❌

Normal view

There are new articles available, click to refresh the page.
Today — 13 January 2026Main stream
Yesterday — 12 January 2026Main stream

Përplasja e injorancës

✇Telegrafi
By: Agron Shala
12 January 2026 at 16:00


Etiketa si “Islami” dhe “PerĂ«ndimi” shĂ«rbejnĂ« vetĂ«m pĂ«r tĂ« na ngatĂ«rruar nĂ« njĂ« realiteti tĂ« çrregullt.

Nga: Edward W. Said / The Nation (22 tetor 2001)
PĂ«rkthimi: Agron Shala

Artikulli i Samuel Huntingtonit, PĂ«rplasja e qytetĂ«rimeve? u shfaq nĂ« botimin e verĂ«s 1993 tĂ« [revistĂ«s] Foreign Affairs, ku menjĂ«herĂ« tĂ«rhoqi vĂ«mendje dhe reagim befasues. MeqenĂ«se artikulli synonte t’u ofronte amerikanĂ«ve njĂ« tezĂ« origjinale rreth “njĂ« faze tĂ« re” nĂ« politikĂ«n botĂ«rore - pas pĂ«rfundimit tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ« - konceptet e argumentit tĂ« Huntingtonit dukeshin goxha tĂ« mĂ«dha, tĂ« guximshme, madje vizionare. Ai kishte ashiqare nĂ« shĂ«njestĂ«r rivalĂ«t nga radhĂ«t e vendimmarrĂ«sve tĂ« politikĂ«s, teoricienĂ«t si Francis Fukuyama - me idetĂ« e tij pĂ«r “fundin e historisĂ«â€ - si dhe legjionet qĂ« kishin çmuar fillimin e globalizmit, tribalizmit dhe shpĂ«rbĂ«rjen e shtetit. Por, ata, sipas tij, kishin kuptuar vetĂ«m disa aspekte tĂ« kĂ«saj periudhe tĂ« re. Ai ishte gati tĂ« shpallte “aspektin vendimtar, madje qendror” tĂ« asaj se çfarĂ« “politika globale ka gjasa tĂ« jetĂ« nĂ« vitet qĂ« vijnĂ«â€. Pa hezitim, ai shtoi:

Hipoteza ime është se burimi themelor i konfliktit në këtë botë të re nuk do të jetë kryesisht ideologjik apo ekonomik. Ndarjet e mëdha mes njerëzimit dhe burimi dominues i konfliktit do të jenë kulturor. Shtetet kombëtare do të mbeten akterët më të fuqishëm në çështjet botërore, por konfliktet kryesore të politikës globale do të ndodhin midis kombeve dhe grupeve të qytetërimeve të ndryshme. Përplasja e qytetërimeve do të dominojë politikën globale. Vijat ndarëse mes qytetërimeve do të jenë vijat e betejës të së ardhmes.

Lexo po ashtu:
- Samuel P. Huntington: Në Kosovë ka mundur shumë lehtë të ndodhë përplasja e civilizimeve ...
- Edward Said: Zgjidhja (izraelite-palestineze) me një shtet
- Mbi rĂ«ndĂ«sinĂ« e madhe tĂ« â€œĂ‡Ă«shtjes sĂ« PalestinĂ«s” tĂ« Edward Saidit
- Ku gabon bota kur merret me "civilizimin"?
- ÇfarĂ« Ă«shtĂ« bota myslimane?

Pjesa mĂ« e madhe e argumentit, nĂ« faqet qĂ« pasuan, mbĂ«shtetej nĂ« njĂ« ide tĂ« paqartĂ« tĂ« njĂ« gjĂ«je tĂ« cilĂ«n Huntingtoni e quajti “identitet qytetĂ«rimi” dhe “ndĂ«rveprimet mes shtatĂ« apo tetĂ« [sic.] qytetĂ«rimeve kryesore”, nga tĂ« cilat konflikti mes dy prej tyre, Islamit dhe PerĂ«ndimit, merr pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« vĂ«mendjes sĂ« tij. NĂ« kĂ«tĂ« lloj mendimi luftarak, ai mbĂ«shtetet shumĂ« te njĂ« artikull i vitit 1990 nga orientalisti veteran Bernard Lewis, ngjyrimet ideologjike tĂ« tĂ« cilit janĂ« tĂ« qarta qĂ« nĂ« titullin e tij: RrĂ«njĂ«t e zemĂ«rimit mysliman. NĂ« tĂ« dy artikujt, personifikimi i entiteteve tĂ« mĂ«dha tĂ« quajtura “PerĂ«ndim” dhe “Islam” pohohet me papĂ«rgjegjshmĂ«ri, thuajse çështjet tepĂ«r tĂ« ndĂ«rlikuara - si identiteti dhe kultura - tĂ« ekzistonin nĂ« njĂ« botĂ« si film vizatimor, ku Popaji dhe Blutoja rrahin njĂ«ri-tjetrin pa mĂ«shirĂ«, me njĂ« boksier gjithmonĂ« e mĂ« tĂ« virtytshĂ«m qĂ« merr epĂ«rsi mbi kundĂ«rshtarin e tij. Sigurisht qĂ« as Huntingtoni dhe as Lewisi nuk kanĂ« shumĂ« kohĂ« pĂ«r tĂ« humbur me dinamikat e brendshme dhe pluralitetin e çdo qytetĂ«rimi, apo me faktin se gara mĂ« e madhe nĂ« shumicĂ«n e kulturave moderne ka tĂ« bĂ«jĂ« me pĂ«rkufizimin ose interpretimin e vetĂ« asaj kulture, apo me mundĂ«sinĂ« e pakĂ«ndshme se njĂ« pjesĂ« e madhe e kĂ«tij diskutimi pĂ«rbĂ«het ashiqare nga demagogjia dhe injoranca nĂ« pretendimin pĂ«r tĂ« folur nĂ« emĂ«r tĂ« njĂ« feje apo qytetĂ«rimi tĂ« tĂ«rĂ«. Jo, PerĂ«ndimi Ă«shtĂ« PerĂ«ndim dhe Islami Ă«shtĂ« Islam.

Sfida pĂ«r politikanĂ«t perĂ«ndimorĂ«, sipas Huntingtonit, Ă«shtĂ« tĂ« sigurohen qĂ« PerĂ«ndimi tĂ« forcohet dhe tĂ« pĂ«rballojĂ« gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t, veçanĂ«risht Islamin. MĂ« shqetĂ«sues Ă«shtĂ« supozimi i Huntingtonit se perspektiva e tij - ajo e njĂ« vrojtuesi qĂ« sheh gjithĂ« botĂ«n nga njĂ« pozicion jashtĂ« lidhjeve tĂ« zakonshme apo lojaliteteve tĂ« fshehta - Ă«shtĂ« ajo e duhura, sikur gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t po sorollaten pĂ«r tĂ« gjetur pĂ«rgjigjet qĂ« ai tashmĂ« i kishte gjetur. NĂ« fakt, Huntingtoni Ă«shtĂ« ideolog, dikush qĂ« dĂ«shiron t’i shndĂ«rrojĂ« “qytetĂ«rimet” dhe “identitetet” nĂ« atĂ« qĂ« nuk janĂ«: entitete tĂ« mbyllura, tĂ« izoluar nga rrymat dhe kundĂ«r-rrymat e panumĂ«rta qĂ« gjallĂ«rojnĂ« historinĂ« njerĂ«zore, dhe qĂ« ndĂ«r shekuj e kanĂ« bĂ«rĂ« tĂ« mundur qĂ« kjo histori tĂ« mos pĂ«rmbajĂ« vetĂ«m luftĂ«ra fetare dhe pushtime perandorake, por edhe shkĂ«mbime, ndĂ«rveprime dhe ndarje pĂ«rvojash. Kjo histori, shumĂ« mĂ« pak e dukshme, neglizhohet nĂ« nxitimin pĂ«r tĂ« nxjerr nĂ« pah luftĂ«n qesharake tĂ« ngjeshur dhe tĂ« kufizuar pĂ«r tĂ« cilĂ«n “pĂ«rplasja e qytetĂ«rimeve” pohon se Ă«shtĂ« realitet. Kur botoi librin me tĂ« njĂ«jtin titull nĂ« vitin 1996, Huntingtoni u pĂ«rpoq t’i jepte argumentit tĂ« tij pak mĂ« shumĂ« finesĂ« dhe shumĂ« mĂ« tepĂ«r shĂ«nime nĂ« fund tĂ« faqes; por, gjithçka qĂ« arriti tĂ« bĂ«nte ishte tĂ« ngatĂ«rronte vetveten dhe tĂ« tregonte se çfarĂ« shkrimtari i ngathĂ«t dhe mendimtar pa elegancĂ« ishte ai.

Paradigma bazĂ« e “PerĂ«ndimit kundĂ«r tĂ« tjerĂ«ve” (opozicioni i riformuluar i LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«) mbeti e paprekur, dhe kjo Ă«shtĂ« ajo qĂ« ka vazhduar, shpesh nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« fshehtĂ« dhe tĂ« nĂ«nkuptuar nĂ« diskutimet qĂ« prej ngjarjeve tĂ« tmerrshme tĂ« 11 Shtatorit [2001]. Sulmi vetĂ«vrasĂ«s i planifikuar me kujdes dhe i tmerrshĂ«m, i motivuar nĂ« mĂ«nyrĂ« patologjike, si dhe masakra nĂ« masĂ« e kryer nga njĂ« grup i vogĂ«l militantĂ«sh tĂ« çmendur, Ă«shtĂ« kthyer nĂ« provĂ« tĂ« tezĂ«s sĂ« Huntingtonit. NĂ« vend qĂ« tĂ« shihet pĂ«r çfarĂ« Ă«shtĂ« - kapja e ideve tĂ« mĂ«dha (po e pĂ«rdor kĂ«tĂ« fjalĂ« lirshĂ«m) nga njĂ« bandĂ« e vogĂ«l fanatikĂ«sh tĂ« marrĂ« pĂ«r qĂ«llime kriminale - figurat ndĂ«rkombĂ«tare, nga ish-kryeministrja pakistaneze Benazir Bhutto deri te kryeministri italian Silvio Berlusconi, kanĂ« folur nĂ« mĂ«nyrĂ« dogmatike rreth problemeve tĂ« Islamit, dhe nĂ« rastin e kĂ«tij tĂ« fundit, kanĂ« pĂ«rdorur idetĂ« e Huntingtonit pĂ«r tĂ« ligjĂ«ruar mbi epĂ«rsinĂ« e PerĂ«ndimit, se si “ne” kemi Mozartin dhe Michelangelon dhe ata jo. (Berlusconi mĂ« pas ka dhĂ«nĂ« njĂ« falje tĂ« vakĂ«t pĂ«r fyerjen ndaj “Islamit.”)

Por, pĂ«rse tĂ« mos shihen, nĂ« vend tĂ« kĂ«saj paralele pĂ«r Osama bin Ladenin dhe ndjekĂ«sit e tij - megjithĂ«se mĂ« pak spektakolare nĂ« shkatĂ«rrimet e tyre - kultet si DavidianĂ«t e DegĂ«s [Branch Davidians], ose dishepujt e pastorit Jim Jones nĂ« GuajanĂ«, apo E VĂ«rteta Supreme e Aumit [Aum Shinrikyo] e JaponisĂ«? Edhe e pĂ«rjavshmja, zakonisht serioze britanike, The Economist, nĂ« numrin e saj tĂ« datĂ«s 22-28 shtator, nuk i rezistoi dot tundimit pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« pĂ«rgjithĂ«sime tĂ« mĂ«dha, duke e lavdĂ«ruar Huntingtonin tej mase pĂ«r vĂ«zhgimet e tij “tĂ« rrepta dhe gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se, por sidoqoftĂ« tĂ« mprehta” pĂ«r Islamin. “Sot”, thotĂ« revista me njĂ« solemnitet tĂ« pahijshĂ«m, Huntingtoni shkruan se “rreth njĂ« miliard myslimanĂ« tĂ« botĂ«s janĂ« tĂ« bindur pĂ«r epĂ«rsinĂ« e kulturĂ«s sĂ« tyre dhe tĂ« fiksuar pas inferioritetit tĂ« fuqisĂ« sĂ« tyre”. A bĂ«ri ai sondazh me 100 indonezianĂ«, 200 marokenĂ«, 500 egjiptianĂ« dhe 50 boshnjakĂ«? Edhe nĂ«se po, çfarĂ« lloj mostre Ă«shtĂ« kjo?

TĂ« panumĂ«rta janĂ« editorialet nĂ« çdo gazetĂ« dhe revistĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme amerikane dhe evropiane qĂ« shtojnĂ« gjĂ«ra nĂ« kĂ«tĂ« fjalor tĂ« gjigantizmit dhe apokalipsit - çdo pĂ«rdorim i tĂ« cilit Ă«shtĂ« dukshĂ«m i menduar jo pĂ«r tĂ« ndriçuar, por pĂ«r tĂ« ndezur pasionin e indinjuar tĂ« lexuesit si anĂ«tar i “PerĂ«ndimit” dhe çfarĂ« duhet tĂ« bĂ«jmĂ«. Retorika çërçilliane pĂ«rdoret nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« papĂ«rshtatshme nga luftĂ«tarĂ«t e vetĂ«shpallur nĂ« luftĂ«n e PerĂ«ndimit, dhe veçanĂ«risht tĂ« AmerikĂ«s, kundĂ«r urrejtĂ«sve, shkatĂ«rruesve, rrĂ«nuesve tĂ« saj, me vĂ«mendje minimale ndaj historive tĂ« ndĂ«rlikuara qĂ« kundĂ«rshtojnĂ« njĂ« reduktim tĂ« tillĂ« dhe qĂ« janĂ« pĂ«rhapur nga njĂ« territor nĂ« tjetrin, duke kapĂ«rcyer kufijtĂ« qĂ« supozohet tĂ« na ndajnĂ« tĂ« gjithĂ«ve nĂ« kampe tĂ« armatosura.

