❌

Normal view

There are new articles available, click to refresh the page.
Yesterday — 20 January 2026Main stream

Pse ‘Festivali foklorik i GjirokastrĂ«s’ u zhvendos vetĂ«m njĂ« herĂ« nĂ« Berat nĂ« vitin 1995?

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj
20 January 2026 at 10:45

Gazeta “SI”- Festivali Folklorik KombĂ«tar i cili tradicionalisht Ă«shtĂ« mbajtur nĂ« GjirokastĂ«r, pati njĂ« vit i cili ndryshoi destinacion. NĂ« vitin 1995 ai  u zhvillua nĂ« qytetin e Beratit nĂ« vitin 1995 pĂ«r shkak tĂ« rrethanave tĂ« jashtĂ«zakonshme historike dhe shoqĂ«rore nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« atĂ« periudhĂ«.

Arsyeja kryesore pĂ«r zhvendosjen nĂ« Berat ishte periudha pas pĂ«rfundimit tĂ« regjimit komunist dhe transformimet revolucionare nĂ« vend. Pas rĂ«nies sĂ« monizmit dhe ndryshimeve tĂ« thella politike dhe sociale nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« fillim tĂ« viteve ’90, festivali qĂ« zakonisht mbahej nĂ« Kalane e GjirokastrĂ«s u zhvendos pĂ«r njĂ« edicion nĂ« kalanĂ« e qytetit tĂ« Beratit nĂ« vitin 1995.

Berati u zgjodh si një tjetër qytet me vlera historike dhe arkitektonike të theksuara edhe ai i përfshirë në listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, sikurse Gjirokastra, duke i dhënë festivalit një ambient të përshtatshëm kulturor për të vazhduar traditën folklorike në një kohë ndryshimesh të mëdha në vend.

Deri nĂ« vitin 1991, ShqipĂ«ria ishte njĂ« shtet komunist totalitar nĂ«n drejtimin e PPSH-sĂ« dhe mĂ« parĂ« tĂ« Enver HoxhĂ«s. Kultura, arti dhe veprimtaria folklorike shpesh shĂ«rbenin si mjet ideologjik i shtetit pĂ«r tĂ« promovuar “vlerat popullore” brenda kuadrit tĂ« ideologjisĂ« socialiste. Festivali i GjirokastrĂ«s u krijua dhe u zhvillua si pjesĂ« e kĂ«tij sistemi kulturor-politik, duke synuar jo vetĂ«m ruajtjen e folklorit, por edhe pĂ«rforcimin e identitetit tĂ« shtetit socialist dhe njĂ« narrative kombĂ«tare qĂ« lidhej me figurĂ«n e Enver HoxhĂ«s. Pas shembjes sĂ« komunizmit nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« vitin 1991, vendi hyri nĂ« njĂ« periudhĂ« tĂ« gjatĂ« tranzicioni politik, ekonomik dhe shoqĂ«ror, ku transformime tĂ« mĂ«dha ndodhĂ«n nĂ« institucionet publike, financimin kulturor, marrĂ«dhĂ«niet me botĂ«n e jashtme dhe identitetet kombĂ«tare.

Festivali folklorik, si një nga ngjarjet më të mëdha kulturore në vend, u ndikua nga këto ndryshime të thella, dhe kjo ndikoi drejtpërdrejt vendin dhe mënyrën e organizimit të tij.

PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« KalanĂ« e Beratit, nga 20 deri mĂ« 25 shtator tĂ« vitit 1995, u zhvillua Festivali Folklorik KombĂ«tar. Pas pothuajse shtatĂ« vjetĂ«sh nga festivali folklorik i mĂ«parshĂ«m, edicioni i Beratit nuk ishte vetĂ«m  njĂ« festival i rradhĂ«s. Akumulimi dhe paraqitja e lĂ«ndĂ«s folklorike tejkaloi pritshmĂ«ritĂ« mĂ« entuziaste dhe pĂ«rligji interesin e madh popullor rreth tij. NĂ« kĂ«tĂ« edicion theksohet pjesĂ«marrja pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, krahas grupeve shtetĂ«rore tĂ« shtĂ«pive tĂ« kulturĂ«s nĂ« rrethe, edhe e grupeve folklorike joshtetĂ«rore, tĂ« cilat nisĂ«n rrugĂ«n e tyre nĂ« skenĂ« si tĂ« tilla. NdĂ«r to pĂ«rmenden shoqĂ«ria kulturore “Elena Gjika” nga PĂ«rmeti dhe grupi folklorik “ÇamĂ«ria”, duke i dhĂ«nĂ« festivalit njĂ« dimension mĂ« tĂ« gjerĂ« dhe duke shĂ«nuar njĂ« hap tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« zhvillimin e folklorit shqiptar jashtĂ« strukturave shtetĂ«rore.

Zgjedhja e Beratit si vend i Festivalit ishte një përpjekje për të ruajtur ngjarjen në një ambient historik dhe kulturor të rëndësishëm, duke reflektuar nevojën për përshtatje me një mjedis të ri demokratik dhe ekonomik.

Ky ndryshim destinacioni ishte gjithashtu një përpjekje e qeverisë së djathtë të asaj kohe për të zhvendosur vëmendjen nga Gjirokastra, e cila kishte qenë më parë zgjedhur si vendmbajtës i festivalit për arsye se Enver Hoxha ishte nga ky qytet. Ishte një shkëputje nga ideologjia komuniste dhe një përpjekje për të krijuar një qendrim më të pavarur dhe demokratik, duke i hequr Gjirokastrës të drejtën ekskluzive për organizimin e festivalit.

Festivali i vitit 1995 shënoi gjithashtu një shkëputje nga kalendari tradicional, duke u zhvilluar në vitin 1995 në vend të vitit 1993, siç do të pritej.

Pas këtij edicioni të veçantë, festivali u rikthye në Gjirokastër në vitin 2000, ku mbahet kryesisht çdo pesë vjet, duke ruajtur lidhjen e tij me qytetin muze të Gjirokastrës dhe duke u bërë sërish simbol i trashëgimisë kulturore shqiptare.

The post Pse ‘Festivali foklorik i GjirokastrĂ«s’ u zhvendos vetĂ«m njĂ« herĂ« nĂ« Berat nĂ« vitin 1995? appeared first on Gazeta Si.

Before yesterdayMain stream

294 vjet nga hapja e ‘ShĂ«n Adriani’ nĂ« Kalabri/ Kolegji arbĂ«resh ku u formuan Serembe, De Rada e Variboba

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj
19 January 2026 at 15:50

Gazeta “SI”- MĂ« 19 janar 1732, Kisha ArbĂ«reshe nĂ« Kalabri çeli dyert e Kolegjit tĂ« ShĂ«n Adrianit, njĂ« institucion me rĂ«ndĂ«si tĂ« jashtĂ«zakonshme pĂ«r ruajtjen e identitetit dhe kultivimin e vlerave shpirtĂ«rore, kulturore dhe etnike tĂ« arbĂ«reshĂ«ve. Ky kolegj u themelua me mbĂ«shtetjen e drejtpĂ«rdrejtĂ« tĂ« Papa Klementit XII dhe pati si mision pĂ«rgatitjen e klerit shqiptar tĂ« ritit lindor bizantin, qĂ« do tĂ« shĂ«rbente nĂ« kishat arbĂ«reshe dhe, nĂ« mĂ«nyrĂ« ideale, edhe nĂ« ShqipĂ«ri.

Kolegji u bĂ« shpejt vatĂ«r shpirtĂ«rore dhe kulturore, ku ruhej dhe kultivohej gjuha, feja dhe identiteti arbĂ«resh. Ai luajti njĂ« rol vendimtar nĂ« pĂ«rgatitjen e intelektualĂ«ve qĂ« mĂ« vonĂ« do tĂ« lĂ«nĂ« gjurmĂ« tĂ« pashlyeshme nĂ« historinĂ«, letĂ«rsinĂ« dhe kulturĂ«n shqiptare. Midis emrave mĂ« tĂ« shquar qĂ« studiuan dhe u formuan aty janĂ« Jeronim De Rada, Jul Variboba, Zef Serembe, Domenico Mauro, si dhe MarkianĂČ, Luigj Gurakuqi, AleksandĂ«r Xhuvani, KolĂ« Kamsi dhe shumĂ« tĂ« tjerĂ«.

Një moment i rëndësishëm në jetën akademike të kolegjit ishte krijimi i katedrës së parë të gjuhës shqipe më 1849, nën drejtimin e Jeronim De Radës, që shënoi institucionalizimin e studimit të shqipes jashtë Shqipërisë dhe thellimin e lidhjeve kulturore midis arbëreshëve dhe atdheut të tyre. Kjo katedër bëri që gjuha shqipe të trajtohej me seriozitet akademik dhe të kultivohej ndër breza, duke ruajtur trashëgiminë gjuhësore të komunitetit.

Jeronim De Rada

Biblioteka e pasur e kolegjit dhe aktiviteti pedagogjik i vazhdueshëm e bënë këtë institucion një urë lidhëse mes kulturës shqiptare dhe italiane. Për më shumë se dy shekuj, deri në mbylljen e tij përfundimtare në vitin 1919, Kolegji i Shën Adrianit përgatiti mbi 100 intelektualë dhe klerikë shqiptarë, duke u konfirmuar si një nga institucionet më të rëndësishme për emancipimin kulturor dhe arsimor të diasporës shqiptare.

Zef Serembe

Rëndësia e këtij kolegji nuk qëndron vetëm tek edukimi i brezave të rinj, por edhe tek roli i tij në ruajtjen e një identiteti të veçantë, në promovimin e arsimit dhe kulturës, dhe në mbajtjen gjallë të frymës arbëreshe në shekuj. Ai përfaqëson një shembull të shkëlqyer të lidhjes së edukimit me kulturën dhe me dashurinë për atdheun, duke mbetur një pikë referimi për të gjithë historinë e arbëreshëve në Itali.

The post 294 vjet nga hapja e ‘ShĂ«n Adriani’ nĂ« Kalabri/ Kolegji arbĂ«resh ku u formuan Serembe, De Rada e Variboba appeared first on Gazeta Si.

Luigj Petrosi, poeti qĂ« zbuloi pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« kĂ«ngĂ«n ‘O e bukura more’

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj
19 January 2026 at 12:46

Gazeta “SI”- MĂ« 19 janar pĂ«rkujtohet poeti arbĂ«resh Luigj Petrosi, njĂ« figurĂ« kyçe e letĂ«rsisĂ« dhe folklorit arbĂ«resh, i njohur kryesisht pĂ«r publikimin e kĂ«ngĂ«s sĂ« njohur “O e bukura more”. Petrosi jetoi nĂ« njĂ« kohĂ« kur komunitetet arbĂ«reshe nĂ« Itali ruanin me fanatizĂ«m gjuhĂ«n, traditat dhe kĂ«ngĂ«t e tyre, si lidhje tĂ« ngushtĂ« me atdheun e largĂ«t. Ai e kuptoi rĂ«ndĂ«sinĂ« e ruajtjes sĂ« kĂ«ngĂ«ve popullore jo vetĂ«m si dokumente folklorike, por si pjesĂ« tĂ« identitetit kulturor dhe historik tĂ« arbĂ«reshĂ«ve. PĂ«rmes punĂ«s sĂ« tij, kĂ«nga “O e bukura more” mori jetĂ« , duke kaluar nga tradita gojore nĂ« literaturĂ« dhe duke u bĂ«rĂ« njĂ« dokument i qĂ«ndrueshĂ«m kulturor.

KĂ«nga “O e bukura more” ka rrĂ«njĂ« tĂ« thella historike. Sipas filologut arbĂ«resh DhimitĂ«r Kamarda, kjo kĂ«ngĂ« ka origjinĂ«n tek arbĂ«reshĂ«t e ItalisĂ«, tĂ« cilĂ«t u detyruan tĂ« largohen nga trojet e tyre nĂ« atĂ« qĂ« njihet si Morea, sot pjesĂ« e Peloponezit tĂ« GreqisĂ«. Kamarda shpjegon se emri “More” nuk i referohet njĂ« personi apo vajze tĂ« bukur, por Ă«shtĂ« toponimi i njĂ« treve tĂ« madhe historike nga ku u larguan shumica e arbĂ«reshĂ«ve qĂ« sot jetojnĂ« nĂ« Itali. Ai e dokumentoi pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« tekstin e kĂ«ngĂ«s nĂ« librin e tij tĂ« botuar nĂ« vitin 1866, “Appendice al Saggio di Grammatologia Comparata sulla Lingua Albanese”, duke ruajtur versionin origjinal popullor me ritĂ«m tresh, qĂ« deri atĂ«herĂ« ishte transmetuar vetĂ«m gojarisht ndĂ«r breza.

Kjo këngë nuk është thjesht një krijim muzikor; ajo memorizon kujtesën e madhe të një atdheu të humbur dhe ka kënduar për më shumë se 600 vjet si një këngë e mërgimtarëve. Përmes saj, arbëreshët dhe arvanitasit e Greqisë ruajnë lidhjen shpirtërore me trojet e tyre të dikurshme. Interpretimi i jashtëzakonshëm i artistëve italianë si Lavinia Mancusi dhe Gabriele Gagliarini e ka bërë këtë këngë të njohur dhe të dashur për publikun edhe jashtë komunitetit arbëresh.

Merita e Luigj Petrosit qëndron në faktin se ai e publikoi këngën duke e shkruar dhe duke ruajtur emocionet dhe ndjeshmërinë e saj, dhe kështu i siguroi një jetë të përjetshme në letërsinë e shkruar.

Kujtimi i Petrosit Ă«shtĂ« njĂ« kujtim i tĂ« gjithĂ« komunitetit arbĂ«resh, i cili pĂ«rmes “O e bukura more” gjen njĂ« zĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t pĂ«r mallin, dashurinĂ« dhe krenarinĂ« pĂ«r origjinĂ«n e tyre. KĂ«nga Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« simbol i identitetit arbĂ«resh dhe i trashĂ«gimisĂ« kulturore qĂ« ka kaluar brez pas brezi, duke lidhur historinĂ«, ndjenjĂ«n dhe artin nĂ« njĂ« krijim tĂ« pĂ«rjetshĂ«m

The post Luigj Petrosi, poeti qĂ« zbuloi pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« kĂ«ngĂ«n ‘O e bukura more’ appeared first on Gazeta Si.

Kush ishte Bartolomeo Pareto dhe harta e vitit 1455 qĂ« u bĂ« pjesĂ« e pĂ«rhershme e Muzeut ‘Gjergj Kastrioti’ nĂ« KrujĂ«?

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj
19 January 2026 at 10:57

Gazeta “SI” – NĂ« njĂ« njoftim zyrtar nĂ« rrjetin social Facebook, ministri i kulturĂ«s Blendi Gonxhja vuri nĂ« dukje rĂ«ndĂ«sinĂ« e njĂ« artefakti tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m me vlerĂ« kombĂ«tare dhe europiane, i cili u shtua nĂ« koleksionin e Muzeut KombĂ«tar “Gjergj Kastrioti SkĂ«nderbeu” nĂ« KrujĂ«.

