂ«to fjalĂ«: âPo vdes i kĂ«naqun, sepse kam punue pĂ«r fe, pĂ«r Atdhe e pĂ«r provincĂ«n tonĂ«â.
NdĂ«rkohĂ«, sipas At Viktor Volajt, bashkĂ«punĂ«tor i afĂ«rt i poetit, Gjergj Fishta para se tĂ« vdiste kishte pĂ«rmendur nevojĂ«n pĂ«r rishikimin e âLahutĂ«s sĂ« MalcisĂ«â dhe kishte pĂ«rsĂ«ritur fjalĂ«n âi kryqĂ«zuemiâ nĂ« latinisht. Ai kishte kĂ«rkuar tâi pikturonin nĂ« murin pĂ«rballĂ« shtratit tĂ« tij skena nga âGjyqi i funditâ.
Edhe PatĂ«r Marin Sirdani, filolog e mik i poetit, shkruan nĂ« librin e pĂ«rgatitur nga Benedikt Dema, se Fishta e mbylli testamentin e vetĂ« me kĂ«to fjalĂ«: âPo des konden (i kĂ«naqur) pĂ«rse kam punue pĂ«r fe, Atdhe e pĂ«r provincĂ«n tonĂ«â.
NdĂ«rkohĂ«, Lasgush Poradeci shkruante se mesazhi i fundit i poetit Gjergj Fishta janĂ« fjalĂ«t e tij thĂ«nĂ« njĂ« françeskani qĂ« i qĂ«ndronte te koka nĂ« çastet e fundit: âPo vdes. Ju tash keni me mendue pĂ«r salikim, por edhe kombi ka tĂ« drejtĂ« pĂ«r rreth mejeâ.
NdĂ«rsa, italiani Enriko Grasi, qĂ« e kishte njohur nga afĂ«r poetin, duke folur pĂ«r popullaritetin e tij nĂ« tĂ« gjitha shtresat e popullsisĂ«, pohon se prej njĂ« tĂ« riu shkodran kishte dĂ«gjuar se fjalĂ«t e fundit tĂ« shenjta tĂ« FishtĂ«s kishin qenĂ«: âJo pĂ«r tjetĂ«r, por sepse po lĂ« armikun mbi truallin shqiptar, mua mĂ« vjen keq qĂ« mĂ« duhet tĂ« vdesâ.
Gjergj Fishta lindi nĂ« fshatin e vogĂ«l FishtĂ« tĂ« ZadrimĂ«s mĂ« 23 tetor 1871. Kur ishte vetĂ«m 6 vjeç, zgjuarsia e tij i bie nĂ« sy famulltarit tĂ« fshatit, i cili e dĂ«rgon FishtĂ«n nĂ« Seminarin Françeskan tĂ« ShkodrĂ«s. MĂ« 1880, kur hapet seminari nĂ« Troshan, ai vijon mĂ«simet nĂ« kĂ«tĂ« shkollĂ«. KĂ«tu ai shfaqi trillin poetik. MĂ« 1886 dĂ«rgohet pĂ«r studime nĂ« BosnjĂ«. Vitin e parĂ« e kaloi nĂ« GuçjagorĂ«, afĂ«r Travanikut. MĂ«simet filozofike i mori nĂ« kuvendin e SutidkĂ«s, ndĂ«rsa ato teologjike nĂ« kuvendin e Livnos. TĂ« kĂ«saj kohe janĂ« edhe âUshtrimet e para poetikeâ. MĂ« 1893 i kreu studimet shkĂ«lqyeshĂ«m.
Krijimtaria letrare
Gjergj Fishta ishte i pari shkrimtar shqiptar, i propozuar pĂ«r çmim âNobelâ, prozator, poet, pĂ«rkthyes; âMilitant i letĂ«rsisĂ« shqipeâ â cilĂ«suar nga Lasgush Poradeci dhe âPoet kombĂ«tar i shqiptarĂ«veâ nga Eqrem Ăabej.
PoezinĂ« e parĂ« Fishta e botoi nĂ« âAlbaniaâ, mĂ« 1899, me pseudonimin e popullit. GjatĂ« veprimtarisĂ« sĂ« dendur botuese, e cila pĂ«rveçse nĂ« librat, u publikua edhe nĂ« 15 gazeta e revista tĂ« kohĂ«s brenda edhe jashtĂ« vendit, veprimtaria e tij pĂ«rfshin 40 vite tĂ« jetĂ«s, ku ai pĂ«rdori 24 pseudonime.
Si krijues Fishta, nĂ« radhĂ« tĂ« parĂ« ishte poet. PĂ«rkushtimin mĂ« tĂ« madh e pati ndaj epikĂ«s. âLahuta e MalcisĂ«â, veprĂ«s sĂ« jetĂ«s, ai i kushtoi 40 vjet punĂ«. NdĂ«rsa, vepra tjetĂ«r epike âMoisi Golemi dhe Deli Cenaâ u botua jo plotĂ«sisht nĂ« shtypin periodik. Tonet e madhĂ«rishme heroike, burimĂ«sia e papĂ«rsĂ«ritshme e pĂ«rfytyrimeve, shqiptarĂ«sia nĂ« dhĂ«nien e mjediseve, heronjve dhe rrethanave kanĂ« bĂ«rĂ« qĂ« Fishta si epik tĂ« quhej âHomer i ShqipĂ«risĂ«â.
Fishta në shtratin e vdekjes. Foto: Gegë Marubi
Ndërthurjet e ndryshme të mitologjisë me realitetin, ashpërsia e stilit, mendimi i fuqishëm filozofik, dramaciteti i veprës kanë bërë që Fishta të krahasohet në këtë lëmë me Gëten e Danten.