Ky Ă«shtĂ« problemi me etiketa tĂ« pahijshme, si Islami dhe PerĂ«ndimi: ato çojnĂ« nĂ« rrugĂ« tĂ« gabuar dhe e ngatĂ«rrojnĂ« mendjen e cila po pĂ«rpiqet tĂ« kuptojĂ« njĂ« realitet tĂ« çrregullt qĂ« nuk mund tĂ« kufizohet apo tĂ« lidhet aq lehtĂ«. MĂ« kujtohet qĂ« ndĂ«rpreva njĂ« burrĂ« i cili, pas njĂ« ligjĂ«rate qĂ« kisha mbajtur nĂ« njĂ« universitet nĂ« Bregun PerĂ«ndimor nĂ« vitin 1994, u ngrit nga auditori dhe filloi tĂ« sulmonte idetĂ« e mia si “PerĂ«ndimore”, nĂ« kontrast me ato tĂ« rrepta islamike qĂ« ai pĂ«rkrahte. “Pse po vesh kostum dhe kravatĂ«â€? - ishte kundĂ«rpĂ«rgjigja e parĂ« qĂ« mĂ« erdhi nĂ« mendje. “Edhe ato janĂ« perĂ«ndimore”. Ai u ul me njĂ« buzĂ«qeshje tĂ« sikletshme nĂ« fytyrĂ«, por unĂ« e kujtova atĂ« episod kur nisĂ«n tĂ« dalin informacionet pĂ«r terroristĂ«t e 11 Shtatorit: se si ata kishin zotĂ«ruar tĂ« gjitha detajet teknike tĂ« nevojshme pĂ«r tĂ« shkaktuar tĂ« keqen e tyre vrastare ndaj QendrĂ«s BotĂ«rore tĂ« TregtisĂ«, Pentagonit dhe aeroplanĂ«ve qĂ« kishin marrĂ« nĂ«n kontroll. Ku e vĂ« njeriu vijĂ«n ndarĂ«se mes teknologjisĂ« “perĂ«ndimore” dhe, siç deklaroi Berlusconi, paaftĂ«sisĂ« sĂ« “Islamit” pĂ«r tĂ« qenĂ« pjesĂ« e “modernitetit”?

Sigurisht qĂ« kjo nuk mund tĂ« bĂ«het lehtĂ«. Sa tĂ« papĂ«rshtatshme janĂ« nĂ« pĂ«rgjithĂ«si etiketimet, pĂ«rgjithĂ«simet dhe pohimet kulturore. NĂ« njĂ« nivel tĂ« caktuar, pĂ«r shembull, pasionet primitive dhe njohuria e sofistikuar ndĂ«rthuren nĂ« mĂ«nyra qĂ« hedhin poshtĂ« njĂ« kufi tĂ« fortifikuar jo vetĂ«m mes “PerĂ«ndimit” dhe “Islamit”, por edhe mes tĂ« kaluarĂ«s dhe tĂ« tashmes, nesh dhe atyre, pĂ«r tĂ« mos pĂ«rmendur vetĂ« konceptet e identitetit dhe kombĂ«sisĂ« pĂ«r tĂ« cilat ekziston njĂ« mosmarrĂ«veshje dhe debat i pafund. NjĂ« vendim i njĂ«anshĂ«m pĂ«r tĂ« vizatuar vija mbi rĂ«rĂ«, pĂ«r tĂ« ndĂ«rmarrĂ« kryqĂ«zata, pĂ«r tĂ« kundĂ«rvĂ«nĂ« tĂ« keqen e tyre me tĂ« mirĂ«n tonĂ«, pĂ«r tĂ« çrrĂ«njosur terrorizmin dhe, nĂ« fjalorin nihilist tĂ« Paul Wolfowitzit, pĂ«r tĂ« zhdukur kombet plotĂ«sisht, nuk i bĂ«n entitetet e supozuara mĂ« tĂ« lehta pĂ«r t’u parĂ«; pĂ«rkundrazi, kjo tregon se sa mĂ« e thjeshtĂ« Ă«shtĂ« tĂ« bĂ«hen deklarata luftĂ«nxitĂ«se me qĂ«llim pĂ«r tĂ« mobilizuar pasionet kolektive sesa tĂ« reflektohet, tĂ« analizohet, tĂ« sqarohet se me çfarĂ« po merremi nĂ« realitet - ndĂ«rlidhja e panumĂ«rt e jetĂ«s “tonĂ«â€ e po ashtu edhe “tĂ« tyre”.

NĂ« njĂ« seri tĂ« jashtĂ«zakonshme prej tre artikujsh tĂ« botuar midis janarit dhe marsit 1999 nĂ« Dawn, nĂ« tĂ« pĂ«rjavshmen mĂ« tĂ« respektuar tĂ« Pakistanit, Eqbal Ahmadi i ndjerĂ«, duke shkruar pĂ«r njĂ« audiencĂ« myslimane, analizoi atĂ« qĂ« ai i quajti rrĂ«njĂ«t e sĂ« djathtĂ«s fetare, duke u shprehur shumĂ« ashpĂ«r pĂ«r shtrembĂ«rimet e Islamit nga absolutistĂ«t dhe tiranĂ«t fanatikĂ«, obsesioni i tĂ« cilĂ«ve - pĂ«r tĂ« rregulluar sjelljen personale - promovon “njĂ« rend islamik tĂ« reduktuar nĂ« njĂ« kod penal, tĂ« zhveshur nga humanizmi, estetika, kĂ«rkimi intelektual dhe pĂ«rkushtimi shpirtĂ«ror”. Dhe, kjo “pĂ«rfshin njĂ« pohim absolut tĂ« njĂ« aspekti tĂ« vetĂ«m, pĂ«rgjithĂ«sisht tĂ« shkĂ«putur nga konteksti i fesĂ« dhe njĂ« shpĂ«rfillje tĂ« plotĂ« tĂ« njĂ« tjetri. Ky fenomen e shtrembĂ«ron fenĂ«, e ul vlerĂ«n e traditĂ«s dhe e shtrembĂ«ron procesin politik kudo qĂ« shfaqet”. Si njĂ« shembull i kohĂ«s, i kĂ«saj rrĂ«nimi, Ahmadi fillimisht paraqet kuptimin e pasur, tĂ« ndĂ«rlikuar dhe pluralist tĂ« fjalĂ«s xhihad, dhe pastaj tregon se nĂ« kufizimin e tanishĂ«m tĂ« kĂ«saj fjale, nĂ« njĂ« luftĂ« pa dallim kundĂ«r armiqve tĂ« supozuar, Ă«shtĂ« e pamundur “tĂ« njihet Islami - feja, shoqĂ«ria, kultura, historia apo politika - ashtu siç Ă«shtĂ« jetuar dhe pĂ«rjetuar nga myslimanĂ«t ndĂ«r shekuj”. IslamistĂ«t modernĂ«, pĂ«rfundon Ahmadi, janĂ« “tĂ« interesuar pĂ«r pushtet, jo pĂ«r shpirtin; pĂ«r mobilizimin e njerĂ«zve pĂ«r qĂ«llime politike, dhe jo pĂ«r ndarjen dhe lehtĂ«simin e vuajtjeve dhe aspiratave tĂ« tyre. Agjenda e tyre politike Ă«shtĂ« shumĂ« e kufizuar nĂ« kohĂ«â€. Ajo qĂ« ka pĂ«rkeqĂ«suar mĂ« tej situatĂ«n Ă«shtĂ« se shtrembĂ«rimet e ngjashme dhe fanatizmi fetar ndodhin edhe nĂ« universet e diskursit, “hebraike” dhe “tĂ« krishtera”.

Ishte [Joseph] Conradi, mĂ« fuqishĂ«m nga ç’mund ta kishte imagjinuar ndonjĂ« nga lexuesit e tij nĂ« fund tĂ« shekullit tĂ« nĂ«ntĂ«mbĂ«dhjetĂ«, ai qĂ« kuptoi se dallimet mes LondrĂ«s sĂ« qytetĂ«ruar dhe “zemrĂ«s sĂ« errĂ«sirĂ«s” shemben shpejt nĂ« situata ekstreme, dhe se kulmet e qytetĂ«rimit evropian mund tĂ« bien menjĂ«herĂ« nĂ« praktikat mĂ« barbare - pa pĂ«rgatitje apo kalim tranzicioni. Dhe, po, Conradi ishte ai qĂ« tek Agjenti sekret [The Secret Agent, 1907] pĂ«rshkroi afinitetin e terrorizmit pĂ«r abstraksione si “shkenca e pastĂ«r” (dhe pĂ«r rrjedhojĂ« pĂ«r “Islamin” ose “PerĂ«ndimin”), si edhe degradimin pĂ«rfundimtar moral tĂ« terroristit.

Sepse, ekzistojnë lidhje më të ngushta midis qytetërimeve që në dukje janë në luftë, sesa shumica prej nesh do të donte të besonte; si Freudi ashtu edhe Nietzsche treguan se qarkullimi përtej kufijve të ruajtur me kujdes, madje të kontrolluar, ndodh shpeshherë me lehtësi të frikshme. Por, më pas, idetë e tilla fluide, plot paqartësi dhe skepticizëm ndaj nocioneve te të cilat mbështetemi, mezi na ofrojnë udhëzime të përshtatshme dhe praktike për situata si ajo me të cilën përballemi tani. Prandaj, këtu burojnë urdhrat inkurajues për betejë (një kryqëzatë, e mira kundër së keqes, liria kundër frikës etj.) që nxirren nga pretendimi i Huntingtonit për kundërshtinë midis Islamit dhe Perëndimit, prej të cilit diskursi zyrtar formuloi fjalorin e tij në ditët e para pas sulmeve të 11 Shtatorit. Që atëherë ka pasur një ulje të dukshme të intensitetit në këtë diskurs, por duke gjykuar nga përmasa e qëndrueshme e gjuhës së urrejtjes dhe e veprimeve, plus raportet për përpjekje të zbatimit të ligjit kundrejt arabëve, myslimanëve dhe indianëve në mbarë vendin, paradigma vazhdon të jetë e pranishme.

NjĂ« arsye tjetĂ«r pĂ«r vazhdimĂ«sinĂ« e saj Ă«shtĂ« prania nĂ« rritje e myslimanĂ«ve, nĂ« tĂ« gjithĂ« EvropĂ«n dhe Shtetet e Bashkuara. Mendoni pĂ«r popullatat e sotme tĂ« FrancĂ«s, ItalisĂ«, GjermanisĂ«, SpanjĂ«s, BritanisĂ«, AmerikĂ«s, madje edhe tĂ« SuedisĂ«, dhe duhet tĂ« pranoni se Islami nuk Ă«shtĂ« mĂ« nĂ« periferi tĂ« PerĂ«ndimit, por nĂ« qendĂ«r tĂ« tij. Por, çfarĂ« ka kĂ«rcĂ«nuese nĂ« atĂ« prani? Ngulitur nĂ« kulturĂ«n kolektive janĂ« kujtimet e pushtimeve tĂ« para tĂ« mĂ«dha arabo-islame, tĂ« cilat nisĂ«n nĂ« shekullin e shtatĂ« dhe tĂ« cilat, siç shkruan historiani i shquar belg Henri Pirenne nĂ« librin e tij tĂ« shquar Muhamedi dhe Karli i Madh [Mohammed and Charlemagne, 1939], shkatĂ«rruan njĂ«herĂ« e pĂ«rgjithmonĂ« unitetin e lashtĂ« tĂ« Mesdheut, shuan sintezĂ«n kristiano-romake dhe i dhanĂ« jetĂ« njĂ« qytetĂ«rimi tĂ« ri tĂ« dominuar nga fuqitĂ« e Veriut (Gjermania dhe Franca karolinge), misioni i tĂ« cilave ishte, dukej se po thoshte ai, tĂ« rifillonin mbrojtjen e “PerĂ«ndimit” kundĂ«r armiqve tĂ« tij historiko-kulturorĂ«. Mjerisht, ajo qĂ« Pirenne la jashtĂ« Ă«shtĂ« se nĂ« krijimin e kĂ«saj vije tĂ« re mbrojtjeje, PerĂ«ndimi u mbĂ«shtet mbi humanizmin, shkencĂ«n, filozofinĂ«, sociologjinĂ« dhe historiografinĂ« e Islamit, i cili tashmĂ« ishte vendosur ndĂ«rmjet botĂ«s sĂ« Karlit tĂ« Madh dhe antikitetit klasik. Islami ka qenĂ« pjesĂ« qĂ« nĂ« fillim, siç u detyrua tĂ« pranojĂ« edhe Dante, armiku i madh i Muhamedit, kur e vendosi Profetin nĂ« vetĂ« zemrĂ«n e Ferrit tĂ« tij.

Pastaj Ă«shtĂ« trashĂ«gimia e vazhdueshme e vetĂ« monoteizmit, e feve abrahamike - siç i quajti me vend Louis Massignon. Duke filluar me judaizmin dhe krishterimin, secila Ă«shtĂ« pasuese e pĂ«rndjekur nga ajo qĂ« parapriu; pĂ«r myslimanĂ«t, Islami e pĂ«rmbush dhe e pĂ«rmbyll linjĂ«n e profecisĂ«. Ende nuk ekziston njĂ« histori e denjĂ« apo ajo qĂ« demistifikon garĂ«n shumĂ«palĂ«she midis kĂ«tyre tre ndjekĂ«sve - asnjĂ«ri prej tyre, nĂ« asnjĂ« mĂ«nyrĂ«, njĂ« kamp i vetĂ«m dhe i bashkuar - mĂ« xhelozĂ« prej tĂ« gjithĂ« zotave, ndonĂ«se konvergjenca e pĂ«rgjakshme moderne nĂ« PalestinĂ« ofron njĂ« shembull tĂ« pasur laik tĂ« asaj qĂ« ka qenĂ« kaq tragjikisht e papajtueshme rreth tyre. Pra, nuk Ă«shtĂ« pĂ«r t’u habitur qĂ« myslimanĂ«t dhe tĂ« krishterĂ«t flasin lehtĂ«sisht pĂ«r kryqĂ«zata dhe xhihade, tĂ« dyja duke e anashkaluar praninĂ« judaike me njĂ« moskokëçarje shpeshherĂ« madhĂ«shtore. NjĂ« axhendĂ« e tillĂ«, thotĂ« Eqbal Ahmad, Ă«shtĂ« “shumĂ« ngushĂ«llues pĂ«r burrat dhe gratĂ« qĂ« kanĂ« mbetur nĂ« mes tĂ« kalimit, ndĂ«rmjet ujĂ«rave tĂ« thellĂ« tĂ« traditĂ«s dhe modernitetit”.