Bëhet fjalë për hartën origjinale të Bartolomeo Paretos të vitit 1455, një nga dëshmitë më të rralla të hartografisë evropiane të shekullit XV, e cila ka vlerë të madhe jo vetëm për saktësinë e saj gjeografike, por edhe për rëndësinë historike dhe kulturore që mbart.

Kush ishte Bartolomeo Pareto dhe çfarë përmban kjo hartë e vitit 1455?

Harta e vitit 1455, e njohur si portolano, është një dokument i dekoruar me detaje të hollësishme, që përfshin pjesën më të madhe të Evropës, Afrikës Veriore dhe Lindjes së Mesme. Ajo është krijuar me kujdes të madh dhe tregon ndikimet e modeleve kartografike të Battista Beccario-s nga Gjenova dhe të Angelino Dulcert-it nga Spanja.

Përveç detajeve të bregdetit dhe porteve, harta përmban edhe elemente artistike dhe simbolike që i japin asaj një vlerë të dyfishtë: si mjet navigimi dhe si vepër arti. Një nga detajet më të veçanta është paraqitja e ishullit fantazmë Antilia në Oqeanin Atlantik, një element i njohur nga mitet dhe hartat e kohës, i cili u zhduk nga hartat e shekullit XVI.

Portolani përmban gjithashtu të dhëna të rëndësishme historike dhe kulturore për Ballkanin dhe Evropën e Mesme. Shënimet e tij vendosin në hartë jo vetëm qytete dhe porte, por edhe emra të figurave të shquara. Një nga veçantitë e  kësaj harte është se vendos emrin e Skënderbeut si toponim në qendër të Ballkanit, duke dëshmuar se figura e heroit shqiptar ishte e njohur dhe e respektuar nga oborret mbretërore të Europës dhe të botës së krishterë. Kjo e bën hartën një burim unik për historianët dhe studiuesit e marrëdhënieve politike dhe kulturore në Europën e shekullit XV.

Pas vdekjes sĂ« jezuitit valencian Juan AndrĂ©s nĂ« vitin 1817, gjurmĂ«t e hartĂ«s humbĂ«n pĂ«rkohĂ«sisht, por ajo u rizbulua nĂ« vitin 1877 nĂ« njĂ« depo tĂ« asaj qĂ« atĂ«herĂ« quhej Biblioteka Vittorio Emanuele, pranĂ« Kolegjit Romak, nga gjeografi italian Pietro Amat di San Filippo. Ky zbulim u dokumentua nĂ« revistĂ«n shkencore “Memorie della SocietĂ  Geografica Italiana” nĂ« vitin 1878, duke rikthyer kĂ«shtu nĂ« vĂ«mendje njĂ« nga hartat mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« shekullit XV dhe duke e bĂ«rĂ« tĂ« aksesueshme pĂ«r studiuesit dhe koleksionistĂ«t. Sot, kjo hartĂ« jo vetĂ«m qĂ« Ă«shtĂ« njĂ« pjesĂ« e vyer e koleksioneve europiane, por pĂ«rbĂ«n edhe njĂ« urĂ« lidhjeje midis historisĂ« shqiptare dhe asaj evropiane, duke treguar se ShqipĂ«ria dhe heronjtĂ« e saj ishin pjesĂ« e kulturĂ«s dhe politikĂ«s ndĂ«rkombĂ«tare shumĂ« shekuj mĂ« parĂ«.

Kush ishte Bartolomeu Pareto?

Krijuesi i kĂ«saj harte, Bartolomeo Pareto, ishte njĂ« prift dhe kartograf gjenovez, i njohur pĂ«r mjeshtĂ«rinĂ« e tij nĂ« hartografinĂ« nautike. Nuk dihet shumĂ« pĂ«r jetĂ«n e tij tĂ« hershme, por Ă«shtĂ« e dokumentuar se ai jetoi dhe punoi nĂ« Gjenova, ku u shugurua prift nĂ« vitin 1455, pas shĂ«rbimit si akolit papnor. Ky funksion sugjeron kontakte me oborrin papnor nĂ« RomĂ«, megjithĂ«se titulli ishte mĂ« shumĂ« njĂ« nder sesa njĂ« detyrĂ« aktive. NĂ« vitin 1453, njĂ« mbledhje e KĂ«shillit tĂ« ShĂ«n Gjergjit e pĂ«rshkroi si “i vetmi gjenovez ekspert nĂ« artin e hartimit tĂ« hartave nautike” dhe i dha njĂ« pĂ«rjashtim fiskal deri nĂ« 12 libra, duke njohur rĂ«ndĂ«sinĂ« e veçantĂ« tĂ« punĂ«s sĂ« tij pĂ«r navigatorĂ«t gjenovezĂ«. Para vitit 1455, Pareto ndĂ«rmori njĂ« udhĂ«tim tĂ« gjatĂ« detar, gjatĂ« tĂ« cilit kaloi Detin e Alboranit, dhe qĂ« nga viti 1460 shĂ«rbeu si famullitar i kishĂ«s sĂ« ShĂ«n Gjergjit nĂ« Gjenova.

PĂ«rveç hartĂ«s sĂ« vitit 1455, nga Pareto kanĂ« mbijetuar disa fragmente tĂ« njĂ« harte tĂ« Gadishullit Italian tĂ« vitit 1457 dhe njĂ« fragment i njĂ« mappamundi, i ruajtur nĂ« Muzeun e Pallatit Topkapı. Ai vdiq para datĂ«s 9 nĂ«ntor 1464, kur drejtimi i kishĂ«s sĂ« ShĂ«n Gjergjit iu caktua kanonikut Pietro de’ Carderini. PĂ«rmes veprĂ«s sĂ« tij, dhe veçanĂ«risht hartĂ«s sĂ« vitit 1455, Bartolomeo Pareto la njĂ« trashĂ«gimi tĂ« paharrueshme nĂ« hartografinĂ« evropiane dhe njĂ« dĂ«shmi tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« lidhjeve kulturore dhe politike midis GjenovĂ«s, Vatikanit dhe EuropĂ«s sĂ« shekullit XV, duke bĂ«rĂ« qĂ« emri i tij tĂ« mbetet njĂ« pikĂ« referimi pĂ«r studiuesit e historisĂ« sĂ« hartografisĂ« dhe kulturĂ«s evropiane.

Një kopje hartës e certifikuar sipas standardeve shkencore u soll për herë të parë në Shqipëri nga kartografi  shqiptar Artan Shkreli në vitin 2017 dhe sot ruhet në Muzeun Kombëtar të Shqipërisë, ku është ekspozuar dhe e aksesueshme për publikun, studiuesit.

The post Kush ishte Bartolomeo Pareto dhe harta e vitit 1455 qĂ« u bĂ« pjesĂ« e pĂ«rhershme e Muzeut ‘Gjergj Kastrioti’ nĂ« KrujĂ«? appeared first on Gazeta Si.

Në kërkim të gjeniut/ Gjurmët që zbulojnë gjenetikën e Da Vinçit

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj
17 January 2026 at 14:12

Gazeta “Si” -Artisti, shpikĂ«si dhe anatomisti Leonardo da Vinçi ishte shembulli i “njeriut tĂ« Rilindjes” dhe shkencĂ«tarĂ«t synojnĂ« tĂ« zbulojnĂ« sekretet e gjeniut tĂ« tij nĂ« njĂ« nivel gjenetik. Por ka njĂ« problem: MĂ« shumĂ« se 500 vjet pas vdekjes sĂ« tij nĂ« 1519, ADN-ja e Leonardos ka rezultuar thuajse e pamundur pĂ«r t’u gjetur.Ai nuk pati fĂ«mijĂ«, dhe vendvarrimi i tij nĂ« KapelĂ«n e ShĂ«n Florentit nĂ« Amboise, FrancĂ«, u shkatĂ«rrua gjatĂ« Revolucionit Francez nĂ« fund tĂ« viteve 1700.

Disa kocka thuhet se janë rimarrë nga rrënojat dhe janë varrosur përsëri, por identiteti dhe autenticiteti i tyre ka qenë i debatueshëm.Në mungesë të mbetjeve të verifikuara, shkencëtarët që marrin pjesë në Leonardo da Vinci Project kanë zgjedhur një qasje të zgjuar: marrjen e mostrave nga artefakte të lidhura me polimatikun italian për ADN. Leonardo la pas një pasuri të madhe pikturash, vizatimesh dhe letrash, gjëra që ai ka prekur dhe që mund të përmbajnë gjurmë të materialit gjenetik edhe sot.

Ekipi i projektit mori mostra nga letra tĂ« shkruara nga njĂ« i afĂ«rm i largĂ«t i Leonardos, si dhe nga njĂ« vizatim i quajtur “Holy Child”, qĂ« mund tĂ« jetĂ« krijuar nga vetĂ« artisti. Tregtari i artit, i ndjeri Fred Kline ia atribuoi veprĂ«n Leonardos, por ekspertĂ« tĂ« tjerĂ« kanĂ« kundĂ«rshtuar autenticitetin e saj. Ekipi gjeti njĂ« sasi tĂ« madhe ADN-je nĂ« vizatim dhe nĂ« njĂ« nga letrat, pĂ«rfshirĂ« bakteret, bimĂ«t dhe njĂ« sekuencĂ« qĂ« pĂ«rputhej me kromozomin Y tĂ« njĂ« mashkulli. Gjetjet u publikuan mĂ« 6 janar nĂ« njĂ« studim qĂ« nuk Ă«shtĂ« rishikuar ende nga kolegĂ«t shkencĂ«tarĂ«.

“Ka shumĂ« material biologjik qĂ« vjen nga individi dhe mund tĂ« gjurmohet nĂ« njĂ« copĂ« letre ose kanavacĂ« qĂ« e thith atĂ«,” tha bashkautori i studimit, dr. Norberto Gonzalez-Juarbe, profesor i asistencĂ«s nĂ« departamentin e biologjisĂ« qelizore dhe gjenetikĂ«s molekulare nĂ« Universitetin e Maryland, College Park.

“Dhe nĂ«se e mbulon me ngjyrĂ«, ka njĂ« lloj shtrese mbrojtĂ«se mbi tĂ«.”

Marrja e mostrave nga objektet për ADN mund të jetë një proces shkatërrues. Anëtarët e projektit, të vetëdijshëm për vlerën e paprekshme të këtyre objekteve, fillimisht synuan të identifikojnë një teknikë minimale invazive që mund të kapë gjurmë të mbetura gjenetike nga veprat dhe dokumentet. Pas testimeve, ekipi vendosi që swab-i i thatë (copë materiali thithës, shpesh shkop ose shufër, që përdoret në kirurgji dhe mjekësi për pastrimin e plagëve, aplikimin e ilaçeve ose marrjen e mostrave) mund të mblidhte ADN të mjaftueshme pa dëmtuar veprën.

“Materiali gjenetik nga “Holy Child” ofroi njĂ« pamje tĂ« pĂ«rbĂ«rĂ« tĂ« mjedisit ku u krijua dhe ruajt vepra gjatĂ« 500 viteve tĂ« fundit” tha Gonzalez-Juarbe. Pas pĂ«rjashtimit tĂ« mundĂ«sisĂ« sĂ« kontaminimit mjedisor, si pluhuri, ekipi identifikoi shenja specifike bimĂ«sh, kafshĂ«sh dhe organizmave qĂ« sugjeronin se vepra kishte origjinĂ« nĂ« Itali. Gonzalez-Juarbe dhe bashkĂ«autorĂ«t gjetĂ«n ADN tĂ« pemĂ«s sĂ« portokallit nĂ« vizatimin e shekullit 15, qĂ« ata besojnĂ« se mund tĂ« ketĂ« ardhur nga kopshtet e familjes Medici , tĂ« famshme pĂ«r pemĂ«t e rralla tĂ« agrumeve nĂ« rajonin e ToskanĂ«s nĂ« Itali. Ekipi gjithashtu detektoi ADN tĂ« derrave tĂ« egĂ«r. Furçat e pikturĂ«s tĂ« bĂ«ra nga qimet e kĂ«tyre kafshĂ«ve ishin tĂ« zakonshme gjatĂ« Rilindjes dhe krijonin njĂ« teksturĂ« tĂ« veçantĂ« pĂ«r pikturat me vaj.

“Jemi 100% tĂ« sigurt qĂ« kjo ADN e derrit vjen nga furça e pikturĂ«s. PĂ«rputhet me atĂ« qĂ« dimĂ« nga historia e artit,” tha Lee.

Pista e kromozomit Y

Lee dhe ekipi i tij analizuan sekuencat e kromozomit Y nĂ« njĂ« nga letrat dhe vizatimi dhe zbuluan se ato ishin gjenetikisht tĂ« lidhura. Ata krahasuan kĂ«to shenja me njĂ« panel prej rreth 90,000 shenjash tĂ« njohura nĂ« kromozomin Y, qĂ« ndihmoi pĂ«r tĂ« pĂ«rcaktuar se ADN-ja i pĂ«rkiste haplogrupit E1b1. Haplogrupet kategorizojnĂ« njerĂ«zit qĂ« kanĂ« njĂ« paraardhĂ«s tĂ« pĂ«rbashkĂ«t, tĂ« identifikuar nga variacionet gjenetike tĂ« gjurmueshme pĂ«rmes linjĂ«s paterne (kromozomi Y) ose linjĂ«s materne (ADN mitokondriale). ADN-ja e kromozomit Y Ă«shtĂ« nga rajoni i ToskanĂ«s, duke u pĂ«rputhur me vendin ku Leonardo lindi dhe jetoi. Para kĂ«tij studimi, Leonardo nuk ishte lidhur me ndonjĂ« haplogrup tĂ« njohur. Identifikimi i tĂ« njĂ«jtit kromozom Y nĂ« objekte tĂ« tjera mund tĂ« pĂ«rdoret gjithashtu pĂ«r tĂ« vendosur nĂ«se “Holy Child” Ă«shtĂ« vĂ«rtet vizatim i Leonardos pĂ«r tĂ« zgjidhur debatin mbi autenticitetin.

MegjithatĂ«, disa ekspertĂ« dyshojnĂ« pĂ«r materialet qĂ« duhen pĂ«rdorur nĂ« kĂ«rkimin e ADN-sĂ« sĂ« Leonardos. Francesca Fiorani, profesoreshĂ« e historisĂ« sĂ« artit nĂ« Universitetin e VirginisĂ«, tha se materialet e zgjedhura nuk ishin mĂ« tĂ« pĂ«rshtatshmet pĂ«r pĂ«rpjekjen pĂ«r rindĂ«rtimin e ADN-sĂ« sĂ« Leonardos. MegjithatĂ«, metodologjia e pĂ«rdorur mund tĂ« çojĂ« nĂ« marrjen e suksesshme tĂ« ADN-sĂ« sĂ« Leonardos nĂ« tĂ« ardhmen, tha S. Blair Hedges, profesor i biologjisĂ« dhe drejtues i QendrĂ«s pĂ«r Biodiversitetin nĂ« Universitetin Temple. Asamblimi dhe pĂ«rfundimi i gjetjes sĂ« gjenetikĂ«s sĂ« Leonardos do tĂ« kĂ«rkonte verifikimin e ADN-sĂ« nga pasardhĂ«sit dhe ndoshta nga vetĂ« mbetjet e tij, pĂ«r t’u krahasuar me fragmentet gjenetike tĂ« marra nga artefaktet.

