Gazeta âSIâ- MĂ« 19 janar 1732, Kisha ArbĂ«reshe nĂ« Kalabri çeli dyert e Kolegjit tĂ« ShĂ«n Adrianit, njĂ« institucion me rĂ«ndĂ«si tĂ« jashtĂ«zakonshme pĂ«r ruajtjen e identitetit dhe kultivimin e vlerave shpirtĂ«rore, kulturore dhe etnike tĂ« arbĂ«reshĂ«ve. Ky kolegj u themelua me mbĂ«shtetjen e drejtpĂ«rdrejtĂ« tĂ« Papa Klementit XII dhe pati si mision pĂ«rgatitjen e klerit shqiptar tĂ« ritit lindor bizantin, qĂ« do tĂ« shĂ«rbente nĂ« kishat arbĂ«reshe dhe, nĂ« mĂ«nyrĂ« ideale, edhe nĂ« ShqipĂ«ri.
Kolegji u bĂ« shpejt vatĂ«r shpirtĂ«rore dhe kulturore, ku ruhej dhe kultivohej gjuha, feja dhe identiteti arbĂ«resh. Ai luajti njĂ« rol vendimtar nĂ« pĂ«rgatitjen e intelektualĂ«ve qĂ« mĂ« vonĂ« do tĂ« lĂ«nĂ« gjurmĂ« tĂ« pashlyeshme nĂ« historinĂ«, letĂ«rsinĂ« dhe kulturĂ«n shqiptare. Midis emrave mĂ« tĂ« shquar qĂ« studiuan dhe u formuan aty janĂ« Jeronim De Rada, Jul Variboba, Zef Serembe, Domenico Mauro, si dhe MarkianĂČ, Luigj Gurakuqi, AleksandĂ«r Xhuvani, KolĂ« Kamsi dhe shumĂ« tĂ« tjerĂ«.
Një moment i rëndësishëm në jetën akademike të kolegjit ishte krijimi i katedrës së parë të gjuhës shqipe më 1849, nën drejtimin e Jeronim De Radës, që shënoi institucionalizimin e studimit të shqipes jashtë Shqipërisë dhe thellimin e lidhjeve kulturore midis arbëreshëve dhe atdheut të tyre. Kjo katedër bëri që gjuha shqipe të trajtohej me seriozitet akademik dhe të kultivohej ndër breza, duke ruajtur trashëgiminë gjuhësore të komunitetit.
Jeronim De Rada
Biblioteka e pasur e kolegjit dhe aktiviteti pedagogjik i vazhdueshëm e bënë këtë institucion një urë lidhëse mes kulturës shqiptare dhe italiane. Për më shumë se dy shekuj, deri në mbylljen e tij përfundimtare në vitin 1919, Kolegji i Shën Adrianit përgatiti mbi 100 intelektualë dhe klerikë shqiptarë, duke u konfirmuar si një nga institucionet më të rëndësishme për emancipimin kulturor dhe arsimor të diasporës shqiptare.
Zef Serembe
Rëndësia e këtij kolegji nuk qëndron vetëm tek edukimi i brezave të rinj, por edhe tek roli i tij në ruajtjen e një identiteti të veçantë, në promovimin e arsimit dhe kulturës, dhe në mbajtjen gjallë të frymës arbëreshe në shekuj. Ai përfaqëson një shembull të shkëlqyer të lidhjes së edukimit me kulturën dhe me dashurinë për atdheun, duke mbetur një pikë referimi për të gjithë historinë e arbëreshëve në Itali.
Gazeta âSIâ- MĂ« 19 janar pĂ«rkujtohet poeti arbĂ«resh Luigj Petrosi, njĂ« figurĂ« kyçe e letĂ«rsisĂ« dhe folklorit arbĂ«resh, i njohur kryesisht pĂ«r publikimin e kĂ«ngĂ«s sĂ« njohur âO e bukura moreâ. Petrosi jetoi nĂ« njĂ« kohĂ« kur komunitetet arbĂ«reshe nĂ« Itali ruanin me fanatizĂ«m gjuhĂ«n, traditat dhe kĂ«ngĂ«t e tyre, si lidhje tĂ« ngushtĂ« me atdheun e largĂ«t. Ai e kuptoi rĂ«ndĂ«sinĂ« e ruajtjes sĂ« kĂ«ngĂ«ve popullore jo vetĂ«m si dokumente folklorike, por si pjesĂ« tĂ« identitetit kulturor dhe historik tĂ« arbĂ«reshĂ«ve. PĂ«rmes punĂ«s sĂ« tij, kĂ«nga âO e bukura moreâ mori jetĂ« , duke kaluar nga tradita gojore nĂ« literaturĂ« dhe duke u bĂ«rĂ« njĂ« dokument i qĂ«ndrueshĂ«m kulturor.
KĂ«nga âO e bukura moreâ ka rrĂ«njĂ« tĂ« thella historike. Sipas filologut arbĂ«resh DhimitĂ«r Kamarda, kjo kĂ«ngĂ« ka origjinĂ«n tek arbĂ«reshĂ«t e ItalisĂ«, tĂ« cilĂ«t u detyruan tĂ« largohen nga trojet e tyre nĂ« atĂ« qĂ« njihet si Morea, sot pjesĂ« e Peloponezit tĂ« GreqisĂ«. Kamarda shpjegon se emri âMoreâ nuk i referohet njĂ« personi apo vajze tĂ« bukur, por Ă«shtĂ« toponimi i njĂ« treve tĂ« madhe historike nga ku u larguan shumica e arbĂ«reshĂ«ve qĂ« sot jetojnĂ« nĂ« Itali. Ai e dokumentoi pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« tekstin e kĂ«ngĂ«s nĂ« librin e tij tĂ« botuar nĂ« vitin 1866, âAppendice al Saggio di Grammatologia Comparata sulla Lingua Albaneseâ, duke ruajtur versionin origjinal popullor me ritĂ«m tresh, qĂ« deri atĂ«herĂ« ishte transmetuar vetĂ«m gojarisht ndĂ«r breza.
Kjo këngë nuk është thjesht një krijim muzikor; ajo memorizon kujtesën e madhe të një atdheu të humbur dhe ka kënduar për më shumë se 600 vjet si një këngë e mërgimtarëve. Përmes saj, arbëreshët dhe arvanitasit e Greqisë ruajnë lidhjen shpirtërore me trojet e tyre të dikurshme. Interpretimi i jashtëzakonshëm i artistëve italianë si Lavinia Mancusi dhe Gabriele Gagliarini e ka bërë këtë këngë të njohur dhe të dashur për publikun edhe jashtë komunitetit arbëresh.
Merita e Luigj Petrosit qëndron në faktin se ai e publikoi këngën duke e shkruar dhe duke ruajtur emocionet dhe ndjeshmërinë e saj, dhe kështu i siguroi një jetë të përjetshme në letërsinë e shkruar.
Kujtimi i Petrosit Ă«shtĂ« njĂ« kujtim i tĂ« gjithĂ« komunitetit arbĂ«resh, i cili pĂ«rmes âO e bukura moreâ gjen njĂ« zĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t pĂ«r mallin, dashurinĂ« dhe krenarinĂ« pĂ«r origjinĂ«n e tyre. KĂ«nga Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« simbol i identitetit arbĂ«resh dhe i trashĂ«gimisĂ« kulturore qĂ« ka kaluar brez pas brezi, duke lidhur historinĂ«, ndjenjĂ«n dhe artin nĂ« njĂ« krijim tĂ« pĂ«rjetshĂ«m
Gazeta âSIâ â NĂ« njĂ« njoftim zyrtar nĂ« rrjetin social Facebook, ministri i kulturĂ«s Blendi Gonxhja vuri nĂ« dukje rĂ«ndĂ«sinĂ« e njĂ« artefakti tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m me vlerĂ« kombĂ«tare dhe europiane, i cili u shtua nĂ« koleksionin e Muzeut KombĂ«tar âGjergj Kastrioti SkĂ«nderbeuâ nĂ« KrujĂ«.
Bëhet fjalë për hartën origjinale të Bartolomeo Paretos të vitit 1455, një nga dëshmitë më të rralla të hartografisë evropiane të shekullit XV, e cila ka vlerë të madhe jo vetëm për saktësinë e saj gjeografike, por edhe për rëndësinë historike dhe kulturore që mbart.
Kush ishte Bartolomeo Pareto dhe çfarë përmban kjo hartë e vitit 1455?
Harta e vitit 1455, e njohur si portolano, është një dokument i dekoruar me detaje të hollësishme, që përfshin pjesën më të madhe të Evropës, Afrikës Veriore dhe Lindjes së Mesme. Ajo është krijuar me kujdes të madh dhe tregon ndikimet e modeleve kartografike të Battista Beccario-s nga Gjenova dhe të Angelino Dulcert-it nga Spanja.
Përveç detajeve të bregdetit dhe porteve, harta përmban edhe elemente artistike dhe simbolike që i japin asaj një vlerë të dyfishtë: si mjet navigimi dhe si vepër arti. Një nga detajet më të veçanta është paraqitja e ishullit fantazmë Antilia në Oqeanin Atlantik, një element i njohur nga mitet dhe hartat e kohës, i cili u zhduk nga hartat e shekullit XVI.
Portolani përmban gjithashtu të dhëna të rëndësishme historike dhe kulturore për Ballkanin dhe Evropën e Mesme. Shënimet e tij vendosin në hartë jo vetëm qytete dhe porte, por edhe emra të figurave të shquara. Një nga veçantitë e  kësaj harte është se vendos emrin e Skënderbeut si toponim në qendër të Ballkanit, duke dëshmuar se figura e heroit shqiptar ishte e njohur dhe e respektuar nga oborret mbretërore të Europës dhe të botës së krishterë. Kjo e bën hartën një burim unik për historianët dhe studiuesit e marrëdhënieve politike dhe kulturore në Europën e shekullit XV.
Krijuesi i kĂ«saj harte, Bartolomeo Pareto, ishte njĂ« prift dhe kartograf gjenovez, i njohur pĂ«r mjeshtĂ«rinĂ« e tij nĂ« hartografinĂ« nautike. Nuk dihet shumĂ« pĂ«r jetĂ«n e tij tĂ« hershme, por Ă«shtĂ« e dokumentuar se ai jetoi dhe punoi nĂ« Gjenova, ku u shugurua prift nĂ« vitin 1455, pas shĂ«rbimit si akolit papnor. Ky funksion sugjeron kontakte me oborrin papnor nĂ« RomĂ«, megjithĂ«se titulli ishte mĂ« shumĂ« njĂ« nder sesa njĂ« detyrĂ« aktive. NĂ« vitin 1453, njĂ« mbledhje e KĂ«shillit tĂ« ShĂ«n Gjergjit e pĂ«rshkroi si âi vetmi gjenovez ekspert nĂ« artin e hartimit tĂ« hartave nautikeâ dhe i dha njĂ« pĂ«rjashtim fiskal deri nĂ« 12 libra, duke njohur rĂ«ndĂ«sinĂ« e veçantĂ« tĂ« punĂ«s sĂ« tij pĂ«r navigatorĂ«t gjenovezĂ«. Para vitit 1455, Pareto ndĂ«rmori njĂ« udhĂ«tim tĂ« gjatĂ« detar, gjatĂ« tĂ« cilit kaloi Detin e Alboranit, dhe qĂ« nga viti 1460 shĂ«rbeu si famullitar i kishĂ«s sĂ« ShĂ«n Gjergjit nĂ« Gjenova.
PĂ«rveç hartĂ«s sĂ« vitit 1455, nga Pareto kanĂ« mbijetuar disa fragmente tĂ« njĂ« harte tĂ« Gadishullit Italian tĂ« vitit 1457 dhe njĂ« fragment i njĂ« mappamundi, i ruajtur nĂ« Muzeun e Pallatit Topkapı. Ai vdiq para datĂ«s 9 nĂ«ntor 1464, kur drejtimi i kishĂ«s sĂ« ShĂ«n Gjergjit iu caktua kanonikut Pietro deâ Carderini. PĂ«rmes veprĂ«s sĂ« tij, dhe veçanĂ«risht hartĂ«s sĂ« vitit 1455, Bartolomeo Pareto la njĂ« trashĂ«gimi tĂ« paharrueshme nĂ« hartografinĂ« evropiane dhe njĂ« dĂ«shmi tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« lidhjeve kulturore dhe politike midis GjenovĂ«s, Vatikanit dhe EuropĂ«s sĂ« shekullit XV, duke bĂ«rĂ« qĂ« emri i tij tĂ« mbetet njĂ« pikĂ« referimi pĂ«r studiuesit e historisĂ« sĂ« hartografisĂ« dhe kulturĂ«s evropiane.
Një kopje hartës e certifikuar sipas standardeve shkencore u soll për herë të parë në Shqipëri nga kartografi  shqiptar Artan Shkreli në vitin 2017 dhe sot ruhet në Muzeun Kombëtar të Shqipërisë, ku është ekspozuar dhe e aksesueshme për publikun, studiuesit.
Gazeta âSiâ -Artisti, shpikĂ«si dhe anatomisti Leonardo da Vinçi ishte shembulli i ânjeriut tĂ« Rilindjesâ dhe shkencĂ«tarĂ«t synojnĂ« tĂ« zbulojnĂ« sekretet e gjeniut tĂ« tij nĂ« njĂ« nivel gjenetik. Por ka njĂ« problem: MĂ« shumĂ« se 500 vjet pas vdekjes sĂ« tij nĂ« 1519, ADN-ja e Leonardos ka rezultuar thuajse e pamundur pĂ«r tâu gjetur.Ai nuk pati fĂ«mijĂ«, dhe vendvarrimi i tij nĂ« KapelĂ«n e ShĂ«n Florentit nĂ« Amboise, FrancĂ«, u shkatĂ«rrua gjatĂ« Revolucionit Francez nĂ« fund tĂ« viteve 1700.
Disa kocka thuhet se janë rimarrë nga rrënojat dhe janë varrosur përsëri, por identiteti dhe autenticiteti i tyre ka qenë i debatueshëm.Në mungesë të mbetjeve të verifikuara, shkencëtarët që marrin pjesë në Leonardo da Vinci Project kanë zgjedhur një qasje të zgjuar: marrjen e mostrave nga artefakte të lidhura me polimatikun italian për ADN. Leonardo la pas një pasuri të madhe pikturash, vizatimesh dhe letrash, gjëra që ai ka prekur dhe që mund të përmbajnë gjurmë të materialit gjenetik edhe sot.
Ekipi i projektit mori mostra nga letra tĂ« shkruara nga njĂ« i afĂ«rm i largĂ«t i Leonardos, si dhe nga njĂ« vizatim i quajtur âHoly Childâ, qĂ« mund tĂ« jetĂ« krijuar nga vetĂ« artisti. Tregtari i artit, i ndjeri Fred Kline ia atribuoi veprĂ«n Leonardos, por ekspertĂ« tĂ« tjerĂ« kanĂ« kundĂ«rshtuar autenticitetin e saj. Ekipi gjeti njĂ« sasi tĂ« madhe ADN-je nĂ« vizatim dhe nĂ« njĂ« nga letrat, pĂ«rfshirĂ« bakteret, bimĂ«t dhe njĂ« sekuencĂ« qĂ« pĂ«rputhej me kromozomin Y tĂ« njĂ« mashkulli. Gjetjet u publikuan mĂ« 6 janar nĂ« njĂ« studim qĂ« nuk Ă«shtĂ« rishikuar ende nga kolegĂ«t shkencĂ«tarĂ«.