Fishta arriti tĂ« botojĂ« kĂ«ngĂ«t e para tĂ« âLahuta e MalcisĂ«â, kryevepĂ«r e poezisĂ« epike shqiptare, mĂ« 1904. Tre vjet mĂ« vonĂ« botoi pĂ«rmbledhjen satirike âAnzat e Parnasitâ dhe mĂ« 1909 pĂ«rmbledhjen lirike âPika vesetâ, mĂ« 1913 boton âMrizi i Zanaveâ. PĂ«r veprimtarinĂ« poetike, arsimore, atdhetare e fetare Gjergj Fishta mori nderime tĂ« ndryshme. MĂ« 1931, Greqia i jep dekoratĂ«n âFoenix â. MĂ« 1939, Italia e bĂ«n anĂ«tar tĂ« AkademisĂ« sĂ« saj.
NĂ« tetor 1913 botoi revistĂ«n âHylli i dritĂ«sâ, ndĂ«rsa mĂ« 23 tetor 1913 shpalosi flamurin kombĂ«tar nĂ« kishĂ«n e ShkodrĂ«s, duke e lidhur atĂ« me drita me xhaminĂ«, pĂ«r tĂ« treguar unitetin mes shqiptarĂ«ve. Gjergj Fishta mori shumĂ« medalje tĂ« ndryshme nga populli i ShkodrĂ«s, i Beratit, mbreti i AustrisĂ«, nga Greqia dhe Turqia. VetĂ«m pas viteve â90-tĂ«, krijimtaria e FishtĂ«s zuri vendin e merituar nĂ« letĂ«rsinĂ« dhe nĂ« kulturĂ«n tonĂ« kombĂ«tare.
Aktiviteti i tij atdhetar
Deri mĂ« 1899 Fishta shkruante me alfabetin shqip tĂ« françeskanĂ«ve. NĂ« janar tĂ« 1899 ai u bĂ« bashkĂ«themelues dhe pjesĂ«tar aktiv i shoqĂ«risĂ« âBashkimiâ, tĂ« cilĂ«n e drejtoi poeti atdhetar Preng Doçi. Me alfabetin e kĂ«saj shoqĂ«rie u botuan edhe krijimet e FishtĂ«s tĂ« kĂ«saj periudhe.
MĂ« 1902 emĂ«rohet drejtor i shkollĂ«s françeskane nĂ« ShkodĂ«r, deri atĂ«herĂ« e drejtuar nga klerikĂ« tĂ« huaj. MenjĂ«herĂ« ai instaloi gjuhĂ«n shqipe si gjuhĂ« mĂ«simi nĂ« kĂ«tĂ« shkollĂ«. Shpejt Fishta u afirmua si poet dhe si atdhetar. MĂ« 1908 ai mori pjesĂ« nĂ« Kongresin e Manastirit si pĂ«rfaqĂ«sues i shoqĂ«risĂ« âBashkimiâ.
U zgjodh Kryetar i Kongresit dhe drejtoi punĂ«n e Komisionit tĂ« Alfabetit. Shpalljen e PavarĂ«sisĂ« sĂ« ShqipĂ«risĂ« ai e priti me entuziasĂ«m tĂ« veçantĂ«, por LuftĂ«n Ballkanike dhe KonferencĂ«n e AmbasadorĂ«ve me njĂ« brengĂ« tĂ« madhe. Shkodra, qyteti i tij, tĂ« cilin kĂ«rkonte ta aneksonte Mali i Zi, ishte nĂ« duart e fuqive ndĂ«rkombĂ«tare. Brenga dhe entuziazmi duken nĂ« poezitĂ«, por edhe nĂ« shkrimet publicistike, qĂ« boton nĂ« revistĂ«n âHylli i dritĂ«sâ, revistĂ« letrare-kulturore, tĂ« cilĂ«n e themeloi nĂ« tetor tĂ« 1913 dhe u bĂ« drejtor i saj. NĂ«n pushtimin austriak boton gazetĂ«n âPosta e ShypnisĂ«â (1916-1917) dhe mĂ« 1916 themelon, bashkĂ« me Luigj Gurakuqin, âKomisinĂ« letrareâ qĂ« kishte pĂ«r qĂ«llim krijimin e gjuhĂ«s letrare kombĂ«tare.
Nga ceremonia mortore e Atâ Gjergj FishtĂ«s
Mbarimi i LuftĂ«s sĂ« ParĂ« BotĂ«rore pĂ«rkon me pjekurinĂ« e plotĂ« tĂ« personalitetit tĂ« FishtĂ«s si poet, si intelektual, dhe politikan atdhetar. Nga fillimi i prillit tĂ« 1919 dhe gjatĂ« vitit 1920 Ă«shtĂ« sekretar i pĂ«rgjithshĂ«m i delegacionit shqiptar nĂ« KonferencĂ«n e Paqes nĂ« Paris. NĂ« dhjetor 1920 zgjidhet deputet i ShkodrĂ«s. NĂ« prill 1921, nĂ« mbledhjen e parĂ« tĂ« parlamentit shqiptar, zgjidhet nĂ«nkryetar, ku kreu veprimtari tĂ« denduara politike. Merr pjesĂ« nĂ« Revolucionin e Qershorit mĂ« 1924. PĂ«rndiqet pas rikthimit tĂ« Zogut nĂ« ShqipĂ«ri dhe vitet 1925 e 1926 i kalon nĂ« Itali, ku ndĂ«rkohĂ« krijon, boton e riboton pareshtur. TĂ« kĂ«saj kohe janĂ« edhe pjesa mĂ« e madhe e dramave, tragjedive, etj. Pas kthimit nĂ« ShqipĂ«ri nis etapa e fundit e krijimtarisĂ« sĂ« FishtĂ«s. KĂ«saj etape i vĂ« vulĂ«n pĂ«rfundimi e botimi i plotĂ« i âLahuta e MalcisĂ« â nĂ« 1937.