KĂ«rkimi i gjeniut

Grupet e ndryshme të kërkimit po vazhdojnë punën për projektin Leonardo da Vinçi. Ekipi i Gonzalez-Juarbe po punon me qeverinë franceze për të marrë mostra nga artefakte të Leonardos të ruajtura në Francë, duke u përqendruar më shumë tek vizatimet dhe shënimet e tij më pak të njohura. Lee dhe Gonzalez-Juarbe shpresojnë që të gjitha studimet e ndara të bashkohen në një pikë.

“Dhe nĂ«se tĂ« gjitha tregojnĂ« se E1b1 shfaqet vazhdimisht nĂ« kĂ«to rrugĂ« tĂ« ndryshme, atĂ«herĂ« mund tĂ« kontrollojmĂ« ato kocka dhe tĂ« shohim nĂ«se pĂ«rmbajnĂ« E1b1,” tha Lee.

“Dhe nĂ«se e bĂ«jnĂ«, atĂ«herĂ« mund tĂ« themi me njĂ« probabilitet tĂ« lartĂ« se Leonardo e mbante kromozomin Y E1b1.”Puna pĂ«r tĂ« kuptuar se cilat shenja gjenetike kishte Leonardo mund tĂ« pĂ«rdoret mĂ« pas pĂ«r tĂ« kuptuar aftĂ«sitĂ« e tij tĂ« vizionit. MegjithatĂ«, objektet e lidhura me Leonardon ruhen shumĂ« nga konservatorĂ«t, dhe bindja e pronarĂ«ve privatĂ« Ă«shtĂ« gjithashtu njĂ« sfidĂ«, tha Lee. PĂ«r momentin, ekipi nuk di se çfarĂ« do tĂ« gjejĂ«, ose nĂ«se do tĂ« çojĂ« nĂ« zbulimin pĂ«rfundimtar tĂ« ADN-sĂ« sĂ« Leonardos.

“ËshtĂ« si tĂ« shikosh njĂ« film. NĂ«se e di fundin, nuk ka kĂ«naqĂ«si. Por kur tĂ« befasohesh, nuk e di çfarĂ« do tĂ« ndodhĂ«. Kjo e bĂ«n udhĂ«timin mĂ« tĂ« kĂ«naqshĂ«m,” tha Lee.

Burimi: CNN. PĂ«rshtati: Gazeta Si.

The post Në kërkim të gjeniut/ Gjurmët që zbulojnë gjenetikën e Da Vinçit appeared first on Gazeta Si.

Zbulohet skeleti i plotĂ« i ‘Homo habilis’/ Hedh drite mbi evolucionin e hershĂ«m tĂ« njeriut

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj
17 January 2026 at 12:02

Gazeta “SI”- Live Science raporton se studiuesit kanĂ« pĂ«rfunduar analizĂ«n e fosileve dy milionĂ« vjeçare tĂ« Homo habilis, tĂ« zbuluara nĂ« vitin 2012 nĂ« brigjet e Liqenit Turkana nĂ« Kenian veriore. Fosilet, tĂ« njohura si KNM-ER 64061, pĂ«rfshijnĂ« njĂ« komplet tĂ« plotĂ« tĂ« dhĂ«mbĂ«ve tĂ« poshtĂ«m, klavikula, pjesĂ« tĂ« shpatullave, tĂ« gjitha kockat e krahĂ«ve tĂ« sipĂ«rm dhe tĂ« poshtĂ«m, si dhe fragmente tĂ« njĂ« vertebre, njĂ« brinje, njĂ« kocke tĂ« kofshĂ«s dhe legenit.

“EkzistojnĂ« vetĂ«m tre skelete tĂ« tjera pjesĂ«risht tĂ« ruajtura, shumĂ« fragmentare dhe jo tĂ« plota, pĂ«r kĂ«tĂ« specie tĂ« rĂ«ndĂ«sishme,” tha Fred Grine nga Universiteti Stony Brook.

Grine dhe kolegët e tij sugjerojnë se ky individ ishte një i rritur i ri, rreth 1.60 metra i gjatë dhe me peshë afërsisht 31 kilogramë.

Ata gjithashtu përcaktuan se kockat e krahëve të këtij individi të Homo habilis ishin të rënda dhe të trasha, të ngjashme me ato të australopitecinëve më të hershëm, dhe se parakrahu ishte më i gjatë sesa te Homo erectus i mëvonshëm. Kjo sugjeron se Homo habilis mund të ketë lëvizur më lehtë nëpër pemë sesa Homo erectus, megjithëse kjo mbetet e paqartë.

Ndërkohë, fragmentet e legenit sugjerojnë se ky individ mund të ketë ecur në mënyrë më të ngjashme me Homo erectus.

“NĂ« vijim, na duhen fosile tĂ« gjymtyrĂ«ve tĂ« poshtme tĂ« Homo habilis, tĂ« cilat mund tĂ« ndryshojnĂ« mĂ« tej perspektivĂ«n tonĂ« mbi kĂ«tĂ« specie kyçe,” tha anĂ«tarja e ekipit Ashley Hammond nga Instituti Katalanas i PaleontologjisĂ« Miquel Crusafont.

The post Zbulohet skeleti i plotĂ« i ‘Homo habilis’/ Hedh drite mbi evolucionin e hershĂ«m tĂ« njeriut appeared first on Gazeta Si.

Nga grabitjet te romani brenda burgut- Fatmir Pjetri i ‘BandĂ«s sĂ« BabagjyshĂ«ve’ kryen ‘krimin’ e radhĂ«s

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj
16 January 2026 at 14:19

Nga Gazeta “SI”- Fatmir Pjetri, i dĂ«nuar si pjesĂ« e bandĂ«s sĂ« “BabagjyshĂ«ve”, ka tĂ«rhequr vĂ«mendjen e publikut pasi publikoi nĂ« profilin e tij nĂ« Instagram njĂ« audioregjistrim, nĂ« tĂ« cilin akuzon DrejtorinĂ« e Burgjeve se i ka mohuar lejen pĂ«r tĂ« promovuar njĂ« roman tĂ« shkruar prej tij, me pretendimin se pĂ«rmbajtja e tij pĂ«rfshin skena dhune dhe del kundĂ«r institucioneve shtetĂ«rore.

I indinjuar për diskriminimin që i është bërë, ai shpreh në këtë audioregjistrim pakënaqësinë e tij për ndalimin e promovimit të librit përpara bashkëvuajtësve të tij.

NĂ« njĂ« rrĂ«fim ekskluziv pĂ«r GazetaSi.al, Fatmir Pjetri ka sqaruar nĂ« detaje jo vetĂ«m arsyen e ndalimit tĂ« romanit, por edhe procesin e gjatĂ« tĂ« krijimit tĂ« tij, qĂ« nga koha kur Ă«shtĂ« shkruar e deri te botimi. Sipas tij, romani “JetĂ« e guximshme” Ă«shtĂ« kryevepra e tij.

“Romani im me titull ‘JetĂ« e guximshme’ Ă«shtĂ« krijuar nĂ« kushte izolimi ekstrem, pasi isha i mbyllur nĂ« regjimin 41 bis nĂ« Burgun e Burrelit pĂ«r dy vite. Aty Ă«shtĂ« burg brenda burgut. Nuk ke asnjĂ« kontakt me botĂ«n e jashtme, nuk ka gazeta as televizor, je i vetĂ«m brenda katĂ«r mureve. E vetmja mĂ«nyrĂ« argĂ«timi pĂ«r mua ishte leximi. Dostojevski thoshte: ‘MĂ« jepni njĂ« dramĂ« dhe do t’ju jap njĂ« kryevepĂ«r’. NĂ« kĂ«tĂ« dramĂ« dyvjeçare krijova veprĂ«n time, njĂ« roman me shumĂ« personazhe, pa censurĂ«, me skena aksioni dhe erotike, duke thyer tabutĂ«. Kam folur pĂ«r njĂ« realitet qĂ« ekziston, por qĂ« shumĂ« pak persona e njohin.”

Pjetri thotë se arsyeja e ndalimit nga Drejtoria e Burgjeve të promovimit të romanit është absurde dhe diskriminuese.

“TĂ« gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t qĂ« kanĂ« vuajtur dĂ«nimin e tyre nĂ« kĂ«tĂ« institucion i kanĂ« promovuar librat e tyre pa asnjĂ« problem. Edhe romani im ishte programuar tĂ« promovohej te bashkĂ«vuajtĂ«sit e mi nĂ« datĂ« 14 janar, por Drejtoria e Burgjeve e anuloi prezantimin mĂ« 12 janar, me arsyetimin se romani promovon dhunĂ«n, pĂ«rmban skena erotike dhe flet kundĂ«r institucioneve qeveritare. Ata e paragjykuan librin vetĂ«m nga kopertina, pa e lexuar fare.”shprehet Pjetri

Sipas tij romani “JetĂ« e guximshme”, sipas tij, Ă«shtĂ« njĂ« roman i shkruar pa komplekse, duke tentuar tĂ« thyejĂ« tabu, ndĂ«rsa ai shpjegon edhe procesin e krijimit tĂ« tij nga faza fillestare deri nĂ« botim fizik.

“PĂ«r t’u arratisur nga dhuna psikologjike qĂ« pĂ«rjetojnĂ« tĂ« burgosurit nĂ« regjimin 41 bis, fillova tĂ« shkruaj nga 8 deri nĂ« 10 orĂ« nĂ« ditĂ«. Kur pĂ«rfundova bis-in, kisha shkruar 1200 faqe A4 vetĂ«m vitin e fundit. NĂ« kĂ«to faqe Ă«shtĂ« shkruar edhe njĂ« ditar pĂ«r tĂ« gjitha ngjarjet qĂ« kanĂ« ndodhur nĂ« periudhĂ«n e izolimit.  NĂ« romanin “JetĂ« e guximshme” bĂ«het fjalĂ« pĂ«r njĂ« ngjarje qĂ« zhvillohet nĂ« zemĂ«r tĂ« EuropĂ«s, nĂ« njĂ« hark tĂ« shkurtĂ«r kohor, dhe qĂ« pĂ«rfshin kapĂ«rcime tĂ« herĂ«pashershme nĂ« kohĂ«. Personazhi kryesor, Viktor Delano, zgjohet nĂ« njĂ« spital me shtatĂ« plumba nĂ« trup. Aty fillon dhe tregon historinĂ« e jetĂ«s sĂ« tij deri nĂ« momentin e atentatit. Ka dashuri, grabitje, vjedhje diamantesh e florinjsh. Historia Ă«shtĂ« e thjeshtĂ«, e kuptueshme nga tĂ« gjitha shtresat, me skena surprizuese dhe zhvillime tĂ« papritura qĂ« lexuesin e mbajnĂ« tĂ« mbĂ«rthyer deri nĂ« fund. Romanin tim e ka redaktuar profesor Çelik Petriti dhe Ă«shtĂ« shtypur nga shtĂ«pia botuese Arte Grafik. Ai qarkullon nĂ« treg dhe Ă«shtĂ« i aksesueshĂ«m pĂ«r tĂ« gjithĂ«.”

Botuesja: Janë rritur kërkesat për librin pas autoinçizimit

Botuesja e romanit, Artemida Nako nga ArteGraphic  shpjegon pĂ«r GazetaSi.al detajet e botimit fizik tĂ« romanit “JetĂ« e guximshme”

“Libri ka dalĂ« nga botimi nĂ« datĂ«n 9 janar dhe pak ditĂ« mĂ« pas i vĂ«llai i Fatmirit ka tĂ«rhequr disa kopje me idenĂ« e promovimit nĂ« burg. Kopertina Ă«shtĂ« dizajnuar sipas kĂ«rkesave tĂ« Fatmirit pĂ«r tĂ« shprehur sa mĂ« qartĂ« atĂ« çka ai ishte pĂ«rfshirĂ« nĂ« roman. Me kĂ«rkesĂ« tĂ« tij, si njĂ« vjegĂ« pĂ«r tĂ« tĂ«rhequr lexuesin, kemi bĂ«rĂ« edhe disa shĂ«nime si “Ky libĂ«r mban skena erotike dhe akte dhune”, por edhe pĂ«r tĂ« paralajmĂ«ruar se libri nĂ« fakt Ă«shtĂ« pĂ«r lexues mbi 18 vjeç.

Nako përfundon duke theksuar se libri është paragjykuar duke e moslejuar promovimin nisur vetëm nga kopertina.

“UnĂ« mendoj se arsyeja e ndalimit tĂ« promovimit Ă«shtĂ« vetĂ«m pĂ«r shkak tĂ« shĂ«nimit nĂ« kopertinĂ«, sepse po tĂ« lexohet, ajo Ă«shtĂ« letĂ«rsi dhe imoraliteti nuk ekziston kur bĂ«het fjalĂ« pĂ«r letĂ«rsi. Kemi plot shkrimtarĂ« qĂ« kanĂ« shkruar tema tĂ« tilla si Bukowski e shumĂ« tĂ« tjerĂ«, por gjithçka gjykohet nĂ« kuadrin e letĂ«rsisĂ«.”

Por çfarĂ« Ă«shtĂ« letĂ«rsia dhe krijimi sipas Fatmirit dhe pse ishte kaq i fortĂ« pĂ«rjetimi qĂ« u desh ta hidhte nĂ« letĂ«r.  Ai e shpjegon duke u shprehur se:  “Shkrimi Ă«shtĂ« gjĂ«ja mĂ« e bukur qĂ« ka shpikur njerĂ«zimi. Me anĂ« tĂ« shkrimit ne shprehim dashurinĂ«, dhimbjen dhe mĂ«rzinĂ«.” pĂ«rmbyll Fatmir Pjetri rrĂ«fimin pĂ«r GazetaSi.al

33-vjeçari Fatmir Pjetri nga Puka, pas ardhjes nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« vitin 2013, u bĂ« pjesĂ« e “BandĂ«s sĂ« BabagjyshĂ«ve”. Sipas akuzĂ«s, ai ka marrĂ« pjesĂ« nĂ« tĂ« gjitha grabitjet e bandĂ«s, qĂ« shtriheshin nĂ« tĂ« gjithĂ« vendin , TiranĂ«, KuçovĂ«, DurrĂ«s, Berat, LezhĂ«, FushĂ«-KrujĂ«, Laç e ShkodĂ«r. Grabitja qĂ« bĂ«ri mĂ« shumĂ« bujĂ« ishte ajo nĂ« njĂ« qendĂ«r tregtare nĂ« TiranĂ«, ku u plaçkit njĂ« argjendari. Pas kĂ«saj ngjarjeje ai u arrestua mĂ« 24 nĂ«ntor tĂ« 2017. Pjetri kryente çdo grabitje pa lĂ«nĂ« gjurmĂ«, pa shkaktuar viktima dhe brenda vetĂ«m tre minutash.