âKa shumĂ« material biologjik qĂ« vjen nga individi dhe mund tĂ« gjurmohet nĂ« njĂ« copĂ« letre ose kanavacĂ« qĂ« e thith atĂ«,â tha bashkautori i studimit, dr. Norberto Gonzalez-Juarbe, profesor i asistencĂ«s nĂ« departamentin e biologjisĂ« qelizore dhe gjenetikĂ«s molekulare nĂ« Universitetin e Maryland, College Park.
âDhe nĂ«se e mbulon me ngjyrĂ«, ka njĂ« lloj shtrese mbrojtĂ«se mbi tĂ«.â
Marrja e mostrave nga objektet për ADN mund të jetë një proces shkatërrues. Anëtarët e projektit, të vetëdijshëm për vlerën e paprekshme të këtyre objekteve, fillimisht synuan të identifikojnë një teknikë minimale invazive që mund të kapë gjurmë të mbetura gjenetike nga veprat dhe dokumentet. Pas testimeve, ekipi vendosi që swab-i i thatë (copë materiali thithës, shpesh shkop ose shufër, që përdoret në kirurgji dhe mjekësi për pastrimin e plagëve, aplikimin e ilaçeve ose marrjen e mostrave) mund të mblidhte ADN të mjaftueshme pa dëmtuar veprën.
âMateriali gjenetik nga âHoly Childâ ofroi njĂ« pamje tĂ« pĂ«rbĂ«rĂ« tĂ« mjedisit ku u krijua dhe ruajt vepra gjatĂ« 500 viteve tĂ« funditâ tha Gonzalez-Juarbe. Pas pĂ«rjashtimit tĂ« mundĂ«sisĂ« sĂ« kontaminimit mjedisor, si pluhuri, ekipi identifikoi shenja specifike bimĂ«sh, kafshĂ«sh dhe organizmave qĂ« sugjeronin se vepra kishte origjinĂ« nĂ« Itali. Gonzalez-Juarbe dhe bashkĂ«autorĂ«t gjetĂ«n ADN tĂ« pemĂ«s sĂ« portokallit nĂ« vizatimin e shekullit 15, qĂ« ata besojnĂ« se mund tĂ« ketĂ« ardhur nga kopshtet e familjes Medici , tĂ« famshme pĂ«r pemĂ«t e rralla tĂ« agrumeve nĂ« rajonin e ToskanĂ«s nĂ« Itali. Ekipi gjithashtu detektoi ADN tĂ« derrave tĂ« egĂ«r. Furçat e pikturĂ«s tĂ« bĂ«ra nga qimet e kĂ«tyre kafshĂ«ve ishin tĂ« zakonshme gjatĂ« Rilindjes dhe krijonin njĂ« teksturĂ« tĂ« veçantĂ« pĂ«r pikturat me vaj.
âJemi 100% tĂ« sigurt qĂ« kjo ADN e derrit vjen nga furça e pikturĂ«s. PĂ«rputhet me atĂ« qĂ« dimĂ« nga historia e artit,â tha Lee.
Pista e kromozomit Y
Lee dhe ekipi i tij analizuan sekuencat e kromozomit Y nĂ« njĂ« nga letrat dhe vizatimi dhe zbuluan se ato ishin gjenetikisht tĂ« lidhura. Ata krahasuan kĂ«to shenja me njĂ« panel prej rreth 90,000 shenjash tĂ« njohura nĂ« kromozomin Y, qĂ« ndihmoi pĂ«r tĂ« pĂ«rcaktuar se ADN-ja i pĂ«rkiste haplogrupit E1b1. Haplogrupet kategorizojnĂ« njerĂ«zit qĂ« kanĂ« njĂ« paraardhĂ«s tĂ« pĂ«rbashkĂ«t, tĂ« identifikuar nga variacionet gjenetike tĂ« gjurmueshme pĂ«rmes linjĂ«s paterne (kromozomi Y) ose linjĂ«s materne (ADN mitokondriale). ADN-ja e kromozomit Y Ă«shtĂ« nga rajoni i ToskanĂ«s, duke u pĂ«rputhur me vendin ku Leonardo lindi dhe jetoi. Para kĂ«tij studimi, Leonardo nuk ishte lidhur me ndonjĂ« haplogrup tĂ« njohur. Identifikimi i tĂ« njĂ«jtit kromozom Y nĂ« objekte tĂ« tjera mund tĂ« pĂ«rdoret gjithashtu pĂ«r tĂ« vendosur nĂ«se âHoly Childâ Ă«shtĂ« vĂ«rtet vizatim i Leonardos pĂ«r tĂ« zgjidhur debatin mbi autenticitetin.
MegjithatĂ«, disa ekspertĂ« dyshojnĂ« pĂ«r materialet qĂ« duhen pĂ«rdorur nĂ« kĂ«rkimin e ADN-sĂ« sĂ« Leonardos. Francesca Fiorani, profesoreshĂ« e historisĂ« sĂ« artit nĂ« Universitetin e VirginisĂ«, tha se materialet e zgjedhura nuk ishin mĂ« tĂ« pĂ«rshtatshmet pĂ«r pĂ«rpjekjen pĂ«r rindĂ«rtimin e ADN-sĂ« sĂ« Leonardos. MegjithatĂ«, metodologjia e pĂ«rdorur mund tĂ« çojĂ« nĂ« marrjen e suksesshme tĂ« ADN-sĂ« sĂ« Leonardos nĂ« tĂ« ardhmen, tha S. Blair Hedges, profesor i biologjisĂ« dhe drejtues i QendrĂ«s pĂ«r Biodiversitetin nĂ« Universitetin Temple. Asamblimi dhe pĂ«rfundimi i gjetjes sĂ« gjenetikĂ«s sĂ« Leonardos do tĂ« kĂ«rkonte verifikimin e ADN-sĂ« nga pasardhĂ«sit dhe ndoshta nga vetĂ« mbetjet e tij, pĂ«r tâu krahasuar me fragmentet gjenetike tĂ« marra nga artefaktet.
KĂ«rkimi i gjeniut
Grupet e ndryshme të kërkimit po vazhdojnë punën për projektin Leonardo da Vinçi. Ekipi i Gonzalez-Juarbe po punon me qeverinë franceze për të marrë mostra nga artefakte të Leonardos të ruajtura në Francë, duke u përqendruar më shumë tek vizatimet dhe shënimet e tij më pak të njohura. Lee dhe Gonzalez-Juarbe shpresojnë që të gjitha studimet e ndara të bashkohen në një pikë.
âDhe nĂ«se tĂ« gjitha tregojnĂ« se E1b1 shfaqet vazhdimisht nĂ« kĂ«to rrugĂ« tĂ« ndryshme, atĂ«herĂ« mund tĂ« kontrollojmĂ« ato kocka dhe tĂ« shohim nĂ«se pĂ«rmbajnĂ« E1b1,â tha Lee.
âDhe nĂ«se e bĂ«jnĂ«, atĂ«herĂ« mund tĂ« themi me njĂ« probabilitet tĂ« lartĂ« se Leonardo e mbante kromozomin Y E1b1.âPuna pĂ«r tĂ« kuptuar se cilat shenja gjenetike kishte Leonardo mund tĂ« pĂ«rdoret mĂ« pas pĂ«r tĂ« kuptuar aftĂ«sitĂ« e tij tĂ« vizionit. MegjithatĂ«, objektet e lidhura me Leonardon ruhen shumĂ« nga konservatorĂ«t, dhe bindja e pronarĂ«ve privatĂ« Ă«shtĂ« gjithashtu njĂ« sfidĂ«, tha Lee. PĂ«r momentin, ekipi nuk di se çfarĂ« do tĂ« gjejĂ«, ose nĂ«se do tĂ« çojĂ« nĂ« zbulimin pĂ«rfundimtar tĂ« ADN-sĂ« sĂ« Leonardos.
âĂshtĂ« si tĂ« shikosh njĂ« film. NĂ«se e di fundin, nuk ka kĂ«naqĂ«si. Por kur tĂ« befasohesh, nuk e di çfarĂ« do tĂ« ndodhĂ«. Kjo e bĂ«n udhĂ«timin mĂ« tĂ« kĂ«naqshĂ«m,â tha Lee.
Gazeta âSIâ-Live Science raporton se studiuesit kanĂ« pĂ«rfunduar analizĂ«n e fosileve dy milionĂ« vjeçare tĂ« Homo habilis, tĂ« zbuluara nĂ« vitin 2012 nĂ« brigjet e Liqenit Turkana nĂ« Kenian veriore. Fosilet, tĂ« njohura si KNM-ER 64061, pĂ«rfshijnĂ« njĂ« komplet tĂ« plotĂ« tĂ« dhĂ«mbĂ«ve tĂ« poshtĂ«m, klavikula, pjesĂ« tĂ« shpatullave, tĂ« gjitha kockat e krahĂ«ve tĂ« sipĂ«rm dhe tĂ« poshtĂ«m, si dhe fragmente tĂ« njĂ« vertebre, njĂ« brinje, njĂ« kocke tĂ« kofshĂ«s dhe legenit.
âEkzistojnĂ« vetĂ«m tre skelete tĂ« tjera pjesĂ«risht tĂ« ruajtura, shumĂ« fragmentare dhe jo tĂ« plota, pĂ«r kĂ«tĂ« specie tĂ« rĂ«ndĂ«sishme,â tha Fred Grine nga Universiteti Stony Brook.
Grine dhe kolegët e tij sugjerojnë se ky individ ishte një i rritur i ri, rreth 1.60 metra i gjatë dhe me peshë afërsisht 31 kilogramë.
Ata gjithashtu përcaktuan se kockat e krahëve të këtij individi të Homo habilis ishin të rënda dhe të trasha, të ngjashme me ato të australopitecinëve më të hershëm, dhe se parakrahu ishte më i gjatë sesa te Homo erectus i mëvonshëm. Kjo sugjeron se Homo habilis mund të ketë lëvizur më lehtë nëpër pemë sesa Homo erectus, megjithëse kjo mbetet e paqartë.
Ndërkohë, fragmentet e legenit sugjerojnë se ky individ mund të ketë ecur në mënyrë më të ngjashme me Homo erectus.
âNĂ« vijim, na duhen fosile tĂ« gjymtyrĂ«ve tĂ« poshtme tĂ« Homo habilis, tĂ« cilat mund tĂ« ndryshojnĂ« mĂ« tej perspektivĂ«n tonĂ« mbi kĂ«tĂ« specie kyçe,â tha anĂ«tarja e ekipit Ashley Hammond nga Instituti Katalanas i PaleontologjisĂ« Miquel Crusafont.
Nga Gazeta âSIâ- Fatmir Pjetri, i dĂ«nuar si pjesĂ« e bandĂ«s sĂ« âBabagjyshĂ«veâ, ka tĂ«rhequr vĂ«mendjen e publikut pasi publikoi nĂ« profilin e tij nĂ« Instagram njĂ« audioregjistrim, nĂ« tĂ« cilin akuzon DrejtorinĂ« e Burgjeve se i ka mohuar lejen pĂ«r tĂ« promovuar njĂ« roman tĂ« shkruar prej tij, me pretendimin se pĂ«rmbajtja e tij pĂ«rfshin skena dhune dhe del kundĂ«r institucioneve shtetĂ«rore.
I indinjuar për diskriminimin që i është bërë, ai shpreh në këtë audioregjistrim pakënaqësinë e tij për ndalimin e promovimit të librit përpara bashkëvuajtësve të tij.
NĂ« njĂ« rrĂ«fim ekskluziv pĂ«r GazetaSi.al, Fatmir Pjetri ka sqaruar nĂ« detaje jo vetĂ«m arsyen e ndalimit tĂ« romanit, por edhe procesin e gjatĂ« tĂ« krijimit tĂ« tij, qĂ« nga koha kur Ă«shtĂ« shkruar e deri te botimi. Sipas tij, romani âJetĂ« e guximshmeâ Ă«shtĂ« kryevepra e tij.
âRomani im me titull âJetĂ« e guximshmeâ Ă«shtĂ« krijuar nĂ« kushte izolimi ekstrem, pasi isha i mbyllur nĂ« regjimin 41 bis nĂ« Burgun e Burrelit pĂ«r dy vite. Aty Ă«shtĂ« burg brenda burgut. Nuk ke asnjĂ« kontakt me botĂ«n e jashtme, nuk ka gazeta as televizor, je i vetĂ«m brenda katĂ«r mureve. E vetmja mĂ«nyrĂ« argĂ«timi pĂ«r mua ishte leximi. Dostojevski thoshte: âMĂ« jepni njĂ« dramĂ« dhe do tâju jap njĂ« kryevepĂ«râ. NĂ« kĂ«tĂ« dramĂ« dyvjeçare krijova veprĂ«n time, njĂ« roman me shumĂ« personazhe, pa censurĂ«, me skena aksioni dhe erotike, duke thyer tabutĂ«. Kam folur pĂ«r njĂ« realitet qĂ« ekziston, por qĂ« shumĂ« pak persona e njohin.â
Pjetri thotë se arsyeja e ndalimit nga Drejtoria e Burgjeve të promovimit të romanit është absurde dhe diskriminuese.
âTĂ« gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t qĂ« kanĂ« vuajtur dĂ«nimin e tyre nĂ« kĂ«tĂ« institucion i kanĂ« promovuar librat e tyre pa asnjĂ« problem. Edhe romani im ishte programuar tĂ« promovohej te bashkĂ«vuajtĂ«sit e mi nĂ« datĂ« 14 janar, por Drejtoria e Burgjeve e anuloi prezantimin mĂ« 12 janar, me arsyetimin se romani promovon dhunĂ«n, pĂ«rmban skena erotike dhe flet kundĂ«r institucioneve qeveritare. Ata e paragjykuan librin vetĂ«m nga kopertina, pa e lexuar fare.âshprehet Pjetri
Sipas tij romani âJetĂ« e guximshmeâ, sipas tij, Ă«shtĂ« njĂ« roman i shkruar pa komplekse, duke tentuar tĂ« thyejĂ« tabu, ndĂ«rsa ai shpjegon edhe procesin e krijimit tĂ« tij nga faza fillestare deri nĂ« botim fizik.