Nga Gazeta âSIâ- Tirana e fundvitit, nĂ« fakt, nuk ngjan si e tillĂ«. Edhe pse e ndriçuar nga dritat shumĂ«ngjyrĂ«she, (pa asnjĂ« kriter estetik) atmosfera e festave nuk ndihet plotĂ«sisht. Sheshi SkĂ«nderbej, i mbushur me kioska kafenesh, ndriçime dekorative dhe pemĂ«n simbolike nĂ« qendĂ«r tĂ« tij, mbetet njĂ« fotokopje e viteve tĂ« fundit, por me njĂ« ndryshim thelbĂ«sor: njerĂ«zit janĂ« mĂ« tĂ« rrallĂ« dhe shpesh ngjajnĂ« tĂ« sforcuar. Sikur dikush i ka detyruar tĂ« dalin pĂ«r tĂ« festuar, ose sikur ndihen borxhlinj ndaj njĂ« kohe qĂ« kĂ«rkon patjetĂ«r gĂ«zim.
Zakonisht, kĂ«to ditĂ« tĂ« fundit janĂ« ditĂ« bilancesh. ĂfarĂ« arrite brenda njĂ« viti? A u ngrite nĂ« detyrĂ«? A krijove miq tĂ« rinj? A humbe ndonjĂ« nga ata tĂ« vjetrit, tĂ« cilĂ«t, pĂ«rtej dashurisĂ« dhe devocionit ndaj miqĂ«sisĂ«, pĂ«rfundon gjithmonĂ« duke i humbur, herĂ«t a vonĂ«. ĂĂ«shtje parimesh apo çështje numrash. Sot, tĂ« kesh shumĂ« miq Ă«shtĂ« thuajse utopi.
Gjithçka në këtë vend ndryshon përditë, si në një skenë gjigante xhirimesh, ku aktorët e sotëm nuk janë domosdoshmërisht ata të nesërmit dhe kjo ndodh vetëm në marrëdhëniet njerëzore, në mikro pra. Llogaritë bëhen afatshkurtra, të shpejta, dhe kjo sjell mendjelehtësinë e marrëdhënieve të destinuara të mos zgjasin, edhe kur duhet. Tirana, në këtë pikë, mbetet terreni më i vështirë për krijimin e miqësive të reja, por njëkohësisht vendi perfekt që të detyron të humbasësh ata që kishe, me çdo kusht dhe çdo mënyrë. Gjithsesi, pesimizmi duhet të jetë i dyanshëm; askush nuk mund ta mbajë gjithçka për vete.
EmigrantĂ«t kĂ«tĂ« vit kanĂ« zgjedhur tĂ« mos vijnĂ«. Festat nuk janĂ« mĂ« interesante nĂ« atdhe. Ădo vit e mĂ« shumĂ« janĂ« shqiptarĂ«t qĂ« u bashkohen tĂ« afĂ«rmve jashtĂ«, shpesh edhe pĂ«rgjithmonĂ«. Koncepti i emigrantit ka ndryshuar, po ashtu edhe qasja ndaj vendit. Atdheu, gjithnjĂ« e mĂ« pak, pĂ«rfaqĂ«son sensin e rikthimit nĂ« shtĂ«pi. Fundja, shtĂ«pia Ă«shtĂ« aty ku ndihesh i pranuar dhe, gjithnjĂ« e mĂ« rrallĂ«, i lumtur.
Shkaktarët? Politika, agresiviteti, polarizimi dhe fytyra e tyre më e shëmtuar, e shfaqur hapur këtë fundvit. Një shtet i zhytur në korrupsion, një opozitë e mefshtë dhe meskine, dhe disa të tjerë që kanë vendosur karriget para Kryeministrisë dhe protestojnë.
Dritat e hedhura si njĂ« vel i rĂ«ndĂ« mbi fasadat e qytetit shkaktojnĂ« njĂ« dhimbje tĂ« çuditshme, por çliruese. ĂshtĂ« njĂ« ndjesi qĂ« nuk kĂ«rkon shpjegim. Fundviti Ă«shtĂ« koha kur vetmia thellohet dhe merr formĂ«n e saj mĂ« tĂ« admirueshme. Paradoksalisht, kjo vetmi tĂ« dhuron paqe â njĂ« paqe qĂ« nuk e gjen kurrĂ« nĂ« shoqĂ«rinĂ« e tĂ« tjerĂ«ve. Ăshte momenti kur pĂ«rputhesh plotĂ«sisht me mendimet e tua, pa pasur nevojĂ« tâi zbukurosh apo tâi justifikosh.
Foto: Raimond Kola
Ky fundvit në Tiranë, si të tjerët, mban ende jehonën e kohës së komunizmit, si e vetmja festë vërtet përbashkuese. Përkundër halleve, mungesave dhe bjerrjes së përditshme që rëndojnë mbi njerëzit gjatë gjithë vitit, këto ditë prodhojnë një përpjekje kolektive për gëzim dhe mirënjohje. Një përpjekje e sforcuar, por gjithsesi e sinqertë në mjerimin e saj. Panorama që krijohet është mbresëlënëse në groteskun e vet , një tragjikomedi masive, ku në rol është një qytet i tërë.
Edhe pse asnjĂ« qoshk i qytetit nuk tĂ« lejon tĂ« ndihesh pjesĂ« e njĂ« historie tĂ« shkuar, apo dĂ«shmitar i njĂ« periudhe jo domosdoshmĂ«risht tĂ« lavdishme, por tĂ« paktĂ«n tĂ« vĂ«rtetĂ«. Ădo gjurmĂ« Ă«shtĂ« fshirĂ«. Snobizmi dhe lakmia e kanĂ« shndĂ«rruar gjithçka nĂ« luks dhe nevojĂ« artificiale, duke pĂ«rjashtuar sistematikisht ata qĂ« nuk janĂ« dakord, ata qĂ« nuk pĂ«rshtaten, ata qĂ« nuk e pranojnĂ« kĂ«tĂ« ritĂ«m tĂ« imponuar shndĂ«rrimi , njerĂ«z qĂ« meritojnĂ« njĂ« hapĂ«sirĂ« tĂ« tyre dhe njĂ« jetĂ« dinjitoze. Jo si privilegj, por si domosdoshmĂ«ri humane.