Por, tĂ« gjithĂ« ne po notojmĂ« nĂ« ato ujĂ«ra, perĂ«ndimorĂ« dhe myslimanĂ« dhe tĂ« tjerĂ« njĂ«soj. Dhe, meqenĂ«se kĂ«to ujĂ«ra janĂ« pjesĂ« e oqeanit tĂ« historisĂ«, Ă«shtĂ« e kotĂ« pĂ«rpjekja pĂ«r t’i lĂ«ruar apo ndarĂ« me barriera. KĂ«to janĂ« kohĂ« tĂ« tensionuara, por Ă«shtĂ« mĂ« mirĂ« tĂ« mendojmĂ« nĂ« aspekte tĂ« komuniteteve me pushtet dhe pa pushtet, tĂ« politikĂ«s laike tĂ« arsyes dhe injorancĂ«s, dhe tĂ« parimeve universale tĂ« drejtĂ«sisĂ« dhe padrejtĂ«sisĂ«, sesa tĂ« humbim nĂ« kĂ«rkim tĂ« abstraksioneve tĂ« mĂ«dha qĂ« mund tĂ« japin njĂ« kĂ«naqĂ«si tĂ« çastit, por pak vetĂ«dije apo analizĂ« informuese. Teza e “PĂ«rplasjes sĂ« qytetĂ«rimeve” Ă«shtĂ« njĂ« mashtrim si “Lufta e botĂ«ve”, mĂ« e pĂ«rshtatshme pĂ«r tĂ« forcuar krenarinĂ« personale mbrojtĂ«se sesa pĂ«r tĂ« kuptuar nĂ« mĂ«nyrĂ« kritike ndĂ«rvarĂ«sinĂ« e çuditshme tĂ« kohĂ«s sonĂ«. /Telegrafi/

Gratë në politikën lokale: Nga prania formale te ndikimi real

✇Telegrafi
By: Agron Shala
12 January 2026 at 15:18


Artan Canhasi

Vlen tĂ« pĂ«rsĂ«ritet qĂ« gratĂ« pĂ«rbĂ«jnĂ« gjysmĂ«n tĂ« shoqĂ«risĂ«. Çdo vendimmarrje pa pjesĂ«marrjen e barabartĂ« tĂ« grave, Ă«shtĂ« e cunguar dhe jolegjitime nĂ« pikĂ«pamje demokratike. PĂ«rveç parimit tĂ« barazisĂ«, pĂ«rfshirja e grave sjell kĂ«ndvĂ«shtrime dhe pĂ«rvoja unike qĂ« pĂ«rmirĂ«sojnĂ« cilĂ«sinĂ« e vendimeve. NĂ« nivel lokal, ku politikat prekin drejtpĂ«rdrejt jetĂ«n e pĂ«rditshme tĂ« qytetarĂ«ve, pjesĂ«marrja e grave Ă«shtĂ« thelbĂ«sore pĂ«r tĂ« adresuar nevojat reale tĂ« popullatĂ«s.

Falë kuotave ligjore dhe përpjekjeve të shumta, përfaqësimi i grave në kuvendet komunale të Kosovës është rritur me kalimin e viteve, por ende mbetet nën nivelin e synuar. Ndërkaq, në postet kryesuese lokale, si kryetare të komunës, gratë pothuajse mungojnë. Kjo nuk është vetëm padrejtësi, por edhe humbje për shoqërinë: injorimi i gjysmës së popullsisë në vendimmarrje do të thotë lënie mënjanë të gjysmës së potencialit shoqëror - të talentit, ideve dhe zgjidhjeve të mundshme.

Vëzhgimi personal nga terreni më ka treguar se kur gratë marrin pjesë aktive në politikë, agjenda e vendimeve pasurohet me ide të reja. Kam vërejtur një dukuri domethënëse gjatë monitorimit të dëgjimeve buxhetore komunale: në rastet kur pjesëmarrës ishin vetëm burra, kërkesat e shtruara silleshin kryesisht rreth asfaltit dhe sallave sportive - sikur këto të ishin zgjidhjet e vetme për hallet e shoqërisë. Në përgjithësi, në këto raste, duket se vizioni i zhvillimit fillon e mbaron me betonin dhe sportin. Mirëpo, kur pjesëmarrëse ishin dhe gratë panorama ndryshonte dukshëm. Kërkesat e tyre shkonin përtej, drejt çështjeve më themelore për cilësinë e jetës: hapja e çerdheve për fëmijët, vendosja e paneleve solare në shkolla, apo financimi i programeve trajnuese për prindërit e fëmijëve me autizëm. Ide që kishin ndikim të madh multiplikues dhe përmirësonin jetën si tani, si në të ardhmen e largët.

GratĂ«, pĂ«r shkak tĂ« roleve dhe pĂ«rvojave tĂ« tyre, identifikojnĂ« shpesh nevoja qĂ« mund tĂ« mbeten nĂ«n radar, kur vendimmarrja dominohet nga burrat. Ato priren tĂ« adresojnĂ« çështje si arsimi i hershĂ«m, shĂ«rbimet shĂ«ndetĂ«sore preventive (p.sh. mamografia mobile pĂ«r gratĂ«), mirĂ«qenia sociale dhe mjedisi i pastĂ«r - tema me ndikim tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« nĂ« mirĂ«qenien e shoqĂ«risĂ«. KĂ«to “prioritete tĂ« buta” (krahasuar me projektet infrastrukturore) nĂ« fakt janĂ« thelbĂ«sore pĂ«r zhvillimin e qĂ«ndrueshĂ«m e pĂ«rmirĂ«sim cilĂ«sor tĂ« jetĂ«s.

Përvoja ime më ka mësuar se kur gratë fuqizohen të flasin dhe të veprojnë, përfitojnë të gjithë. Kjo lidhet me faktin se gratë statistikisht u japin prioritet interesave të përbashkëta dhe mirëqenies afatgjatë të komunitetit.

QĂ« kontributi i grave tĂ« mos mbetet sporadik, duhet tĂ« sigurojmĂ« qĂ« ato tĂ« kenĂ« hapĂ«sirĂ«n dhe mundĂ«sitĂ« e nevojshme pĂ«r t’u angazhuar. Kjo fillon nga partitĂ« e deri te institucionet lokale: udhĂ«heqĂ«sit duhet tĂ« krijojnĂ« njĂ« kulturĂ« ku zĂ«ri i grave dĂ«gjohet dhe merret seriozisht. Nuk mjafton plotĂ«simi i kuotĂ«s gjinore - nĂ« praktikĂ«, gratĂ« duhet tĂ« kenĂ« mundĂ«si reale tĂ« nisin iniciativa dhe t’i çojnĂ« ato deri nĂ« fund.

GratĂ« e reja qĂ« hyjnĂ« nĂ« politikĂ« shpesh hasin njĂ« “tavan tĂ« padukshĂ«m”: pranohen formalisht, por jo domosdoshmĂ«risht mirĂ«priten si vendimmarrĂ«se me peshĂ«. ShumĂ« propozime tĂ« tyre mbeten nĂ« sirtar dhe nisma tĂ« vlefshme neglizhohen. Kjo i dekurajon dhe i shtyn drejt “aktivizmit momental”, janĂ« aktive fillimisht, pastaj heshtin. Duhet vepruar si nga lart ashtu edhe nga poshtĂ«: udhĂ«heqĂ«sit institucionalĂ« e partiakĂ« duhet t’u japin grave mbĂ«shtetje tĂ« hapur, t’i inkurajojnĂ« nĂ« role udhĂ«heqĂ«se dhe t’u besojnĂ« pĂ«rgjegjĂ«si. NdĂ«rsa vetĂ« gratĂ«, brenda institucioneve apo nĂ« pozita vendimmarrĂ«se, tĂ« kĂ«mbĂ«ngulin pĂ«r hapĂ«sirĂ«n e tyre dhe tĂ« mos zmbrapsen kur hasin pengesa.

NjĂ« aspekt kyç Ă«shtĂ« pĂ«rfshirja e kĂ«rkesave tĂ« grave nĂ« politikat dhe buxhetet lokale. Sa herĂ« qĂ« gratĂ« artikulojnĂ« nevoja - qoftĂ« pĂ«r njĂ« çerdhe, njĂ« shĂ«rbim shĂ«ndetĂ«sor apo njĂ« nismĂ« ekonomike - institucionet duhet t’i marrin seriozisht dhe t’i pĂ«rfshijnĂ«. KĂ«shtu gratĂ« shohin se zĂ«ri i tyre ka ndikim dhe motivohen tĂ« qĂ«ndrojnĂ« aktive, ndĂ«rsa komuniteti pĂ«rfiton nga zgjidhja e problemeve qĂ« pĂ«rndryshe do tĂ« mbeteshin nĂ« harresĂ«.

Narrativa mbi gratë në politikë duhet të ndryshojë: pjesëmarrja e grave nuk është thjesht çështje kuote apo numrash, por një vlerë e shtuar në qeverisje. Kalimi nga aktivizmi sporadik tek angazhimi i qëndrueshëm i grave është i domosdoshëm - jo vetëm për vetë gratë, por edhe për demokracinë lokale. Kur gratë dhe burrat udhëheqin krah për krah, vendimet janë më gjithëpërfshirëse dhe rezultatet më afatgjata. Prandaj, duhet të sigurohemi që zëri i grave të mos jetë përjashtim, por pjesë e pandashme e vendimmarrjes, sepse vetëm atëherë demokracia lokale do të sjellë përfitime të ndërsjella për të gjithë.

(Autori Ă«shtĂ« drejtor i “Auriga Consulting”. Ky shkrim Ă«shtĂ« hartuar nĂ« kuadĂ«r tĂ« projektit “Ajo UdhĂ«heq: Luftimi i GjuhĂ«s sĂ« Urrejtjes dhe Promovimi i Grave nĂ« UdhĂ«heqjen Lokale”, qĂ« implementohet nga Demokraci pĂ«r zhvillim - D4D, dhe mbĂ«shtetet nga Ambasada e MbretĂ«risĂ« sĂ« HolandĂ«s nĂ« KosovĂ«. PĂ«rmbajtja pasqyron mendimet dhe qĂ«ndrimet e autorit dhe nuk pĂ«rfaqĂ«son domosdoshmĂ«risht qĂ«ndrimet e organizatĂ«s/donatorit)

ASKUSHËT

✇Telegrafi
By: Agron Shala
12 January 2026 at 10:44


Poezi nga: Eduardo Galeano
PĂ«rktheu: Erion Karabolli

ËndĂ«rrojnĂ« pleshtat qĂ« tĂ« blejnĂ« njĂ« qen,
ëndërrojnë që të shpëtojnë prej mjerimit,
që befas ndonjë ditë të shenjtë
reshje prej fati të mbarë të bjerë mbi ta,
qĂ« fati i mbarĂ« me gjyma t’u derdhet pĂ«rsipĂ«r:
por fati i mbarë nuk u bie as dje, as sot,
as nesër, as kurrë,
as si vesë prej qiellit fati i mbarë nuk bie,
le të luten sa të duan askushët
madje edhe dora e majtë le tu kruhet,
apo me këmbën e djathtë të ngrihen,
apo vitin ta nisin me fshesë të re.
Askushët: bijtë e askujt,
zotët e asgjësë.
Askushët: askërkushët, të papërfillurit,
përzënë lepurin, vdesin jetën, të mbaruar,
të marrëfund:
QĂ« s’janĂ«, edhe pse janĂ«.
QĂ« s’flasin gjuhĂ«, por dialekte.
Që nuk kanë fe,
por besëtytni.
QĂ« s’krijojnĂ« art, por artizani.
QĂ« s’kanĂ« aspak kulturĂ«.
QĂ« s’janĂ« qenie njerĂ«zore,
por burime njerëzore.
QĂ« s’kanĂ« fytyrĂ«, por krahĂ«.
QĂ« s’kanĂ« emĂ«r, por numĂ«r.
Që nuk shfaqen në historinë botërore,
por në kronikat e zeza të gazetës lokale.
Askushët,
që vlejnë më pak
se plumbi që i vret.

Before yesterdayMain stream

Fundi është afër për mullahët e Iranit

✇Telegrafi
By: Agron Shala
11 January 2026 at 11:22


Nga: Mani Basharzad / The Spectator / New York Post
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Teksa një valë protestash përfshiu Iranin, interneti u ndërpre plotësisht.

Nuk kam asnjë ide se çfarë po ndodh me miqtë e mi, familjen time, apo me këdo tjetër.

Miku im mĂ« i ngushtĂ«, Çampi, ishte nĂ« demonstratĂ«.

Shpresoj shumë të jetë i sigurt.

Irani është një komb që dëshiron kthimin e shpirtin e vet.

Protestuesit djegin flamurin e Republikës Islamike dhe e zëvendësojnë me flamurin e vërtetë të Iranit.

Gjatë natës, pati protesta në të gjithë Iranin.

Nga Komi dhe Mashadi, qytetet më fetare, deri në Rasht dhe Anzali, qytetet më laike, njerëzit dolën në rrugë.

Në Teheran pati protesta nga lagjet më të varfra deri tek ato më të pasurat.

Nuk u besoja syve të mi kur pashë turmën e madhe në Pol-e-Rumi, një lagje në Teheran ku çmimet janë të krahasueshme me ato në Londër.

Një nga arsyet pse kaq shumë njerëz dolën në rrugë është thirrja për veprim - për herë të parë - e Princit të Kurorës, Reza Pahlavi.

Kur ai ftoi njerëzit të protestonin në orën 20:00, më 8 dhe 9 janar, mesazhi i tij mori 3.2 milionë pëlqime dhe 88 milionë shikime - një rekord historik në Instagram-in persian.

Pse po ngrihen njëkohësisht, së bashku në revoltë, si pjesët më të pasura, ashtu edhe më të varfra të Iranit, si më fetaret, ashtu edhe më laiket?

Sepse, ky revolucion nuk ka të bëjë me të majtën apo të djathtën.

Ka të bëjë me njerëz që duan të jenë komb, jo ymet.

Duam të jemi qytetarë, jo ushtarë të një kauze reaksionare islamike.

Irani Ă«shtĂ« komb qĂ« dĂ«shiron t’i kthehet shpirti.

Protestuesit djegin flamurin e Republikës Islamike dhe e zëvendësojnë me flamurin e vërtetë të Iranit: luanin dhe diellin.

ËshtĂ« njĂ« komb qĂ« po rimerr shpirtin e qytetarisĂ«, jo barbarinĂ« islame; patriotizmin, jo ndĂ«rkombĂ«tarizmin e GardĂ«s Revolucionare Islamike (IRGC).

Ky është një revolucion kombëtar për të rimarrë atë që na është vjedhur nga islamistët: historia jonë, kultura jonë, mënyra jonë e jetesës.