âPĂ«r tâu arratisur nga dhuna psikologjike qĂ« pĂ«rjetojnĂ« tĂ« burgosurit nĂ« regjimin 41 bis, fillova tĂ« shkruaj nga 8 deri nĂ« 10 orĂ« nĂ« ditĂ«. Kur pĂ«rfundova bis-in, kisha shkruar 1200 faqe A4 vetĂ«m vitin e fundit. NĂ« kĂ«to faqe Ă«shtĂ« shkruar edhe njĂ« ditar pĂ«r tĂ« gjitha ngjarjet qĂ« kanĂ« ndodhur nĂ« periudhĂ«n e izolimit.  NĂ« romanin âJetĂ« e guximshmeâ bĂ«het fjalĂ« pĂ«r njĂ« ngjarje qĂ« zhvillohet nĂ« zemĂ«r tĂ« EuropĂ«s, nĂ« njĂ« hark tĂ« shkurtĂ«r kohor, dhe qĂ« pĂ«rfshin kapĂ«rcime tĂ« herĂ«pashershme nĂ« kohĂ«. Personazhi kryesor, Viktor Delano, zgjohet nĂ« njĂ« spital me shtatĂ« plumba nĂ« trup. Aty fillon dhe tregon historinĂ« e jetĂ«s sĂ« tij deri nĂ« momentin e atentatit. Ka dashuri, grabitje, vjedhje diamantesh e florinjsh. Historia Ă«shtĂ« e thjeshtĂ«, e kuptueshme nga tĂ« gjitha shtresat, me skena surprizuese dhe zhvillime tĂ« papritura qĂ« lexuesin e mbajnĂ« tĂ« mbĂ«rthyer deri nĂ« fund. Romanin tim e ka redaktuar profesor Ăelik Petriti dhe Ă«shtĂ« shtypur nga shtĂ«pia botuese Arte Grafik. Ai qarkullon nĂ« treg dhe Ă«shtĂ« i aksesueshĂ«m pĂ«r tĂ« gjithĂ«.â
Botuesja: Janë rritur kërkesat për librin pas autoinçizimit
Botuesja e romanit, Artemida Nako nga ArteGraphic shpjegon pĂ«r GazetaSi.al detajet e botimit fizik tĂ« romanit âJetĂ« e guximshmeâ
âLibri ka dalĂ« nga botimi nĂ« datĂ«n 9 janar dhe pak ditĂ« mĂ« pas i vĂ«llai i Fatmirit ka tĂ«rhequr disa kopje me idenĂ« e promovimit nĂ« burg. Kopertina Ă«shtĂ« dizajnuar sipas kĂ«rkesave tĂ« Fatmirit pĂ«r tĂ« shprehur sa mĂ« qartĂ« atĂ« çka ai ishte pĂ«rfshirĂ« nĂ« roman. Me kĂ«rkesĂ« tĂ« tij, si njĂ« vjegĂ« pĂ«r tĂ« tĂ«rhequr lexuesin, kemi bĂ«rĂ« edhe disa shĂ«nime si âKy libĂ«r mban skena erotike dhe akte dhuneâ, por edhe pĂ«r tĂ« paralajmĂ«ruar se libri nĂ« fakt Ă«shtĂ« pĂ«r lexues mbi 18 vjeç.
Nako përfundon duke theksuar se libri është paragjykuar duke e moslejuar promovimin nisur vetëm nga kopertina.
âUnĂ« mendoj se arsyeja e ndalimit tĂ« promovimit Ă«shtĂ« vetĂ«m pĂ«r shkak tĂ« shĂ«nimit nĂ« kopertinĂ«, sepse po tĂ« lexohet, ajo Ă«shtĂ« letĂ«rsi dhe imoraliteti nuk ekziston kur bĂ«het fjalĂ« pĂ«r letĂ«rsi. Kemi plot shkrimtarĂ« qĂ« kanĂ« shkruar tema tĂ« tilla si Bukowski e shumĂ« tĂ« tjerĂ«, por gjithçka gjykohet nĂ« kuadrin e letĂ«rsisĂ«.â
Por çfarĂ« Ă«shtĂ« letĂ«rsia dhe krijimi sipas Fatmirit dhe pse ishte kaq i fortĂ« pĂ«rjetimi qĂ« u desh ta hidhte nĂ« letĂ«r. Ai e shpjegon duke u shprehur se:  âShkrimi Ă«shtĂ« gjĂ«ja mĂ« e bukur qĂ« ka shpikur njerĂ«zimi. Me anĂ« tĂ« shkrimit ne shprehim dashurinĂ«, dhimbjen dhe mĂ«rzinĂ«.â pĂ«rmbyll Fatmir Pjetri rrĂ«fimin pĂ«r GazetaSi.al
33-vjeçari Fatmir Pjetri nga Puka, pas ardhjes nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« vitin 2013, u bĂ« pjesĂ« e âBandĂ«s sĂ« BabagjyshĂ«veâ. Sipas akuzĂ«s, ai ka marrĂ« pjesĂ« nĂ« tĂ« gjitha grabitjet e bandĂ«s, qĂ« shtriheshin nĂ« tĂ« gjithĂ« vendin , TiranĂ«, KuçovĂ«, DurrĂ«s, Berat, LezhĂ«, FushĂ«-KrujĂ«, Laç e ShkodĂ«r. Grabitja qĂ« bĂ«ri mĂ« shumĂ« bujĂ« ishte ajo nĂ« njĂ« qendĂ«r tregtare nĂ« TiranĂ«, ku u plaçkit njĂ« argjendari. Pas kĂ«saj ngjarjeje ai u arrestua mĂ« 24 nĂ«ntor tĂ« 2017. Pjetri kryente çdo grabitje pa lĂ«nĂ« gjurmĂ«, pa shkaktuar viktima dhe brenda vetĂ«m tre minutash.
Pas shpalljes nĂ« kĂ«rkim ndĂ«rkombĂ«tar, ai deklaroi: âNuk e di cili shpik pĂ«r emrin tim, jam i pafajshĂ«m. Policia tĂ« mĂ« akuzojĂ« me fakte reale, jo me sajesaâ.
Fatmir Pjetri u ekstradua nga Hollanda nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« vitin 2019, ku po kryen dĂ«nimin pĂ«r krimet e kryera, nĂ« burgun e Burrelit, aty ku para pak ditĂ«sh iu refuzua edhe âkrimi i radhĂ«sâ ; prezantimi i romanit.
Gazeta âSIâ- Deputetja e PartisĂ« Demokratike, njĂ«herĂ«sh kryetare e Komisionit pĂ«r KulturĂ«n, Turizmin dhe DiasporĂ«n, Ina Zhupa, deklaroi sot se fjalori i ri i gjuhĂ«s shqipe, i pĂ«rgatitur nga Akademia e Shkencave, paraqet shqetĂ«sime serioze pĂ«r mungesĂ« profesionalizmi.
Sipas saj, âatje gjenden lehtĂ«sisht gafa, diskriminim, mospĂ«rputhje me pĂ«rkufizimet e termave sipas ligjeve etjâ.
âGjuha Ă«shtĂ« themeli i kulturĂ«s kombĂ«tare. Fjalori i njĂ« gjuhe nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« listĂ« fjalĂ«sh, por akt kulturor, shkencor dhe kombĂ«tar. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« arsye, fjalori i gjuhĂ«s shqipe duhet tĂ« jetĂ« i saktĂ«, i pĂ«rgjegjshĂ«m dhe nĂ« pĂ«rputhje me zhvillimin bashkĂ«kohor tĂ« shoqĂ«risĂ«â, nĂ«nvizoi Zhupa.
Ajo theksoi se fjalori i ri, i hedhur në konsultim publik, përmban gafa dhe qëndrime që nuk mund të anashkalohen dhe që janë tejet problematike.
Zhupa bëri të ditur se do të kërkojë një seancë dëgjimore me Akademinë e Shkencave, e cila duhet të japë shpjegime profesionale lidhur me mënyrën e hartimit të këtij fjalori.
âĂshtĂ« interesi publik, pĂ«r aq kohĂ« sa bĂ«het fjalĂ« pĂ«r njĂ« fjalor zyrtar, tĂ« bĂ«rĂ« me fonde publike dhe qĂ« pĂ«rbĂ«n njĂ« element thelbĂ«sor tĂ« identitetit kombĂ«tar. Kjo seancĂ« dĂ«gjimore nuk do tĂ« trajtohet aspak si politike, por si çështje kulturore dhe kombĂ«tare. Gjuha shqipe meriton seriozitet, profesionalizĂ«m dhe pĂ«rgjegjĂ«si tĂ« lartĂ« institucionale, si dhe njĂ« diskutim seriozâ, theksoi ajo.
Gjithashtu, Zhupa solli edhe disa shembuj qĂ«, sipas saj, janĂ« qartĂ«sisht shfaqje e njĂ« pune jo cilĂ«sore dhe problematike nĂ« shumĂ« nivele, duke pĂ«rmendur futjen e fjalĂ«s âabandonimâ nĂ« fjalorin shqip-shqip apo pĂ«rdorimin e fjalĂ«s âonlajnâ.
Ajo ndaloi veçanĂ«risht te, sipas saj, âpĂ«rkufizimi thellĂ«sisht diskriminues i fjalĂ«ve âdjalĂ«â dhe âvajzĂ«ââ.
âNĂ« fjalorin e ri, âdjalĂ«â pĂ«rshkruhet me nota pozitive: trim, i urtĂ«, shtyllĂ« e shtĂ«pisĂ«, shpresĂ«. NdĂ«rsa âvajzĂ«â shoqĂ«rohet me njĂ« sĂ«rĂ« pĂ«rkufizimesh negative, fyese dhe moralisht paragjykueseâ, theksoi Zhupa ndĂ«r tĂ« tjera.
Sipas saj, âfjalori nuk mund tĂ« jetĂ« as ideologjik, as paragjykues, as i pakujdesshĂ«m ndaj historisĂ« gjuhĂ«sore dhe identitare. Ai formĂ«son mendimin, edukon brezat dhe pĂ«rcakton se çfarĂ« konsiderohet âshqip e saktĂ«ââ.
Gazeta âSIâ-Qendra KombĂ«tare e KinematografisĂ« (QKK) dhe Universiteti i Arteve kanĂ« nĂ«nshkruar marrĂ«veshjen e parĂ« tĂ« bashkĂ«punimit, me qĂ«llim ofrimin e mbĂ«shtetjes financiare dhe profesionale pĂ«r prodhimet filmike tĂ« studentĂ«ve.
Marrëveshja u firmos nga kryetari i QKK-së, Jonid Jorgji, dhe rektori i Universitetit të Arteve, Erald Bakalli, duke hapur një kapitull të ri për zhvillimin e talenteve të reja në kinematografi.
Sipas marrëveshjes, studentët do të përfshihen praktikisht në fusha të ndryshme të filmit, si aktrimi, regjia, skenografia dhe disiplina të tjera të industrisë, gjatë xhirimeve dhe procesit të prodhimit të projekteve të financuara nga QKK.
âKy Ă«shtĂ« njĂ« hap konkret drejt fuqizimit tĂ« talenteve tĂ« reja, duke u dhĂ«nĂ« atyre mundĂ«sinĂ« qĂ«, pas pĂ«rfundimit tĂ« studimeve, tĂ« kenĂ« njĂ« portofol profesional dhe projekte tĂ« cilat shĂ«rbejnĂ« si nisje e karrierĂ«s,â njoftoi QKK, duke shtuar se bashkĂ«punimi me UA do tĂ« zgjerohet me programe tĂ« tjera tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r industrinĂ« filmike.
Kryetari i QKK-sĂ«, Jonid Jorgji, theksoi nevojĂ«n pĂ«r zhvillimin e kinematografisĂ« nĂ« vend, duke mos e lĂ«nĂ« atĂ« tĂ« funksionojĂ« si njĂ« âishullâ. Ai gjithashtu propozoi qĂ« kinematografia tĂ« shihet jo vetĂ«m si art, por edhe si ekonomi.
QKK dhe Ministria e Turizmit, Kulturës dhe Sporteve synojnë, përveç financimit të filmave, krijimin e një sistemi të qëndrueshëm të industrisë filmike, duke lidhur kinematografinë me ekonominë kreative, turizmin dhe promovimin e imazhit të Shqipërisë në botë.
Gazeta âSIâ- 51 vjet mĂ« parĂ«, mĂ« 15 janar 1975, nĂ« RomĂ« u shua Ernest Koliqi, njĂ« nga figurat mĂ« komplekse dhe mĂ« tĂ« diskutueshme tĂ« kulturĂ«s shqiptare. Shkrimtar, poet, romancier, eseist, pĂ«rkthyes, studiues, pedagog universitar, publicist dhe politikan, Koliqi mbetet njĂ« nga themeluesit e tregimit modern shqiptar dhe njĂ« prej mendjeve mĂ« tĂ« ndritura tĂ« elitĂ«s sonĂ« kulturore, pĂ«r dekada tĂ« tĂ«ra , i mohuar nga atdheu.
I lindur më 20 maj 1903 në Shkodër Ernest Koliqi u rrit në një mjedis ku tradita, arsimi dhe fryma kombëtare përbënin shtyllat e formimit shpirtëror. Ai vinte nga një familje e njohur shkodrane, me rrënjë në Dukagjin, dhe që në moshë të re u formua në Kolegjin Saverian të jezuitëve, ku u njoh me disiplinën mendore dhe kulturën klasike perëndimore.
Studimet e mëtejshme në Itali, në Brescia, Bergamo dhe më pas në Padova, i hapën horizontin drejt letërsisë evropiane. Në këto vite ai botoi poezitë e para në italisht dhe u përfshi aktivisht në jetën intelektuale të rinisë. Kthimi në Shqipëri pas vitit 1920 shënoi një kthesë të rëndësishme. Nën ndikimin e Luigj Gurakuqit, Koliqi u përvetësua thellësisht me gjuhën shqipe dhe u lidh me rrethin më të përparuar të mendimit kombëtar.
NĂ« letĂ«rsi, Ernest Koliqi, bashkĂ« me Mitrush Kutelin, konsiderohet bashkĂ«themelues i tregimit modern shqiptar. Me pĂ«rmbledhjet e novelave âHija e Maleveâ (1929), âTregtar flamujshâ (1935) dhe âPasqyrat e Narçizitâ, ai solli njĂ« prozĂ« tĂ« re, tĂ« pĂ«rqendruar te analiza psikologjike, ndjeshmĂ«ria shpirtĂ«rore dhe gjuha e pĂ«rpunuar artistikisht. Shkodra, qyteti i tij, por edhe bota e brendshme shqiptare, gjetĂ«n te Koliqi njĂ« zĂ« modern, evropian, por thellĂ«sisht kombĂ«tar.
Si poet, me vĂ«llimin âGjurmat e stinveâ (1933), ai solli njĂ« frymĂ« tĂ« re estetike, duke shkrirĂ« traditĂ«n me modernitetin. Si pĂ«rkthyes dhe studiues, i dha kulturĂ«s shqiptare antologjitĂ« monumentale âPoetĂ«t e mĂ«dhenj tĂ« ItalisĂ«â, duke afruar Danten, PetrarkĂ«n, Arioston, Manzonin e tĂ« tjerĂ« nĂ« shqip, dhe duke e ngritur pĂ«rkthimin letrar nĂ« nivel tĂ« lartĂ« artistik.
Figura e tij nuk mund tĂ« shkĂ«putet nga arsimi. Si MinistĂ«r Arsimi nĂ« vitet 1939â1941, nĂ« rrethana historike tĂ« vĂ«shtira, Koliqi shfrytĂ«zoi çdo mundĂ«si pĂ«r tĂ« forcuar shkollĂ«n shqipe. NĂ«n drejtimin e tij u botuan tekste mĂ«simore, u ringjallĂ«n studimet albanologjike dhe, mĂ« e rĂ«ndĂ«sishmja, u dĂ«rguan mbi 200 arsimtarĂ« shqiptarĂ« nĂ« KosovĂ«, duke hedhur themelet e arsimit shqip nĂ« trojet e liruara. Ky akt mbetet njĂ« nga kontributet mĂ« tĂ« mĂ«dha kombĂ«tare tĂ« tij.
Pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, Koliqi mbeti nĂ« mĂ«rgim. NĂ« RomĂ«, si profesor i gjuhĂ«s dhe letĂ«rsisĂ« shqipe nĂ« Universitetin ShtetĂ«ror, ai u bĂ« njĂ« nga ambasadorĂ«t mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m tĂ« kulturĂ«s shqiptare nĂ« EvropĂ«. Themelimi dhe drejtimi pĂ«r 18 vjet i revistĂ«s âShejzatâ ishte kulmi i veprimtarisĂ« sĂ« tij nĂ« mĂ«rgim , njĂ« tribunĂ« e lirĂ« e mendimit dhe kulturĂ«s shqiptare, e papĂ«rlyer nga ideologjia, ku u ruajt dhe u kultivua identiteti kombĂ«tar.
MegjithĂ«se i vlerĂ«suar ndĂ«rkombĂ«tarisht, i nderuar nga akademi dhe institucione kulturore evropiane, nĂ« ShqipĂ«rinĂ« komuniste Ernest Koliqi u shpall âtradhtarâ. Emri i tij u pĂ«rjashtua nga historia zyrtare e letĂ«rsisĂ«, ndĂ«rsa vepra e tij u hesht. VetĂ«m pas rĂ«nies sĂ« diktaturĂ«s, figura e Koliqit nisi tĂ« rikthehej nĂ« vendin qĂ« i takon.
Ernest Koliqi u nda nga jeta më 15 janar 1975, i pikëlluar nga humbja e bashkëshortes së tij Vangjelija dhe i lodhur nga mërgimi i gjatë. U varros në Romë, i nderuar nga komuniteti shqiptar në diasporë, por ende i mohuar nga atdheu që aq shumë e deshi dhe i shërbeu.
Sot, në 51-vjetorin e ndarjes së tij nga jeta, Ernest Koliqi mbetet një simbol i elitës së mohuar shqiptare, një mendje e ndritur që besonte se:
âVetĂ«m njĂ« popull i kulturuar ka tĂ« drejtĂ« tâi kĂ«rkojĂ« tĂ« drejtat e veta dhe tâu imponohet tĂ« tjerĂ«ve.â
Trashëgimia e tij letrare, kulturore dhe arsimore është një thesar kombëtar, që vazhdon të flasë edhe sot, përtej kohës, ideologjive dhe heshtjeve të imponuara.
Gazeta âSIâ- MĂ« 14 e 15 janar tĂ« vitit 1703, nĂ« MĂ«rqi, afĂ«r LezhĂ«s, u zhvillua njĂ« ngjarje historike e jashtĂ«zakonshme pĂ«r KishĂ«n Katolike dhe pĂ«r popullin shqiptar.
Kuvendi i ArbĂ«rit, i njohur edhe si Koncili i KishĂ«s Katolike nĂ« trojet shqiptare, u mbajt nĂ«n drejtimin e kryeipeshkvit tĂ« Tivarit, imzot Vinçenc Zmajeviç, me mbĂ«shtetjen e PapĂ«s Klement XI dhe tĂ« ipeshkvit me origjinĂ« shqiptare, Xhanfrançesk Albanit. Ky Kuvend, i cili pĂ«rbĂ«n njĂ« nga aktet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme kishtare dhe kombĂ«tare nĂ« historinĂ« e shqiptarĂ«ve, u organizua nĂ« njĂ« kohĂ« kur popullsia katolike dhe e krishterĂ« pĂ«rjetonte presionin e sundimit osman. Kisha dhe manastiret e shqiptarĂ«ve ishin tĂ« kufizuara, ndĂ«rtesat fetare rrĂ«noheshin ose nuk lejohej ndĂ«rtimi i tĂ« reja, ndĂ«rsa qytetarĂ«t shpesh detyroheshin tĂ« praktikojnĂ« fenĂ« e tyre nĂ« fshehtĂ«si. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, njĂ« pjesĂ« e popullsisĂ« u konvertua nĂ« fenĂ« islame pĂ«r tĂ« pĂ«rfituar privilegje, ndĂ«rsa tĂ« tjerĂ«t mbeteshin kriptokatolikĂ«, duke ruajtur besimin nĂ« shtĂ«pi dhe duke pĂ«rdorur dy emra â njĂ« mysliman dhe njĂ« tĂ« krishterĂ« â nĂ« jetĂ«n publike. Ky fenomen i fshehjes sĂ« besimit u dĂ«nua nga Kuvendi, i cili synonte tĂ« forconte klerin dhe tĂ« mbrojĂ« identitetin fetar dhe kombĂ«tar shqiptar.
Kuvendi i Arbërit ishte një akt i fortë i rezistencës ndaj sundimit osman dhe ruajtjes së kulturës shqiptare. Kryeipeshkvi Zmajeviç e hapi Kuvendin me një fjalë që pasqyronte gëzimin dhe shpresën e përçuar nga një shekull tiranie: ai kërkoi nga pjesëmarrësit që të angazhoheshin për rigjallërimin e jetës kishtare, administrimin korrekt të sakramenteve, përforcimin e riteve liturgjike dhe rritjen e klerit. Përveç aspektit shpirtëror, Kuvendi shqyrtoi gjendjen e popullsisë nën sundimin osman, duke evidentuar pasojat e taksave të rënda, presionin fetar dhe rrezikun e humbjes së gjuhës dhe identitetit kombëtar. Vendimet e Koncilit, të shkruara në shqip dhe latinisht nga vetë Zmajeviçi, u dërguan Papës për miratim dhe, më 28 janar 1704, u botuan nga Propaganda Fide, duke u bërë një udhërrëfyes për jetën kishtare dhe kulturore të shqiptarëve.
Kuvendi mori në shqyrtim gjithashtu mënyrën se si mund të ruhet dhe të zhvillohet lidhja midis Kishës dhe popullit. Përmes vendimeve të tij, u kërkua që ipeshkvijtë dhe meshtarët të përkushtoheshin për përmirësimin e edukimit fetar, për rigjallërimin e fesë dhe për mbrojtjen e traditave dhe zakoneve. Dekretet e Kuvendit i ofronin popullit një orientim të qartë për të ruajtur identitetin e tij fetar dhe kombëtar, duke e parë Kishën si mburojë ndaj presionit dhe asimilimit osman. Në një letër dërguar Papës, Zmajeviç përshkroi gjendjen dramatike të popullit: kishat e shkatërruara, manastiret e braktisura, pleqtë dhe meshtarët të lodhur nga vuajtjet, qytetarët të shtypur dhe të detyruar të shpërndaheshin nëpër fusha dhe lagje. Ai rrëfeu dhimbjen e tij për vuajtjet e popullit, por gjithashtu theksoi se mbledhja e Kuvendit përfaqësonte shpresën dhe ringjalljen e shpirtit kombëtar dhe fetar.
Në Kuvend morën pjesë figura të shquara të klerit shqiptar dhe të rajoneve përreth, duke përfshirë: Imzot Vinçenc Zmajeviç, kryeipeshkëv i Tivarit; Imzot Pjeter Karagjiku, arqipeshkëv i Shkupit; Imzot Gjergji, ipeshkëv i Zadrimës; Imzot Nikollë Vladanji, ipeshkëv i Lezhës; Imzot Ndue Babi, ipeshkëv i Shkodrës; Imzot Marin Gjini, ipeshkëv i Pultit; si dhe Prefektët Apostolikë të misioneve të Arbënisë dhe Maqedonisë, duke përfshirë Atë Fra Egjidi de Arsenta dhe Atë Fra Frano Maria a Lycio. Materialet e punimeve të Kuvendit u hartuan nga Zmajeviçi dhe u botuan për herë të parë në Romë më 1706, ndërsa botimi i dytë, me përkthime latinisht dhe shqip, u realizua nga dom Engjëll Radoja më 1868 dhe u ripërsërit më 1872. Ky botim konsiderohet i pari akt kishtar sinodal në gjuhën shqipe, duke ofruar jo vetëm rregulla dhe dekrete kishtare, por edhe një pasqyrë të gjendjes sociale, ekonomike dhe fetare të shqiptarëve në fillim të shekullit XVIII.
Kuvendi i Arbërit është një nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë shqiptare, jo vetëm për dimensionin fetar, por edhe për mbrojtjen e identitetit kombëtar. Ai dëshmon për përpjekjen e klerit shqiptar për të ruajtur fenë, gjuhën dhe traditat e popullit të vet nën presionin e pushtimit osman, dhe mbetet një trashëgimi e çmuar historike, një simbol i rezistencës, kulturës dhe identitetit shqiptar, i cili frymëzon ruajtjen e vlerave fetare dhe kombëtare edhe sot, më shumë se tre shekuj më vonë.
Gazeta âSIâ- Data 14 janar 1990 shĂ«non njĂ« moment historik pĂ«r ShqipĂ«rinĂ«: nĂ« ShkodĂ«r u zhvillua demonstrata e parĂ« antikomuniste qĂ« hapi rrugĂ«n pĂ«r rrĂ«zimin e regjimit komunist, i fundit diktatorial nĂ« EvropĂ«n Lindore. QytetarĂ«t e ShkodrĂ«s dolĂ«n nĂ« mĂ«nyrĂ« spontane nĂ« rrugĂ«t e qytetit pĂ«r tĂ« shprehur pakĂ«naqĂ«sinĂ« e tyre ndaj regjimit, duke u bĂ«rĂ« protagonistĂ« tĂ« njĂ« ngjarjeje qĂ« do tĂ« mbetej nĂ« kujtesĂ«n e kombit.
Në atë ditë historike, mijëra shkodranë u grumbulluan në qendër të qytetit dhe tentuan të rrëzonin bustin e Stalinit, një simbol i regjimit komunist. Megjithatë, policia dhe ushtria e kohës ndërhynë dhe shpërndanë turmën me dhunë. Pas demonstratës, dhjetëra protestues u arrestuan dhe u dhunuan barbarisht në burgje, ndërsa regjimi tentonte të frikësonte qytetarët në përpjekje për të ruajtur kontrollin.
Ngjarja, për rëndësinë dhe kontekstin e saj historik, u konsiderua menjëherë si demonstrata e parë antikomuniste në Shqipëri. Ajo pati jehonë jo vetëm brenda vendit, por edhe në mediat ndërkombëtare, duke u analizuar si një shenjë e hershme e valës së ndryshimeve demokratike që do të përfshinin Shqipërinë.
Lek Kurti, pjesëmarrës në demonstratë, kujton se lëvizja u nxit nga ndryshimet që po ndodhnin në Evropën Lindore. Në një intervistë për eetimestv, ai rrëfen se një natë para protestës, sigurimi i shtetit ushtronte terror nëpër lagjet e qytetit, duke arrestuar të paktën katër persona që dyshohej se po organizonin reagimin qytetar. Megjithatë, përpjekjet e regjimit për të ndaluar protestën dështuan.
Filip Guraziu, në një shkrim të mëparshëm do të theksonte rëndësinë e Shkodrës në këtë ngjarje:
âNuk mund tĂ« konsiderohet rastĂ«si qĂ« demonstrata e parĂ« antikomuniste u zhvillua pikĂ«risht nĂ« ShkodĂ«r. Populli i kĂ«tij qyteti dhe i malĂ«sive pĂ«rreth kishte treguar mĂ« parĂ« se komunizmi ishte i huaj pĂ«r ta. Ky popull, i ndikuar historikisht nga tradita e lirisĂ« dhe kontaktet me kulturĂ«n perĂ«ndimore pĂ«rmes tregtisĂ« dhe KishĂ«s Katolike, nuk mund tĂ« pranonte kurrĂ« diktaturĂ«n dhe dogmĂ«n komuniste. Rezistenca e armatosur e Kelmendasve nĂ« Janar 1945 dhe kryengritja e pĂ«rgjakshme e PostribĂ«s nĂ« vitin 1946 janĂ« shembuj tĂ« veçantĂ« nĂ« historinĂ« e ShqipĂ«risĂ«.â
Terrori politik pas 14 janarit nuk mundi të thyente shpirtin demokratik të shkodranëve. Përkundrazi, ai u shndërrua në një katalizator për protesta më të ashpra dhe të gjera në mbarë vendin, duke frymëzuar qytetarët në qytete të tjera. Historia e demokracisë shqiptare kujton me respekt revoltën e shkodranëve në 16 Qershor 1990, 11 Nëntor 1990, 13 Dhjetor 1990 dhe 2 Prill 1991.
Guraziu thekson se demonstrata e 14 janarit 1990 duhet tĂ« pĂ«rkujtohet jo vetĂ«m nĂ« ShkodĂ«r, por nĂ« tĂ« gjithĂ« ShqipĂ«rinĂ«, si momenti kur u hodh âguri i parĂ«â i themeleve tĂ« demokracisĂ« post-komuniste.
Sipas tij, qindra qytetarĂ« u arrestuan dhe shumĂ« prej tyre u torturuan. DhjetĂ« prej aktivistĂ«ve kryesorĂ«, DedĂ« Kasneci, Gjergj Livadhi, Rin Monajka, Kolec Hublina, Flamur Elbasani, Nikolin Margjini, Tonin Dema, Nikolin Thana, Klaudio Daka dhe Aldo Perizi u dĂ«nuan me vite tĂ« gjata burg. GjashtĂ« tĂ« tjerĂ« â Gjovalin Rolba, Gjovalin Zefi, Ndoc Leqejza, Pjerin Veli, Paulin Shtjefni dhe Viktor Martini â u dĂ«rguan nĂ« spitale psikiatrike, ndĂ«rsa shumĂ« familje u internuan. Rin Monajka, njĂ« nga tĂ« burgosurit, doli nga burgu me gjendje invaliditeti ekstrem pĂ«r shkak tĂ« torturave shtazarake.
Studiuesi Kastriot Dervishi ofron një pasqyrë të veprimeve të Sigurimit të Shtetit para dhe gjatë demonstratës. Sipas tij, regjimi kishte marrë masa të rrepta për të parandaluar protestën. Dega e Punëve të Brendshme dhe Komiteti i PPSH-së dërguan njerëz të infiltruar për të monitoruar grumbullimin, i cili u filmua në mënyrë të fshehtë. Materiali i filmimit nuk dihet ku ka përfunduar. Hetuesia vlerësoi pjesëmarrësit në rreth 2000 veta dhe identifikoi Rini Monajkën si figurën kryesore të demonstratës.
Rin Monajka u arrestua për pjesëmarrje në organizimet me qëllim rrëzimin e bustit të Stalinit në Shkodër, në datat 11-14 janar 1990. Rini ishte me origjinë austriake dhe punonte në ndërmarrjen e peshkimit. Bashkë me Dedë Kasnecin, u bënë figurat kryesore të këtyre lëvizjeve antikomuniste në qytet.
U gjykua mĂ« 25-30 prill 1990 nga Gjykata e LartĂ« nĂ« TiranĂ«. Kolegji Penal i GjykatĂ«s sĂ« LartĂ«, me vendimin nr.2 tĂ«, datĂ« 30.4.1990 i deklaroi fajtorĂ« tĂ« pandehurit dhe i dĂ«noi me heqje lirie. Rin Monajka u dĂ«nua me 7 vjet burg. Gjykata e konsideronte âdemonstratĂ« antisocialisteâ dhe tĂ« pandehurit âme rrezikshmĂ«ri tĂ« madhe shoqĂ«roreâ.