Dhe nuk gjen asnjë arsye për të qenë i lumtur në këtë vend. Madje shpesh habitem sesi njerëzit mbushin kafenetë plot; i shikon duke qeshur nga brenda qelqeve, të rehatuar mbi karrige. Pyes veten si është e mundur të jesh kaq i lumtur në një vend që nuk të jep asnjë arsye për ta qenë, madje as në ditë festash, kur njeriu ndalon hapin dhe mendon për veten.
Ndoshta është apatia e shoqërisë, ndoshta lodhja nga një vegjetim i gjatë dhe pa rezultat. I shoh pra këto njerëz dhe më vjen inat ; herë ata, herë vetja ime më dhimben.
Tirana nuk është më vendi i festave. Pavarësisht koncerteve, festave kolektive dhe trumpetave të rrjeteve sociale që pretendojnë gjallëri, unë besoj se nuk jemi më të njëjtët. Të lodhur nga tranzicioni i pafundmë dhe të mpirë nga diskurset publike për miliona të vjedhura, njeriu nis të besojë se jeton në një botë paralele, që nuk i përket, dhe humb aftësinë për të dalluar realitetin nga absurdi.
Si mund ta besosh se janë vjedhur miliona euro në një shtet ku pensionistët paguhen 200 mijë lekë të vjetra në muaj, ku paga minimale është ende 400 mijë lekë dhe qiratë nisin nga 400 euro e lart? Diku ka një rregull të prishur dhe një mendje që nuk arrin të rregullojë algoritmet e jetesës normale.
Dhe pastaj habitemi pse të rinjtë vishen keq, pse prindërit tanë nuk kanë bërë kurrë pushime, pse ne mbijetojmë mes frikërave dhe dramave të përditshme, të cilat tashmë janë kthyer në një akt sakrifice rutinë.
Nuk dua ta nxij realitetin. Madje shpesh jam pĂ«rpjekur ta shoh me ngjyra dhe tâi shtoj ato edhe aty ku gjithçka ka qenĂ« bardh e zi. E bĂ«jmĂ« pĂ«r tĂ« gjetur forcĂ«n qĂ« nuk na e jep askush tjetĂ«r. Por nĂ« kĂ«tĂ« qytet, kĂ«tĂ« fundvit, nuk ka asnjĂ« arsye pĂ«r tĂ« qenĂ« i lumtur,  as pĂ«r atĂ« qĂ« shkoi, as pĂ«r atĂ« qĂ« do tĂ« vijĂ«.
Në Kosovë u mbajtën zgjedhjet. Fitoi një parti dhe të tjerat e pranuan rezultatin me përulësi. Jeta do të vazhdojë edhe atje, me sfida e vështirësi, por njerëzit kanë ndjesinë se ditët do të jenë më të mira, se e ardhmja u rezervon diçka më të drejtë, duke pasur parasysh të shkuarën. Një jetë politike që në njëfarë mënyre prodhon shpresë.
Po ne? Tashmë që maska e shtetit ka rënë dhe argumentet e dështimit nuk ekzistojnë më, për çfarë na duhet ta presim dhe të gëzojmë për vitin e ardhshëm? Sa forcë duhet të kemi për ta përballuar?
Që të shohim përsëri njerëzit tanë duke ikur çdo ditë? Që paga minimale të trumbetohet si arritje? Që të kursejmë gjashtë muaj për dy ditë pushime? Dhe në fund, të sillemi sikur asgjë nuk ka ndodhur, duke u shfaqur të lumtur në rrjetet sociale , hapësira e vetme ku lumturia është e ngrirë dhe e përjetshme.
Gjithsesi jemi në fundvit. Rrugët janë të ndriçuara, restorantet plot, ka njerëz që festojnë. Nisur nga kjo, ka një mijë arsye për të festuar,  por as edhe një të vetme për të qenë i lumtur. Prej kohësh, ndërrimi i viteve nuk sjell asgjë të re. Thjesht riciklon dramat, betejat dhe sherret politike, duke mbajtur të pandryshuara pensionet fyese dhe pagat denigruese.
Asgjë e re, pra, nën këtë qiell e mbi këtë tokë. Vetëm sa përsërisim veten dhe i shtojmë kalendarit numra, që në realitet nuk sjellin asgjë të re e për rrjedhojë as edhe një shpresë për nesër.
Gazeta âSIâ- Dy murale identike janĂ« shfaqur nĂ« LondĂ«r gjatĂ« ditĂ«ve qĂ« i paraprinĂ« festave tĂ« Krishtlindjes: njĂ«ri nĂ« njĂ« mur tĂ« perimetrit tĂ« Centre Point, nĂ« Tottenham Court Road, dhe tjetrinĂ« zonĂ«n qendrore tĂ« Bayswater-it. Pretendimi pĂ«r autorĂ«sinĂ« nuk u vonua, pasi artisti anonim i street art-it nga Bristoli, Banksy, publikoi nĂ« rrjetet sociale provĂ«n e autorĂ«sisĂ« sĂ« veprave. Ai ndau vetĂ«m imazhin e muralit tĂ« dytĂ«, atij nĂ« Bayswater, i cili megjithatĂ« Ă«shtĂ« identik me muralin e shfaqur mĂ« herĂ«t nĂ« Tottenham Court Road.
Muralet paraqesin dy fëmijë: njëri i shtrirë përtokë, i veshur me pallto, kapele dhe çizme, ndërsa pranë tij ndodhet një tjetër fëmijë, që duket pak më i madh, i cili me gishtin tregues drejton shikimin nga lart, sikur po vështron ndërtesat mbi kokat e tyre ose qiellin me yje. Mesazhi i veprës interpretohet si një denoncim i margjinalizimit të të pastrehëve dhe i rritjes së numrit të fëmijëve që jetojnë si homeless në periferi të metropoleve.