Kjo është një revoltë e kulturës perse kundër islamit politik.

Urrej të jem viktimë dhe e urrej politikën e viktimizimit si një thaçerist, por nuk mund të ndaloj së qari kur Republika Islamike sulmon spitalet në Ilam për të arrestuar protestuesit në shtrat, ndërsa grupet për të drejtat e njeriut nuk reagojnë.

Ata duket se shqetësohen për spitalet vetëm kur Hamasi ruan municione atje.

Qytetarët e zakonshëm iranianë?

As që u intereson.

Deri më tani, 36 protestues janë vrarë në vetëm 10 ditë.

Aktivistëve perëndimorë duket se kjo nuk u bënë përshtypje.

Gabimi strategjik i protestuesve iranianë është se duan të jenë miq me Perëndimin.

Për këtë arsye, turma pro-Palestinë hesht.

Të paktën, Donald Trumpi ka folur.

Presidenti amerikan ka thënë se regjimi do të goditet "shumë rëndë", nëse vepron dhunshëm kundër protestuesve.

Si rezultat, demonstruesit po ndryshojnë emrat e rrugëve në Teheran në "Rruga Trump".

Princi i Kurorës ka thënë se është i gatshëm të udhëheqë tranzicionin drejt demokracisë.

Njerëzit brohorasin: "Kjo është beteja përfundimtare - Pahlavi do të kthehet".

Me të vërtetë ndihet sikur fundi është pranë.

Askush nuk mund të parashikojë datën e saktë kur udhëheqësit e regjimit do të largohen nga vendi im, por është e qartë që është çështje kohe.

Republika Islamike i ka përdorur të gjitha mjetet e shtypjes për të penguar njerëzit të protestojnë.

Që nga shtatori i vitit 2022, dhjetëra fëmijë janë vrarë nga regjimi.

Nika Shakarami, një 16-vjeçare, u torturua, u përdhunua dhe më pas u vra nga Garda Revolucionare Islamike. Momentet e saj të fundit i kaloi duke rezistuar ndaj sulmuesve të saj.

Do tĂ« doja qĂ« Shakarami tĂ« ishte gjallĂ«, qĂ« tĂ« mund tĂ« dĂ«gjonte brohoritjet “vdekje diktatorit” dhe “Akhoond bayad gom beshe’”, qĂ« do tĂ« thotĂ« “mullahĂ«t le tĂ« shkojnĂ« nĂ« p.s.”

Në një Iran të ri, njerëz si Shakarami do të mund të jetonin një jetë normale: të vishnin çfarë të donin, të protestonin pa rrezikuar të përdhunoheshin nga terroristët islamikë.

Do të doja që Shakarami, dhe të gjithë ata që dhanë jetën duke luftuar shtetin terrorist të Republikës Islamike, ta shihnin këtë ditë. /Telegrafi/

Goranët dhe torbeshët në optikën boshnjake: Një analizë kritike e tekstit të Esad Rahiqit

✇Telegrafi
By: Agron Shala
10 January 2026 at 14:01


Nga: Ismet Azizi

NĂ« vitet e fundit, nĂ« diskursin akademik dhe politik boshnjak Ă«shtĂ« shfaqur njĂ« prirje e fortĂ« pĂ«r tĂ« integruar komunitetet myslimane joshqiptare tĂ« Ballkanit - si goranĂ«t nĂ« KosovĂ«, torbeshĂ«t nĂ« Maqedoni dhe pomakĂ«t nĂ« Bullgari - nĂ« njĂ« identitet tĂ« pĂ«rbashkĂ«t boshnjak. NjĂ« shembull i qartĂ« i kĂ«saj tendence Ă«shtĂ« teksti i Esad Rahiqit [Rahić], i cili pĂ«rpiqet tĂ« vendosĂ« njĂ« vijĂ« tĂ« drejtĂ« historike nga bogumilĂ«t mesjetarĂ« deri te boshnjakĂ«t e sotĂ«m. Ky artikull synon tĂ« japĂ« njĂ« analizĂ« kritike tĂ« kĂ«tij teksti, duke evidentuar mungesat, shtrembĂ«rimet dhe anshmĂ«ritĂ« e tij, sidomos nĂ« raport me elementin shqiptar dhe proceset e shumanshme tĂ« asimilimit.

Rahiqi pohon se identiteti “goranc” Ă«shtĂ« shpikje e regjimit tĂ« Milosheviqit [MiloĆĄević] dhe e SANU-sĂ« [Akademia Serbe e Shkencave dhe Arteve], pĂ«r t’i ndarĂ« goranĂ«t nga “trupi boshnjak”.[1] Edhe pse kjo Ă«shtĂ« pjesĂ«risht e vĂ«rtetĂ«, ai harron se edhe kategoria “Musliman” (1971-1991) edhe “Boshnjak” (pas 1993) janĂ« po aq konstrukte politike tĂ« krijuara nga shteti jugosllav dhe mĂ« pas tĂ« pĂ«rvetĂ«suara nga elitat boshnjake. Pra, “gorancĂ«t” nuk janĂ« mĂ« shumĂ« tĂ« shpikur se “muslimanĂ«t” apo “boshnjakĂ«t”.

NĂ« tekst, shqiptarĂ«t paraqiten vetĂ«m si “plaçkitĂ«s” tĂ« bagĂ«tive tĂ« goranĂ«ve nĂ« shek. XIX. Autori mohon faktin se shumĂ« fshatra tĂ« LumĂ«s dhe OpojĂ«s u shqiptarizuan nĂ« shek. XVIII-XIX, dhe se pas vitit 1912 shqiptarĂ«t e GorĂ«s shpesh u regjistruan si “turq” ose “muslimanĂ«â€ pĂ«r shkak tĂ« presionit administrativ serb. KĂ«shtu, Rahiqi e zhduk elementin shqiptar nga historia e GorĂ«s, duke e zĂ«vendĂ«suar me njĂ« narrativĂ« boshnjakizuese.

NjĂ« nga shtyllat e tekstit Ă«shtĂ« pretendimi se termi “Torbesh” rrjedh nga bogumilizmi mesjetar dhe dĂ«shmon pĂ«r vazhdimĂ«sinĂ« e kĂ«tij komuniteti deri te boshnjakĂ«t e sotĂ«m. NĂ« realitet, kjo Ă«shtĂ« njĂ« tezĂ« ideologjike:

- nuk ka dĂ«shmi qĂ« termi “Torbesh” tĂ« pĂ«rdorej pĂ«r bogumilĂ«t para osmanĂ«ve;
- shumica e studiuesve e shohin islamizimin e goranëve si proces tipik të periudhës osmane, jo si vijimësi të herezive mesjetare;
- pĂ«rdorimi i bogumilizmit synon tĂ« krijojĂ« njĂ« “antigjenezĂ«â€ qĂ« legjitimon boshnjakizimin.

Rahiqi nënvizon elementet sllave dhe romane në gjuhën e goranëve, por nuk përmend huazimet nga shqipja, të cilat janë të shumta dhe tregojnë bashkëjetesë të gjatë me shqiptarët.

Kur flet pĂ«r ndryshimin e mbiemrave, ai flet pĂ«r “albanizim”, por faktet tregojnĂ« tĂ« kundĂ«rtĂ«n: mbiemrat janĂ« serbizuar (–ić) ose turqizuar (–ler, –lar, –oğlu) nĂ« periudha tĂ« caktuara, sidomos gjatĂ« shpĂ«rnguljeve pĂ«r nĂ« Turqi nĂ« vitet 1950-1960. Teza e “albanizimit” Ă«shtĂ« shtrembĂ«rim.

Autori sjell me meritĂ« dĂ«shmi tĂ« dhunĂ«s serbe gjatĂ« vitit 1912-1913, pĂ«rfshirĂ« masakrat nĂ« RestelicĂ«, KrushevĂ« e Brod, duke cituar edhe Dimitrije Tucoviqin [Tucović]. Por, ai shmang theksimin se viktimat kryesore ishin shqiptarĂ«t myslimanĂ«, tĂ« cilĂ«t shpesh ishin fqinj dhe tĂ« lidhur me goranĂ«t.

Po ashtu, Masakra e Tivarit (1945) reduktohet nga autori vetĂ«m nĂ« “shtatĂ« banorĂ« tĂ« GorĂ«s”, kur dihet se aty u vranĂ« mijĂ«ra shqiptarĂ« dhe boshnjakĂ« nga Kosova dhe Sanxhaku.

Teksti mbyllet me thirrjen: “Propozoj qĂ« tĂ« mbetemi njĂ« popull”. Ky nuk Ă«shtĂ« konstatim shkencor, por njĂ« platformĂ« politike pĂ«r boshnjakizimin e goranĂ«ve dhe torbeshĂ«ve. Krahasimi me boshnjakĂ«t e Sanxhakut Ă«shtĂ« i gabuar: atje procesi kryesor ishte asimilimi i shqiptarĂ«ve myslimanĂ«, jo ruajtja e ndonjĂ« identiteti “boshnjak” tĂ« hershĂ«m.

Teksti i Esad Rahiqit është më shumë një ese ideologjike sesa studim shkencor. Ai synon të legjitimojë një projekt boshnjakizues, duke minimizuar elementin shqiptar, duke abuzuar me konceptin e bogumilizmit dhe duke anashkaluar proceset e serbizimit e turqizimit.

NĂ« realitet, goranĂ«t janĂ« njĂ« komunitet i ndĂ«rlikuar ballkanik, me shtresa sllave, shqiptare, turke, vllahe dhe orientale. Historia e tyre nuk mund tĂ« reduktohet nĂ« njĂ« “degĂ« tĂ« boshnjakĂ«ve”. Çdo pĂ«rpjekje pĂ«r t’u imponuar njĂ« identitet tĂ« vetĂ«m Ă«shtĂ« pjesĂ« e politikave tĂ« asimilimit - qoftĂ« serbe, maqedonase apo boshnjake - tĂ« cilat kanĂ« cenuar gjithmonĂ« autenticitetin e tyre historik. /Telegrafi/

________________

[1] Rahić, Esad. "Gorani ili goranci - narod u rasijanju." [GoranĂ«t ose garancĂ«t: NjĂ« popull i shkapĂ«rderdhur] Stav 17 tetor 2019: 58-63.

A vdesin diktatorët?

✇Telegrafi
By: Agron Shala
9 January 2026 at 12:18


Nga: Rudolf Marku

1. NĂ« njĂ« episod apokrif, kur po vizitonte Pekinin komunist tĂ« vitit 1972, nĂ« rolin e kĂ«shilltarit tĂ« SigurisĂ« KombĂ«tare tĂ« administratĂ«s sĂ« Niksonit, Henry Kisinxheri e pyet Çu En Lain, kryeministĂ«r i KinĂ«s, se si e mendon ai rĂ«ndĂ«sinĂ« e Revolucionit Francez tĂ« vitit 1789. ËshtĂ« herĂ«t, tepĂ«r herĂ«t, qĂ« tĂ« mund tĂ« shprehĂ«sh njĂ« mendim pĂ«r njĂ« ngjarje qĂ« ka ndodhur veç disa shekuj mĂ« parĂ« – qe pĂ«rgjigjja enigmatike e kryeministrit mĂ« enigmatik tĂ« asaj kohe.

M’u kujtua vetvetiu ky episod tek lexoja kĂ«to ditĂ« jetĂ«n e perandorĂ«ve romakĂ«. JetĂ«n e dhjetĂ« perandorĂ«ve mĂ« tĂ« famshĂ«m tĂ« PerandorisĂ« Romake, qĂ« kanĂ« lĂ«nĂ« mĂ« gjurmĂ« nĂ« historinĂ« e RomĂ«s sĂ« lashtĂ«. Dhe, jo vetĂ«m nĂ« atĂ« tĂ« RomĂ«s sĂ« lashtĂ«. A Ă«shtĂ« herĂ«t qĂ« tĂ« mund tĂ« gjykojmĂ« historinĂ« e RomĂ«s sĂ« lashtĂ«? Jo qĂ« ta gjykojmĂ«, sepse kjo Ă«shtĂ« jashtĂ« mundĂ«sive tĂ« njeriut modern, por qĂ« tĂ« paktĂ«n tĂ« mund tĂ« nxirrnim ndonjĂ« ngjashmĂ«ri me historinĂ« e kohĂ«rave tona? Nuk besoj se Ă«shtĂ« herĂ«t. Ashtu siç mĂ« jepet tĂ« besoj se kurrĂ« nuk Ă«shtĂ« dhe vonĂ«.

Ajo që vihet re si një ngjashmëri e të gjithë perandorëve është joshja e parezistueshme e tyre për të qenë autorë, krijues; është kompleksi i madh i autoromanisë, kompleks që e kanë të gjithë politikanët dhe njerëzit që e vuajnë humnerën ndarëse të ambicies me mediokritetin anonim ose dhe humnerën mes pushtetit të përkohshëm dhe përjetësisë.

Të gjithë perandorët romakë shkruanin, disa prej tyre madje shkruanin mirë. Shkruanin kujtimet e veta, shkruanin për fushatat ushtarake, shkruanin udhëzime për qytetarët e vet, shkruanin traktatet për historinë, për gjuhësinë, për filozofinë, shkruanin kundër kundërshtarëve të vet. Perandorët e Romës së lashtë, natyrisht, jo për fajin e tyre, nuk ishin aq me fat sa të shkruanin në internet, në Facebook, në Twitter, në WhatsApp ... Vihet re joshja e tyre ndaj krijimtarisë artistike.