Pas shpalljes nĂ« kĂ«rkim ndĂ«rkombĂ«tar, ai deklaroi: “Nuk e di cili shpik pĂ«r emrin tim, jam i pafajshĂ«m. Policia tĂ« mĂ« akuzojĂ« me fakte reale, jo me sajesa”.

Fatmir Pjetri u ekstradua nga Hollanda nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« vitin 2019, ku po kryen dĂ«nimin pĂ«r krimet e kryera, nĂ« burgun e Burrelit, aty ku para pak ditĂ«sh iu refuzua edhe “krimi i radhĂ«s” ; prezantimi i romanit.

The post Nga grabitjet te romani brenda burgut- Fatmir Pjetri i ‘BandĂ«s sĂ« BabagjyshĂ«ve’ kryen ‘krimin’ e radhĂ«s appeared first on Gazeta Si.

Fjalori i ri i Gjuhës Shqipe/ Zhupa: Mungesë profesionalizmi. Akademia e Shkencave do thirret në dëgjesë!

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj
16 January 2026 at 13:00

Gazeta “SI”- Deputetja e PartisĂ« Demokratike, njĂ«herĂ«sh kryetare e Komisionit pĂ«r KulturĂ«n, Turizmin dhe DiasporĂ«n, Ina Zhupa, deklaroi sot se fjalori i ri i gjuhĂ«s shqipe, i pĂ«rgatitur nga Akademia e Shkencave, paraqet shqetĂ«sime serioze pĂ«r mungesĂ« profesionalizmi.

Sipas saj, “atje gjenden lehtĂ«sisht gafa, diskriminim, mospĂ«rputhje me pĂ«rkufizimet e termave sipas ligjeve etj”.

“Gjuha Ă«shtĂ« themeli i kulturĂ«s kombĂ«tare. Fjalori i njĂ« gjuhe nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« listĂ« fjalĂ«sh, por akt kulturor, shkencor dhe kombĂ«tar. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« arsye, fjalori i gjuhĂ«s shqipe duhet tĂ« jetĂ« i saktĂ«, i pĂ«rgjegjshĂ«m dhe nĂ« pĂ«rputhje me zhvillimin bashkĂ«kohor tĂ« shoqĂ«risĂ«â€, nĂ«nvizoi Zhupa.

Ajo theksoi se fjalori i ri, i hedhur në konsultim publik, përmban gafa dhe qëndrime që nuk mund të anashkalohen dhe që janë tejet problematike.

Zhupa bëri të ditur se do të kërkojë një seancë dëgjimore me Akademinë e Shkencave, e cila duhet të japë shpjegime profesionale lidhur me mënyrën e hartimit të këtij fjalori.

“ËshtĂ« interesi publik, pĂ«r aq kohĂ« sa bĂ«het fjalĂ« pĂ«r njĂ« fjalor zyrtar, tĂ« bĂ«rĂ« me fonde publike dhe qĂ« pĂ«rbĂ«n njĂ« element thelbĂ«sor tĂ« identitetit kombĂ«tar. Kjo seancĂ« dĂ«gjimore nuk do tĂ« trajtohet aspak si politike, por si çështje kulturore dhe kombĂ«tare. Gjuha shqipe meriton seriozitet, profesionalizĂ«m dhe pĂ«rgjegjĂ«si tĂ« lartĂ« institucionale, si dhe njĂ« diskutim serioz”, theksoi ajo.

Gjithashtu, Zhupa solli edhe disa shembuj qĂ«, sipas saj, janĂ« qartĂ«sisht shfaqje e njĂ« pune jo cilĂ«sore dhe problematike nĂ« shumĂ« nivele, duke pĂ«rmendur futjen e fjalĂ«s “abandonim” nĂ« fjalorin shqip-shqip apo pĂ«rdorimin e fjalĂ«s “onlajn”.

Ajo ndaloi veçanĂ«risht te, sipas saj, “pĂ«rkufizimi thellĂ«sisht diskriminues i fjalĂ«ve ‘djalë’ dhe ‘vajzĂ«â€™â€.

“NĂ« fjalorin e ri, ‘djalë’ pĂ«rshkruhet me nota pozitive: trim, i urtĂ«, shtyllĂ« e shtĂ«pisĂ«, shpresĂ«. NdĂ«rsa ‘vajzë’ shoqĂ«rohet me njĂ« sĂ«rĂ« pĂ«rkufizimesh negative, fyese dhe moralisht paragjykuese”, theksoi Zhupa ndĂ«r tĂ« tjera.

Sipas saj, “fjalori nuk mund tĂ« jetĂ« as ideologjik, as paragjykues, as i pakujdesshĂ«m ndaj historisĂ« gjuhĂ«sore dhe identitare. Ai formĂ«son mendimin, edukon brezat dhe pĂ«rcakton se çfarĂ« konsiderohet ‘shqip e saktĂ«â€™â€.

The post Fjalori i ri i Gjuhës Shqipe/ Zhupa: Mungesë profesionalizmi. Akademia e Shkencave do thirret në dëgjesë! appeared first on Gazeta Si.

QKK do të mbështesë financiarisht edhe filmat studentorë

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj
15 January 2026 at 12:22

Gazeta “SI”- Qendra KombĂ«tare e KinematografisĂ« (QKK) dhe Universiteti i Arteve kanĂ« nĂ«nshkruar marrĂ«veshjen e parĂ« tĂ« bashkĂ«punimit, me qĂ«llim ofrimin e mbĂ«shtetjes financiare dhe profesionale pĂ«r prodhimet filmike tĂ« studentĂ«ve.

Marrëveshja u firmos nga kryetari i QKK-së, Jonid Jorgji, dhe rektori i Universitetit të Arteve, Erald Bakalli, duke hapur një kapitull të ri për zhvillimin e talenteve të reja në kinematografi.

Sipas marrëveshjes, studentët do të përfshihen praktikisht në fusha të ndryshme të filmit, si aktrimi, regjia, skenografia dhe disiplina të tjera të industrisë, gjatë xhirimeve dhe procesit të prodhimit të projekteve të financuara nga QKK.

“Ky Ă«shtĂ« njĂ« hap konkret drejt fuqizimit tĂ« talenteve tĂ« reja, duke u dhĂ«nĂ« atyre mundĂ«sinĂ« qĂ«, pas pĂ«rfundimit tĂ« studimeve, tĂ« kenĂ« njĂ« portofol profesional dhe projekte tĂ« cilat shĂ«rbejnĂ« si nisje e karrierĂ«s,” njoftoi QKK, duke shtuar se bashkĂ«punimi me UA do tĂ« zgjerohet me programe tĂ« tjera tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r industrinĂ« filmike.

Kryetari i QKK-sĂ«, Jonid Jorgji, theksoi nevojĂ«n pĂ«r zhvillimin e kinematografisĂ« nĂ« vend, duke mos e lĂ«nĂ« atĂ« tĂ« funksionojĂ« si njĂ« “ishull”. Ai gjithashtu propozoi qĂ« kinematografia tĂ« shihet jo vetĂ«m si art, por edhe si ekonomi.

QKK dhe Ministria e Turizmit, Kulturës dhe Sporteve synojnë, përveç financimit të filmave, krijimin e një sistemi të qëndrueshëm të industrisë filmike, duke lidhur kinematografinë me ekonominë kreative, turizmin dhe promovimin e imazhit të Shqipërisë në botë.

The post QKK do të mbështesë financiarisht edhe filmat studentorë appeared first on Gazeta Si.

51 vjet pa Ernest Koliqin, themeluesin e tregimit modern shqiptar

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj
15 January 2026 at 10:12

Gazeta “SI”- 51 vjet mĂ« parĂ«, mĂ« 15 janar 1975, nĂ« RomĂ« u shua Ernest Koliqi, njĂ« nga figurat mĂ« komplekse dhe mĂ« tĂ« diskutueshme tĂ« kulturĂ«s shqiptare. Shkrimtar, poet, romancier, eseist, pĂ«rkthyes, studiues, pedagog universitar, publicist dhe politikan, Koliqi mbetet njĂ« nga themeluesit e tregimit modern shqiptar dhe njĂ« prej mendjeve mĂ« tĂ« ndritura tĂ« elitĂ«s sonĂ« kulturore, pĂ«r dekada tĂ« tĂ«ra , i mohuar nga atdheu.

I lindur më 20 maj 1903 në Shkodër Ernest Koliqi u rrit në një mjedis ku tradita, arsimi dhe fryma kombëtare përbënin shtyllat e formimit shpirtëror. Ai vinte nga një familje e njohur shkodrane, me rrënjë në Dukagjin, dhe që në moshë të re u formua në Kolegjin Saverian të jezuitëve, ku u njoh me disiplinën mendore dhe kulturën klasike perëndimore.

Studimet e mëtejshme në Itali, në Brescia, Bergamo dhe më pas në Padova, i hapën horizontin drejt letërsisë evropiane. Në këto vite ai botoi poezitë e para në italisht dhe u përfshi aktivisht në jetën intelektuale të rinisë. Kthimi në Shqipëri pas vitit 1920 shënoi një kthesë të rëndësishme. Nën ndikimin e Luigj Gurakuqit, Koliqi u përvetësua thellësisht me gjuhën shqipe dhe u lidh me rrethin më të përparuar të mendimit kombëtar.

NĂ« letĂ«rsi, Ernest Koliqi, bashkĂ« me Mitrush Kutelin, konsiderohet bashkĂ«themelues i tregimit modern shqiptar. Me pĂ«rmbledhjet e novelave “Hija e Maleve” (1929), “Tregtar flamujsh” (1935) dhe “Pasqyrat e Narçizit”, ai solli njĂ« prozĂ« tĂ« re, tĂ« pĂ«rqendruar te analiza psikologjike, ndjeshmĂ«ria shpirtĂ«rore dhe gjuha e pĂ«rpunuar artistikisht. Shkodra, qyteti i tij, por edhe bota e brendshme shqiptare, gjetĂ«n te Koliqi njĂ« zĂ« modern, evropian, por thellĂ«sisht kombĂ«tar.

Si poet, me vĂ«llimin “Gjurmat e stinve” (1933), ai solli njĂ« frymĂ« tĂ« re estetike, duke shkrirĂ« traditĂ«n me modernitetin. Si pĂ«rkthyes dhe studiues, i dha kulturĂ«s shqiptare antologjitĂ« monumentale “PoetĂ«t e mĂ«dhenj tĂ« ItalisĂ«â€, duke afruar Danten, PetrarkĂ«n, Arioston, Manzonin e tĂ« tjerĂ« nĂ« shqip, dhe duke e ngritur pĂ«rkthimin letrar nĂ« nivel tĂ« lartĂ« artistik.

Figura e tij nuk mund tĂ« shkĂ«putet nga arsimi. Si MinistĂ«r Arsimi nĂ« vitet 1939–1941, nĂ« rrethana historike tĂ« vĂ«shtira, Koliqi shfrytĂ«zoi çdo mundĂ«si pĂ«r tĂ« forcuar shkollĂ«n shqipe. NĂ«n drejtimin e tij u botuan tekste mĂ«simore, u ringjallĂ«n studimet albanologjike dhe, mĂ« e rĂ«ndĂ«sishmja, u dĂ«rguan mbi 200 arsimtarĂ« shqiptarĂ« nĂ« KosovĂ«, duke hedhur themelet e arsimit shqip nĂ« trojet e liruara. Ky akt mbetet njĂ« nga kontributet mĂ« tĂ« mĂ«dha kombĂ«tare tĂ« tij.

Pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, Koliqi mbeti nĂ« mĂ«rgim. NĂ« RomĂ«, si profesor i gjuhĂ«s dhe letĂ«rsisĂ« shqipe nĂ« Universitetin ShtetĂ«ror, ai u bĂ« njĂ« nga ambasadorĂ«t mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m tĂ« kulturĂ«s shqiptare nĂ« EvropĂ«. Themelimi dhe drejtimi pĂ«r 18 vjet i revistĂ«s “Shejzat” ishte kulmi i veprimtarisĂ« sĂ« tij nĂ« mĂ«rgim , njĂ« tribunĂ« e lirĂ« e mendimit dhe kulturĂ«s shqiptare, e papĂ«rlyer nga ideologjia, ku u ruajt dhe u kultivua identiteti kombĂ«tar.

MegjithĂ«se i vlerĂ«suar ndĂ«rkombĂ«tarisht, i nderuar nga akademi dhe institucione kulturore evropiane, nĂ« ShqipĂ«rinĂ« komuniste Ernest Koliqi u shpall “tradhtar”. Emri i tij u pĂ«rjashtua nga historia zyrtare e letĂ«rsisĂ«, ndĂ«rsa vepra e tij u hesht. VetĂ«m pas rĂ«nies sĂ« diktaturĂ«s, figura e Koliqit nisi tĂ« rikthehej nĂ« vendin qĂ« i takon.

Ernest Koliqi u nda nga jeta më 15 janar 1975, i pikëlluar nga humbja e bashkëshortes së tij Vangjelija dhe i lodhur nga mërgimi i gjatë. U varros në Romë, i nderuar nga komuniteti shqiptar në diasporë, por ende i mohuar nga atdheu që aq shumë e deshi dhe i shërbeu.

Sot, në 51-vjetorin e ndarjes së tij nga jeta, Ernest Koliqi mbetet një simbol i elitës së mohuar shqiptare, një mendje e ndritur që besonte se:

“VetĂ«m njĂ« popull i kulturuar ka tĂ« drejtĂ« t’i kĂ«rkojĂ« tĂ« drejtat e veta dhe t’u imponohet tĂ« tjerĂ«ve.”

Trashëgimia e tij letrare, kulturore dhe arsimore është një thesar kombëtar, që vazhdon të flasë edhe sot, përtej kohës, ideologjive dhe heshtjeve të imponuara.

The post 51 vjet pa Ernest Koliqin, themeluesin e tregimit modern shqiptar appeared first on Gazeta Si.

Kuvendi i Arbërit i vitit 1703/ Një mburojë e identitetit fetar dhe kombëtar të shqiptarëve

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj
15 January 2026 at 09:55

Gazeta “SI”- MĂ« 14 e 15 janar tĂ« vitit 1703, nĂ« MĂ«rqi, afĂ«r LezhĂ«s, u zhvillua njĂ« ngjarje historike e jashtĂ«zakonshme pĂ«r KishĂ«n Katolike dhe pĂ«r popullin shqiptar.