Fenomeni i të pastrehëve, veçanërisht mes fëmijëve, po shënon rritje të vazhdueshme në Britaninë e Madhe. Siç raporton New York Times, duke iu referuar të dhënave të qeverisë britanike të publikuara në tetor dhe që i përkasin gjysmës së parë të vitit, numri i fëmijëve që jetojnë në strehime të përkohshme është rritur krahasuar me të njëjtën periudhë të vitit 2024. Sipas këtyre të dhënave, mbi 170.000 fëmijë në Britaninë e Madhe klasifikohen aktualisht si të pastrehë, një shifër rekord.
NjĂ« detaj domethĂ«nĂ«s lidhet me vendndodhjen e muralit tĂ« parĂ«, i cili u shfaq poshtĂ« ndĂ«rtesĂ«s Centre Point. âCentrepointâ Ă«shtĂ« gjithashtu emri i njĂ« organizate tĂ« njohur bamirĂ«se britanike qĂ« lufton kundĂ«r fenomenit tĂ« tĂ« pastrehĂ«ve tĂ« mitur. Emri i organizatĂ«s Ă«shtĂ« frymĂ«zuar pikĂ«risht nga kjo ndĂ«rtesĂ« luksoze, e zgjedhur pĂ«r tĂ« vĂ«nĂ« nĂ« pah kontrastin mes kullĂ«s sĂ« shtrenjtĂ«, tĂ« cilĂ«n themeluesi i organizatĂ«s e kishte konsideruar njĂ« âfyerje pĂ«r tĂ« pastrehĂ«tâ, dhe tĂ« rinjve qĂ« ai synonte tâi mbante larg jetĂ«s nĂ« rrugĂ«.
Banksy nuk Ă«shtĂ« i panjohur pĂ«r temat sociale, veçanĂ«risht pĂ«r çështjen e tĂ« pastrehĂ«ve. NĂ« vitin 2019, artisti kishte denoncuar krizĂ«n e mungesĂ«s sĂ« strehimit me njĂ« mural nĂ« Birmingham, gjithashtu me tematikĂ« tĂ« Krishtlindjes, ku dy drerĂ« dukeshin sikur âtĂ«rhiqninâ njĂ« tĂ« pastrehĂ« qĂ« flinte mbi njĂ« stol, duke e shndĂ«rruar skenĂ«n nĂ« njĂ« kritikĂ« tĂ« fortĂ« sociale me gjuhĂ« simbolike.
Nga Gazeta âSIââ Sot, mĂ« 28 dhjetor, Denzel Washington feston ditĂ«lindjen e tij, dhe kjo datĂ« shĂ«rben si njĂ« moment reflektimi pĂ«r jetĂ«n, veprĂ«n dhe ndikimin e njĂ« prej figurave mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« kinemasĂ« moderne. MĂ« shumĂ« sesa njĂ« aktor i jashtĂ«zakonshĂ«m, Washington Ă«shtĂ« njĂ« simbol force morale, integriteti dhe ekselence artistike, njĂ« figurĂ« qĂ« ka formĂ«suar jo vetĂ«m ekranin e madh, por edhe vetĂ« pĂ«rfaqĂ«simin kulturor tĂ« komunitetit afro-amerikan nĂ« Hollywood.
Denzel Hayes Washington Jr. lindi më 28 dhjetor 1954 në Mount Vernon, New York. Babai i tij ishte pastor pentekostal, ndërsa nëna e tij drejtonte një sallon bukurie në Harlem. Fëmijëria e tij u formësua nga disiplina, besimi dhe vlerat familjare, por edhe nga realitetet e vështira të jetës urbane. Washington është shprehur shpesh se dërgimi i tij në një shkollë me konvikt rreth moshës 15-vjeçare ishte një vendim që i ndryshoi rrjedhën e jetës. Shumë nga shokët e tij të rinisë përfunduan në rrugë të gabuara, ndërsa ai gjeti një drejtim tjetër, atë të vetëdisiplinës dhe qëllimit.
Ndikimi i nënës së tij ishte thelbësor në formimin e karakterit të tij. Washington ka folur me emocione për lidhjen e veçantë mes nënës dhe djalit, duke e konsideruar atë si themelin e ndjeshmërisë, respektit dhe forcës së tij të brendshme. Këto vlera do ta shoqëronin gjatë gjithë jetës dhe karrierës së tij.
Interesant është fakti se Denzel Washington nuk e ndoqi menjëherë aktrimin. Fillimisht, ai studioi për mjekësi dhe më pas mendoi të bëhej avokat. Vetëm pasi përfundoi studimet në Dramë dhe Gazetari në Universitetin Fordham, dhe pas një periudhe kërkimi personal, ai vendosi të provonte seriozisht aktrimin. Ky vendim do të shënonte fillimin e një karriere të jashtëzakonshme.
Washington nisi nĂ« teatĂ«r, kaloi nĂ« televizion dhe mĂ« pas nĂ« film, duke ndĂ«rtuar gradualisht reputacionin e tij si njĂ« aktor i thellĂ« dhe i besueshĂ«m. Filmi âGloryâ (1989) i solli vĂ«mendjen e parĂ« tĂ« madhe dhe çmimin e tij tĂ« parĂ« Oscar, por ishte roli i Malcolm X nĂ« filmin e Spike Lee-t tĂ« vitit 1992 qĂ« e shndĂ«rroi atĂ« nĂ« njĂ« ikonĂ«.
NĂ« âMalcolm Xâ, Washington nuk luajti njĂ« figurĂ« historike,  ai u bĂ« Malcolm X. Ai studioi me pĂ«rpikĂ«ri mĂ«nyrĂ«n e tĂ« folurit, gjestet, transformimin emocional dhe kompleksitetin moral tĂ« figurĂ«s sĂ« aktivistit. Interpretimi i tij solli humanitet, karizĂ«m dhe thellĂ«si, duke e paraqitur Malcolm X jo si mit, por si njeri. Ky rol e konsolidoi Washington-in si njĂ« aktor tĂ« klasit tĂ« lartĂ« dhe i solli njĂ« nominim pĂ«r Oscar pĂ«r Aktorin mĂ« tĂ« MirĂ«.