Jul Çezari, veç librit tĂ« famshĂ«m tĂ« pĂ«rshkrimeve tĂ« fushatĂ«s nĂ« GjermaninĂ« e sotme, shkroi, po ashtu si dhe tragjedianĂ«t e vjetĂ«r tĂ« GreqisĂ«, njĂ« “Edip”. Natyrisht, ku e ku larg gjenisĂ« sĂ« grekĂ«ve tĂ« lashtĂ«. Por, sidoqoftĂ«, me ambicien pĂ«r tĂ« shkruar tĂ« njĂ«jtin subjekt. Augusti shkruan njĂ« “Ajant” - ç’ështĂ« e vĂ«rteta me vĂ«shtirĂ«si tĂ« madhe, aq sa e kishte zakon tĂ« thoshte, me njĂ« sinqeritet mahnitĂ«s, se kĂ«tĂ« radhĂ« Ajanti po vuan shumĂ« herĂ« mĂ« tepĂ«r nga stili i vetĂ« Augustit, sesa nga plagĂ«t e vĂ«rteta qĂ« pat marrĂ«. Tiberi pat shkruar njĂ« “Elegji pĂ«r vdekjen e Jul Çezarit”. Klaudi, njĂ« sundimtar sa i zymtĂ«, aq edhe tĂ«rheqĂ«s nĂ« zymtĂ«sinĂ« e vet, do mbahet mend si njĂ« sundimtar pedant qĂ« u pĂ«rpoq ta reformonte alfabetin latin. Ai qe gjithashtu njĂ«ri ndĂ«r tĂ« parĂ«t qĂ« u mor seriozisht me njĂ« histori etruske. Neroni qe i fiksuar me famĂ«n e poezisĂ« dhe me krijimtarinĂ« artistike. Donte me çdo kusht qĂ« tĂ« pranohej si artist. Si autor. Jul Çezari dhe Augusti qenĂ« shkrimtarĂ« prozatorĂ« dhe ata tĂ« obsesionuar me famĂ«n artistike; secili prej tyre shkruan nĂ« latinishten klasike, nĂ« latinishten e vjetĂ«r, nĂ« latinishten e drejtpĂ«rdrejtĂ«. Augusti veçanĂ«risht pĂ«rçmon atĂ« çfarĂ« ai quan “Stil aziatik” - stilin e tĂ« shprehurit nĂ« mĂ«nyrĂ« jo tĂ« qartĂ«, tĂ« shkapĂ«rdarĂ«, me fraza qĂ«llimisht tĂ« ngatĂ«rruara pĂ«r t’u dukur nĂ« mĂ«nyrĂ«n mĂ« spekulative sa mĂ« i ditur ...

E përbashkëta e perandorëve romakë është dhe frika ndaj thikës, kamës, vrasjes së papritur. E përbashkëta e tyre është pasiguria që u jep pushteti. Të gjithë pa përjashtim mbajnë në oborret e tyre, krahas bodigardëve, edhe këshilltarë dhe ministra që dinë të deshifrojnë horoskopin, që dinë të lexojnë shenjat paralajmëruese, që dinë të deshifrojnë ëndrrat (Frojdi është tepër i vonuar në teorinë e vet të ëndrrave) ... Të gjithë dëshmojnë se vuajnë nga pagjumësia (shekuj më vonë, një shkrimtar anglez i quajtur Uiliam Shekspir do të thotë për një sundimtar se vrasjet ia kanë vrarë një herë e përgjithmonë gjumin) ... Dhe, të gjithë bashkohen në çrregullimet psikike. Kaligula qe i marrë. Neroni, i cili në fillimet e veta të qeverisjes së Perandorisë shfaqet si një perandor premtues, i suksesshëm, bëhet progresivisht irracional. Taciti, historiani romak vë re se si Tiberi kthehet shumë shpejt në një gërmadhë njerëzore, i shkatërruar dhe i transformuar nga ndikimi violent i pushtetit absolut.

Lajtmotivi bashkues i perandorĂ«ve romakĂ« qe dhe adhurimi i tyre ziliqar pĂ«r Aleksandrin. Jul Çezari i ri ofshan mbi varrin e maqedonasit tĂ« madh. Augusti urdhĂ«ron qĂ« t’i hapet varri, qĂ« tĂ« mund tĂ« shohĂ« tĂ« paktĂ«n kafkĂ«n e udhĂ«heqĂ«sit botĂ«-pushtues. Neroni e quante gardĂ«n e vet “Falanga e Aleksandrit tĂ« Madh”. NdĂ«rsa, te ne duket se tĂ« gjithĂ« kryeministrat e postkomunizmit, nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« a nĂ« njĂ« tjetĂ«r, kanĂ« shfaqur dhe vazhdojnĂ« tĂ« shfaqen, direkt a indirekt, adhurimin e tyre pĂ«r Enver HoxhĂ«n ... ËshtĂ« adhurimi i pushtetit pĂ«r pushtet, aq i lakmueshĂ«m nĂ« kohĂ«rat tona moderne. NĂ« kohĂ«rat tona tĂ« qeverisur nga çezarĂ«t e pushtetit, ku njerĂ«zit trajtohen as mĂ« shumĂ« e as mĂ« pak si gjĂ«ra, sende, madje sende tĂ« pavlerĂ« ...

2. Në romanin e njohur Vjeshta e patriarkut, Gabriel Garsia Markezi na rrëfen për një tiran që zotëroi në pushtet me qindra vite, në mos përjetësisht. Ndoshta që nga kohërat romake. Vetë vdekja e diktatorit dhe shkatërrimi i regjimit të tij nuk ndodhin ngase ka ardhur koha që ai të vdesë dhe bashkë me të edhe regjimi i tij të shkatërrohet. Vdekja e diktatorit ndodh ngase vetë koha vdes. Historia e diktatorit të Vjeshtës së patriarkut është si një udhëtim në një vrimë të zezë në hapësirën kozmike. E shkuara kthehet jo vetëm në atë që ka qenë, por edhe në atë çfarë është dhe çfarë do të jetë. Duket se diktatori i romanit të Markezit ka shumë jetë brenda një jete. E tanishmja është njëkohësisht e ardhme dhe e shkuar. Diktatori i Vjeshtës është njëri nga perandorët romakë a njëri nga diktatorët komunistë ose dhe paskomunist (duke qenë se këto dy terma nuk kanë dhe ndonjë dallim shumë të madh mes tyre). Apo njëri nga udhëheqësit modernë. Diktatori jeton dhe vdes dhe prapë jeton; ai është njëkohësisht i vdekur dhe i gjallë në çdo çast. Ai përsëritet gjatë një procesi riproduktiv në pamje të ndryshme dhe me mosha të ndryshme, sepse nuk duhet të harrojmë se ai është i pavdekshëm. Ndoshta këtë kishte parasysh kryeministri kinez në përgjigjen e vet enigmatike në atë vit të largët 1972 ...

Filozofi i krenarisë

✇Telegrafi
By: Agron Shala
8 January 2026 at 15:01


NjerĂ«zimi ka njĂ« nevojĂ« tĂ« pangopur pĂ«r t’u pĂ«lqyer, dhe kjo dĂ«shirĂ« e pĂ«rhershme formon themelin e shoqĂ«risĂ«.

Nga: Andrea Branchi, hulumtues, skenarist dhe pĂ«rkthyes, autor i librit Krenaria, sjelljet dhe morali: Anatomia e nderit e Bernard Mandevilit [Pride, Manners, and Morals: Bernard Mandevili’s Anatomy of Honour, 2021] / aeon.co
PĂ«rktheu: Agron Shala

Në vitin 1705, mjeku dhe filozofi anglo-holandez, Bernard Mandevili [Mandeville], botoi në mënyrë anonime poemën me titull Kosherja e Ankesave: Apo, i pandershmi i shndërruar në të ndershëm [The Grumbling Hive: Or, Knaves Turned Honest]. Ai ka përshkruar një bashkësi të madhe bletësh - një metaforë e qartë për Britaninë e kohës - dhe mekanizmat e pasurisë së saj. Në kosheren e bletëve, secila punon për përfitimin personal, çdo profesion ka marifetet e veta, dhe të gjithë i shfrytëzojnë pasionet e të tjerëve. Por, mirëqenia e bashkësisë nuk vihet në rrezik:

Kështu, çdo pjesë ishte plot vese,
Megjithatë, tërësia një parajsë; ...
Më i keqi nga gjithë turma
Bënte diçka për të mirën e përbashkët.

Edhe më skandaloze, kur insektet zbatuan reformën morale dhe e detyruan veten të jetonin sipas nderit dhe virtytit, bashkësia ra në një spirale tatëpjete.

Në vitin 1714, dhe në një botim të zgjeruar më 1723, Mandevili botoi vëllimin në prozë që e bëri atë famëkeq: Fabula e bletëve: Ose, vese private, përfitime publike [The Fable of the Bees: Or, Private Vices, Public Benefits]. Poema fillestare u ribotua së bashku me një seri esesh komentuese, ku Mandevili zgjeronte argumentet e tij provokuese se qenia njerëzore është e interesuar vetëm për veten, e udhëhequr nga pasionet dhe jo nga arsyeja, dhe ofronte një shpjegim për origjinën e moralit të bazuar vetëm në ndjeshmërinë njerëzore ndaj lavdërimit dhe frikës nga turpi, përmes euforisë së skicave shoqërore. Mandevili i ballafaqoi bashkëkohësit e tij me faktin shqetësues se pasionet dhe zakonet që zakonisht dënohen si vese, në të vërtetë krijojnë mirëqenien e një shoqërie.

Ideja se individĂ«t qĂ« interesohen pĂ«r veten, tĂ« shtyrĂ« nga dĂ«shirat e tyre, veprojnĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pavarur pĂ«r tĂ« realizuar tĂ« mirat dhe institucionet, e bĂ«ri FabulĂ«n e bletĂ«ve njĂ« nga burimet kryesore letrare tĂ« doktrinĂ«s sĂ« laissez-faire. Kjo Ă«shtĂ« thelbĂ«sore pĂ«r konceptin ekonomik tĂ« tregut. NĂ« vitin 1966, ideologu i tregut tĂ« lirĂ«, Fridrih fon Hajek [Friedrich von Hayek], ofroi njĂ« lexim entuziast ndaj Mandevilit, duke e shuguruar poetin si njĂ« teoricien tĂ« hershĂ«m tĂ« harmonisĂ« sĂ« interesave nĂ« njĂ« ekonomi tĂ« lirĂ« tregu - njĂ« skemĂ« tĂ« cilĂ«n Hajeku pretendonte se u zgjerua mĂ« vonĂ« nga Adam Smithi, i cili e pĂ«rpunoi paradoksin e Mandevilit - "veset private, dobi publike" nĂ« metaforĂ«n me ndikim tĂ« thellĂ« tĂ« “dorĂ«s sĂ« padukshme”. Sot, Mandevili zakonisht shihet si njĂ« mendimtar ekonomik.

Nuk ka dyshim se Mandevili “zbuloi” ndarjen e punĂ«s, mbrojti konsumimin luksoz dhe, mĂ« e rĂ«ndĂ«sishmja pĂ«r historianĂ«t e ekonomisĂ«, shprehu bindjen se ndjekja e interesit personal mund tĂ« jetĂ« e dobishme pĂ«r shoqĂ«rinĂ«. Por, dominimi i leximeve ekonomike tĂ« Mandevilit ka errĂ«suar morinĂ« e interesave dhe shkrimeve tĂ« tij, projektin qĂ« qĂ«ndron pas tyre dhe, nĂ« pĂ«rgjithĂ«si, staturĂ«n e tij si filozof i pĂ«rkryer, ndikimi i tĂ« cilit nĂ« Iluminizmin skocez dhe evropian mbetet pĂ«r t’u rindĂ«rtuar nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« thelluar.

Mandevili nuk i trajtoi kurrë çështjet ekonomike si qendrore në analizën e tij, dhe argumentet e tij mbi tregtinë, luksin dhe pasurinë përbëjnë vetëm një pjesë të një analize më të gjerë: analizës së tij psikologjike të dashurisë ndaj vetes dhe të efekteve shoqërore të mekanizmave të fshehtë të krenarisë dhe turpit.

Mandevili e konsideronte veten si lexues tĂ« motiveve tĂ« maskuara njerĂ«zore, si njĂ« anatomist tĂ« natyrĂ«s njerĂ«zore, i gatshĂ«m t’u tregonte njerĂ«zve çfarĂ« janĂ«, e jo çfarĂ« duhet tĂ« jenĂ«. Ai synonte ta realizonte kĂ«tĂ« pĂ«rmes njĂ« analize tĂ« zgjuar tĂ« sjelljeve dhe institucioneve njerĂ«zore nĂ« aspekte tĂ« pasioneve tĂ« cilat i motivojnĂ« ato. Nga vĂ«zhgimi i menduar dhe pĂ«rvoja personale mbi kĂ«to pasione, ai pĂ«rpiqej tĂ« nxirrte parime tĂ« pĂ«rgjithshme mbi natyrĂ«n njerĂ«zore - parime qĂ« do tĂ« qĂ«ndronin nĂ« analogji me ligjet qĂ« qeverisin botĂ«n natyrore. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«to arsye, Dejvid Hjumi [David Hume] e renditi atĂ« ndĂ«r ata qĂ« kishin filluar ta vendosnin “shkencĂ«n e njeriut” mbi baza tĂ« qĂ«ndrueshme - krahas filozofĂ«ve Xhon Lok [John Locke], Lordit ShaftsbĂ«ri [Shaftesbury], Xhofez Batler [Joseph Butler] dhe Fansis Haçeson [Francis Hutcheson].

Mandevili ishte mirë i përgatitur për këtë detyrë. I lindur në Roterdam më 1670, ai u diplomua më vonë në mjekësi dhe filozofi në Universitetin e Lajdenit dhe u stërvit si mjek, përpara se të vendosej në Londër. Praktikoi si specialist në hipokondri dhe çrregullime nervore, duke takuar pacientët e tij në seanca të gjata dialogësh terapeutikë në banesën e vet private (në fakt, jo fort ndryshe nga praktika e mëvonshme të psikanalizës). Kjo përvojë solli veprën e tij Traktat mbi pasionet hipokondrike dhe histerike [Treatise of the Hypochondriac and Hysteric Passions, 1711, 1730].

Sipas Mandevilit, qeniet njerëzore udhëhiqen nga pasionet e përqendruara te vetja. Ne i ushqejmë ato vazhdimisht, edhe kur veprojmë kundër interesit tonë - i ushqejmë deri në atë pikë sa të mashtrojmë veten për motivet tona të vërteta. Ndër pasionet, forca mbizotëruese është krenaria:

Ajo aftĂ«si e natyrshme me tĂ« cilĂ«n çdo i vdekshĂ«m qĂ« ka pak mendim e mbivlerĂ«son veten dhe mendon mĂ« mirĂ« pĂ«r veten sesa ç’mund tĂ« lejonte çdo gjykues i paanshĂ«m i cili i njeh mirĂ« tĂ« gjitha cilĂ«sitĂ« dhe rrethanat e tij. Nuk kemi asnjĂ« cilĂ«si tjetĂ«r kaq tĂ« dobishme pĂ«r shoqĂ«rinĂ«, dhe kaq tĂ« nevojshme pĂ«r ta bĂ«rĂ« atĂ« tĂ« pasur dhe tĂ« lulĂ«zuar ...