Kuvendi i ArbĂ«rit, i njohur edhe si Koncili i KishĂ«s Katolike nĂ« trojet shqiptare, u mbajt nĂ«n drejtimin e kryeipeshkvit tĂ« Tivarit, imzot Vinçenc Zmajeviç, me mbĂ«shtetjen e PapĂ«s Klement XI dhe tĂ« ipeshkvit me origjinĂ« shqiptare, Xhanfrançesk Albanit. Ky Kuvend, i cili pĂ«rbĂ«n njĂ« nga aktet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme kishtare dhe kombĂ«tare nĂ« historinĂ« e shqiptarĂ«ve, u organizua nĂ« njĂ« kohĂ« kur popullsia katolike dhe e krishterĂ« pĂ«rjetonte presionin e sundimit osman. Kisha dhe manastiret e shqiptarĂ«ve ishin tĂ« kufizuara, ndĂ«rtesat fetare rrĂ«noheshin ose nuk lejohej ndĂ«rtimi i tĂ« reja, ndĂ«rsa qytetarĂ«t shpesh detyroheshin tĂ« praktikojnĂ« fenĂ« e tyre nĂ« fshehtĂ«si. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, njĂ« pjesĂ« e popullsisĂ« u konvertua nĂ« fenĂ« islame pĂ«r tĂ« pĂ«rfituar privilegje, ndĂ«rsa tĂ« tjerĂ«t mbeteshin kriptokatolikĂ«, duke ruajtur besimin nĂ« shtĂ«pi dhe duke pĂ«rdorur dy emra – njĂ« mysliman dhe njĂ« tĂ« krishterĂ« – nĂ« jetĂ«n publike. Ky fenomen i fshehjes sĂ« besimit u dĂ«nua nga Kuvendi, i cili synonte tĂ« forconte klerin dhe tĂ« mbrojĂ« identitetin fetar dhe kombĂ«tar shqiptar.

Kuvendi i Arbërit ishte një akt i fortë i rezistencës ndaj sundimit osman dhe ruajtjes së kulturës shqiptare. Kryeipeshkvi Zmajeviç e hapi Kuvendin me një fjalë që pasqyronte gëzimin dhe shpresën e përçuar nga një shekull tiranie: ai kërkoi nga pjesëmarrësit që të angazhoheshin për rigjallërimin e jetës kishtare, administrimin korrekt të sakramenteve, përforcimin e riteve liturgjike dhe rritjen e klerit. Përveç aspektit shpirtëror, Kuvendi shqyrtoi gjendjen e popullsisë nën sundimin osman, duke evidentuar pasojat e taksave të rënda, presionin fetar dhe rrezikun e humbjes së gjuhës dhe identitetit kombëtar. Vendimet e Koncilit, të shkruara në shqip dhe latinisht nga vetë Zmajeviçi, u dërguan Papës për miratim dhe, më 28 janar 1704, u botuan nga Propaganda Fide, duke u bërë një udhërrëfyes për jetën kishtare dhe kulturore të shqiptarëve.

Kuvendi mori në shqyrtim gjithashtu mënyrën se si mund të ruhet dhe të zhvillohet lidhja midis Kishës dhe popullit. Përmes vendimeve të tij, u kërkua që ipeshkvijtë dhe meshtarët të përkushtoheshin për përmirësimin e edukimit fetar, për rigjallërimin e fesë dhe për mbrojtjen e traditave dhe zakoneve. Dekretet e Kuvendit i ofronin popullit një orientim të qartë për të ruajtur identitetin e tij fetar dhe kombëtar, duke e parë Kishën si mburojë ndaj presionit dhe asimilimit osman. Në një letër dërguar Papës, Zmajeviç përshkroi gjendjen dramatike të popullit: kishat e shkatërruara, manastiret e braktisura, pleqtë dhe meshtarët të lodhur nga vuajtjet, qytetarët të shtypur dhe të detyruar të shpërndaheshin nëpër fusha dhe lagje. Ai rrëfeu dhimbjen e tij për vuajtjet e popullit, por gjithashtu theksoi se mbledhja e Kuvendit përfaqësonte shpresën dhe ringjalljen e shpirtit kombëtar dhe fetar.

Në Kuvend morën pjesë figura të shquara të klerit shqiptar dhe të rajoneve përreth, duke përfshirë: Imzot Vinçenc Zmajeviç, kryeipeshkëv i Tivarit; Imzot Pjeter Karagjiku, arqipeshkëv i Shkupit; Imzot Gjergji, ipeshkëv i Zadrimës; Imzot Nikollë Vladanji, ipeshkëv i Lezhës; Imzot Ndue Babi, ipeshkëv i Shkodrës; Imzot Marin Gjini, ipeshkëv i Pultit; si dhe Prefektët Apostolikë të misioneve të Arbënisë dhe Maqedonisë, duke përfshirë Atë Fra Egjidi de Arsenta dhe Atë Fra Frano Maria a Lycio. Materialet e punimeve të Kuvendit u hartuan nga Zmajeviçi dhe u botuan për herë të parë në Romë më 1706, ndërsa botimi i dytë, me përkthime latinisht dhe shqip, u realizua nga dom Engjëll Radoja më 1868 dhe u ripërsërit më 1872. Ky botim konsiderohet i pari akt kishtar sinodal në gjuhën shqipe, duke ofruar jo vetëm rregulla dhe dekrete kishtare, por edhe një pasqyrë të gjendjes sociale, ekonomike dhe fetare të shqiptarëve në fillim të shekullit XVIII.

Kuvendi i Arbërit është një nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë shqiptare, jo vetëm për dimensionin fetar, por edhe për mbrojtjen e identitetit kombëtar. Ai dëshmon për përpjekjen e klerit shqiptar për të ruajtur fenë, gjuhën dhe traditat e popullit të vet nën presionin e pushtimit osman, dhe mbetet një trashëgimi e çmuar historike, një simbol i rezistencës, kulturës dhe identitetit shqiptar, i cili frymëzon ruajtjen e vlerave fetare dhe kombëtare edhe sot, më shumë se tre shekuj më vonë.

The post Kuvendi i Arbërit i vitit 1703/ Një mburojë e identitetit fetar dhe kombëtar të shqiptarëve appeared first on Gazeta Si.

14 Janari 1990/ Demonstrata e parë antikomuniste që hapi rrugën drejt demokracisë

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj
14 January 2026 at 13:52

Gazeta “SI”- Data 14 janar 1990 shĂ«non njĂ« moment historik pĂ«r ShqipĂ«rinĂ«: nĂ« ShkodĂ«r u zhvillua demonstrata e parĂ« antikomuniste qĂ« hapi rrugĂ«n pĂ«r rrĂ«zimin e regjimit komunist, i fundit diktatorial nĂ« EvropĂ«n Lindore. QytetarĂ«t e ShkodrĂ«s dolĂ«n nĂ« mĂ«nyrĂ« spontane nĂ« rrugĂ«t e qytetit pĂ«r tĂ« shprehur pakĂ«naqĂ«sinĂ« e tyre ndaj regjimit, duke u bĂ«rĂ« protagonistĂ« tĂ« njĂ« ngjarjeje qĂ« do tĂ« mbetej nĂ« kujtesĂ«n e kombit.

Në atë ditë historike, mijëra shkodranë u grumbulluan në qendër të qytetit dhe tentuan të rrëzonin bustin e Stalinit, një simbol i regjimit komunist. Megjithatë, policia dhe ushtria e kohës ndërhynë dhe shpërndanë turmën me dhunë. Pas demonstratës, dhjetëra protestues u arrestuan dhe u dhunuan barbarisht në burgje, ndërsa regjimi tentonte të frikësonte qytetarët në përpjekje për të ruajtur kontrollin.

Ngjarja, për rëndësinë dhe kontekstin e saj historik, u konsiderua menjëherë si demonstrata e parë antikomuniste në Shqipëri. Ajo pati jehonë jo vetëm brenda vendit, por edhe në mediat ndërkombëtare, duke u analizuar si një shenjë e hershme e valës së ndryshimeve demokratike që do të përfshinin Shqipërinë.

Lek Kurti, pjesëmarrës në demonstratë, kujton se lëvizja u nxit nga ndryshimet që po ndodhnin në Evropën Lindore. Në një intervistë për eetimestv, ai rrëfen se një natë para protestës, sigurimi i shtetit ushtronte terror nëpër lagjet e qytetit, duke arrestuar të paktën katër persona që dyshohej se po organizonin reagimin qytetar. Megjithatë, përpjekjet e regjimit për të ndaluar protestën dështuan.

Filip Guraziu, në një shkrim të mëparshëm do të theksonte rëndësinë e Shkodrës në këtë ngjarje:

“Nuk mund tĂ« konsiderohet rastĂ«si qĂ« demonstrata e parĂ« antikomuniste u zhvillua pikĂ«risht nĂ« ShkodĂ«r. Populli i kĂ«tij qyteti dhe i malĂ«sive pĂ«rreth kishte treguar mĂ« parĂ« se komunizmi ishte i huaj pĂ«r ta. Ky popull, i ndikuar historikisht nga tradita e lirisĂ« dhe kontaktet me kulturĂ«n perĂ«ndimore pĂ«rmes tregtisĂ« dhe KishĂ«s Katolike, nuk mund tĂ« pranonte kurrĂ« diktaturĂ«n dhe dogmĂ«n komuniste. Rezistenca e armatosur e Kelmendasve nĂ« Janar 1945 dhe kryengritja e pĂ«rgjakshme e PostribĂ«s nĂ« vitin 1946 janĂ« shembuj tĂ« veçantĂ« nĂ« historinĂ« e ShqipĂ«risĂ«.”

Terrori politik pas 14 janarit nuk mundi të thyente shpirtin demokratik të shkodranëve. Përkundrazi, ai u shndërrua në një katalizator për protesta më të ashpra dhe të gjera në mbarë vendin, duke frymëzuar qytetarët në qytete të tjera. Historia e demokracisë shqiptare kujton me respekt revoltën e shkodranëve në 16 Qershor 1990, 11 Nëntor 1990, 13 Dhjetor 1990 dhe 2 Prill 1991.

Guraziu thekson se demonstrata e 14 janarit 1990 duhet tĂ« pĂ«rkujtohet jo vetĂ«m nĂ« ShkodĂ«r, por nĂ« tĂ« gjithĂ« ShqipĂ«rinĂ«, si momenti kur u hodh “guri i parĂ«â€ i themeleve tĂ« demokracisĂ« post-komuniste.

Sipas tij, qindra qytetarĂ« u arrestuan dhe shumĂ« prej tyre u torturuan. DhjetĂ« prej aktivistĂ«ve kryesorĂ«, DedĂ« Kasneci, Gjergj Livadhi, Rin Monajka, Kolec Hublina, Flamur Elbasani, Nikolin Margjini, Tonin Dema, Nikolin Thana, Klaudio Daka dhe Aldo Perizi u dĂ«nuan me vite tĂ« gjata burg. GjashtĂ« tĂ« tjerĂ« – Gjovalin Rolba, Gjovalin Zefi, Ndoc Leqejza, Pjerin Veli, Paulin Shtjefni dhe Viktor Martini – u dĂ«rguan nĂ« spitale psikiatrike, ndĂ«rsa shumĂ« familje u internuan. Rin Monajka, njĂ« nga tĂ« burgosurit, doli nga burgu me gjendje invaliditeti ekstrem pĂ«r shkak tĂ« torturave shtazarake.

Studiuesi Kastriot Dervishi ofron një pasqyrë të veprimeve të Sigurimit të Shtetit para dhe gjatë demonstratës. Sipas tij, regjimi kishte marrë masa të rrepta për të parandaluar protestën. Dega e Punëve të Brendshme dhe Komiteti i PPSH-së dërguan njerëz të infiltruar për të monitoruar grumbullimin, i cili u filmua në mënyrë të fshehtë. Materiali i filmimit nuk dihet ku ka përfunduar. Hetuesia vlerësoi pjesëmarrësit në rreth 2000 veta dhe identifikoi Rini Monajkën si figurën kryesore të demonstratës.

Rin Monajka u arrestua për pjesëmarrje në organizimet me qëllim rrëzimin e bustit të Stalinit në Shkodër, në datat 11-14 janar 1990. Rini ishte me origjinë austriake dhe punonte në ndërmarrjen e peshkimit. Bashkë me Dedë Kasnecin, u bënë figurat kryesore të këtyre lëvizjeve antikomuniste në qytet.

U gjykua mĂ« 25-30 prill 1990 nga Gjykata e LartĂ« nĂ« TiranĂ«. Kolegji Penal i GjykatĂ«s sĂ« LartĂ«, me vendimin nr.2 tĂ«, datĂ« 30.4.1990 i deklaroi fajtorĂ« tĂ« pandehurit dhe i dĂ«noi me heqje lirie. Rin Monajka u dĂ«nua me 7 vjet burg. Gjykata e konsideronte “demonstratĂ« antisocialiste” dhe tĂ« pandehurit “me rrezikshmĂ«ri tĂ« madhe shoqĂ«rore”.

Intensiteti i veprimeve u shfaq kryesisht midis 13 dhe 16 janarit 1990. Përveç arrestimeve, u rrit shpërndarja e fletushkave dhe parullave antikomuniste. Më 15 janar u hodh një dinamit pranë Komitetit të Partisë, por ai nuk shpërtheu falë vigjilencës së policisë. Zëvendësministri i Punëve të Brendshme, Zylyftar Ramizi, raportoi se qëllimi i demonstratës ishte rrëzimi i bustit të Stalinit dhe më pas takimi me sekretarin e parë të Komitetit të PPSH-së, Xhemal Dymylja, për të kërkuar liri shtypi, fjalë dhe demokraci. Hetuesia përqendroi hetimet te pjesëmarrësit dhe ata që kishin shkruar parullat.

Burimi: Kujto.al

The post 14 Janari 1990/ Demonstrata e parë antikomuniste që hapi rrugën drejt demokracisë appeared first on Gazeta Si.

’24 orĂ« nga jeta e njĂ« votuesi’/ Shfaqja qĂ« zgjon ndĂ«rgjegjen qytetare

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj
14 January 2026 at 11:38

Gazeta “SI”- “24 orĂ« nga jeta e njĂ« votuesi” vjen si njĂ« premierĂ« absolute nĂ« skenĂ«n e Teatrit KombĂ«tar – ArTurbina, duke ftuar publikun tĂ« pĂ«rjetojĂ« njĂ« komedi satirĂ«-kabare qĂ« godet me humor tĂ« mprehtĂ« realitetin e pĂ«rditshĂ«m shqiptar.

Shfaqja vendos ngjarjen në të sotmen dhe e shtrin kohën e veprimit mes së djeshmes, së tashmes dhe asaj që vazhdon të përsëritet, duke ndërtuar një pasqyrë të drejtpërdrejtë të përvojës qytetare.

NĂ« qendĂ«r tĂ« saj Ă«shtĂ« votuesi i zakonshĂ«m, i pĂ«rfaqĂ«suar pĂ«rmes interpretimit tĂ« katĂ«r aktorĂ«ve, tĂ« shoqĂ«ruar nĂ« skenĂ« nga tre muzikantĂ«, tĂ« cilĂ«t ndĂ«rtojnĂ« njĂ« atmosferĂ« dinamike ku humori dhe satira ndĂ«rthuren natyrshĂ«m. Me njĂ« intensitet simbolik tĂ« pĂ«rkthyer nĂ« qindra mijĂ«ra “doza humori” dhe “goditje satire”, shfaqja i fton spektatorĂ«t tĂ« qeshin, por edhe tĂ« reflektojnĂ« mbi zgjedhjet dhe pasojat e tyre.