Ajo qĂ« e dallon Denzel Washington-in nga shumĂ« bashkĂ«kohĂ«s Ă«shtĂ« shumĂ«anshmĂ«ria e tij artistike. Ai nuk u kufizua kurrĂ« nĂ« role historike apo dramatike. NĂ« âRemember the Titansâ, ai portretizoi trajnerin Herman Boone, njĂ« figurĂ« frymĂ«zuese qĂ« udhĂ«hiqte pĂ«rmes disiplinĂ«s, drejtĂ«sisĂ« dhe dashurisĂ« sĂ« fortĂ«. Ky rol tregoi njĂ« anĂ« tjetĂ«r tĂ« tij , atĂ« tĂ« udhĂ«heqĂ«sit empatik dhe motivues.
NĂ« anĂ«n tjetĂ«r tĂ« spektrit, Washington shkĂ«lqeu edhe nĂ« role tĂ« errĂ«ta dhe komplekse. NĂ« âTraining Dayâ, si polici i korruptuar Alonzo Harris, ai sfidoi çdo pritshmĂ«ri. Personazhi i tij ishte karizmatik, i frikshĂ«m dhe thellĂ«sisht njerĂ«zor njĂ«kohĂ«sisht. Ky interpretim i solli atij Oscar-in pĂ«r Aktorin mĂ« tĂ« MirĂ« dhe e vendosi si njĂ« nga antagonistĂ«t mĂ« tĂ« paharrueshĂ«m nĂ« historinĂ« e filmit. Ai nuk krijoi njĂ« âtĂ« keqâ klasik, por njĂ« anti-hero modern, duke sjellĂ« nuanca dhe thellĂ«si qĂ« rrallĂ« u jepen personazheve me ngjyrĂ«.
PĂ«rgjatĂ« dekadave, Washington ka luajtur role tĂ« fuqishme si nĂ« drama, ashtu edhe nĂ« filma aksioni, pĂ«rfshirĂ« trilogjinĂ« âThe Equalizerâ, ku ai ndĂ«rthur forcĂ«n fizike me drejtĂ«sinĂ« morale, dhe sĂ« fundmi nĂ« âGladiator IIâ, duke dĂ«shmuar se karriera e tij mbetet relevante edhe sot.
Megjithatë, trashëgimia e Denzel Washington-it shtrihet përtej ekranit. Ai është i njohur për integritetin e tij personal, përzgjedhjen e kujdesshme të roleve dhe refuzimin e projekteve që cenojnë dinjitetin e përfaqësimit afro-amerikan. Ai është i përfshirë në nisma bamirëse, mbështet arsimin, mentorimin dhe shërben në borde këshillimore shëndetësore. Së fundmi, ai u nderua me Medaljen Presidenciale të Lirisë, nderimi më i lartë civil në SHBA, dhe u shugurua si pastor, një dëshmi e lidhjes së tij të thellë me besimin dhe shërbimin.
Për breza të tërë Washington mbetet një shembull i asaj çfarë do të thotë të jesh artist, udhëheqës dhe njeri me parime.
Nga Gazeta âSIâ-NĂ« njĂ« epokĂ« ku komunikimi digjital dhe rrjetet sociale mundĂ«sojnĂ« lidhje tĂ« menjĂ«hershme gjatĂ« udhĂ«timeve, edhe nĂ« ShqipĂ«ri kartolinat e dĂ«rguara me postĂ« tradicionale vazhdojnĂ« tĂ« ekzistojnĂ«, megjithĂ«se nĂ« mĂ«nyrĂ« gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« zbehtĂ«. Edhe pse sot konsiderohen nga shumĂ« si njĂ« relike e sĂ« shkuarĂ«s, kartolinat mbeten njĂ« formĂ« e veçantĂ« dhe domethĂ«nĂ«se komunikimi, qĂ« dikur ka luajtur njĂ« rol tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m edhe nĂ« lidhjet emocionale mes shqiptarĂ«ve.
Sipas të dhënave ndërkombëtare, përdorimi i kartolinave ka rënë ndjeshëm në dekadat e fundit, kryesisht për shkak të përhapjes së mesazheve të menjëhershme dhe rrjeteve sociale. Në Shtetet e Bashkuara, dërgesat e postës së klasit të parë, që përfshijnë letra dhe kartolina, kanë rënë me rreth 50% në 15 vitet e fundit, ndërsa shërbimet postare në disa vende europiane, si Danimarka, kanë nisur të reduktojnë ose të ndërpresin dërgesat tradicionale të letrave. Megjithatë, pavarësisht këtyre zhvillimeve, kartolinat nuk janë zhdukur plotësisht.
EkspertĂ«t e historisĂ« sĂ« turizmit theksojnĂ« se kartolinat u shfaqĂ«n nĂ« mesin e shekullit tĂ« 19-tĂ«, paralelisht me zhvillimin e industrisĂ« sĂ« udhĂ«timeve. Ato shĂ«rbenin si njĂ« mĂ«nyrĂ« e lirĂ« dhe e thjeshtĂ« pĂ«r tĂ« ndarĂ« pĂ«rvojat e udhĂ«timit, duke promovuar njĂ«kohĂ«sisht destinacione tĂ« ndryshme turistike. GjatĂ« fillimit tĂ« shekullit tĂ« 20-tĂ«, kartolinat pĂ«rjetuan njĂ« periudhĂ« kulmore, tĂ« njohur si âEpoka e ArtĂ« e Kartolinaveâ, kur miliona prej tyre dĂ«rgoheshin çdo vit nĂ« mbarĂ« botĂ«n.