Krenaria, ashtu si pasionet e tjera tĂ« pĂ«rqendruara te vetja, Ă«shtĂ« e nevojshme pĂ«r lulĂ«zimin e shoqĂ«risĂ«, dhe Mandevili identifikon nĂ« natyrĂ«n vetĂ«vlerĂ«simit tĂ« individit prirjen origjinale, tĂ« natyrshme pĂ«r shoqĂ«rim. AftĂ«sia njerĂ«zore pĂ«r t’u shoqĂ«ruar Ă«shtĂ« e mbĂ«shtetur nĂ« veprimin e krenarisĂ« dhe frikĂ«s nga turpi, tĂ« cilat, sĂ« bashku, Mandevili i quan pasioni i “vetĂ«pĂ«lqimit”. KĂ«to janĂ« ndjenjat pĂ«rmes tĂ« cilave ne e mbivlerĂ«sojmĂ« veten dhe kĂ«rkojnĂ« vazhdimisht prej tĂ« tjerĂ«ve konfirmim, siguri dhe kĂ«naqĂ«si. Krenaria jonĂ« ka nevojĂ« pĂ«r praninĂ« e tĂ« tjerĂ«ve; krenaria jonĂ« krijon nevojĂ«n pĂ«r t’u shoqĂ«ruar, pĂ«r tĂ« krijuar shoqĂ«ri.

Për Mandevilin, shoqërimi është rezultat i një procesi evolucionar. Ai e përshkruante si përfundim i një përparimi të ngadaltë dhe spontan, të arritur jo përmes zhdukjes së pasioneve të përqendruara te vetja, por përmes zbutjes së tyre në forma të pajtueshme me kohezionin shoqëror dhe zhvillimin qytetar. Së bashku me mendimin e lartë për veten, individët kanë dëshirë të thellë që edhe të tjerët ta ndajnë këtë mendim. Por, krenaria njerëzore shoqërohet gjithmonë me frikën e fshehtë se vlera që i japim vetes nuk është plotësisht e justifikuar. Simptomat natyrore të vetëvlerësimit të lartë, që njerëzit shfaqin dhe përjetojnë te të tjerët, janë reciprokisht fyese, deri në atë pikë sa nxisin individët të fshehin madhësinë e vetëpëlqimit të tyre. Mësojmë të krenohemi për faktin që fshehim krenarinë tonë.

Pra, format e ndryshme tĂ« adhurimit tĂ« ndĂ«rsjellĂ« kanĂ« si forcĂ« nxitĂ«se nevojĂ«n e vazhdueshme tĂ« natyrĂ«s njerĂ«zore pĂ«r tĂ« pĂ«rjetuar dhe shprehur vetĂ«pĂ«lqimin. Dhe, kjo vlen pĂ«rgjatĂ« gjithĂ« historisĂ« sĂ« qytetĂ«rimit. Historia e shoqĂ«rimit Ă«shtĂ« proces i pandĂ«rprerĂ« i modifikimit tĂ« kodeve dhe shprehjeve tĂ« respektit. Ajo nuk Ă«shtĂ« “asgjĂ« mĂ« shumĂ«â€, shkruan ai, “sesa mĂ«nyrat e ndryshme pĂ«r tĂ« na bĂ«rĂ« tĂ« pranueshĂ«m pĂ«r tĂ« tjerĂ«t, me sa mĂ« pak paragjykime pĂ«r veten tonĂ« qĂ« tĂ« jetĂ« e mundur ...”

Meqë dëshira për lavdërim është cilësi universale e natyrës njerëzore - thelbësore për antropologjinë filozofike të Mandevilit - teoria e shoqërimit kërkon një shpjegim sociohistorik për të treguar se si vetëvlerësimi merr forma të ndryshme në kontekste të ndryshme historike. Veprimet dhe fjalët që lavdërohen apo dënohen publikisht në një epokë ndryshojnë nga një tjetër; kodet e nderit dhe turpit pothuajse gjithmonë ndryshojnë midis kulturave. Përqendrimi i Mandevilit në sjelljet dhe zakonet e bashkëkohësve të tij është kështu një tipar themelor i antropologjisë së tij filozofike.

NĂ« Britani nĂ« fillim tĂ« shekullit XVIII, gjuha e sjelljes dhe termi kyç i saj, “mirĂ«sjellja”, ishte bĂ«rĂ« model thelbĂ«sor pĂ«r sjellje tĂ« ndershme dhe njĂ« mĂ«nyrĂ« e re pĂ«r tĂ« formuluar idealin e respektit. Duke gjurmuar historinĂ« e kodeve bashkĂ«kohore mashkullore dhe femĂ«rore tĂ« sjelljes sĂ« ndershme, nga kĂ«ndvĂ«shtrimi i teorisĂ« sĂ« tij mbi pasionet, Mandevili dĂ«non hipokrizinĂ« morale tĂ« atyre qĂ« ishin tepĂ«r tĂ« sigurt dhe tĂ« edukuar sipas trendĂ«ve, tĂ« cilĂ«t mashtronin veten duke besuar se mirĂ«sjellja e tyre barazohej me sjellje tĂ« virtytshme. Ai tregon se ritualet e mirĂ«sjelljes dhe tĂ« ndershmĂ«risĂ« janĂ« shprehje shembullore e njĂ« rendi spontan dhe artificial qĂ« buron nga prirja e natyrshme e pasioneve njerĂ«zore dhe nevoja e pĂ«rhershme pĂ«r t’u pĂ«lqyer. TĂ« mĂ«dhenjtĂ« dhe tĂ« mirĂ«t nuk ishin mĂ« tĂ« mirĂ« se bletĂ«t; e vetmja diferencĂ« ishte se ata rastisĂ«n tĂ« kenĂ« paruke dhe stoli.

Në veprat e para në prozë të Mandevilit, ai mori një personazh femëror, dhe në të gjitha shkrimet e tij ruajti një interes të fortë për jetën e grave dhe standardin e dyfishtë që u aplikohej atyre në edukim, status shoqëror dhe në përmbushjen e dëshirave seksuale. Te Virgjëresha e zhveshur: Ose dialogë femrash midis një zonje plakë të pamartuar dhe mbesës së saj [In The Virgin Unmasked: Or, Female Dialogues Betwixt an Elderly Maiden Lady and Her Niece, 1709], një grua me përvojë paralajmëron mbesën e saj për mënyrat se si burrat joshin dhe skllavërojnë gratë, në kontrast të plotë me imazhin rozë të dashurisë që gjendet në tregimet popullore romantike. Ato diskutojnë për edukimin gjinor në një botë të dominuar nga burrat, ku gratë i nënshtrohen kontrollit të etërve dhe burrave të tyre. Kjo shtypje jo vetëm që minon karakterin e grave, por gjithashtu i dënon ato në një rol të zvogëluar shoqëror, duke i ekspozuar më tej ndaj manipulimeve mashkullore, duke i bërë të pambrojtura përballë mashtrimeve dhe kurtheve të liga.

“Shkenca e njeriut” e Mandevilit e trajtoi seriozisht pozitĂ«n e gruas nĂ« njĂ« shoqĂ«ri thellĂ«sisht mizogjene. Ai vazhdoi analizĂ«n e tij mbi gjininĂ« nĂ« njĂ« seri esesh nĂ« periodikun The Female Tatler, botuar njĂ« vit mĂ« vonĂ«. Dy gazetare motra mbrojnĂ« tĂ« drejtĂ«n e grave pĂ«r njĂ« rol shoqĂ«ror dhe kulturor: burrat i kanĂ« pĂ«rjashtuar gratĂ« nga edukimi dhe nga shkrimi i historisĂ«, nga leximi dhe nga tĂ« qenit tĂ« lexuara nĂ« libra, duke ruajtur kĂ«shtu dominimin mashkullor pĂ«rmes trashĂ«gimisĂ« sĂ« njĂ« kulture nĂ« tĂ« cilĂ«n fati i gruas Ă«shtĂ« nĂ«nshtrimi, cilĂ«sia e saj mĂ« e çmuar Ă«shtĂ« pĂ«rulĂ«sia, dhe reputacioni i saj publik pĂ«r virtyt bazohet vetĂ«m nĂ« dĂ«lirĂ«si.

Në vitin 1711, periodiku The Spectator përmblodhi drejtpërdrejt këtë standard të dyfishtë të nderit mashkullor dhe femëror:

Pika kryesore e nderit te burrat është guximi, dhe te gratë është dëlirësia. Nëse një burrë humb nderin e tij në një përballje, nuk është e pamundur që ai ta rifitojë në një tjetër; një rrëshqitje në nderin e një gruaje është e pakthyeshme.

Pra, dëlirësia, në thelb, është sinonim i pasivitetit, i shmangies së turpit; e kundërta e aktivitetit që përbënte nderin mashkullor. Virtyti femëror jo vetëm që përcaktohet ekskluzivisht në raport me gjininë e kundërt, por paraqitet edhe si thelbësor për natyrën e femrës. Teksa burrat kishin mundësinë të vepronin guximshëm dhe të rifitonin nderin e njollosur, gratë duhej të ishin të ndershme - ose jo. Kur humb, nderi i tyre nuk mund të rimerrej.

Dekadat e para të shekullit XVIII, gjatë të cilave Mandevili shkroi dhe botoi veprat e tij më të rëndësishme, ishin epoka e artë e dueleve në Britani. Të sfidoje dikë për duel dhe të silleshe me mirësjellje ndaj tij para se të përpiqeshe ta vrisje, ishte një zakon me domethënie të jashtëzakonshme shoqërore. Për shkak të kornizës së tij konceptuale paradoksale - ku guximi dhe virtytet luftarake lidhen me klasat sunduese, dhe këto të fundit me prejardhjen fisnike dhe ndjeshmërinë morale - pjesëmarrja në këtë formë shumë rituale të tentativës për vrasje-vetëvrasje, konsiderohej mënyra më e mirë për të fituar një reputacion respekti, madje edhe virtyti. Gatishmëria për duel mbeti tipar ekscentrik, por thelbësor i xhentëlmenit. Megjithatë, duelet ndaloheshin nga pothuajse të gjitha legjislacionet evropiane dhe dënohej si mëkat i rëndë - shihej si humbje absurde e gjakut fisnik apo xhentëlmen.

Mandevili ndĂ«rhyri nĂ« debatin mbi duelin pothuajse nĂ« tĂ« gjitha shkrimet e tij. Me qĂ«ndrimin provokues qĂ« karakterizon stilin e tij, ai pĂ«rdori argumentet tradicionale tĂ« literaturĂ«s sĂ« mirĂ«sjelljes pĂ«r tĂ« mbrojtur duelin si mjet tĂ« dobishĂ«m parandalues pĂ«r ata qĂ« mund tĂ« shkelin normat shoqĂ«rore. Por, Mandevili e shndĂ«rron gjithashtu duelin nĂ« njĂ« shprehje paradigmatike tĂ« funksionit tĂ« krenarisĂ« dhe turpit nĂ« zhvillimin e shoqĂ«rimit. Dueli, qĂ« dĂ«shmon pĂ«r mbizotĂ«rimin e frikĂ«s nga turpi mbi frikĂ«n nga vdekja, pĂ«rfaqĂ«son pĂ«r Mandevilin shprehjen mĂ« ekstreme tĂ« njĂ« tipari themelor tĂ« natyrĂ«s njerĂ«zore, njĂ« tipar qĂ« qĂ«ndron nĂ« rrĂ«njĂ«t e shoqĂ«rimit: prirja pĂ«r tĂ« kĂ«rkuar njohje shoqĂ«rore, duke vepruar nĂ« pĂ«rputhje me njĂ« imazh tĂ« idealizuar pĂ«r veten pĂ«r tĂ« kĂ«naqur dĂ«shirĂ«n pĂ«r krenari dhe frikĂ«n nga turpi, tĂ« zhytur nĂ« njĂ« praktikĂ« vetĂ«- (dhe reciproke) mashtruese. “I njĂ«jti pasion qĂ« bĂ«jnĂ« njeriun e edukuar dhe oficerin e matur tĂ« çmojnĂ« dhe tĂ« admirojnĂ« fshehurazi veten pĂ«r nderin dhe besnikĂ«rinĂ« qĂ« tregojnĂ«â€, shkruan ai, “mund t’i bĂ«jĂ« rrugaçët dhe maskarenjtĂ« tĂ« mburren pĂ«r veset e tyre dhe tĂ« krenohen pĂ«r paturpĂ«sinĂ«â€.

NĂ« pjesĂ«n e dytĂ« tĂ« FabulĂ«s sĂ« bletĂ«ve, Mandevili analizon mĂ« tej natyrĂ«n njerĂ«zore pĂ«rmes njĂ« analize tĂ« mprehtĂ« tĂ« “xhentĂ«lmenit tĂ« sjellshĂ«m”. Prova vendimtare Ă«shtĂ« tĂ« shqyrtohet qĂ«ndrimi i kĂ«tij xhentĂ«lmeni kur pĂ«rballet me sfidĂ«n pĂ«r duel. Nuk mund tĂ« mohohet se dueli Ă«shtĂ« mĂ«kat i rĂ«ndĂ« pĂ«r xhentĂ«lmenin, por shmangia e tij Ă«shtĂ« e papranueshme:

Të heqësh dorë krejtësisht nga bota dhe menjëherë të braktisësh shoqërinë e të gjitha personave që kanë vlerë në të, është një gjë e tmerrshme për të vendosur. A do të bëheshe ti objekt bisedash në qytet dhe në tavolina? A do të pranosh të bëhesh objekt talljeje dhe përqeshjeje nëpër shtëpitë publike, në karrocat e udhëtarëve dhe në tregje? A nuk është ky fati i sigurt i një njeriu që refuzon të luftojë, ose që përballon një fyerje pa reagim?

Ata qĂ« marrin pjesĂ« nĂ« duel mund tĂ« mashtrojnĂ« veten me retorikĂ«n e nderit, por nĂ« fakt janĂ« tĂ« motivuar ekskluzivisht nga krenaria dhe turpi. Konflikti i brendshĂ«m me tĂ« cilin pĂ«rballet njĂ« burrĂ« i sfiduar pĂ«r duel nuk ka tĂ« bĂ«jĂ« me ndonjĂ« “ndjenjĂ« nderi” apo me parimet e tij fetare, por me dy pasione themelore qĂ« sundojnĂ« natyrĂ«n njerĂ«zore: dashuria pĂ«r veten (instinkti i vetĂ«ruajtjes) dhe vetĂ«pĂ«lqimi (dashuria pĂ«r lavdĂ«rimin, frika nga turpi). NĂ« diagnozĂ«n pĂ«rfundimtare tĂ« Mandevilit: “KotĂ«sia, turpi, dhe ... natyra e brendshme, pĂ«rbĂ«jnĂ« shumĂ« shpesh guximin e burrave dhe virtytin e grave”.