NĂ« role interpretojnĂ« Arben Derhemi, Zamira Kita, Xhuliano Brisku dhe Ermir Haxhaj, ndĂ«rsa shfaqja vjen nga dhe nĂ«n regjinĂ« e Driada Dervishit. Teksti mbĂ«shtetet nĂ« poemĂ«n satirike “E tĂ« tjera, e tĂ« tjera” tĂ« Teodor Kekos dhe ndĂ«rtohet mbi disa motive tĂ« Naun Shundit, duke sjellĂ« nĂ« skenĂ« njĂ« gjuhĂ« teatrale tĂ« mprehtĂ« dhe aktuale.

Muzika, e kompozuar nga Aulon Naçi, luan një rol të rëndësishëm në ritmin dhe frymën e shfaqjes. Ajo interpretohet live nga Gent Rrushi në fizarmonikë, Ermal Rodi në klarinetë dhe Emiljan Dhimo në perkusion, ndërsa për përgatitjen vokale të aktorëve është kujdesur Artur Vera.

Shfaqja vjen si njĂ« ftesĂ« e hapur pĂ«r publikun qĂ«, pĂ«rmes humorit dhe auto-ironisĂ«, tĂ« pĂ«rballet me realitetin dhe pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« qytetare. “24 orĂ« nga jeta e njĂ« votuesi”  do tĂ« shfaqet nga data 13 deri mĂ« 18 janar, çdo mbrĂ«mje nĂ« orĂ«n 20:00, nĂ« Teatrin KombĂ«tar – ArTurbina.

The post ’24 orĂ« nga jeta e njĂ« votuesi’/ Shfaqja qĂ« zgjon ndĂ«rgjegjen qytetare appeared first on Gazeta Si.

Gazetaria në kohën e AI /Fundi i lajmit të thjeshtë

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj
13 January 2026 at 14:51

Gazeta “SI”- Bota e mediave po ndryshon rrĂ«njĂ«sisht. Sipas raportit mĂ« tĂ« fundit tĂ« Reuters Institute pĂ«r trendet globale, modeli tradicional i gazetarisĂ«, i ndĂ«rtuar mbi klikime, SEO dhe motorĂ«t e kĂ«rkimit, po mbyllet , jo sepse publiku nuk kĂ«rkon informacion, por sepse rrugĂ«t pĂ«rmes tĂ« cilave ky informacion shpĂ«rndahej nuk funksionojnĂ« mĂ« si dikur.

Google nuk është më dera e audiencës

Botuesit e lajmeve parashikojnë një rënie dramatike. Trafiku nga motorët e kërkimit, kryesisht Google, pritet të ulet rreth 43% në tre vitet e ardhshme. Dhe ky nuk është një parashikim abstrakt. Tashmë trafiku global nga Google Search ka rënë me 33%, ndërsa Google Discover ka humbur mbi 20% të audiencës.

PĂ«r dekada me radhĂ«, mediat kanĂ« ndĂ«rtuar pĂ«rmbajtjen e tyre mbi pĂ«lqimet dhe algoritmet: tituj klik-bait, lajme tĂ« shpejta, artikuj “SEO-friendly”. Sot, Google dhe AI po japin pĂ«rgjigjen direkt tek pĂ«rdoruesi, duke shmangur artikujt origjinalĂ«. Me fjalĂ« tĂ« tjera: lajmi Ă«shtĂ« aty, por klikimi nuk Ă«shtĂ« mĂ« i garantuar.

ÇfarĂ« nuk mund ta zĂ«vendĂ«sojĂ« AI

Raporti zbulon se drejtuesit e mediave në 51 vende po riorientojnë investimet. Më shumë në gazetari investigative, raportim në terren, analiza kontekstuale dhe histori njerëzore; më pak në lajme rutinë dhe përmbajtje të përgjithshme. Mesazhi është i qartë: AI mund të prodhojë informacion, por nuk mund të japë kuptim, ndjeshmëri dhe përgjegjësi.

YouTube po merr fronin

NjĂ« tjetĂ«r trend i rĂ«ndĂ«sishĂ«m Ă«shtĂ« ndryshimi i platformave. YouTube nuk shihet mĂ« si rrjet social, por si “televizioni i ri” i medias. PĂ«r vitin 2026, shumica e botuesve planifikojnĂ« tĂ« investojnĂ« mĂ« shumĂ« nĂ« kĂ«tĂ« platformĂ« sesa nĂ« çdo tjetĂ«r. Pas saj vijnĂ« TikTok dhe Instagram, ndĂ«rsa SEO, Facebook dhe X (ish-Twitter) po humbin rĂ«ndĂ«si. Publiku sot kĂ«rkon jo thjesht informacion, por zĂ«, fytyrĂ« dhe lidhje personale.

AI nuk është shpëtimi financiar

Pavarësisht entuziazmit për inteligjencën artificiale, shumica e mediave nuk e shohin atë si burim të qëndrueshëm të ardhurash. Vetëm rreth 20% e drejtuesve presin të ardhura të konsiderueshme nga marrëveshjet me platformat e AI; pjesa tjetër pret fitime minimale ose aspak. Në fakt, AI shpesh kërkon investime të reja, role teknike dhe rritje kostosh operative.

Pra, AI nuk po i jep zgjidhje krizës ekonomike të medias; thjesht po e zhvendos atë.

Gazetaria që mbetet e pazëvendësueshme

Në një kohë ku informacioni gjenerohet automatikisht, ajo që mbetet e pazëvendësueshme është gazetaria e terrenit që pyet, lidh faktet dhe flet me emër dhe përgjegjësi. Në fakt po ndodh ajo që e ndan gazetarinë nga zhurma.

Në fund, raporti i Reuters Institute paralajmëron se e ardhmja e medias nuk është në AI, por zëri dhe fytyra njerëzore që sjell kuptim dhe përmbajtje.

The post Gazetaria në kohën e AI /Fundi i lajmit të thjeshtë appeared first on Gazeta Si.

Fjalori i madh i gjuhës shqipe që lë jashtë Kosovën

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj
13 January 2026 at 13:15

Gazeta “SI”- Fjalori i madh i gjuhĂ«s shqipe me 125 mijĂ« njĂ«si leksikografike i cilu u publikua tĂ« martĂ«n online  llogaritet si fjalori mĂ« voluminoz i shqipes. Por, krejt kjo punĂ« Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« njĂ«anshĂ«m nga Akademia e Shkencave e ShqipĂ«risĂ« pa bashkĂ«punimin me AkademinĂ« e Shkencave dhe Arteve tĂ« KosovĂ«s. 

Duke paralizuar edhe funksionimin e Këshillit Ndërakademik për Gjuhën Shqipe, që përbëhej nga anëtarë të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë dhe Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës. Nga ideja e standardizimit të leksikut për të vënë parimet bazë, Akademia e Shkencave e Shqipërisë kishte kapërcyer te projekti për Fjalorin e madh të gjuhës shqipe pa kurrfarë marrëveshjeje

“NĂ« KĂ«shillin NdĂ«rakademik ishte parashikuar tĂ« diskutoheshin çështjet e leksikut. SĂ« pari, pra, do tĂ« pĂ«rcaktoheshin parimet e punĂ«s dhe do tĂ« zgjidheshin dilemat. Ne, nĂ« AkademinĂ« e KosovĂ«s, nuk e kemi parĂ« tĂ« arsyeshme tĂ« punojmĂ« pa ato parime dhe nuk kemi pranuar tĂ« pĂ«rfshihemi nĂ« atĂ« mĂ«nyrĂ«â€, ka thĂ«nĂ« pĂ«r Koha.Net gjuhĂ«tari, profesori universitar e akademiku Bardh Rugova.

Ai ka shtuar se nuk kërkon ta gjykojë punën e askujt.

“Por mendoj se nuk mund tĂ« ketĂ« projekte tĂ« gjuhĂ«s shqipe pa pĂ«rfshirjen e ASHAK-ut. Shqipja nuk Ă«shtĂ« e drejtĂ« autoriale e askujt. FjalorĂ«t, nĂ« radhĂ« tĂ« parĂ«, janĂ« mjete standardizuese. Nuk do tĂ« duhej tĂ« hartoheshin nĂ« atĂ« mĂ«nyrĂ«, pa marrĂ«veshje ndĂ«rinstitucionale”, ka thĂ«nĂ« ai. Kurse pĂ«rsa i pĂ«rket funksionit tĂ« KĂ«shillit NdĂ«rakademik, Rugova ka qenĂ« po ashtu i prerĂ«.

“Tani nuk ka mĂ« kuptim tĂ« ketĂ« KĂ«shill NdĂ«rakademik. PĂ«r çfarĂ« do tĂ« shĂ«rbente?”, ka thĂ«nĂ« ai.

Bardh Rugova

“Projekti bashkĂ« me grupin fillestar tĂ« autorĂ«ve tĂ« veprĂ«s u miratuan dhe u pranuan nga ASHSH e nga ASA, si dhe u mbĂ«shtetĂ«n me bashkĂ«punimin e Institutit Albanologjik tĂ« PrishtinĂ«s (IAP) e tĂ« Universitetit tĂ« KalabrisĂ« (KozencĂ«), me leksikografĂ« nga Universiteti i TiranĂ«s, nga Universiteti “Fan S. Noli” i Korçës, nga Universiteti “Luigj Gurakuqi” i ShkodrĂ«s dhe nga leksikografĂ« tĂ« tjerĂ« nga Republika e ShqipĂ«risĂ«, nga Republika e KosovĂ«s, nga Republika e MaqedonisĂ« sĂ« Veriut, nga Palermoja”. Krejt kjo Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« pa AkademinĂ« e Shkencave dhe Arteve tĂ« KosovĂ«s e po ashtu pa miratim tĂ« leksikografĂ«ve tĂ« Universitetit tĂ« PrishtinĂ«s.

Ky projekt do të niste më 2021 duke angazhuar në grupet e punës disa studiues të Institutit Albanologjik të Prishtinës.

PavarĂ«sisht se nĂ« janar tĂ« vitit 2020 dy akademitĂ« ishin marrĂ« vesh pĂ«r “rithemelimin” e KĂ«shillit njĂ« vit mĂ« vonĂ«, ASHASH-i nisi projektin pĂ«r Fjalorin e madh tĂ« gjuhĂ«s shqipe pa u marrĂ« vesh pĂ«r parimet e standardizimit tĂ« leksikut me ASHAK-un. Redaksia e Fjalorit pĂ«rbĂ«het nga: akademik Jani Thomai si kryeredaktor, akademik Valter Memisha nĂ« cilĂ«sinĂ« e zĂ«vendĂ«skryeredaktorit dhe sekretarit shkencor, Shezai Rrokajt, po ashtu si zĂ«vendĂ«skryeredaktor dhe anĂ«tarĂ«t DhimitĂ«r (Miço) Samara, Shefkije Islamaj, akademik Gjo­valin Shkurtaj, Ali Jashari, Anila Omari dhe Anila Kananaj. Te hartuesit pos kĂ«tyre emrave figurojnĂ« edhe: Artur Lama, Abdurr­ahim Maxhuni, Idriz Metani, Juliana Kume, Mimoza Priku, Naim Berisha, Rozana Rushiti, Teuta Toska, Rezarta Draçini, Sejdi Gashi, Manjola Zaçellari, Behar Hoxhaj, Resul Telhaj, Olger Brame, EngjĂ«llushe Karaj, Petrit Zeneli dhe Viktor Bakillari.

Fjalori i publikuar nĂ« parathĂ«nie sqaron se posedon rreth 105 mijë  fjalĂ« nĂ« zĂ«ra tĂ« veçantĂ«, pastaj rreth 3 mijĂ« e 500 fjalĂ« “tĂ« fshehura” nĂ« kuptime si emra, mbiemra e ndajfolje, rreth 12 mijĂ« e 500 njĂ«si frazeologjike, rreth 5 mijĂ« togfjalĂ«sha terminologjikĂ«, rreth njĂ« mijĂ« e 200 emĂ«rtime shkurtĂ«sore, rreth 250 terma tĂ« rinj tĂ« paasimiluar fonetikisht, rreth 1.650 shprehje tĂ« huaja tĂ« paasimiluara e rreth 250 mijë  kuptime leksikore.

Bazuar në parathënie, Fjalori  vjen si vepra leksikografike prej kohësh e munguar dhe mjaft e kërkuar nga shumë përdorues të gjuhës shqipe.

The post Fjalori i madh i gjuhës shqipe që lë jashtë Kosovën appeared first on Gazeta Si.

A do të mbijetonte fotografia humaniste e Willy Ronis në Francën e sotme?

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj
13 January 2026 at 12:02

Nga Gazeta “SI”- NĂ« mes tĂ« shekullit tĂ« 20‑tĂ«, rrugĂ«t e Parisit nuk evidentoheshin vetĂ«m si hapĂ«sira  trotuaresh dhe fasadash me arkitekturĂ« mbreslĂ«nĂ«se.  Ato ishin hapĂ«sira tĂ« jetĂ«s sĂ« pĂ«rditshme , skena ku njerĂ«zit punonin, qeshnin, luanin  dhe dashuroheshin. NjĂ« burim dhe njĂ« mjedis i lakmueshĂ«m pĂ«r artistĂ«t por sidomos pĂ«r fotografĂ«t, tĂ« cilĂ«t themeluan rrymĂ«n qĂ« u quajt fotografia humaniste.

Fotografia humaniste lind pas tmerrit të Luftës së Dytë Botërore. Në një Francë të shkatërruar, ku rrugët ishin mbushur me kujtime të dhimbshme dhe shoqëria kërkonte shpresë, fotografë si Willy Ronis, Robert Doisneau, Izis dhe Brassaï krijuan një lëvizje që synonte të dokumentonte gjendjen njerëzore, bukurinë e të zakonshmes dhe gëzimin e jetës, jo vuajtjet. Ronis, i lindur në një familje hebreje emigrantësh, u veçua nga të tjerët. Ai fillimisht e nisi karrierën si muzikant, por pas vdekjes së babait mori drejtimin e studios familjare dhe më pas u bë fotograf . Ai punoi për LIFE magazine dhe realizoi reportazhe që dwshmuan për punëtorët dhe klasat popullore me empati dhe respekt.

Përmes syrit të tij dhe këndvështrimit empatik, ai fiksonte momentet që shpesh shkonin pa u vënë re: një fëmijë që vrapon me bagetë nën sqetull, një çift që ndalet në një qoshe, një punëtor duke u kthyer në shtëpi.  Për Ronis, bukuria e së zakonshmes ishte gjithmonë burimi i emocioneve më të mëdha.

Këto imazhe, të cilat i përkasin rrymës së quajtur fotografi humaniste, kishin një përqendrim të qartë: njerëzit si protagonistë të jetës, jo si objekte të inskenuara, por si subjekte të plota të realitetit të tyre njerëzor.

Në atë epokë, fotografia e rrugës ishte një dëshmi e jetës, një çast i kapërthyer në objektiv me destinin për të mbëtur përgjithmonë. E brenda kësaj qasjeje fëmijët ishin shpesh figura qendrore. Duke fiksuar  spontanitetin e lojës dhe lirinë e tyre në hapësira publike, Ronis dhe bashkëkohësit e tij krijuan imazhe që sot quhen klasike të historisë vizuale. Këto foto shkrepeshin pa  pëlqimin formal të personave të fotografuar. Ato ishin rezultat i një bashkëjetesë të fotografit me subjektin në botën e përditshme, një marrëdhënie e ndjeshme dhe e sinqertë.