Kartolina pĂ«rfaqĂ«son nĂ« vetvete njĂ« format katĂ«rkĂ«ndĂ«sh (ose formĂ« tjetĂ«r) letre tĂ« trashĂ«, apo kartoni tĂ« hollĂ« i prodhuuar pĂ«r shkrimin e mesazheve relativisht tĂ« shkurtra e tĂ« shpejta dhe postimin, zakonisht, pa zarf. Kartolina mĂ« e vjetĂ«r nĂ« botĂ« konsiderohet ajo e dĂ«rguar shkrimtarit Theodore Hook (1788-1841) nga Fulham nĂ« LondĂ«r nĂ« vitin 1840 dhe Ă«shtĂ« stampuar me njĂ« vulĂ« tĂ« zezĂ« me vlerĂ« 1 peni. NĂ« SHBA kartolina e parĂ« komerciale u emetua mĂ« 1861 nga John P. Charton nga Filadelfia, i cili ia shiti tĂ« drejtat pĂ«r printim Hymen Lipman-it (1817-1893). KĂ«to ishin kartolina pa figura vizuale.Â
Edhe sot, shumë udhëtarë nga breza të ndryshëm vazhdojnë të ruajnë këtë traditë. Për ta, kartolina përfaqëson më shumë sesa një mesazh të shkurtër: ajo është një kujtim i prekshëm, një shenjë vëmendjeje dhe një dëshmi se dikush është menduar edhe nga larg. Ndryshe nga komunikimi digjital, kartolina kërkon kohë, përkushtim dhe një zgjedhje të vetëdijshme për të ndarë një moment personal.
Në rrjetet sociale, interesi për kartolinat ka filluar të ringjallet, veçanërisht mes të rinjve. Hashtagë të ndryshëm dhe iniciativa globale për shkëmbimin e kartolinave dëshmojnë se kjo formë komunikimi vazhdon të ketë vlerë emocionale dhe kulturore. Për shumë njerëz, kartolina mbetet një mënyrë më e sinqertë dhe më intime për të komunikuar, krahasuar me mesazhet e shpejta dhe fotografitë e kuruara në internet.
Kartolinat nëShqipëri
NĂ« ShqipĂ«ri, pĂ«rdorimi i kartolinave pĂ«r urime apo edhe si njĂ« kujtim i vlefshĂ«m nga njĂ« udhĂ«tim Ă«shtĂ« zhdukur pothuajse tĂ«rĂ«sisht. Nga njĂ« traditĂ« e gjallĂ« e viteve tĂ« komunizmit, e cila la gjurmĂ«t e saj edhe nĂ« fillimet e viteve â90, kartolinat dikur pĂ«rbĂ«nin njĂ« nga format mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« komunikimit dhe shprehjes sĂ« vĂ«mendjes personale.
Kartolina âPĂ«rurimi i UrĂ«s nĂ« DardhĂ«â (1904) Ă«shtĂ« ndĂ«r shembujt mĂ« tĂ« hershĂ«m tĂ« kartolinave fotografike nĂ« ShqipĂ«ri. Ajo dokumenton inaugurimin e njĂ« ure guri, ndĂ«rtuar me iniciativĂ« filantropike nga Kristo Themeli Gajo pĂ«r tĂ« lehtĂ«suar kalimin e lumit nĂ« hyrje tĂ« fshatit. Fotografia, realizuar nga Perikli Kaçauni, tregonte me detaje ura, njerĂ«zit e pranishĂ«m dhe pjesĂ«marrjen masive tĂ« fĂ«mijĂ«ve, duke reflektuar jo vetĂ«m njĂ« moment festiv, por edhe vitalitetin social dhe urban tĂ« DardhĂ«s nĂ« fillim tĂ« shekullit XX.
Kartolina u printua dhe qarkulloi në Korçë, duke përfaqësuar një ndër format e para të kujtesës vizuale të fshatrave shqiptare. Mbishkrimet në gjuhët greke dhe rumune nënvizojnë rol të dhuruesit dhe origjinën e saj ndërkombëtare. Sot, kjo kartolinë konsiderohet një dokument historik dhe kulturor që pasqyron zhvillimin infrastruktural, shoqëror dhe identitar të Dardhës në periudhën e hershme moderne.
Me përhapjen e telefonave celularë dhe më pas të mesazheve të shkurtra, kartolinat nisën të humbnin gradualisht funksionin e tyre praktik, por edhe simbolikën që mbartnin. Komunikimi i menjëhershëm e bëri të panevojshme pritjen, ndërsa kartolina, që kërkonte kohë, përkushtim dhe durim, u zëvendësua nga forma më të shpejta dhe më efikase të shkëmbimit të urimeve dhe kujtimeve.
Disa librari në Tiranë, si edhe dyqane suveniresh, ofrojnë ende kartolina për shitje, me çmime relativisht të përballueshme. Megjithatë, interesi për to vazhdon të mbetet i ulët. Kjo lidhet, ndër të tjera, me faktin se kartolinat në Shqipëri përkojnë me një periudhë të errët të jetës politike dhe shoqërore të vendit, ndaj sot shpesh perceptohen si objekte që i përkasin së shkuarës dhe jo realitetit modern.
Për shumë qytetarë, kartolinat mbeten të lidhura me kujtime të një kohe kur komunikimi ishte i kufizuar dhe dërgimi i tyre ishte një nga format e pakta të lidhjes me botën e jashtme. Kjo ndoshta ka ndikuar që ato të mos kenë të njëjtën vlerë emocionale për brezat e rinj, të rritur në epokën e teknologjisë dhe komunikimit të menjëhershëm.
Ndërkohë, edhe karakteri i kartolinave ka ndryshuar ndjeshëm në krahasim me ato tradicionale. Dikur, kartolinat përbëheshin kryesisht nga imazhe të aktorëve dhe këngëtarëve të njohur të kohës, si figura të kinemasë turke apo yje hollivudianë që ishin shumë në modë, si Leonardo DiCaprio apo Brad Pitt, të cilët zinin pjesën më të madhe të stampimeve. Këto kartolina shërbenin jo vetëm si mjet komunikimi, por edhe si objekte koleksionimi, veçanërisht për të rinjtë.
Sot, kartolinat moderne kanë marrë një tjetër formë. Ato janë kryesisht artizanale, të punuara me dorë, dhe përmbajnë elementë festivë, simbolikë ose mesazhe domethënëse, të përshtatura sipas rastit. Në vend që të shërbejnë si mjet i përditshëm komunikimi, ato konsiderohen më tepër si objekte estetike ose dhurata simbolike.