Intensiteti i veprimeve u shfaq kryesisht midis 13 dhe 16 janarit 1990. Përveç arrestimeve, u rrit shpërndarja e fletushkave dhe parullave antikomuniste. Më 15 janar u hodh një dinamit pranë Komitetit të Partisë, por ai nuk shpërtheu falë vigjilencës së policisë. Zëvendësministri i Punëve të Brendshme, Zylyftar Ramizi, raportoi se qëllimi i demonstratës ishte rrëzimi i bustit të Stalinit dhe më pas takimi me sekretarin e parë të Komitetit të PPSH-së, Xhemal Dymylja, për të kërkuar liri shtypi, fjalë dhe demokraci. Hetuesia përqendroi hetimet te pjesëmarrësit dhe ata që kishin shkruar parullat.
Gazeta âSIâ- â24 orĂ« nga jeta e njĂ« votuesiâ vjen si njĂ« premierĂ« absolute nĂ« skenĂ«n e Teatrit KombĂ«tar â ArTurbina, duke ftuar publikun tĂ« pĂ«rjetojĂ« njĂ« komedi satirĂ«-kabare qĂ« godet me humor tĂ« mprehtĂ« realitetin e pĂ«rditshĂ«m shqiptar.
Shfaqja vendos ngjarjen në të sotmen dhe e shtrin kohën e veprimit mes së djeshmes, së tashmes dhe asaj që vazhdon të përsëritet, duke ndërtuar një pasqyrë të drejtpërdrejtë të përvojës qytetare.
NĂ« qendĂ«r tĂ« saj Ă«shtĂ« votuesi i zakonshĂ«m, i pĂ«rfaqĂ«suar pĂ«rmes interpretimit tĂ« katĂ«r aktorĂ«ve, tĂ« shoqĂ«ruar nĂ« skenĂ« nga tre muzikantĂ«, tĂ« cilĂ«t ndĂ«rtojnĂ« njĂ« atmosferĂ« dinamike ku humori dhe satira ndĂ«rthuren natyrshĂ«m. Me njĂ« intensitet simbolik tĂ« pĂ«rkthyer nĂ« qindra mijĂ«ra âdoza humoriâ dhe âgoditje satireâ, shfaqja i fton spektatorĂ«t tĂ« qeshin, por edhe tĂ« reflektojnĂ« mbi zgjedhjet dhe pasojat e tyre.
NĂ« role interpretojnĂ« Arben Derhemi, Zamira Kita, Xhuliano Brisku dhe Ermir Haxhaj, ndĂ«rsa shfaqja vjen nga dhe nĂ«n regjinĂ« e Driada Dervishit. Teksti mbĂ«shtetet nĂ« poemĂ«n satirike âE tĂ« tjera, e tĂ« tjeraâ tĂ« Teodor Kekos dhe ndĂ«rtohet mbi disa motive tĂ« Naun Shundit, duke sjellĂ« nĂ« skenĂ« njĂ« gjuhĂ« teatrale tĂ« mprehtĂ« dhe aktuale.
Muzika, e kompozuar nga Aulon Naçi, luan një rol të rëndësishëm në ritmin dhe frymën e shfaqjes. Ajo interpretohet live nga Gent Rrushi në fizarmonikë, Ermal Rodi në klarinetë dhe Emiljan Dhimo në perkusion, ndërsa për përgatitjen vokale të aktorëve është kujdesur Artur Vera.
Shfaqja vjen si njĂ« ftesĂ« e hapur pĂ«r publikun qĂ«, pĂ«rmes humorit dhe auto-ironisĂ«, tĂ« pĂ«rballet me realitetin dhe pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« qytetare. â24 orĂ« nga jeta e njĂ« votuesiâ  do tĂ« shfaqet nga data 13 deri mĂ« 18 janar, çdo mbrĂ«mje nĂ« orĂ«n 20:00, nĂ« Teatrin KombĂ«tar â ArTurbina.
Gazeta âSIâ- Bota e mediave po ndryshon rrĂ«njĂ«sisht. Sipas raportit mĂ« tĂ« fundit tĂ« Reuters Institute pĂ«r trendet globale, modeli tradicional i gazetarisĂ«, i ndĂ«rtuar mbi klikime, SEO dhe motorĂ«t e kĂ«rkimit, po mbyllet , jo sepse publiku nuk kĂ«rkon informacion, por sepse rrugĂ«t pĂ«rmes tĂ« cilave ky informacion shpĂ«rndahej nuk funksionojnĂ« mĂ« si dikur.
Google nuk është më dera e audiencës
Botuesit e lajmeve parashikojnë një rënie dramatike. Trafiku nga motorët e kërkimit, kryesisht Google, pritet të ulet rreth 43% në tre vitet e ardhshme. Dhe ky nuk është një parashikim abstrakt. Tashmë trafiku global nga Google Search ka rënë me 33%, ndërsa Google Discover ka humbur mbi 20% të audiencës.
PĂ«r dekada me radhĂ«, mediat kanĂ« ndĂ«rtuar pĂ«rmbajtjen e tyre mbi pĂ«lqimet dhe algoritmet: tituj klik-bait, lajme tĂ« shpejta, artikuj âSEO-friendlyâ. Sot, Google dhe AI po japin pĂ«rgjigjen direkt tek pĂ«rdoruesi, duke shmangur artikujt origjinalĂ«. Me fjalĂ« tĂ« tjera: lajmi Ă«shtĂ« aty, por klikimi nuk Ă«shtĂ« mĂ« i garantuar.
ĂfarĂ« nuk mund ta zĂ«vendĂ«sojĂ« AI
Raporti zbulon se drejtuesit e mediave në 51 vende po riorientojnë investimet. Më shumë në gazetari investigative, raportim në terren, analiza kontekstuale dhe histori njerëzore; më pak në lajme rutinë dhe përmbajtje të përgjithshme. Mesazhi është i qartë: AI mund të prodhojë informacion, por nuk mund të japë kuptim, ndjeshmëri dhe përgjegjësi.
YouTube po merr fronin
NjĂ« tjetĂ«r trend i rĂ«ndĂ«sishĂ«m Ă«shtĂ« ndryshimi i platformave. YouTube nuk shihet mĂ« si rrjet social, por si âtelevizioni i riâ i medias. PĂ«r vitin 2026, shumica e botuesve planifikojnĂ« tĂ« investojnĂ« mĂ« shumĂ« nĂ« kĂ«tĂ« platformĂ« sesa nĂ« çdo tjetĂ«r. Pas saj vijnĂ« TikTok dhe Instagram, ndĂ«rsa SEO, Facebook dhe X (ish-Twitter) po humbin rĂ«ndĂ«si. Publiku sot kĂ«rkon jo thjesht informacion, por zĂ«, fytyrĂ« dhe lidhje personale.
AI nuk është shpëtimi financiar
Pavarësisht entuziazmit për inteligjencën artificiale, shumica e mediave nuk e shohin atë si burim të qëndrueshëm të ardhurash. Vetëm rreth 20% e drejtuesve presin të ardhura të konsiderueshme nga marrëveshjet me platformat e AI; pjesa tjetër pret fitime minimale ose aspak. Në fakt, AI shpesh kërkon investime të reja, role teknike dhe rritje kostosh operative.
Pra, AI nuk po i jep zgjidhje krizës ekonomike të medias; thjesht po e zhvendos atë.
Gazetaria që mbetet e pazëvendësueshme
Në një kohë ku informacioni gjenerohet automatikisht, ajo që mbetet e pazëvendësueshme është gazetaria e terrenit që pyet, lidh faktet dhe flet me emër dhe përgjegjësi. Në fakt po ndodh ajo që e ndan gazetarinë nga zhurma.
Në fund, raporti i Reuters Institute paralajmëron se e ardhmja e medias nuk është në AI, por zëri dhe fytyra njerëzore që sjell kuptim dhe përmbajtje.
Gazeta âSIâ- Fjalori i madh i gjuhĂ«s shqipe me 125 mijĂ« njĂ«si leksikografike i cilu u publikua tĂ« martĂ«n online  llogaritet si fjalori mĂ« voluminoz i shqipes. Por, krejt kjo punĂ« Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« njĂ«anshĂ«m nga Akademia e Shkencave e ShqipĂ«risĂ« pa bashkĂ«punimin me AkademinĂ« e Shkencave dhe Arteve tĂ« KosovĂ«s.Â
Duke paralizuar edhe funksionimin e Këshillit Ndërakademik për Gjuhën Shqipe, që përbëhej nga anëtarë të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë dhe Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës. Nga ideja e standardizimit të leksikut për të vënë parimet bazë, Akademia e Shkencave e Shqipërisë kishte kapërcyer te projekti për Fjalorin e madh të gjuhës shqipe pa kurrfarë marrëveshjeje
âNĂ« KĂ«shillin NdĂ«rakademik ishte parashikuar tĂ« diskutoheshin çështjet e leksikut. SĂ« pari, pra, do tĂ« pĂ«rcaktoheshin parimet e punĂ«s dhe do tĂ« zgjidheshin dilemat. Ne, nĂ« AkademinĂ« e KosovĂ«s, nuk e kemi parĂ« tĂ« arsyeshme tĂ« punojmĂ« pa ato parime dhe nuk kemi pranuar tĂ« pĂ«rfshihemi nĂ« atĂ« mĂ«nyrĂ«â, ka thĂ«nĂ« pĂ«r Koha.Net gjuhĂ«tari, profesori universitar e akademiku Bardh Rugova.
Ai ka shtuar se nuk kërkon ta gjykojë punën e askujt.
âPor mendoj se nuk mund tĂ« ketĂ« projekte tĂ« gjuhĂ«s shqipe pa pĂ«rfshirjen e ASHAK-ut. Shqipja nuk Ă«shtĂ« e drejtĂ« autoriale e askujt. FjalorĂ«t, nĂ« radhĂ« tĂ« parĂ«, janĂ« mjete standardizuese. Nuk do tĂ« duhej tĂ« hartoheshin nĂ« atĂ« mĂ«nyrĂ«, pa marrĂ«veshje ndĂ«rinstitucionaleâ, ka thĂ«nĂ« ai. Kurse pĂ«rsa i pĂ«rket funksionit tĂ« KĂ«shillit NdĂ«rakademik, Rugova ka qenĂ« po ashtu i prerĂ«.
âTani nuk ka mĂ« kuptim tĂ« ketĂ« KĂ«shill NdĂ«rakademik. PĂ«r çfarĂ« do tĂ« shĂ«rbente?â, ka thĂ«nĂ« ai.
Bardh Rugova
âProjekti bashkĂ« me grupin fillestar tĂ« autorĂ«ve tĂ« veprĂ«s u miratuan dhe u pranuan nga ASHSH e nga ASA, si dhe u mbĂ«shtetĂ«n me bashkĂ«punimin e Institutit Albanologjik tĂ« PrishtinĂ«s (IAP) e tĂ« Universitetit tĂ« KalabrisĂ« (KozencĂ«), me leksikografĂ« nga Universiteti i TiranĂ«s, nga Universiteti âFan S. Noliâ i Korçës, nga Universiteti âLuigj Gurakuqiâ i ShkodrĂ«s dhe nga leksikografĂ« tĂ« tjerĂ« nga Republika e ShqipĂ«risĂ«, nga Republika e KosovĂ«s, nga Republika e MaqedonisĂ« sĂ« Veriut, nga Palermojaâ. Krejt kjo Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« pa AkademinĂ« e Shkencave dhe Arteve tĂ« KosovĂ«s e po ashtu pa miratim tĂ« leksikografĂ«ve tĂ« Universitetit tĂ« PrishtinĂ«s.
Ky projekt do të niste më 2021 duke angazhuar në grupet e punës disa studiues të Institutit Albanologjik të Prishtinës.
PavarĂ«sisht se nĂ« janar tĂ« vitit 2020 dy akademitĂ« ishin marrĂ« vesh pĂ«r ârithemeliminâ e KĂ«shillit njĂ« vit mĂ« vonĂ«, ASHASH-i nisi projektin pĂ«r Fjalorin e madh tĂ« gjuhĂ«s shqipe pa u marrĂ« vesh pĂ«r parimet e standardizimit tĂ« leksikut me ASHAK-un. Redaksia e Fjalorit pĂ«rbĂ«het nga: akademik Jani Thomai si kryeredaktor, akademik Valter Memisha nĂ« cilĂ«sinĂ« e zĂ«vendĂ«skryeredaktorit dhe sekretarit shkencor, Shezai Rrokajt, po ashtu si zĂ«vendĂ«skryeredaktor dhe anĂ«tarĂ«t DhimitĂ«r (Miço) Samara, Shefkije Islamaj, akademik GjoÂvalin Shkurtaj, Ali Jashari, Anila Omari dhe Anila Kananaj. Te hartuesit pos kĂ«tyre emrave figurojnĂ« edhe: Artur Lama, AbdurrÂahim Maxhuni, Idriz Metani, Juliana Kume, Mimoza Priku, Naim Berisha, Rozana Rushiti, Teuta Toska, Rezarta Draçini, Sejdi Gashi, Manjola Zaçellari, Behar Hoxhaj, Resul Telhaj, Olger Brame, EngjĂ«llushe Karaj, Petrit Zeneli dhe Viktor Bakillari.
Fjalori i publikuar nĂ« parathĂ«nie sqaron se posedon rreth 105 mijĂ«Â fjalĂ« nĂ« zĂ«ra tĂ« veçantĂ«, pastaj rreth 3 mijĂ« e 500 fjalĂ« âtĂ« fshehuraâ nĂ« kuptime si emra, mbiemra e ndajfolje, rreth 12 mijĂ« e 500 njĂ«si frazeologjike, rreth 5 mijĂ« togfjalĂ«sha terminologjikĂ«, rreth njĂ« mijĂ« e 200 emĂ«rtime shkurtĂ«sore, rreth 250 terma tĂ« rinj tĂ« paasimiluar fonetikisht, rreth 1.650 shprehje tĂ« huaja tĂ« paasimiluara e rreth 250 mijĂ«Â kuptime leksikore.
Bazuar në parathënie, Fjalori vjen si vepra leksikografike prej kohësh e munguar dhe mjaft e kërkuar nga shumë përdorues të gjuhës shqipe.
Nga Gazeta âSIâ- NĂ« mes tĂ« shekullit tĂ« 20âtĂ«, rrugĂ«t e Parisit nuk evidentoheshin vetĂ«m si hapĂ«sira trotuaresh dhe fasadash me arkitekturĂ« mbreslĂ«nĂ«se.  Ato ishin hapĂ«sira tĂ« jetĂ«s sĂ« pĂ«rditshme , skena ku njerĂ«zit punonin, qeshnin, luanin  dhe dashuroheshin. NjĂ« burim dhe njĂ« mjedis i lakmueshĂ«m pĂ«r artistĂ«t por sidomos pĂ«r fotografĂ«t, tĂ« cilĂ«t themeluan rrymĂ«n qĂ« u quajt fotografia humaniste.