Edhe nĂ«se e mira dhe e keqja e nderit dhe turpit janĂ« iluzione, turpi Ă«shtĂ« shumĂ« real me simptomat e tij psikologjike dhe fiziologjike. Mandevili i pĂ«rshkruan ato me hollĂ«si: “MegjithĂ«se turpi Ă«shtĂ« njĂ« pasion i vĂ«rtetĂ«, e keqja qĂ« duhet tĂ« kemi frikĂ« nga ai Ă«shtĂ« krejtĂ«sisht imagjinare dhe nuk ekziston pĂ«rveçse nĂ« reflektimin tonĂ« mbi mendimin e tĂ« tjerĂ«ve”. Ai e sheh nĂ«nshtrimin e impulseve natyrore tĂ« epshit pĂ«rmes edukimit tĂ« turpit si njĂ« shembull paradigmatik i mĂ«nyrĂ«s se si pasionet nĂ« shoqĂ«ri frenohen dhe modifikohen. NĂ« kohĂ«n e Mandevilit, njerĂ«zit ishin stĂ«rvitur me aq sukses pĂ«r tĂ« ndier turpin, saqĂ« dallimi midis burrave epshorĂ« dhe grave tĂ« ndershme dukej si ndryshim krejtĂ«sisht natyror, dhe jo produkt shoqĂ«ror.

GratĂ«, pĂ«r Mandevilin, nuk ndiejnĂ« natyrshĂ«m turp pĂ«r seksualitetin e tyre, por edukohen tĂ« ndiejnĂ« turp. Duke vĂ«zhguar sjelljen e grave tĂ« rritura tĂ« edukuara me ndrojtje, vajzat do tĂ« mĂ«sojnĂ« tĂ« tregohen tĂ« kujdesshme pĂ«r tĂ« mbuluar veten para djemve dhe, qĂ« nĂ« njĂ« moshĂ« shumĂ« tĂ« re, do tĂ« ndiejnĂ« turp tĂ« tregojnĂ« kĂ«mbĂ«t, pa ditur as pse njĂ« veprim i tillĂ« Ă«shtĂ« i dĂ«nueshĂ«m. Edukimi i tĂ« rinjve pĂ«r jetĂ«n nĂ« shoqĂ«ri do tĂ« thotĂ« tĂ« nxitet krenaria e tyre - pra, tĂ« shtohet frika nga turpi nĂ« lidhje me sjelljen, fjalĂ«t apo qĂ«ndrimet qĂ« konsiderohen tĂ« papĂ«rshtatshme pĂ«r gjininĂ« e tyre. NĂ« kĂ«tĂ« pedagogji tĂ« turpit, gratĂ« mĂ«sohen tĂ« jenĂ« modeste, burrat tĂ« jenĂ« tĂ« guximshĂ«m. DĂ«lirĂ«sia dhe guximi janĂ« tĂ« dyja pasione “artificiale”, rezultat i evolucionit, konvencioneve dhe edukimit.

NdĂ«rkohĂ« qĂ« udhĂ«zimi moral i mĂ«son tĂ« gjithĂ« anĂ«tarĂ«t e shoqĂ«risĂ« sĂ« qytetĂ«ruar tĂ« frenojnĂ« impulset seksuale, gratĂ« detyrohen tĂ« ushtrojnĂ« vetĂ«kontroll mĂ« tĂ« madh sesa burrat. PĂ«r Mandevilin, thjesht pĂ«r shkak se epshi mashkullor konsiderohet mĂ« i dhunshĂ«m dhe i pakontrollueshĂ«m, ekziston mĂ« pak pritshmĂ«ri qĂ« burrat tĂ« ndjekin normat e modestisĂ«. Ata mund tĂ« marrin mĂ« shumĂ« liri, ndĂ«rsa gratĂ« mbartin njĂ« barrĂ« mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ« shoqĂ«rore. Ky standard i dyfishtĂ« u jep burrave mundĂ«sinĂ« tĂ« ndjekin kĂ«naqĂ«sinĂ« seksuale pa shumĂ« frikĂ« nga dĂ«nimi publik, ndĂ«rsa gratĂ« detyrohen tĂ« mbrojnĂ« reputacionin e tyre pĂ«r dĂ«lirĂ«si pĂ«rballĂ« gjykimit shoqĂ«ror: “ËshtĂ« nĂ« interesin e shoqĂ«risĂ« tĂ« ruajĂ« ndershmĂ«rinĂ« dhe mirĂ«sjelljen; qĂ« gratĂ« tĂ« vuajnĂ«, tĂ« braktisen dhe tĂ« vdesin, pĂ«rpara se ta çlirojnĂ« veten nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« paligjshme”.

NĂ« FabulĂ«n e bletĂ«ve, Mandevili pĂ«rdor njĂ« skenar tĂ« jetĂ«s sĂ« pĂ«rditshme pĂ«r tĂ« ilustruar efektet shoqĂ«rore tĂ« standardeve tĂ« dyfishta, duke shpjeguar nga kĂ«ndi i njĂ« gruaje dinamikat qĂ« çojnĂ« drejt vrasjes sĂ« foshnjĂ«s. NdĂ«rsa njerĂ«zit nga familjet e mira kanĂ« mundĂ«sinĂ« tĂ« “mĂ«katojnĂ«â€ pa u vĂ«nĂ« re, shĂ«rbyeset dhe gratĂ« e varfra rrallĂ«herĂ« kanĂ« mundĂ«si tĂ« fshehin “barkun e madh”. NjĂ« vajzĂ« me prejardhje tĂ« mirĂ« qĂ« mbetet pa para dhe detyrohet tĂ« punojĂ« si shĂ«rbyese, mund ta ruajĂ« dĂ«lirĂ«sinĂ« pĂ«r vite me radhĂ«, dhe megjithatĂ« tĂ« pĂ«rballet me njĂ« moment fatkeq kur ia dorĂ«zon nderin e saj njĂ« mashtruesi qĂ« ka pushtet mbi tĂ«, dhe mĂ« pas ai e braktis. Mandevili vĂ«ren se gratĂ« si kjo mbingarkohen nga trysnia sociale pĂ«r dĂ«lirĂ«si dhe nga frika e turpit publik, aq sa ka gjasa tĂ« rrezikojnĂ« abortin ose vrasjen e foshnjĂ«s. Sa mĂ« fort tĂ« ndiejĂ« turp, aq mĂ« tĂ« ashpra do tĂ« jenĂ« qĂ«llimet e saj - qoftĂ« ndaj vetes, qoftĂ« ndaj fĂ«mijĂ«s sĂ« palindur. NĂ« situata tĂ« tilla, dashuria e natyrshme e gruas pĂ«r fĂ«mijĂ«n mund tĂ« mposhtet nga njĂ« dashuria ndaj vetes qĂ« imponohet nga shoqĂ«ria: frika nga turpi. PĂ«r Mandevilin, prova e kundĂ«rt se dĂ«lirĂ«sia Ă«shtĂ« njĂ« virtyt specifik artificial pĂ«r shoqĂ«ritĂ« e qytetĂ«ruara, Ă«shtĂ« fakti qĂ« prostitutat e zakonshme rrallĂ«herĂ« i vrasin fĂ«mijĂ«t e vet. Kjo nuk ndodh sepse janĂ« mĂ« tĂ« buta apo mĂ« tĂ« virtytshme, por sepse kanĂ« humbur modestinĂ« nĂ« njĂ« shkallĂ« mĂ« tĂ« madhe - domethĂ«nĂ«, frika nga turpi nuk ndikon mĂ« tek ato.

Vrasja e foshnjĂ«s qĂ«ndron ndaj dĂ«lirĂ«sisĂ« artificiale njĂ«soj si dueli ndaj guximit artificial: njĂ« tribut i pĂ«rgjakur ndaj kultit tĂ« vetes mbi tĂ« cilin Ă«shtĂ« rrĂ«njosur nderi modern. NĂ« pĂ«rshkrimin natyralist tĂ« shoqĂ«rimit qĂ« jep Mandevili, “virtytet” e dĂ«lirĂ«sisĂ« dhe guximit shpjegohen si efekte spontane shoqĂ«rore tĂ« krenarisĂ« dhe frikĂ«s nga turpi, qĂ« burojnĂ« nga ajo prirje kyçe qĂ« e bĂ«n njeriun tĂ« pĂ«rshtatshĂ«m pĂ«r jetesĂ« nĂ« shoqĂ«ri: vetĂ«vlerĂ«simi. Sjelljet e qytetĂ«ruara moderne janĂ« veçse faza mĂ« e fundit nĂ« historinĂ« e krenarisĂ«: “Shpikja e nderit ... ishte pĂ«rmirĂ«sim nĂ« artin e lajkatimit, pĂ«rmes tĂ« cilit pĂ«rsosmĂ«ria e llojit tonĂ« ngrihet nĂ« njĂ« nivel tĂ« tillĂ« saqĂ« bĂ«het objekt adhurimi pĂ«r veten tonĂ«, dhe njeriu mĂ«sohet seriozisht tĂ« adhurojĂ« vetveten”.

PĂ«r Mandevilin, morali dhe sjellja janĂ« zhvilluar me kohĂ«n, pa ndonjĂ« plan apo qĂ«llim, nga dinamika e krenarisĂ« dhe turpit dhe nga nevoja pĂ«r tĂ« maskuar pĂ«rqendrimin tonĂ« tĂ« pashmangshĂ«m dhe tĂ« natyrshĂ«m te vetja. ShoqĂ«ria civile Ă«shtĂ« produkt i njĂ« procesi tĂ« ngadaltĂ«, dhe ajo pĂ«rcaktohet nga pĂ«rpjekjet e vazhdueshme tĂ« njeriut pĂ«r tĂ« kĂ«naqur njĂ« shumicĂ« nevojash - mĂ« kryesorja prej tĂ« cilave Ă«shtĂ« ajo qĂ« sot e quajmĂ« “dĂ«shirĂ« pĂ«r njohje”. NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, mekanizmat pĂ«rmes tĂ« cilĂ«ve motivet e vetĂ«kĂ«naqĂ«sisĂ« prodhojnĂ« pĂ«rfitime shoqĂ«rore, pĂ«rmes tĂ« cilĂ«ve veset private kanalizohen nĂ« dobi publike, nuk mund t’i atribuohen thjesht rendit spontan tĂ« tregut. PĂ«rpara se tĂ« jenĂ« “maksimizues tĂ« dobisĂ«â€, njerĂ«zit janĂ« mbi tĂ« gjitha “kĂ«rkues tĂ« vlerĂ«simit”, dhe interesi i tyre vetjak Ă«shtĂ« gjithmonĂ« i ndĂ«rthurur me dĂ«shirĂ«n e pafund pĂ«r njohje nga tĂ« tjerĂ«t. Anatomia e natyrĂ«s njerĂ«zore, sipas Mandevilit, mbetet e vĂ«rtetĂ« edhe sot. /Telegrafi/

Protestat në Iran dhe çështja e mbijetesës së regjimit

✇Telegrafi
By: Agron Shala
8 January 2026 at 13:18


Nga: Mahjoob Zweiri, studiues dhe analist politik, i specializuar në politikën e Iranit dhe të Lindjes së Mesme / Al Jazeera
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Protestat e Vitit të Ri në Iran ndodhën në fund të një viti të shënuar nga lufta, tensioni ekonomik dhe pasiguria politike.

Në vitin 2025, Izraeli ndërmori një sulm 12-ditor ndaj Iranit, duke vrarë udhëheqës të lartë ushtarakë dhe duke pasur cak infrastrukturën ushtarake dhe ekonomike. Sulmi u pasua nga goditjet ajrore të ShBA-së ndaj objekteve bërthamore iraniane në Fordou, Isfahan dhe Natanz.

Teksa viti po mbyllej, protestat shpërthyen në kryeqytet, në Teheran, dhe në qytete të tjera në Iranin qendror dhe jugperëndimor - duke filluar në javën e fundit të vitit 2025 dhe duke vazhduar në ditët e para të vitit 2026.

KĂ«to protesta nuk ishin tĂ« paprecedenta. ShoqĂ«ria iraniane ka qenĂ« dĂ«shmitare e mijĂ«ra protestave qĂ« nga mesi i viteve ’90 tĂ« shekullit XX - tĂ« ndryshme pĂ«r nga shkalla dhe pjesĂ«marrja. GjatĂ« viteve, shkaqet e kĂ«tyre protestave kanĂ« ndryshuar - nga kufizimet ndaj lirive sociale dhe politike, deri te pĂ«rkeqĂ«simi i kushteve ekonomike.

Në Iran, protestat e përsëritura formësohen nga ndërveprimi midis politikës së brendshme, qeverisjes, politikës së jashtme dhe ndikimit të sanksioneve - të cilat së bashku ndikojnë si në shfaqjen e pakënaqësisë ashtu edhe në reagimin e shtetit ndaj saj, veçanërisht në kushtet e sanksioneve të vazhdueshme dhe tensioneve me Izraelin dhe Shtetet e Bashkuara.

Protestat që mbyllën vitin, pasuan me një grevë nga tregtarët dhe pronarët e dyqaneve në pazare, për shkak të rënies së ndjeshme të fuqisë blerëse. Kjo rënie e përshpejtuar u shkaktua nga rritja e inflacionit - reflektuar në rënien e rialit iranian, i cili humbi rreth 50 për qind të vlerës - si dhe nga rritja e papunësisë në 7.5 përqind.

Kjo nuk ishte hera e parë që pakënaqësitë ekonomike nxitën trazira. Në vitin 2008, pas një rritjeje të normës së TVSh-së, pazari shpërtheu në protesta, duke detyruar qeverinë e presidentit Mahmoud Ahmadinejad të tërhiqej nga zbatimi i masës.

Protestat më të kufizuara pasuan në vitin 2010, pasi qeveria e Ahmadinejadit tentoi të vendoste një ligj që rriste normën e tatimit mbi të ardhurat në 70 përqind - përpara se të tërhiqej sërish nën presionin popullor.