Në realitetin shqiptar të sotëm, kartolinat po shihen gjithnjë e më shumë si objekte ekzotike, që më shumë se sa përdoren, zgjojnë ndjesinë e nostalgjisë dhe kureshtjes, sidomos te brezi i ri. Ato përfaqësojnë një formë komunikimi të ngadaltë dhe të qëllimshme, në kontrast me ritmin e shpejtë të jetës moderne, duke mbartur një vlerë kulturore dhe emocionale që, ndonëse e zbehur, nuk është zhdukur plotësisht.
MegjithĂ«se pĂ«rballet me sfida, si rritja e kostove postare dhe vĂ«shtirĂ«sia pĂ«r tâi gjetur nĂ« disa destinacione, dĂ«rgimi i kartolinave shihet ende si njĂ« investim nĂ« marrĂ«dhĂ«nie njerĂ«zore. NĂ« njĂ« botĂ« gjithnjĂ« e mĂ« digjitale, kartolina vazhdon tĂ« simbolizojĂ« ngadalĂ«sinĂ«, kujdesin dhe dĂ«shirĂ«n pĂ«r tĂ« ruajtur lidhjet pĂ«rtej distancĂ«s.
Gazeta âSIâ-NĂ« 27 dhjetor tĂ« vitit 1899, nĂ« qytetin e bukur tĂ« Pogradecit lindi Llazar Gusho, i njohur mĂ« vonĂ« me pseudonimin letrar Lasgush Poradeci. Ai u shndĂ«rrua nĂ« njĂ« nga figurat mĂ« tĂ« shquara tĂ« letĂ«rsisĂ« shqipe, poet, shkrimtar e pĂ«rkthyes, qĂ« la gjurmĂ« tĂ« pashlyeshme nĂ« poezinĂ« dhe prozĂ«n shqiptare. Pseudonimi i tij vjen nga njĂ«shkurtim i emrit tĂ« tij: âLa-S-Gushâ nga Llazar Sotir Gusho, ndĂ«rsa mbiemri âPoradeciâ lidhet me vendlindjen e tij.
Lasgush Poradeci botoi dy pĂ«rmbledhje poetike qĂ« u bĂ«nĂ« referencĂ« nĂ« poezinĂ« shqiptare: âVallja e yjeveâ (1933) dhe âYlli i zemrĂ«sâ (1937). TĂ« dyja u botuan nĂ« Bukuresht tĂ« RumanisĂ«, vĂ«llimi i parĂ« me ndihmĂ«n e mĂ«rgatĂ«s shqiptare nĂ« KonstancĂ« dhe vĂ«llimi i dytĂ« falĂ« mbĂ«shtetjes sĂ« Mitrush Kutelit. PĂ«rmbledhja e dytĂ« pĂ«rmban edhe vargje tĂ« pĂ«rpunuara nga vĂ«llimi i parĂ«, duke ruajtur melodinĂ« dhe hollĂ«sinĂ« e veçantĂ« tĂ« vargut poetik shqip.
PĂ«rveç poezisĂ«, Lasgushi shkroi tregime dhe shkrime nĂ« prozĂ«, tĂ« cilat u botuan nĂ« tĂ« pĂ«rkohshmet e viteve â30-â40, si âPĂ«rpjekja shqiptareâ, e redaktuar nga Branko Merxhani, si dhe nĂ« revistat Drita dhe NĂ«ntori. Shkrimet e tij shpesh kishin pĂ«rballĂ« censurĂ«n e kohĂ«s, por talenti dhe mjeshtĂ«ria e tij letrare i siguruan hapĂ«sira tĂ« shquara nĂ« kulturĂ«n shqiptare.
Autori la pas mĂ« shumĂ« se 100 poezi, duke pĂ«rfshirĂ« edhe poezi dashurie. Ai ishte adhurues i fjalĂ«ve arkaike dhe shprehjeve filozofike popullore, por gjithashtu eksperimentonte me fjalĂ«t e reja dhe mĂ«nyrat e reja tĂ« tĂ« shprehurit. Mitrush Kuteli e pĂ«rshkroi atĂ« si âpoetin e vetĂ«m shqiptar qĂ« mendoi, foli dhe shkruajti vetĂ«m nĂ« gjuhĂ«n shqipe.â
Mes veprave tĂ« njohura poetike tĂ« Lasgushit janĂ«: âEskursioni teologjik i Sokratitâ, âMbi taâ, âKamadevaâ, si dhe baladat pĂ«r Muharrem dhe Reshit Ăollakun. PĂ«rveç krijimeve origjinale, ai pĂ«rktheu disa nga kryeveprat e letĂ«rsisĂ« botĂ«rore, pĂ«rfshirĂ«: âEugjen Onjeginâ tĂ« Pushkinit, lirikat e Lermontovit, Poemat e Hajnes, Majakovskit, GĂ«tes dhe Hajnes, si dhe poezi tĂ« Homerit, Byronit, Shekspirit dhe poetĂ«ve tĂ« tjerĂ« tĂ« njohur.
NĂ« nder tĂ« kontributit tĂ« tij tĂ« madh, nĂ« 100-vjetorin e lindjes, mĂ« 27 dhjetor 1999, kryetari i RepublikĂ«s, Rexhep Mejdani, i akordoi titullin âNderi i Kombitâ, ndĂ«rsa qyteti i tij i lindjes, Pogradeci, e shpalli âQytetar nderiâ. Sot, Pallati i KulturĂ«s nĂ« Pogradec mban emrin e tij, duke e bĂ«rĂ« tĂ« paharrueshĂ«m trashĂ«giminĂ« letrare tĂ« kĂ«tij poeti tĂ« madh.
Lasgush Poradeci mbetet zëri i gjuhës shqipe, melodik, filozofik dhe i përjetshëm.
Login