Fotografia humaniste lind pas tmerrit të Luftës së Dytë Botërore. Në një Francë të shkatërruar, ku rrugët ishin mbushur me kujtime të dhimbshme dhe shoqëria kërkonte shpresë, fotografë si Willy Ronis, Robert Doisneau, Izis dhe Brassaï krijuan një lëvizje që synonte të dokumentonte gjendjen njerëzore, bukurinë e të zakonshmes dhe gëzimin e jetës, jo vuajtjet. Ronis, i lindur në një familje hebreje emigrantësh, u veçua nga të tjerët. Ai fillimisht e nisi karrierën si muzikant, por pas vdekjes së babait mori drejtimin e studios familjare dhe më pas u bë fotograf . Ai punoi për LIFE magazine dhe realizoi reportazhe që dwshmuan për punëtorët dhe klasat popullore me empati dhe respekt.
Përmes syrit të tij dhe këndvështrimit empatik, ai fiksonte momentet që shpesh shkonin pa u vënë re: një fëmijë që vrapon me bagetë nën sqetull, një çift që ndalet në një qoshe, një punëtor duke u kthyer në shtëpi.  Për Ronis, bukuria e së zakonshmes ishte gjithmonë burimi i emocioneve më të mëdha.
Këto imazhe, të cilat i përkasin rrymës së quajtur fotografi humaniste, kishin një përqendrim të qartë: njerëzit si protagonistë të jetës, jo si objekte të inskenuara, por si subjekte të plota të realitetit të tyre njerëzor.
Në atë epokë, fotografia e rrugës ishte një dëshmi e jetës, një çast i kapërthyer në objektiv me destinin për të mbëtur përgjithmonë. E brenda kësaj qasjeje fëmijët ishin shpesh figura qendrore. Duke fiksuar  spontanitetin e lojës dhe lirinë e tyre në hapësira publike, Ronis dhe bashkëkohësit e tij krijuan imazhe që sot quhen klasike të historisë vizuale. Këto foto shkrepeshin pa pëlqimin formal të personave të fotografuar. Ato ishin rezultat i një bashkëjetesë të fotografit me subjektin në botën e përditshme, një marrëdhënie e ndjeshme dhe e sinqertë.
Por sot, terreni ligjor është ndryshuar thellësisht. Në Bashkimin Evropian, fotografia e një fëmije konsiderohet të dhënë personale sipas GDPR, dhe publikimi i saj kërkon pëlqimin e prindërve ose kujdestarit ligjor. Në Francë, Kodi Civil mbron të drejtën e imazhit të çdo personi, përfshirë fëmijët, dhe gjykatat kanë vendosur që publikimi i imazheve të fëmijëve pa miratim mund të shkelë dinjitetin e tyre.
Një ligj i ri i 19 shkurtit 2024 garanton respektin e së drejtës së imazhit të fëmijëve, duke vendosur obligime të qarta për prindërit dhe institucionet para publikimit të fotografive në internet. Ligji kërkon që prindërit të ruajnë privatësinë dhe të drejtën e fëmijës për kontrollin e përdorimit të imazhit të tij, ndërsa në rastet e mosmarrëveshjeve gjyqësori mund të ndalojë publikimin pa pëlqimin e të dy prindërve. Gjithashtu, në rast se përhapja e fotografive mund të cenojë dinjitetin ose integritetin moral të fëmijës, gjykatat mund të ndërhyjnë dhe të ndryshojnë vendimet e prindërve.
NĂ« FrancĂ« ekziston gjithashtu koncepti i âdroit Ă lâimageâ  e drejta e secilit mbi imazhin e tij  dhe, pĂ«r fĂ«mijĂ«t, kjo e drejtĂ« Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« pjesĂ« e kodit civil me ligjin e vitit 2024. Kjo nĂ«nkupton se publikimi i fotografive tĂ« fĂ«mijĂ«ve, sidomos nĂ« rrjetet sociale, kĂ«rkon miratim tĂ« qartĂ« dhe bashkĂ«punim mes prindĂ«rve, duke marrĂ« parasysh moshĂ«n dhe pjekurinĂ« e fĂ«mijĂ«s.
ĂfarĂ« do tĂ« thotĂ« kjo pĂ«r artin humanist? NĂ« praktikĂ« kjo do tĂ« thotĂ« se njĂ« fotograf, sot, nuk mund tĂ« kapĂ« njĂ« moment tĂ« bukur, spontan dhe tĂ« gĂ«zueshĂ«m tĂ« njĂ« fĂ«mije nĂ« rrugĂ« e pastaj ta publikojĂ« atĂ« pa marrĂ« parasysh miratimin dhe kontekstin e rregullave ligjore moderne. NdĂ«rkohĂ« qĂ« nĂ« epokĂ«n e Ronis, fĂ«mijĂ«t ishin protagonistĂ« tĂ« jetĂ«s urbane, sot ligjet i japin fĂ«mijĂ«ve njĂ« kontroll tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« mbi imazhet e tyre,  njĂ« zhvillim qĂ« ka kuptim tĂ« thellĂ« nĂ« botĂ«n digjitale, por qĂ« ndryshon rrĂ«njĂ«sisht praktikĂ«n e fotografisĂ« sĂ« mĂ«parshme.
Kjo nuk do të thotë se fotografia e rrugës është e ndaluar,  në disa raste, fotografia mund të merret si art ose dokument, sidomos për përdorim privat  por publikimi dhe shpërndarja e imazheve të fëmijëve në mënyrë që të jenë të identifikueshëm sot kërkon një kujdes dhe një sërë lejesh që dikur nuk ekzistonin.
Në një kohë kur një fëmijë shfaqet dhjetëra herë në internet para se të mbushë 13 vjeç, rreziqet e këtyre imazheve kanë bërë që ligjvënësit të vendosin rregulla të reja për mbrojtjen e identitetit dhe dinjitetit të tij.
Ky kontrast me epokën e Ronis nuk është vetëm ligjor por edhe filozofik. Fotografia humaniste synonte të përçonte një mesazh universal mbi njerëzimin, ku çaste të vogla të jetës merrnin një vlerë të përjetshme.  Sot, kërkesat ligjore për privatësinë e fëmijëve i japin një prioritet të merituar mbrojtjes së të miturve, por njëkohësisht ngushtojnë hapësirën ku arti dhe dokumentimi spontan mund të lulëzojnë.
NĂ« kĂ«tĂ« âpĂ«rballjeâ mes mbrojtjes individuale dhe lirisĂ« artistike, lind pyetja: a mund tĂ« ruhen vlerat humaniste tĂ« fotografisĂ« pa cenuar privatĂ«sinĂ« dhe dinjitetin e fĂ«mijĂ«ve? ĂshtĂ« njĂ« sfidĂ« e kohĂ«s sonĂ«, njĂ« dialog i vazhdueshĂ«m mes artit, ligjit dhe moralit dhe njĂ« pjesĂ« e rĂ«ndĂ«sishme e reflektimit tonĂ« mbi atĂ« se çfarĂ« do tĂ« thotĂ« tĂ« fiksosh jetĂ«n pĂ«rmes njĂ« lenteje nĂ« shekullin 21.
Gazeta âSIâ- Zbulimet mĂ« tĂ« fundit arkeologjike nga Afrika dhe Evropa po pasurojnĂ« ndjeshĂ«m kuptimin tonĂ« pĂ«r evolucionin e njeriut dhe zhvillimin e shoqĂ«rive tĂ« hershme. Nga pĂ«rdorimi i sofistikuar i helmeve bimore nĂ« gjueti, te prodhimi industrial romak dhe kĂ«rkimi i rrĂ«njĂ«ve mĂ« tĂ« hershme tĂ« Homo sapiens, kĂ«to studime tregojnĂ« njĂ« histori shumĂ« mĂ« tĂ« thellĂ« dhe komplekse tĂ« njerĂ«zimit.
Gjuetia me shigjeta helmuese: një teknologji parahistorike e avancuar
Një studim i publikuar nga Live Science ka shtyrë ndjeshëm në kohë përdorimin e armëve me helm, duke treguar se njerëzit përdornin shigjeta helmuese që para rreth 60,000 vjetësh. Studiuesit analizuan pesë maja shigjetash kuarci të gjetura në strehën shkëmbore Umhlatuzana në Afrikën e Jugut, një vend i gërmuar për herë të parë në vitin 1985.
Analizat kimike zbuluan gjurmë të toksinave buphandrine dhe epibuphanisine, substanca që ka shumë gjasa të jenë nxjerrë nga bima Boophone disticha, e njohur edhe sot në Afrikën jugore si burim helmi për shigjeta. Helmi nuk kishte për qëllim vrasjen e menjëhershme të prenë, por dobësimin e saj, duke ulur kohën, rrezikun dhe energjinë e nevojshme për gjueti. Ky zbulim tregon jo vetëm njohuri të thella mbi bimët, por edhe planifikim, eksperimentim dhe transmetim të dijes brenda komuniteteve parahistorike.
Një tjetër zbulim domethënës vjen nga Anglia veriore, ku më shumë se 800 gurë mprehjeje të thyer janë zbuluar në brigjet e lumit Wear, rreth 10 milje në jug të Murit të Hadrianit. Sipas një raporti të The Guardian, zona nuk ishte identifikuar më parë si vend aktiviteti romak, çka e bën këtë gjetje veçanërisht të rëndësishme.
Arkeologu nënujor Gary Bankhead nga Universiteti i Durhamit shpjegon se vendndodhja ka shumë gjasa të ketë shërbyer si një qendër prodhimi. Guri ranor mendohet të jetë nxjerrë nga bregu verior i lumit dhe transportuar në bregun jugor më të sheshtë, ku përpunohej në gurë mprehjeje. Pasi përfundoheshin, këto vegla transportoheshin me anije lumore dhe detare drejt pjesëve të tjera të Britanisë Romake, duke dëshmuar për një ekonomi të organizuar dhe rrjete tregtare të zhvilluara.
Një hallkë e re në zinxhirin e evolucionit njerëzor
Zbulimi i tretĂ« vjen nga Maroku dhe ka potencialin tĂ« ndryshojĂ« mĂ«nyrĂ«n se si e kuptojmĂ« origjinĂ«n e njerĂ«zimit modern. NjĂ« ekip studiuesish marokenĂ« dhe francezĂ« ka identifikuar fosile 773,000-vjeçare qĂ« mund tâi pĂ«rkasin paraardhĂ«sit tĂ« fundit tĂ« pĂ«rbashkĂ«t tĂ« Homo sapiens, NeandertalĂ«ve dhe DenisovanĂ«ve.
Fosilet, të gjetura në një shpellë në guroren Thomas, përfshijnë nofulla të pjesshme, dhëmbë dhe rruaza, dhe shfaqin tipare të përziera mes Homo erectus dhe Homo antecessor. Sipas paleoantropologut Jean-Jacques Hublin, këto karakteristika mbështesin teorinë e një origjine të thellë afrikane për njerëzit modernë dhe kundërshtojnë idenë se Homo sapiens ka origjinë euroaziatike.
Zbulimi lidhet gjithashtu me gjetjet e mëparshme në Jebel Irhoud, ku janë zbuluar njerëz të hershëm modernë të datuar rreth 300,000 vjet më parë.
Nga Gazeta âSIâ- Ămimet letrare nĂ« ShqipĂ«ri kanĂ« qenĂ« dhe mbeten burim debatesh tĂ« cilat zgjasin e zgjasin pafund, aq sa shpesh, debati zĂ« debatin dhe ende nuk Ă«shtĂ« mbyllur kapaku.
KĂ«tĂ« herĂ«, debatet janĂ« nxitur nga Ămimet kombĂ«tare tĂ« letĂ«rsisĂ«, mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishmit qĂ« jepen nĂ« vend nĂ« harkun e njĂ« viti. Shkak ishte mungesa e çmimit pĂ«r poezinĂ« dhe atij tĂ« letĂ«rsisĂ« pĂ«r fĂ«mijĂ«, tĂ« cilat tradicionalisht kanĂ« qenĂ« pjesĂ« e vlerĂ«simit tĂ« pĂ«rvitshĂ«m.
Kështu nisën edhe reagimet e para nga shkrimtarë, botues dhe poetë, dikush për mungesën e zhanreve e dikush për mënyrën diskrete të ndarjes së këtyre çmimeve, mjaftueshëm për të nxitur debatin.
I pari që reagoi ishte shkrimtari Alban Tufa, i cili kritikoi mënyrën e ndarjes së çmimeve gati-gati në diskrecion të plotë, duke nënkuptuar mosinformimin për ata që ishin nominuar. Pasuar nga shkrimtarja e letërsisë për fëmijë Rovena Rozhani, e cila ngrinte disa pyetje mbi arsyen e heqjes së çmimit për letërsinë për fëmijë.
Po ashtu, shkrimtari Agron Tufa reagoi ashpër ndaj heqjes së poezisë nga kriteret vlerësuese, duke e cilësuar këtë si thyerje të një rekordi historik në lëmin e poezisë.
E për të ardhur së fundmi te reagimi i botueses Elda Vela, e cila theksonte mungesën e vlerësimit ndaj letërsisë për fëmijë si alarm kombëtar.
Besnik Mustafaj: Rregullorja na upropozua nga QKLL
Shkrimtari Besnik Mustafaj, nĂ« cilĂ«sinĂ« e kryetarit tĂ« jurisĂ« sĂ« Ămimeve KombĂ«tare tĂ« LetĂ«rsisĂ« 2024, sqaron pĂ«r Gazetasi.al procesin e pĂ«rzgjedhjes, por edhe arsyen se pse kĂ«tĂ« vit u dha vetĂ«m njĂ« çmim qĂ« pĂ«rfshinte tĂ« gjitha zhanret nĂ« njĂ«.
âSipas rregullores qĂ« na Ă«shtĂ« propozuar nga Qendra KombĂ«tare e Librit dhe Leximit, na Ă«shtĂ« pĂ«rcaktuar se do tĂ« kishte vetĂ«m njĂ« Ămim tĂ« Madh tĂ« LetĂ«rsisĂ« Shqipe, i cili pĂ«rfshinte poezinĂ«, romanin, tregimet dhe letĂ«rsinĂ« pĂ«r fĂ«mijĂ«. Pra, vetĂ«m njĂ« vepĂ«r fituese, e cila do tĂ« shpallej si Ămimi i Madh KombĂ«tar i LetĂ«rsisĂ«, pĂ«r tâi dhĂ«nĂ« njĂ« karakter mĂ« pĂ«rfaqĂ«sues.â
Besnik Mustafaj
Ai shton se në short-listë kanë qenë emra të konsoliduar të letërsisë shqipe dhe kjo listë është bërë publike. Gjithashtu sqaron edhe mënyrën se si poezia u vlerësua në këtë edicion.
âSiç shihet nga short-lista, aty janĂ« pĂ«rfshirĂ« edhe shkrimtarĂ«, por edhe poetĂ« tĂ« cilĂ«t janĂ« emra tĂ« konsoliduar tĂ« letĂ«rsisĂ« shqipe, si Mimoza Ahmeti, Agron Tufa etj., por me libra nĂ« gjini tĂ« ndryshme. Formula kjo ka qenĂ«. Ămimi i MirĂ«njohjes i Ă«shtĂ« dhĂ«nĂ« Hamit Aliajt pas vdekjes si nderim pĂ«r poezinĂ«, e cila nĂ« njĂ«farĂ« mĂ«nyre Ă«shtĂ« pĂ«rfaqĂ«suar nĂ« kĂ«to çmime.â
Alda Bardhyli: Tregimi, letërsia për fëmijë apo poezia nuk kishin prurje cilësore
Për ta sqaruar më tej këtë debat, drejtoresha e Qendrës Kombëtare të Librit dhe Leximit, Alda Bardhyli, thotë për Gazetasi.al se procedura e këtij viti ishte propozim i bordit të QKLL-së dhe jurive të mëparshme, të cilat vlerësuan në bazë të prurjeve.