Por sot, terreni ligjor është ndryshuar thellësisht. Në Bashkimin Evropian, fotografia e një fëmije konsiderohet të dhënë personale sipas GDPR, dhe publikimi i saj kërkon pëlqimin e prindërve ose kujdestarit ligjor. Në Francë, Kodi Civil mbron të drejtën e imazhit të çdo personi, përfshirë fëmijët, dhe gjykatat kanë vendosur që publikimi i imazheve të fëmijëve pa miratim mund të shkelë dinjitetin e tyre.

Një ligj i ri i 19 shkurtit 2024 garanton respektin e së drejtës së imazhit të fëmijëve, duke vendosur obligime të qarta për prindërit dhe institucionet para publikimit të fotografive në internet. Ligji kërkon që prindërit të ruajnë privatësinë dhe të drejtën e fëmijës për kontrollin e përdorimit të imazhit të tij, ndërsa në rastet e mosmarrëveshjeve gjyqësori mund të ndalojë publikimin pa pëlqimin e të dy prindërve. Gjithashtu, në rast se përhapja e fotografive mund të cenojë dinjitetin ose integritetin moral të fëmijës, gjykatat mund të ndërhyjnë dhe të ndryshojnë vendimet e prindërve.

NĂ« FrancĂ« ekziston gjithashtu koncepti i “droit Ă  l’image”  e drejta e secilit mbi imazhin e tij  dhe, pĂ«r fĂ«mijĂ«t, kjo e drejtĂ« Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« pjesĂ« e kodit civil me ligjin e vitit 2024. Kjo nĂ«nkupton se publikimi i fotografive tĂ« fĂ«mijĂ«ve, sidomos nĂ« rrjetet sociale, kĂ«rkon miratim tĂ« qartĂ« dhe bashkĂ«punim mes prindĂ«rve, duke marrĂ« parasysh moshĂ«n dhe pjekurinĂ« e fĂ«mijĂ«s.

ÇfarĂ« do tĂ« thotĂ« kjo pĂ«r artin humanist? NĂ« praktikĂ« kjo do tĂ« thotĂ« se njĂ« fotograf, sot, nuk mund tĂ« kapĂ« njĂ« moment tĂ« bukur, spontan dhe tĂ« gĂ«zueshĂ«m tĂ« njĂ« fĂ«mije nĂ« rrugĂ« e pastaj ta publikojĂ« atĂ« pa marrĂ« parasysh miratimin dhe kontekstin e rregullave ligjore moderne. NdĂ«rkohĂ« qĂ« nĂ« epokĂ«n e Ronis, fĂ«mijĂ«t ishin protagonistĂ« tĂ« jetĂ«s urbane, sot ligjet i japin fĂ«mijĂ«ve njĂ« kontroll tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« mbi imazhet e tyre,  njĂ« zhvillim qĂ« ka kuptim tĂ« thellĂ« nĂ« botĂ«n digjitale, por qĂ« ndryshon rrĂ«njĂ«sisht praktikĂ«n e fotografisĂ« sĂ« mĂ«parshme.

Kjo nuk do të thotë se fotografia e rrugës është e ndaluar,  në disa raste, fotografia mund të merret si art ose dokument, sidomos për përdorim privat  por publikimi dhe shpërndarja e imazheve të fëmijëve në mënyrë që të jenë të identifikueshëm sot kërkon një kujdes dhe një sërë lejesh që dikur nuk ekzistonin.

Në një kohë kur një fëmijë shfaqet dhjetëra herë në internet para se të mbushë 13 vjeç, rreziqet e këtyre imazheve kanë bërë që ligjvënësit të vendosin rregulla të reja për mbrojtjen e identitetit dhe dinjitetit të tij.

Ky kontrast me epokën e Ronis nuk është vetëm ligjor por edhe filozofik. Fotografia humaniste synonte të përçonte një mesazh universal mbi njerëzimin, ku çaste të vogla të jetës merrnin një vlerë të përjetshme.  Sot, kërkesat ligjore për privatësinë e fëmijëve i japin një prioritet të merituar mbrojtjes së të miturve, por njëkohësisht ngushtojnë hapësirën ku arti dhe dokumentimi spontan mund të lulëzojnë.

NĂ« kĂ«tĂ« “pĂ«rballje” mes mbrojtjes individuale dhe lirisĂ« artistike, lind pyetja: a mund tĂ« ruhen vlerat humaniste tĂ« fotografisĂ« pa cenuar privatĂ«sinĂ« dhe dinjitetin e fĂ«mijĂ«ve? ËshtĂ« njĂ« sfidĂ« e kohĂ«s sonĂ«, njĂ« dialog i vazhdueshĂ«m mes artit, ligjit dhe moralit dhe njĂ« pjesĂ« e rĂ«ndĂ«sishme e reflektimit tonĂ« mbi atĂ« se çfarĂ« do tĂ« thotĂ« tĂ« fiksosh jetĂ«n pĂ«rmes njĂ« lenteje nĂ« shekullin 21.

The post A do të mbijetonte fotografia humaniste e Willy Ronis në Francën e sotme? appeared first on Gazeta Si.

Cilat janë të rejat e arkeologjisë në botë?

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj
13 January 2026 at 10:12

Gazeta “SI”- Zbulimet mĂ« tĂ« fundit arkeologjike nga Afrika dhe Evropa po pasurojnĂ« ndjeshĂ«m kuptimin tonĂ« pĂ«r evolucionin e njeriut dhe zhvillimin e shoqĂ«rive tĂ« hershme. Nga pĂ«rdorimi i sofistikuar i helmeve bimore nĂ« gjueti, te prodhimi industrial romak dhe kĂ«rkimi i rrĂ«njĂ«ve mĂ« tĂ« hershme tĂ« Homo sapiens, kĂ«to studime tregojnĂ« njĂ« histori shumĂ« mĂ« tĂ« thellĂ« dhe komplekse tĂ« njerĂ«zimit.

Gjuetia me shigjeta helmuese: një teknologji parahistorike e avancuar

Një studim i publikuar nga Live Science ka shtyrë ndjeshëm në kohë përdorimin e armëve me helm, duke treguar se njerëzit përdornin shigjeta helmuese që para rreth 60,000 vjetësh. Studiuesit analizuan pesë maja shigjetash kuarci të gjetura në strehën shkëmbore Umhlatuzana në Afrikën e Jugut, një vend i gërmuar për herë të parë në vitin 1985.

Analizat kimike zbuluan gjurmë të toksinave buphandrine dhe epibuphanisine, substanca që ka shumë gjasa të jenë nxjerrë nga bima Boophone disticha, e njohur edhe sot në Afrikën jugore si burim helmi për shigjeta. Helmi nuk kishte për qëllim vrasjen e menjëhershme të prenë, por dobësimin e saj, duke ulur kohën, rrezikun dhe energjinë e nevojshme për gjueti. Ky zbulim tregon jo vetëm njohuri të thella mbi bimët, por edhe planifikim, eksperimentim dhe transmetim të dijes brenda komuniteteve parahistorike.

Gjurmë të një industrie romake të panjohur në Anglinë veriore

Një tjetër zbulim domethënës vjen nga Anglia veriore, ku më shumë se 800 gurë mprehjeje të thyer janë zbuluar në brigjet e lumit Wear, rreth 10 milje në jug të Murit të Hadrianit. Sipas një raporti të The Guardian, zona nuk ishte identifikuar më parë si vend aktiviteti romak, çka e bën këtë gjetje veçanërisht të rëndësishme.

Arkeologu nënujor Gary Bankhead nga Universiteti i Durhamit shpjegon se vendndodhja ka shumë gjasa të ketë shërbyer si një qendër prodhimi. Guri ranor mendohet të jetë nxjerrë nga bregu verior i lumit dhe transportuar në bregun jugor më të sheshtë, ku përpunohej në gurë mprehjeje. Pasi përfundoheshin, këto vegla transportoheshin me anije lumore dhe detare drejt pjesëve të tjera të Britanisë Romake, duke dëshmuar për një ekonomi të organizuar dhe rrjete tregtare të zhvilluara.

Një hallkë e re në zinxhirin e evolucionit njerëzor

Zbulimi i tretĂ« vjen nga Maroku dhe ka potencialin tĂ« ndryshojĂ« mĂ«nyrĂ«n se si e kuptojmĂ« origjinĂ«n e njerĂ«zimit modern. NjĂ« ekip studiuesish marokenĂ« dhe francezĂ« ka identifikuar fosile 773,000-vjeçare qĂ« mund t’i pĂ«rkasin paraardhĂ«sit tĂ« fundit tĂ« pĂ«rbashkĂ«t tĂ« Homo sapiens, NeandertalĂ«ve dhe DenisovanĂ«ve.

Fosilet, të gjetura në një shpellë në guroren Thomas, përfshijnë nofulla të pjesshme, dhëmbë dhe rruaza, dhe shfaqin tipare të përziera mes Homo erectus dhe Homo antecessor. Sipas paleoantropologut Jean-Jacques Hublin, këto karakteristika mbështesin teorinë e një origjine të thellë afrikane për njerëzit modernë dhe kundërshtojnë idenë se Homo sapiens ka origjinë euroaziatike.

Zbulimi lidhet gjithashtu me gjetjet e mëparshme në Jebel Irhoud, ku janë zbuluar njerëz të hershëm modernë të datuar rreth 300,000 vjet më parë.

The post Cilat janë të rejat e arkeologjisë në botë? appeared first on Gazeta Si.

Pse poezia dhe letĂ«rsia pĂ«r fĂ«mijĂ« u pĂ«rjashtuan nga Çmimet KombĂ«tare tĂ« LetĂ«rsisĂ«?

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj
12 January 2026 at 11:02

Nga Gazeta “SI”- Çmimet letrare nĂ« ShqipĂ«ri kanĂ« qenĂ« dhe mbeten burim debatesh tĂ« cilat zgjasin e zgjasin pafund, aq sa shpesh, debati zĂ« debatin dhe ende nuk Ă«shtĂ« mbyllur kapaku.

KĂ«tĂ« herĂ«, debatet janĂ« nxitur nga Çmimet kombĂ«tare tĂ« letĂ«rsisĂ«, mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishmit qĂ« jepen nĂ« vend nĂ« harkun e njĂ« viti. Shkak ishte mungesa e çmimit pĂ«r poezinĂ« dhe atij tĂ« letĂ«rsisĂ« pĂ«r fĂ«mijĂ«, tĂ« cilat tradicionalisht kanĂ« qenĂ« pjesĂ« e vlerĂ«simit tĂ« pĂ«rvitshĂ«m.

Kështu nisën edhe reagimet e para nga shkrimtarë, botues dhe poetë, dikush për mungesën e zhanreve e dikush për mënyrën diskrete të ndarjes së këtyre çmimeve, mjaftueshëm për të nxitur debatin.

I pari që reagoi ishte shkrimtari Alban Tufa, i cili kritikoi mënyrën e ndarjes së çmimeve gati-gati në diskrecion të plotë, duke nënkuptuar mosinformimin për ata që ishin nominuar. Pasuar nga shkrimtarja e letërsisë për fëmijë Rovena Rozhani, e cila ngrinte disa pyetje mbi arsyen e heqjes së çmimit për letërsinë për fëmijë.

Po ashtu, shkrimtari Agron Tufa reagoi ashpër ndaj heqjes së poezisë nga kriteret vlerësuese, duke e cilësuar këtë si thyerje të një rekordi historik në lëmin e poezisë.

E për të ardhur së fundmi te reagimi i botueses Elda Vela, e cila theksonte mungesën e vlerësimit ndaj letërsisë për fëmijë si alarm kombëtar.

Besnik Mustafaj: Rregullorja na u propozua nga QKLL

Shkrimtari Besnik Mustafaj, nĂ« cilĂ«sinĂ« e kryetarit tĂ« jurisĂ« sĂ« Çmimeve KombĂ«tare tĂ« LetĂ«rsisĂ« 2024, sqaron pĂ«r Gazetasi.al procesin e pĂ«rzgjedhjes, por edhe arsyen se pse kĂ«tĂ« vit u dha vetĂ«m njĂ« çmim qĂ« pĂ«rfshinte tĂ« gjitha zhanret nĂ« njĂ«.

“Sipas rregullores qĂ« na Ă«shtĂ« propozuar nga Qendra KombĂ«tare e Librit dhe Leximit, na Ă«shtĂ« pĂ«rcaktuar se do tĂ« kishte vetĂ«m njĂ« Çmim tĂ« Madh tĂ« LetĂ«rsisĂ« Shqipe, i cili pĂ«rfshinte poezinĂ«, romanin, tregimet dhe letĂ«rsinĂ« pĂ«r fĂ«mijĂ«. Pra, vetĂ«m njĂ« vepĂ«r fituese, e cila do tĂ« shpallej si Çmimi i Madh KombĂ«tar i LetĂ«rsisĂ«, pĂ«r t’i dhĂ«nĂ« njĂ« karakter mĂ« pĂ«rfaqĂ«sues.”

Besnik Mustafaj

Ai shton se në short-listë kanë qenë emra të konsoliduar të letërsisë shqipe dhe kjo listë është bërë publike. Gjithashtu sqaron edhe mënyrën se si poezia u vlerësua në këtë edicion.

“Siç shihet nga short-lista, aty janĂ« pĂ«rfshirĂ« edhe shkrimtarĂ«, por edhe poetĂ« tĂ« cilĂ«t janĂ« emra tĂ« konsoliduar tĂ« letĂ«rsisĂ« shqipe, si Mimoza Ahmeti, Agron Tufa etj., por me libra nĂ« gjini tĂ« ndryshme. Formula kjo ka qenĂ«. Çmimi i MirĂ«njohjes i Ă«shtĂ« dhĂ«nĂ« Hamit Aliajt pas vdekjes si nderim pĂ«r poezinĂ«, e cila nĂ« njĂ«farĂ« mĂ«nyre Ă«shtĂ« pĂ«rfaqĂ«suar nĂ« kĂ«to çmime.”

Alda Bardhyli: Tregimi, letërsia për fëmijë apo poezia nuk kishin prurje cilësore

Për ta sqaruar më tej këtë debat, drejtoresha e Qendrës Kombëtare të Librit dhe Leximit, Alda Bardhyli, thotë për Gazetasi.al se procedura e këtij viti ishte propozim i bordit të QKLL-së dhe jurive të mëparshme, të cilat vlerësuan në bazë të prurjeve.

“Ndryshimet erdhĂ«n pas propozimeve tĂ« bĂ«ra nga juritĂ« e mĂ«parshme qĂ« prurjet e njĂ« viti nuk justifikonin nga cilĂ«sia vlerĂ«simet qĂ« jepnin. Kategori si tregimi, letĂ«rsia pĂ«r fĂ«mijĂ« apo poezia nuk kishin prurje tĂ« mjaftueshme pĂ«r gjykim dhe kĂ«to prurje nuk justifikonin nivelin e kĂ«rkuar. Pas shqyrtimit, Kolegji i QendrĂ«s vendosi qĂ« çmimet tĂ« reduktoheshin nĂ« tre kategori, ku Çmimi i Madh i LetĂ«rsisĂ« pĂ«rmbledh tregimin, poezinĂ« dhe romanin.”