âNdryshimet erdhĂ«n pas propozimeve tĂ« bĂ«ra nga juritĂ« e mĂ«parshme qĂ« prurjet e njĂ« viti nuk justifikonin nga cilĂ«sia vlerĂ«simet qĂ« jepnin. Kategori si tregimi, letĂ«rsia pĂ«r fĂ«mijĂ« apo poezia nuk kishin prurje tĂ« mjaftueshme pĂ«r gjykim dhe kĂ«to prurje nuk justifikonin nivelin e kĂ«rkuar. Pas shqyrtimit, Kolegji i QendrĂ«s vendosi qĂ« çmimet tĂ« reduktoheshin nĂ« tre kategori, ku Ămimi i Madh i LetĂ«rsisĂ« pĂ«rmbledh tregimin, poezinĂ« dhe romanin.â
Ajo shton se ky ndryshim u bë në funksion të promovimit të një krijimtarie më cilësore, duke mos e shpërqendruar vëmendjen e lexuesit nga çmimet e copëzuara.
Alda Bardhyli
âNĂ« njĂ« treg tĂ« vogĂ«l letrar, shumĂ« çmime shpĂ«rqendrojnĂ« vĂ«mendjen dhe zvogĂ«lojnĂ« ndikimin e secilit. Me kĂ«tĂ« strukturĂ«, çdo çmim shĂ«rben pĂ«r tĂ« nxjerrĂ« nĂ« pah autorĂ«t mĂ« meritorĂ«, pĂ«r tĂ« promovuar krijimtarinĂ« cilĂ«sore dhe pĂ«r tĂ« forcuar identitetin kulturor tĂ« letĂ«rsisĂ« shqiptare. Numri i kufizuar i çmimeve nuk Ă«shtĂ« njĂ« kufizim i krijimtarisĂ«, por njĂ« garanci qĂ« vlerĂ«simi tĂ« mbetet i drejtĂ«, analitik dhe i rĂ«ndĂ«sishĂ«m pĂ«r tĂ« gjithĂ« komunitetin letrar.â
Në fund, Bardhyli sqaron se edhe poezia këtë vit kishte përfaqësuesit e saj, të cilët u nderuan.
âKĂ«tĂ« vit ne vlerĂ«suam poetin e nderuar Hamit Aliaj pas vdekjes, edhe pĂ«r faktin qĂ« libri i tij me poezi, i cili mori vlerĂ«simet mĂ« tĂ« larta nga juria, nuk mund tĂ« ishte pjesĂ« e gjykimit, pasi rregullorja pĂ«rjashton autorĂ«t qĂ« nuk jetojnĂ« mĂ«. VlerĂ«simi i poetĂ«ve qĂ« kanĂ« dhĂ«nĂ« njĂ« kontribut tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« letĂ«rsinĂ« dhe kulturĂ«n shqiptare Ă«shtĂ« njĂ« akt jo vetĂ«m mirĂ«njohjeje, por edhe pĂ«rgjegjĂ«sie kulturore.
Nuk Ă«shtĂ« hera e parĂ« qĂ« Ămimet KombĂ«tare tĂ« LetĂ«rsisĂ« shoqĂ«rohen me vlerĂ«sime mirĂ«njohjeje pĂ«r autorĂ« qĂ« nuk janĂ« mĂ«, por qĂ« kanĂ« sjellĂ« njĂ« vlerĂ« nĂ« kulturĂ«n shqiptare. NĂ« vitin 2021 u nderua poeti Petrit Ruka pas vdekjesâ pĂ«rfundon Bardhyli.
Nuk Ă«shtĂ« hera e parĂ« qĂ« ndryshimi i procedurave tĂ« pĂ«rzgjedhjes sĂ« fituesve pĂ«r Ămimet KombĂ«tare tĂ« LetĂ«rsisĂ« ndez debat. Vjet nĂ« kĂ«tĂ« kohĂ«, shkrimtarĂ«t Mira Meksi dhe Primo Shllaku i patĂ«n publike kritikat mbi pĂ«rbĂ«rjen e jurisĂ«, emrat e tĂ« cilĂ«ve u mbajtĂ«n tĂ« fshehtĂ« deri nĂ« ditĂ«n e shpalljes sĂ« çmimeve.
NĂ« njĂ«farĂ« mĂ«nyre, ky debat Ă«shtĂ« po aq i shĂ«ndetshĂ«m dhe i domosdoshĂ«m sa nevoja pĂ«r tĂ« shkruar letĂ«rsi e pĂ«r tĂ« synuar mĂ« vonĂ« njĂ« çmim i cili, pĂ«r nga vlera, zgjat aq sa zgjat viti kalendarik.Â
Herë për procedura, herë për mungesë cilësie apo pak nepotizëm të fshehtë, çmimet letrare në vend nxisin reagime aq sa shpesh vetë rëndësia e tyre përmbyset nga grindjet dhe pakënaqësitë që i rrethojnë.
E përtej qëllimeve shpesh nepotike dhe egoiste ( jo gjithmonë), diçka të mirë prodhojnë; debate për letërsinë shqipe.
Gazeta âSIâ- Filmi i ri i Lav Diaz dramatizon udhĂ«timin e famshĂ«m tĂ« navigatorit portugez, duke nxjerrĂ« nĂ« pah jo vetĂ«m arritjet, por edhe dhunĂ«n dhe kontradiktat e tij.
NjĂ« nga ekspeditat mĂ« tĂ« famshme tĂ« shekullit tĂ« 16-tĂ«, udhĂ«timi i Ferdinand Magellanit rreth botĂ«s, merr njĂ« interpretim tĂ« ri nĂ« filmin dramatik Magellani nga regjizori filipinas Lav Diaz. Gael GarcĂa Bernal portretizon navigatorin portugez, njĂ« figurĂ« me ambicie tĂ« mĂ«dha qĂ« synonte tĂ« hapte rrugĂ« tĂ« reja detare drejt âishujve tĂ« erĂ«zaveâ nĂ« Indonezi.
Filmi fillon me largimin e Magellanit nga Portugalia drejt Spanjës, ku me mbështetjen e Mbretit Charles I nis ekspeditën e vështirë, gjatë së cilës shumë marinarë humbasin jetën nga sëmundjet, uria ose ekzekutimet për kryengritje. Magellani vetë vritet në Betejën e Mactanit në Filipine, një ngjarje që vazhdon të jetë subjekt i debatit historik.
Ndërsa disa historianë e konsiderojnë Magellanin një pionier të madh të zbulimeve gjeografike, të tjerë e kritikojnë për sjelljen tiranike, tradhti ndaj Portugalisë dhe dhunë kundër popullsisë indigjene.
Historiani Felipe FernĂĄndez-Armesto e ka cilĂ«suar ekspeditĂ«n e tij si njĂ« âdĂ«shtim tĂ« plotĂ«â, duke theksuar humbjen masive tĂ« ekuipazhit: nga rreth 270 marinarĂ«, vetĂ«m 18 kthehen nĂ« SpanjĂ«.
FernĂĄndez-Armesto e pĂ«rshkruan Magellanin pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r âimperializĂ«m, skllavĂ«ri dhe gjakderdhje tĂ« papĂ«rmbajturâ.
Filmi i Diazit sfidon këtë rrëfim heroik tradicional, duke shfaqur edhe perspektivën e banorëve lokalë dhe të skllavit të Magellanit, Enrikut të Malakës.
Para nisjes së udhëtimit drejt Filipineve, Magellani e kishte blerë Enrikun, një ish-mysliman, dhe e kishte çuar në Spanjë, ku ai shërbeu si ndihmës dhe udhëzues gjatë ekspeditës.
Ky detaj shton dimensionin moral dhe etnik të udhëtimit, duke treguar si kolonializmi dhe skllavëria ishin pjesë e ndërveprimeve ndërkulturore në shekullin e 16-të.
NĂ« filmin e ri pĂ«r Magellanin, Gael GarcĂa Bernal luan rolin kryesorÂ
Filmi gjithashtu thekson tensionet në bordin e Armada de Maluco, ku Magellani përdori ekzekutime dhe ndëshkime të rrepta për të frenuar kryengritjet e ekuipazhit.
Historiani João Paulo Oliveira e Costa thekson se ndëshkimet ishin pjesërisht rezultat i pasigurisë së Magellanit si i huaj në flotën spanjolle, ku kapitenët kastilianë synonin të merrnin kontrollin.
âNdĂ«shkimi duhej tĂ« ishte brutal pĂ«r tĂ« dekurajuar rebelimet e reja. NĂ«se Magellani nuk i kishte vrarĂ« ata, ata do ta kishin vrarĂ« atĂ«,â shpjegon ai.
Një tjetër temë e diskutuese është vdekja e Magellanit në Betejën e Mactanit. Ndërsa kronikuesi i ekspeditës Antonio Pigafetta i atribuon vrasjen kryetarit vendas Lapulapu, Diaz e portretizon këtë si një ngjarje kolektive, duke sfiduar legjendën dhe duke treguar tensionet midis pushtuesve dhe komuniteteve lokale.
Filmi ka shkaktuar polemika në Filipine, ku Lapulapu konsiderohet simbol nacionalist dhe figura e tij nderohet me monumente dhe emra vendesh.
Megjithatë, filmi nuk shmang pasojat e dhunës koloniale: skuadra e Magellanit kryen hakmarrje të përgjakshme kundër komuniteteve indigjene në Guam dhe Malaka, duke ilustruar kompleksitetin moral të udhëheqjes dhe pasojat e ekspeditave koloniale.
Regjisori Diaz shpjegon se qëllimi i tij nuk ishte të dramatizonte dhunën në mënyrë sensacionale, por të tregonte pasojat e saj për njerëzit që përjetuan ekspeditën.
PavarĂ«sisht tĂ« metave tĂ« Magellanit, Diaz nuk synon ta demonizojĂ« navigatorin. âDoja tĂ« shihja njĂ« personazh tĂ« vĂ«rtetĂ«,â thotĂ« Diaz.
âNjĂ« qenie njerĂ«zore e vĂ«rtetĂ« Ă«ndĂ«rron, ambicionon dhe beson. Ai nuk ishte vetĂ«m njĂ« eksplorues ose pushtues â ai ishte njĂ« njeri me besim dhe vizionâ.
NjĂ« litografi e shekullit tĂ« 19-tĂ« portretizon vdekjen e Magellanit nĂ« BetejĂ«n e MactanitÂ
Filmi kujton edhe rolin e Magellanit në përhapjen e katolicizmit në Filipine: statuja e Santo Niño, e dhuruar nga Magellani, mbetet një simbol i rëndësishëm i fesë në vend, ku 93% e popullsisë sot është e krishterë.
Në fund, Magellani nuk është vetëm një film historik mbi udhëtimet e mëdha të navigatorëve, por edhe një pasqyrë e debatit moral dhe historik mbi trashëgiminë e eksploratorëve evropianë.
Pyetja mbetet: a duhet të kujtojmë Magellanin si një hero të zbulimeve apo si një tiran brutal të epokës së tij?
Gazeta âSIâ-Nga ekspozitat nĂ« V&A deri te pĂ«rdorimi i kĂ«ngĂ«ve nĂ« seriale si Stranger Things, muzika e ikonĂ«s sĂ« popit tĂ«rheq ende fansa, por dĂ«gjuesit e rinj mbeten tĂ« pakĂ«t.
Dhjetë vjet pas vdekjes së tij më 10 janar 2016, David Bowie mbetet një figurë legjendare e muzikës pop. Megjithatë, pyetja mbi mënyrën se si trashëgimia e tij po mbahet gjallë për brezat e rinj bëhet gjithnjë e më e rëndësishme.
Ndërsa disa prej hiteve të tij, si Under Pressure, arrijnë mbi 2 miliardë dëgjime në Spotify, ai ka më pak dëgjues aktivë sesa kolegët e tij si Elvis Presley, Bob Marley, Whitney Houston apo John Lennon. Vetëm një këngë e Bowie-t ka arritur këtë nivel dëgjimi, dhe pjesa tjetër e repertorit të tij nuk ka pasur të njëjtin impakt tek audienca më e re.
Familja Bowie ka zgjedhur tĂ« fokusohet nĂ« publikime tĂ« limituara dhe koleksione tĂ« çmuara, tĂ« cilat i pĂ«rshtaten kryesisht fansave tĂ« moshĂ«s sĂ« mesme. Albumet si Who Can I Be Now? (1974â1976) dhe I Canât Give Everything Away (2002â2016), si dhe njĂ« mori albume live, janĂ« tĂ« kushtueshme dhe jashtĂ« diapazonit tĂ« interesit pĂ«r adoleshentĂ«t. VetĂ«m njĂ« album me hitet mĂ« tĂ« mĂ«dha, Legacy: The Very Best of David Bowie, ka qenĂ« i disponueshĂ«m qĂ« nga vdekja e tij.
Në botën e transmetimit digjital, kjo qasje ka kufizuar aftësinë e muzikës së Bowie-t për të tërhequr një audiencë të re. Përdorimi i këngës Heroes në finalen e serialit Stranger Things arriti vetëm vendin e 75 në listat e Spotify dhe pati 38 mijë përdorime në TikTok, një sukses modest krahasuar me viralet e momentit.
MegjithatĂ«, projekti mĂ« i spikatur dhe premtues Ă«shtĂ« hapja e QendrĂ«s David Bowie nĂ« V&A East Storehouse nĂ« LondĂ«r, ku ruhen mbi 80,000 artikuj nga karriera e tij â nga tekste tĂ« shkruara me dorĂ« deri te kostume dhe instrumente. Tristram Hunt, drejtori i V&A, e ka quajtur kĂ«tĂ« njĂ« âburim tĂ« ri pĂ«r Bowiet e sĂ« nesĂ«rmesâ, duke e shndĂ«rruar nĂ« njĂ« mundĂ«si tĂ« qĂ«ndrueshme pĂ«r tĂ« njohur trashĂ«giminĂ« e artistit.
 NjĂ« pjesĂ« e vogĂ«l e artikujve nga arkivi i muzikantit qĂ« janĂ« tĂ« disponueshme pĂ«r tâu parĂ« nĂ« QendrĂ«n David Bowie tĂ« V&A East Storehouse
Përveç ekspozitave, trashëgimia e Bowie-t ruhet përmes dokumentarëve dhe projekteve të kujdesura. Për shembull, familja refuzoi të licenconte muzikën për filmin biografik Stardust në 2021, duke preferuar dokumentarin Moonage Daydream të vitit 2022 dhe Bowie: The Final Act, i cili u fokusua tek periudhat më të mëdha artistike të tij dhe kulmin e karrierës komerciale.
Në këtë mënyrë, trashëgimia e Bowie-t duket e orientuar drejt ruajtjes së artit dhe ndikimit të tij afatgjatë, më shumë se drejt viralitetit të përkohshëm. Megjithatë, sfida mbetet: si do ta zbulojnë brezat e rinj muzikën e një artisti kaq inovativ dhe të gjithanshëm? Për momentin, duket se ikonës së popit i duhet të gjejë ekuilibrin mes cilësisë dhe arritshmërisë digjitale, për të siguruar që Starman të mbetet i ndriçuar edhe për të nesërmen.
Gazeta âSIâ- Gustavo Petro mendoi javĂ«n e kaluar se nĂ« çdo moment njĂ« forcĂ« sulmuese mund tĂ« zbarkonte mbi çatinĂ« e Casa de Nariño, rezidencĂ«s presidenciale kolumbiane, dhe tĂ« futej me forcĂ« nĂ« zyrĂ«n e tij. Ai nuk ka njĂ« bunker ku tĂ« vrapojĂ«, siç u pĂ«rpoq tĂ« bĂ«nte NicolĂĄs Maduro njĂ« javĂ« mĂ« parĂ«, pĂ«rpara se tĂ« kapej dhe tĂ« transportohej nĂ« njĂ« helikopter drejt Shteteve tĂ« Bashkuara.
Presidenti 65-vjeçar kolumbian ndihej i kĂ«rcĂ«nuar nga aludimet e Donald Trump se diçka e ngjashme mund tâi ndodhte. Presidenti amerikan e ka quajtur Petron disa herĂ« drogaxhi, bandit, trafikant droge dhe njĂ« njeri fasadĂ« pĂ«r Maduron. Ai e ka shtuar atĂ« nĂ« ListĂ«n Clinton â njĂ« listĂ« e kuqe individĂ«sh dhe kompanish tĂ« lidhura nga Uashingtoni me trafikun e drogĂ«s â dhe i ka revokuar vizĂ«n.
NdĂ«rkohĂ«, Petro thotĂ« se iu pĂ«rkushtua âpopullitâ si mburojĂ« kundĂ«r ushtrisĂ« me fuqinĂ« mĂ« tĂ« madhe tĂ« zjarrit nĂ« histori, dhe shpatĂ«s sĂ« SimĂłn BolĂvar , tĂ« mbajtur si njĂ« relike pranĂ« tij.
NjĂ« telefonatĂ« ndryshoi gjithçka. Petro dhe Trump folĂ«n pĂ«r njĂ« orĂ« tĂ« mĂ«rkurĂ«n dhe nĂ« fund tĂ« saj, ata shprehĂ«n kĂ«naqĂ«si pĂ«r bisedĂ«n dhe u ndanĂ« miqĂ«sisht. Ishte nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n frymĂ« qĂ« Petro u shfaq pĂ«r intervistĂ«n me EL PAĂS tĂ« enjten vonĂ« pasdite, nĂ« njĂ« nga dhomat nĂ« Pallatin Nariño.
Retorika e tij anti-imperialiste është zbutur. Ai madje shkon aq larg sa thotë se qëndrimet e tij në luftën kundër trafikut të drogës ose nevojën për një tranzicion në Venezuelë që kulmon me zgjedhje nuk janë shumë larg atyre të Trump. Petro madje gjen disa ngjashmëri midis tyre.
âAi bĂ«n atĂ« qĂ« mendon, njĂ«soj si unĂ«. Ai Ă«shtĂ« gjithashtu pragmatist, megjithĂ«se mĂ« shumĂ« se unĂ«. MĂ« pĂ«lqen tĂ« flasâ, bĂ«n shaka ai. Petro nuk dĂ«shiron mĂ« konflikt me Trumpin, pĂ«r momentin.
A kishit vërtet frikë se mos do të vuanit të njëjtin fat si Maduro?
Pa dyshim. Nicolås Maduro ose çdo president në botë mund të shkarkohet nëse nuk përputhet me interesa të caktuara.
A e përforcuat sigurinë tuaj në ndonjë mënyrë?
Këtu nuk ka asnjë mbrojtje ajrore. Nuk është blerë kurrë sepse luftimet janë të brendshme. Guerilët nuk kanë avionë luftarakë F-16 dhe ushtria nuk e ka atë lloj mbrojtjeje.
A ju paralajmëruan shërbimet tuaja të inteligjencës për ndonjë rrezik real?
Nuk ka qenë e nevojshme. Trump e ka thënë këtë për muaj të tërë. Por ajo që ne përdorim këtu është mbrojtja popullore, dhe kjo është arsyeja pse bëra thirrje për rezistencë popullore të mërkurën [në tubime që mbushën sheshet në të gjithë Kolumbinë.
A është zvogëluar kërcënimi?
Mendoj se ishte pezulluar, por mund të gabohem. Nuk e dinim se çfarë veprimi ushtarak po planifikohej, vetëm se ai ishte duke u zhvilluar.
Si e dini?
Trump më tha gjatë telefonatës se po mendonte të bënte gjëra të këqija në Kolumbi. Mesazhi ishte se ata tashmë po përgatisnin diçka, po e planifikonin atë, një operacion ushtarak.
Si ishte ajo bisedë?
Biseda konsistoi nĂ« mundĂ«sinĂ« time pĂ«r tĂ« shprehur mendimin tim. Ai kishte marrĂ« informacion nga opozita vetĂ«m nĂ«pĂ«rmjet shtetit tĂ« FloridĂ«s â ku ndodhet krahu mĂ« radikal republikan. Ajo opozitĂ« gĂ«njen nĂ« lidhje me luftĂ«n tonĂ« kundĂ«r trafikut tĂ« drogĂ«s. Lexoni çfarĂ« thotĂ« (ish-presidenti kolumbian) Ălvaro Uribe, dhe ai praktikisht duket sikur po mbron sulmet kundĂ«r nesh.
Presidenti i Kolumbisë ,Gustavo Petro.
ĂfarĂ« pĂ«rshtypjeje ju la Trump si person?
Ai bĂ«n atĂ« qĂ« mendon, njĂ«soj si unĂ«. ĂshtĂ« gjithashtu pragmatist, megjithĂ«se mĂ« shumĂ« se unĂ«. MĂ« pĂ«lqen tĂ« flas. PikĂ«pamjet e tij pĂ«r shumĂ« çështje janĂ« shumĂ« tĂ« ndryshme nga tĂ« miat. Por pĂ«r shembull, pĂ«r trafikun e drogĂ«s, nuk kemi dallime. Ai mĂ« tha diçka qĂ« mĂ« pĂ«lqeu: âE di qĂ« janĂ« shpikur shumĂ« gĂ«njeshtra pĂ«r ty, ashtu siç janĂ« shpikur pĂ«r mua.â
Ju keni folur gjithashtu me Delcy RodrĂguez , presidenten e re tĂ« VenezuelĂ«s nĂ« mungesĂ« tĂ« Maduros. ĂfarĂ« hapĂ«sire manovrimi keni, me Trumpin qĂ« ju flet dhe thotĂ« se Ă«shtĂ« ânĂ« kryeâ tĂ« VenezuelĂ«s?
UnĂ« jam njĂ« mik i saj. Ajo Ă«shtĂ« nĂ«n presion si nga brenda ashtu edhe nga jashtĂ«. ĂshtĂ« akuzuar si tradhtare. Ajo sheh nevojĂ«n pĂ«r tĂ« forcuar unitetin e AmerikĂ«s Latine, por detyra e saj qendrore duhet tĂ« jetĂ« bashkimi i popullit tĂ« VenezuelĂ«s. NĂ«se populli Ă«shtĂ« i ndarĂ«, do tĂ« ketĂ« kolonizim . NĂ«se ata bashkohen dhe kĂ«rkojnĂ« njĂ« zgjidhje politike pĂ«r problemin e dukshĂ«m, ata mund tĂ« ecin pĂ«rpara.
A ju ka kërkuar ndihmë? Ministri juaj i Brendshëm, Armando Benedetti, ka thënë se kur ju u ofruat të ndërmjetësoni, Trump e ndryshoi temën.
Benedetti ishte dëshmitar, por nuk e di nëse i dëgjoi fjalët e Trumpit. Mua nuk më dukej kështu. Biseda në thelb konsistoi në prezantimin e argumenteve të mia për 40 minuta, dhe ai, për 15 minuta, duke folur për mënyrën se si komunikojmë. E gjithë kjo po ndodh sepse ne nuk komunikojmë.
A keni frikë tani se Diosdado Cabello mund të jetë një element destabilizues brenda vetë qeverisë?
Të gjitha forcat politike që ekzistojnë sot në Venezuelë duhet të ekzistojnë. Eliminimi i disa prej tyre me mjete të dhunshme do të sjellë më shumë dhunë.
Midis kĂ«tyre forcave Ă«shtĂ« MarĂa Corina Machado, udhĂ«heqĂ«sja e opozitĂ«s.
Ajo duhet tĂ« ndryshojĂ« retorikĂ«n e saj. Ădo gjĂ« qĂ« ka bĂ«rĂ« kohĂ«t e fundit Ă«shtĂ« e gabuar, pĂ«rfshirĂ« edhe fitimin e Ămimit Nobel ndaj Trump.
Le të themi se nuk jeni një mbështetës i madh i saj, por si e pranoni veten me idenë se nuk do të jetë ajo ose Edmundo Gonzålez që do të qeverisin kur janë ata që fituan zgjedhjet?
Unë nuk i konsideroj ato si zgjedhje të lira.
Diçka e ngjashme me atĂ« qĂ« tha Sekretari i Shtetit i SHBA-sĂ«, Marco RubioâŠ
Qëndrimi i Shteteve të Bashkuara në lidhje me Venezuelën nuk është shumë larg nga i imi. Ideja e një tranzicioni drejt zgjedhjeve të lira dhe një qeverie të përbashkët është ngritur nga të tjerë, si Rubio, dhe përkon me propozimin tim. Por nuk mund të imponohet nga jashtë; duhet të lindë nga dialogu venezuelian. Roli i Shteteve të Bashkuara duhet të jetë lehtësimi i këtij dialogu, së bashku me Amerikën Latine. Para zgjedhjeve në Venezuelë, unë propozova një qeveri të përbashkët, i frymëzuar nga përvoja e Frontit Kombëtar në Kolumbi. Në Venezuelë, kjo mund të zbatohej shkurtimisht për të krijuar kushte për zgjedhje vërtet të lira. Unë gjithashtu propozova një plebishit, por nuk u pranua nga Shtetet e Bashkuara dhe as nga Maduro. Tani mund të rishikohet.
Kjo është shumë larg asaj që ndodhi në të vërtetë.
UnĂ« isha njĂ« ndĂ«rmjetĂ«s de facto, sĂ« bashku me MeksikĂ«n, NorvegjinĂ« dhe vende tĂ« tjera. Para zgjedhjeve, ne kĂ«rkuam njĂ« marrĂ«veshje pĂ«r tĂ« mbajtur zgjedhje tĂ« lira. Fola me ish-presidentin amerikan Joe Biden dhe me Maduron rreth kĂ«tij opsioni. Takimi i fundit me qeveritĂ« evropiane, Shtetet e Bashkuara, disa qeveri tĂ« AmerikĂ«s Latine dhe tonĂ«n u zhvillua nĂ« Bogota. Ideja ishte tâi jepej fund bllokadĂ«s dhe tĂ« ndalej shtypja, por Maduro tha: âSi mund tĂ« ketĂ« zgjedhje tĂ« lira nĂ«se ata kanĂ« vĂ«nĂ« njĂ« çmim pĂ«r kokĂ«n time ?â Shtetet e Bashkuara ranĂ« dakord, por shtypja nuk u çmontua, nuk pati amnisti, bllokada nuk u hoq dhe gjithçka dĂ«shtoi.
A çoi refuzimi i Maduros për të dhënë dorëheqjen pas akuzave për mashtrim në gjithçka që ka ndodhur që atëherë?
Unë nuk i njoha ato zgjedhje. As Brazili dhe as Meksika nuk i njohën. Dhe pas kësaj, nuk munda të shkoja në Venezuelë. Dhe me Trumpin, aq më pak; çdo mundësi ndërmjetësimi ka mbaruar. Administrata Trump donte ta bënte vetë.
Cila është ajo rrugë?
ĂĂ«shtja qendrore Ă«shtĂ« se ekziston njĂ« pĂ«rplasje vizionesh: ligji amerikan i lejon ata tĂ« hyjnĂ« nĂ« njĂ« vend tjetĂ«r nĂ«se ka aktivitet kriminal si trafiku i drogĂ«s, por ligji ndĂ«rkombĂ«tar jo. NĂ«se kjo pĂ«rhapet gjerĂ«sisht, mund tĂ« çojĂ« nĂ« njĂ« luftĂ« botĂ«rore. ĂĂ«shtja nuk Ă«shtĂ« Venezuela, çështja Ă«shtĂ« Kina : Shtetet e Bashkuara kanĂ« frikĂ« nga konkurrenca me KinĂ«n  dhe po kĂ«rkojnĂ« energji pĂ«r tĂ« konkurruar komercialisht, por kjo do tĂ« çojĂ« nĂ« luftĂ«.
Kur do tĂ« vijĂ« Delcy RodrĂguez nĂ« Bogota?
Ajo më ka kërkuar dy javë. Duhet të shohë se çfarë po ndodh në vendin e saj dhe të mos bëjë ndonjë gabim.
Dhe kur do të shkoni në Shtëpinë e Bardhë?
Së pari, ministrat e jashtëm do të shkojnë në Uashington për të përcaktuar datën.
Pavarësisht telefonatës me Trumpin, ka pasur lëshime dhe negociata për çështjet e sigurisë, të tilla si shpërthimet me bomba dhe ekstradimet. A ju ka kërkuar Trump të revokoni statusin politik të grupeve kriminale që tani po negociojnë paqen?
Në fakt, unë nuk ua njoh atë status sepse janë grupe të nxitura nga lakmia. Ka diçka me të cilën Trump mund të ndihmojë, dhe kjo është se prokuroria duhet të merret me negociatat, por ata nuk kanë dashur ta bëjnë këtë nga frika. Por Shtetet e Bashkuara negociojnë me grupet kriminale gjatë gjithë kohës. Shtetet e Bashkuara negociojnë me baronët e drogës që ne ekstradojmë.
A mendoni se IvĂĄn Cepeda , kandidati i krahut tĂ« majtĂ« pĂ«r zgjedhjet presidenciale tĂ« kĂ«tij viti, ka forcĂ«n e mjaftueshme pĂ«r tâju pasuar?
Nuk mund tĂ« pĂ«rfshihem nĂ« politikĂ«. ĂshtĂ« e ndaluar.
ĂfarĂ« lloj ish-presidenti do tĂ« jeni? A do tĂ« pĂ«rfshiheni aktivisht nĂ« politikĂ« si Ălvaro Uribe?
Nuk jam njĂ« plak i lodhshĂ«m. Nuk jam aq i vjetĂ«r sa ai. Preferoj tâi pĂ«rkushtohem leximit dhe shkrimit tĂ« librave. Gjithçka ka shkuar keq pĂ«r Uriben.
Keni thĂ«nĂ« se jeni ndjerĂ« i vetmuar dhe i keqkuptuar si president. Tani qĂ« po fillon muzgu i presidencĂ«s suajâŠ
ĂfarĂ« muzgu? Fakti qĂ« kaq shumĂ« njerĂ«z po dalin nĂ« sheshe nĂ« kaq pak kohĂ« qĂ« ka mbetur tregon forcĂ«. Ndihem shumĂ« i kĂ«naqur nga mbĂ«shtetja e njerĂ«zve.
Login