Ajo shton se ky ndryshim u bë në funksion të promovimit të një krijimtarie më cilësore, duke mos e shpërqendruar vëmendjen e lexuesit nga çmimet e copëzuara.

Alda Bardhyli

“NĂ« njĂ« treg tĂ« vogĂ«l letrar, shumĂ« çmime shpĂ«rqendrojnĂ« vĂ«mendjen dhe zvogĂ«lojnĂ« ndikimin e secilit. Me kĂ«tĂ« strukturĂ«, çdo çmim shĂ«rben pĂ«r tĂ« nxjerrĂ« nĂ« pah autorĂ«t mĂ« meritorĂ«, pĂ«r tĂ« promovuar krijimtarinĂ« cilĂ«sore dhe pĂ«r tĂ« forcuar identitetin kulturor tĂ« letĂ«rsisĂ« shqiptare. Numri i kufizuar i çmimeve nuk Ă«shtĂ« njĂ« kufizim i krijimtarisĂ«, por njĂ« garanci qĂ« vlerĂ«simi tĂ« mbetet i drejtĂ«, analitik dhe i rĂ«ndĂ«sishĂ«m pĂ«r tĂ« gjithĂ« komunitetin letrar.”

Në fund, Bardhyli sqaron se edhe poezia këtë vit kishte përfaqësuesit e saj, të cilët u nderuan.

“KĂ«tĂ« vit ne vlerĂ«suam poetin e nderuar Hamit Aliaj pas vdekjes, edhe pĂ«r faktin qĂ« libri i tij me poezi, i cili mori vlerĂ«simet mĂ« tĂ« larta nga juria, nuk mund tĂ« ishte pjesĂ« e gjykimit, pasi rregullorja pĂ«rjashton autorĂ«t qĂ« nuk jetojnĂ« mĂ«. VlerĂ«simi i poetĂ«ve qĂ« kanĂ« dhĂ«nĂ« njĂ« kontribut tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« letĂ«rsinĂ« dhe kulturĂ«n shqiptare Ă«shtĂ« njĂ« akt jo vetĂ«m mirĂ«njohjeje, por edhe pĂ«rgjegjĂ«sie kulturore.

Nuk Ă«shtĂ« hera e parĂ« qĂ« Çmimet KombĂ«tare tĂ« LetĂ«rsisĂ« shoqĂ«rohen me vlerĂ«sime mirĂ«njohjeje pĂ«r autorĂ« qĂ« nuk janĂ« mĂ«, por qĂ« kanĂ« sjellĂ« njĂ« vlerĂ« nĂ« kulturĂ«n shqiptare. NĂ« vitin 2021 u nderua poeti Petrit Ruka pas vdekjes” pĂ«rfundon Bardhyli.

Nuk Ă«shtĂ« hera e parĂ« qĂ« ndryshimi i procedurave tĂ« pĂ«rzgjedhjes sĂ« fituesve pĂ«r Çmimet KombĂ«tare tĂ« LetĂ«rsisĂ« ndez debat. Vjet nĂ« kĂ«tĂ« kohĂ«, shkrimtarĂ«t Mira Meksi dhe Primo Shllaku i patĂ«n publike kritikat mbi pĂ«rbĂ«rjen e jurisĂ«, emrat e tĂ« cilĂ«ve u mbajtĂ«n tĂ« fshehtĂ« deri nĂ« ditĂ«n e shpalljes sĂ« çmimeve.

Në njëfarë mënyre, ky debat është po aq i shëndetshëm dhe i domosdoshëm sa nevoja për të shkruar letërsi e për të synuar më vonë një çmim i cili, për nga vlera, zgjat aq sa zgjat viti kalendarik. 

Herë për procedura, herë për mungesë cilësie apo pak nepotizëm të fshehtë, çmimet letrare në vend nxisin reagime aq sa shpesh vetë rëndësia e tyre përmbyset nga grindjet dhe pakënaqësitë që i rrethojnë.

E përtej qëllimeve shpesh nepotike dhe egoiste ( jo gjithmonë), diçka të mirë prodhojnë; debate për letërsinë shqipe.

The post Pse poezia dhe letĂ«rsia pĂ«r fĂ«mijĂ« u pĂ«rjashtuan nga Çmimet KombĂ«tare tĂ« LetĂ«rsisĂ«? appeared first on Gazeta Si.

Hero apo tiran? Debati mbi eksploruesin Ferdinand Magellan

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj
10 January 2026 at 14:44

Gazeta “SI”- Filmi i ri i Lav Diaz dramatizon udhĂ«timin e famshĂ«m tĂ« navigatorit portugez, duke nxjerrĂ« nĂ« pah jo vetĂ«m arritjet, por edhe dhunĂ«n dhe kontradiktat e tij.

NjĂ« nga ekspeditat mĂ« tĂ« famshme tĂ« shekullit tĂ« 16-tĂ«, udhĂ«timi i Ferdinand Magellanit rreth botĂ«s, merr njĂ« interpretim tĂ« ri nĂ« filmin dramatik Magellani nga regjizori filipinas Lav Diaz. Gael GarcĂ­a Bernal portretizon navigatorin portugez, njĂ« figurĂ« me ambicie tĂ« mĂ«dha qĂ« synonte tĂ« hapte rrugĂ« tĂ« reja detare drejt “ishujve tĂ« erĂ«zave” nĂ« Indonezi.

Filmi fillon me largimin e Magellanit nga Portugalia drejt Spanjës, ku me mbështetjen e Mbretit Charles I nis ekspeditën e vështirë, gjatë së cilës shumë marinarë humbasin jetën nga sëmundjet, uria ose ekzekutimet për kryengritje. Magellani vetë vritet në Betejën e Mactanit në Filipine, një ngjarje që vazhdon të jetë subjekt i debatit historik.

Ndërsa disa historianë e konsiderojnë Magellanin një pionier të madh të zbulimeve gjeografike, të tjerë e kritikojnë për sjelljen tiranike, tradhti ndaj Portugalisë dhe dhunë kundër popullsisë indigjene.

Historiani Felipe FernĂĄndez-Armesto e ka cilĂ«suar ekspeditĂ«n e tij si njĂ« “dĂ«shtim tĂ« plotĂ«â€, duke theksuar humbjen masive tĂ« ekuipazhit: nga rreth 270 marinarĂ«, vetĂ«m 18 kthehen nĂ« SpanjĂ«.

FernĂĄndez-Armesto e pĂ«rshkruan Magellanin pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r “imperializĂ«m, skllavĂ«ri dhe gjakderdhje tĂ« papĂ«rmbajtur”.

Filmi i Diazit sfidon këtë rrëfim heroik tradicional, duke shfaqur edhe perspektivën e banorëve lokalë dhe të skllavit të Magellanit, Enrikut të Malakës.

Para nisjes së udhëtimit drejt Filipineve, Magellani e kishte blerë Enrikun, një ish-mysliman, dhe e kishte çuar në Spanjë, ku ai shërbeu si ndihmës dhe udhëzues gjatë ekspeditës.

Ky detaj shton dimensionin moral dhe etnik të udhëtimit, duke treguar si kolonializmi dhe skllavëria ishin pjesë e ndërveprimeve ndërkulturore në shekullin e 16-të.

Në filmin e ri për Magellanin, Gael García Bernal luan rolin kryesor 

Filmi gjithashtu thekson tensionet në bordin e Armada de Maluco, ku Magellani përdori ekzekutime dhe ndëshkime të rrepta për të frenuar kryengritjet e ekuipazhit.

Historiani João Paulo Oliveira e Costa thekson se ndëshkimet ishin pjesërisht rezultat i pasigurisë së Magellanit si i huaj në flotën spanjolle, ku kapitenët kastilianë synonin të merrnin kontrollin.

“NdĂ«shkimi duhej tĂ« ishte brutal pĂ«r tĂ« dekurajuar rebelimet e reja. NĂ«se Magellani nuk i kishte vrarĂ« ata, ata do ta kishin vrarĂ« atĂ«,” shpjegon ai.

Një tjetër temë e diskutuese është vdekja e Magellanit në Betejën e Mactanit. Ndërsa kronikuesi i ekspeditës Antonio Pigafetta i atribuon vrasjen kryetarit vendas Lapulapu, Diaz e portretizon këtë si një ngjarje kolektive, duke sfiduar legjendën dhe duke treguar tensionet midis pushtuesve dhe komuniteteve lokale.

Filmi ka shkaktuar polemika në Filipine, ku Lapulapu konsiderohet simbol nacionalist dhe figura e tij nderohet me monumente dhe emra vendesh.

Megjithatë, filmi nuk shmang pasojat e dhunës koloniale: skuadra e Magellanit kryen hakmarrje të përgjakshme kundër komuniteteve indigjene në Guam dhe Malaka, duke ilustruar kompleksitetin moral të udhëheqjes dhe pasojat e ekspeditave koloniale.

Regjisori Diaz shpjegon se qëllimi i tij nuk ishte të dramatizonte dhunën në mënyrë sensacionale, por të tregonte pasojat e saj për njerëzit që përjetuan ekspeditën.

PavarĂ«sisht tĂ« metave tĂ« Magellanit, Diaz nuk synon ta demonizojĂ« navigatorin. “Doja tĂ« shihja njĂ« personazh tĂ« vĂ«rtetĂ«,” thotĂ« Diaz.

“NjĂ« qenie njerĂ«zore e vĂ«rtetĂ« Ă«ndĂ«rron, ambicionon dhe beson. Ai nuk ishte vetĂ«m njĂ« eksplorues ose pushtues – ai ishte njĂ« njeri me besim dhe vizion”.

Një litografi e shekullit të 19-të portretizon vdekjen e Magellanit në Betejën e Mactanit 

Filmi kujton edhe rolin e Magellanit në përhapjen e katolicizmit në Filipine: statuja e Santo Niño, e dhuruar nga Magellani, mbetet një simbol i rëndësishëm i fesë në vend, ku 93% e popullsisë sot është e krishterë.

Në fund, Magellani nuk është vetëm një film historik mbi udhëtimet e mëdha të navigatorëve, por edhe një pasqyrë e debatit moral dhe historik mbi trashëgiminë e eksploratorëve evropianë.

Pyetja mbetet: a duhet të kujtojmë Magellanin si një hero të zbulimeve apo si një tiran brutal të epokës së tij?

Burimi: BBC

The post Hero apo tiran? Debati mbi eksploruesin Ferdinand Magellan appeared first on Gazeta Si.

A rrezikon trashëgimia e David Bowie të zbehet?

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj
10 January 2026 at 12:35

Gazeta “SI”-Nga ekspozitat nĂ« V&A deri te pĂ«rdorimi i kĂ«ngĂ«ve nĂ« seriale si Stranger Things, muzika e ikonĂ«s sĂ« popit tĂ«rheq ende fansa, por dĂ«gjuesit e rinj mbeten tĂ« pakĂ«t.

Dhjetë vjet pas vdekjes së tij më 10 janar 2016, David Bowie mbetet një figurë legjendare e muzikës pop. Megjithatë, pyetja mbi mënyrën se si trashëgimia e tij po mbahet gjallë për brezat e rinj bëhet gjithnjë e më e rëndësishme.

Ndërsa disa prej hiteve të tij, si Under Pressure, arrijnë mbi 2 miliardë dëgjime në Spotify, ai ka më pak dëgjues aktivë sesa kolegët e tij si Elvis Presley, Bob Marley, Whitney Houston apo John Lennon. Vetëm një këngë e Bowie-t ka arritur këtë nivel dëgjimi, dhe pjesa tjetër e repertorit të tij nuk ka pasur të njëjtin impakt tek audienca më e re.

Familja Bowie ka zgjedhur tĂ« fokusohet nĂ« publikime tĂ« limituara dhe koleksione tĂ« çmuara, tĂ« cilat i pĂ«rshtaten kryesisht fansave tĂ« moshĂ«s sĂ« mesme. Albumet si Who Can I Be Now? (1974–1976) dhe I Can’t Give Everything Away (2002–2016), si dhe njĂ« mori albume live, janĂ« tĂ« kushtueshme dhe jashtĂ« diapazonit tĂ« interesit pĂ«r adoleshentĂ«t. VetĂ«m njĂ« album me hitet mĂ« tĂ« mĂ«dha, Legacy: The Very Best of David Bowie, ka qenĂ« i disponueshĂ«m qĂ« nga vdekja e tij.

Në botën e transmetimit digjital, kjo qasje ka kufizuar aftësinë e muzikës së Bowie-t për të tërhequr një audiencë të re. Përdorimi i këngës Heroes në finalen e serialit Stranger Things arriti vetëm vendin e 75 në listat e Spotify dhe pati 38 mijë përdorime në TikTok, një sukses modest krahasuar me viralet e momentit.

MegjithatĂ«, projekti mĂ« i spikatur dhe premtues Ă«shtĂ« hapja e QendrĂ«s David Bowie nĂ« V&A East Storehouse nĂ« LondĂ«r, ku ruhen mbi 80,000 artikuj nga karriera e tij – nga tekste tĂ« shkruara me dorĂ« deri te kostume dhe instrumente. Tristram Hunt, drejtori i V&A, e ka quajtur kĂ«tĂ« njĂ« “burim tĂ« ri pĂ«r Bowiet e sĂ« nesĂ«rmes”, duke e shndĂ«rruar nĂ« njĂ« mundĂ«si tĂ« qĂ«ndrueshme pĂ«r tĂ« njohur trashĂ«giminĂ« e artistit.

 NjĂ« pjesĂ« e vogĂ«l e artikujve nga arkivi i muzikantit qĂ« janĂ« tĂ« disponueshme pĂ«r t’u parĂ« nĂ« QendrĂ«n David Bowie tĂ« V&A East Storehouse

Përveç ekspozitave, trashëgimia e Bowie-t ruhet përmes dokumentarëve dhe projekteve të kujdesura. Për shembull, familja refuzoi të licenconte muzikën për filmin biografik Stardust në 2021, duke preferuar dokumentarin Moonage Daydream të vitit 2022 dhe Bowie: The Final Act, i cili u fokusua tek periudhat më të mëdha artistike të tij dhe kulmin e karrierës komerciale.

Në këtë mënyrë, trashëgimia e Bowie-t duket e orientuar drejt ruajtjes së artit dhe ndikimit të tij afatgjatë, më shumë se drejt viralitetit të përkohshëm. Megjithatë, sfida mbetet: si do ta zbulojnë brezat e rinj muzikën e një artisti kaq inovativ dhe të gjithanshëm? Për momentin, duket se ikonës së popit i duhet të gjejë ekuilibrin mes cilësisë dhe arritshmërisë digjitale, për të siguruar që Starman të mbetet i ndriçuar edhe për të nesërmen.

Burimi: The Guardian

The post A rrezikon trashëgimia e David Bowie të zbehet? appeared first on Gazeta Si.

❌
❌