Në të gjitha lëvizjet protestuese në Iran, ndër vite, brengat ekonomike kanë qenë vazhdimisht të pranishme krahas kërkesave për më shumë liri sociale - përfshirë kundërshtimin ndaj ligjit për hixhabin e detyrueshëm. Këto çështje nxitën demonstrata të gjera në vitin 2022, pas vrasjes së 22-vjeçares Mahsa Aminit - kur ndodhej në paraburgim për shkak të ligjit për hixhabin - ndërsa përpjekjet e autoriteteve për ta fajësuar atë për çfarë ndodhi, nxitën zemërim të madh publik.

Megjithatë, asnjë reformë themelore nuk është ndërmarrë nga qeveritë pasuese. Presidenti Mohammad Khatami (1997-2005) propozoi një strategji alternative ekonomike që synonte reduktimin e varësisë nga të ardhurat nga nafta dhe zhvillimin e sektorëve që nuk kanë të bëjnë me naftë, për të zbutur ndikimin e sanksioneve të cilat shpesh synojnë industrinë e naftës në Iran. Këto masa nuk patën sukses, pasi kriza bërthamore u përshkallëzua pas publikimit të imazheve të para të objektit të Natanzit në gusht 2002, duke rritur presionin ekonomik nga jashtë.

Nga viti 2005 deri në 2013, Ahmadinejadi pati një qasje populiste, të përqendruar në shpërndarjen e të ardhurave nga nafta përmes të ashtuquajturit program nga-nafta-në para. Kjo strategji dështoi, duke hasur në rezistencë nga interesat e fuqishme të brendshme ekonomike dhe përballë presionit të sanksioneve të vendosura nga Këshilli i Sigurimit i OKB-së nëpërmjet rezolutave 1696, 1737, 1747, 1803 dhe 1929. Këto masa kufizuan tregtinë, ngrinë asetet financiare dhe limituan qasjen në financat ndërkombëtare - duke iu shtuar viteve të tëra të sanksioneve të njëanshme nga ShBA-ja që nga viti 1980.

Qeverisja e keqe apo sanksionet?

Përderisa demonstratat janë zgjeruar me kalimin e kohës, është rikthyer një pyetje e kahershme: Në çfarë mase sanksionet shpjegojnë krizën ekonomike të Iranit dhe çfarë përgjegjësie mban qeverisja?

Ekonomia e Iranit ka vuajtur prej kohësh nga problemet strukturore që nuk janë adresuar që nga viti 1980, pasi përparësitë e lidhura me ideologjinë revolucionare dhe kostot e saj kanë pasur përparësi ndaj ndërtimit të një ekonomie të qëndrueshme shtetërore. Legjislacioni ekonomik dhe financiar nuk ka ecur në hap me zhvillimet globale. Si rezultat, Irani është izoluar gjithnjë e më shumë nga tregjet ndërkombëtare, duke përkeqësuar krizat e brendshme dhe duke amplifikuar ndikimin e sanksioneve në pothuajse të gjithë sektorët.

Kjo ngre një pyetje të vazhdueshme për elitën politike dhe ekonomike të Iranit: Pse qeveritë pasuese dështuan të zhvillojnë politika dhe programe ekonomike që do të përballojnë efektet e sanksioneve?

Në këtë kontekst, partneritetet ekonomike të Iranit me Kinën - veçanërisht marrëveshja 25-vjeçare për bashkëpunim strategjik, me vlerë 400 miliardë dollarë dhe që përfshin sektorët e energjisë, telekomunikacionit, transportit dhe infrastrukturës - nuk kanë sjellë stabilitet ekonomik. Po ashtu, partneriteti strategjik me Rusinë, i nënshkruar në fillim të vitit 2025 dhe që synonte forcimin e bashkëpunimit për dy dekada, nuk e përmirësoi gjendjen ekonomike të Iranit.

Së bashku, këto partneritete kanë dështuar të zbusin pasojat e rënda të sanksioneve të vendosura nga ShBA-ja dhe Bashkimi Evropian.

Mendimi publik iranian, i pasqyruar nĂ« sloganet e protestĂ«s, prej kohĂ«sh e ka lidhur politikĂ«n e jashtme - veçanĂ«risht pĂ«rfshirjen e Iranit nĂ« Lindjen e Mesme - me pakĂ«simin e tĂ« ardhurave kombĂ«tare. MbĂ«shtetja e Iranit pĂ«r grupe tĂ« jashtme dhe tĂ« armatosura - pĂ«rfshirĂ« nĂ« Liban, Irak, Jemen si dhe PalestinĂ« - ka qenĂ« pjesĂ« e strategjisĂ« sĂ« tij rajonale, duke pĂ«rdorur fonde, trajnim dhe ndihmĂ« logjistike nga Teherani. Me pĂ«rkeqĂ«simin e kushteve tĂ« jetesĂ«s, slogani “As Gaza, as Libani - jeta ime le tĂ« jetĂ« kurban pĂ«r Iranin” u dĂ«gjua shpesh, duke u bĂ«rĂ« njĂ« nga tiparet pĂ«rcaktuese tĂ« protestave nĂ« fund tĂ« vitit 2024.

MegjithatĂ«, qĂ« nga fillimi i vitit 2025, kjo lidhje Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« mĂ« pak bindĂ«se - si shpjegim pĂ«r krizĂ«n ekonomike tĂ« Iranit. Ndikimi i Iranit ka rĂ«nĂ« ndjeshĂ«m nĂ« Liban, Siri, GazĂ« dhe Jemen, duke dobĂ«suar argumentin se angazhimet rajonale janĂ« rrĂ«nja kryesore e krizĂ«s. Kjo ndryshoi aq shumĂ« saqĂ« disa zyrtarĂ« ushtarakĂ« iranianĂ« kanĂ« kĂ«rkuar qĂ« Siria t’ia kthejĂ« rreth 50 miliardĂ« dollarĂ« borxh Iranit - njĂ« kĂ«rkesĂ« e refuzuar nga anĂ«tarĂ«t e qeverisĂ« sĂ« pĂ«rkohshme siriane, tĂ« cilĂ«t, nĂ« vend qĂ« tĂ« njohin borxhin, po pĂ«rgatitin njĂ« faturĂ« kompensimi kundĂ«r Teheranit pĂ«r kostot e mbĂ«shtetjes sĂ« regjimit gjatĂ« luftĂ«s civile.

PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, udhĂ«heqĂ«si suprem, Ali Khamenei, dhe presidenti Masoud Pezeshkian kanĂ« pranuar publikisht se pĂ«rgjegjĂ«sia pĂ«r situatĂ«n ekonomike tĂ« Iranit nuk mund t’i atribuohet vetĂ«m sanksioneve. Ky pranim theksoi rĂ«ndĂ«sinĂ« e vazhdueshme tĂ« dĂ«shtimeve nĂ« qeverisje dhe qartĂ«soi se si udhĂ«heqĂ«sia po i interpreton protestat qĂ« rrodhĂ«n pas sulmeve izraelite dhe amerikane nĂ« verĂ«n e vitit 2025.

Narrativat e ndryshme dhe rreziqet përpara

Udhëheqja iraniane tani paraqet dy narrativa konkurruese për të shpjeguar protestat. E para, e artikuluar nga lideri suprem dhe presidenti, përqendrohet te dështimet në qeverisje ekonomike dhe pranon se sanksionet nuk mund të shpjegojnë në mënyrë të plotë thellësinë e krizës. E dyta, e promovuar nga aparati i sigurisë, vazhdon të theksojë rolin e akterëve të jashtëm në nxitjen e trazirave dhe në shënjestrimin e regjimit.

Kjo mospërputhje krijon konfuzion brenda institucioneve shtetërore, pasi narrativa e sigurisë e përshkruan në mënyrë të nënkuptuar protestën si kërcënim ekzistencial. Duke vepruar kështu, ajo thellon tensionet shoqërore dhe zgjeron hendekun midis regjimit dhe shoqërisë.

Historikisht, shqetësimet mbi mbijetesën e regjimit kanë forcuar pozitat e aparatit të sigurisë në ballafaqimin me protestat. Sot, megjithatë, një kontekst i ndryshuar i brendshëm dhe rajonal ushtron presion mbi institucionet politike dhe të sigurisë për të reaguar ndryshe - nëse do të duan të sigurojnë mbijetesën e sistemit politik.

Në të njëjtën kohë, vetëbesimi dhe kapaciteti ushtarak i Izraelit, i kombinuar me atë që liderët iranianë e perceptojnë si mbështetje të pakufizuar nga ShBA-ja, i ka shtyrë vendimmarrësit izraelitë të mendojnë seriozisht për një luftë të re ndaj Iranit. Izraeli në fakt ka filluar një operacion të dytë ushtarak përmes një narrative të qartë se nuk do të lejojë Iranin të pasurojë uraniumin, dhe se programi bërthamor iranian duhet çmontuar ashtu siç u çmontua ai i Libisë në vitin 2003. Një konflikt i tillë do të kishte për qëllim ta bënte regjimin të brishtë - politikisht, ekonomikisht dhe në aspektin e sigurisë.

Kjo perspektivĂ« e ka intensifikuar pĂ«rplasjen e brendshme tĂ« Iranit me shoqĂ«rinĂ« e vet, duke rritur mundĂ«sinĂ« qĂ« njĂ« gjendje e zgjatur konflikti tĂ« çojĂ« pĂ«rfundimisht nĂ« ndryshim regjimi -edhe nĂ«se ndodh me kalimin e kohĂ«s - me qĂ«llimin e shpallur pĂ«r tĂ« neutralizuar pĂ«rfundimisht atĂ« qĂ« Izraeli e konsideron si “kĂ«rcĂ«nimi iranian”. /Telegrafi/

Më duhej të ikja nga Irani, por ata që lashë pas kanë një shans real për liri

✇Telegrafi
By: Agron Shala
8 January 2026 at 12:18


Nga: Vahid Beheshti, gazetar, aktivist politik dhe themelues i Frontit Iranian për Ringjalljen e Ligjit dhe Sovranitetit Kombëtar / The Independent
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Aktualisht, qindra mijëra iranianë në mbarë vendin po rrezikojnë gjithçka duke dalë në rrugë.

Qëkur protestat kundër qeverisë nisën me një grevë nga tregtarët në Pazarin e Madh të Teheranit, më 28 dhjetor, trazirat janë përhapur në më shumë se 280 vende. Kjo tashmë është sfida më e madhe - ndër vite - ndaj regjimit klerikal të vendit, dhe nuk ka shenja se do të ndalet.

Përplasjet e dhunshme me forcat e sigurisë kanë çuar në djegien e ndërtesave qeveritare dhe në sulme ndaj statujave të figurave autoritare të regjimit islamik. Gazi lotsjellës është përdorur për të shpërndarë protestat - madje edhe brenda një spitali.

DhjetĂ«ra vetĂ« kanĂ« vdekur tashmĂ« dhe mbi njĂ« mijĂ« e dyqind protestues janĂ« arrestuar. Por, populli trim i Iranit e ka ndier mundĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« ndryshuar rrjedhĂ«n e historisĂ«. Raportohet se nĂ« qytetin kurd Abdanan, pjesĂ«tarĂ« e policisĂ« sĂ« moralit, me qĂ«ndrime tĂ« ashpra, kanĂ« hedhur armĂ«t duke deklaruar: “Forcat e armatosura janĂ« me popullin”. Ata po pĂ«rballen me njĂ« regjim qĂ« po shembet nĂ«n peshĂ«n e mizorisĂ« sĂ« vet pas 47 vjetĂ«sh tĂ« sundimit brutal teokratik.

Ajo qĂ« ka qenĂ« e pamohueshme Ă«shtĂ« qasja e pazakontĂ« e kujdesshme e Teheranit ndaj kĂ«tyre protestave tĂ« fundit. Sipas standardeve tĂ« veta vrastare, pĂ«rdorimi i dhunĂ«s nga shteti ka qenĂ« “i pĂ«rmbajtur”. PolitikanĂ« tĂ« nivelit tĂ« lartĂ« kanĂ« pranuar, ndonĂ«se me hipokrizi, se protestuesit kanĂ« ankesa tĂ« ligjshme. Demonstratat u shkaktuan nga gjendja e rĂ«ndĂ« e ekonomisĂ« dhe rĂ«nia e valutĂ«s vendase, rialit, nĂ« nivelin mĂ« tĂ« ulĂ«t historik. QarkullojnĂ« thashetheme pĂ«r liderin suprem, i cili prej muajsh Ă«shtĂ« fshehur nĂ« njĂ« bunker, apo ndoshta ka ikur nĂ« MoskĂ«.

NĂ« kundĂ«rshtim me vlerĂ«simin e shumĂ« analistĂ«ve, kjo nuk Ă«shtĂ« aspak njĂ« protestĂ« ekonomike. ËshtĂ« revolucion nĂ« shkallĂ« tĂ« plotĂ«, me qĂ«llimin e shpĂ«rbĂ«rjes totale tĂ« regjimit tĂ« republikĂ«s islamike qĂ« ka sunduar me grusht tĂ« hekurt qĂ« nga viti 1979.

Kjo lĂ«vizje Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« e njohur si “kryengritja pĂ«rfundimtare”, e cila e dallon atĂ« nga protestat e mĂ«parshme. Nuk ka udhĂ«heqĂ«s tĂ« vetĂ«m tĂ« dukshĂ«m, çka e bĂ«n shumĂ« mĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« pĂ«r regjimin qĂ« ta shtypĂ«. ËshtĂ« organike, e rrĂ«njosur nĂ« komunitetet lokale dhe pĂ«rhapet si vĂ«rshim.

Si një nga vendet më të pasura me burime natyrore në botë, Irani duhej të ishte në lulëzim. Në vend të kësaj, mbi 70 përqind e popullsisë jeton nën kufirin e varfërisë. Një civilizim me mijëra vjet trashëgimi kulturore, një popull që i ofroi botës një nga modelet më të hershme dhe më njerëzore të qeverisjes nën sundimin e Kirit të Madh, është reduktuar në kërkime për mbijetesë nëpër kazanë plehrash. Nuk u ka mbetur asnjë alternativë tjetër, veçse të marrin një qëndrim.

Unë nuk kisha zgjidhje tjetër, pos të ikja nga atdheu im. Isha 13 vjeç kur për herë të parë isha politikisht aktiv në Iran. Në moshën 20-vjeçare më arrestuan dy herë. Pastaj erdhi çasti kur kuptova se regjimi donte të më eliminonte. Disa anëtarë të familjes sime u arrestuan dhe u vranë, ndërsa miku im i ngushtë, Ruhollah Zam, u rrëmbye, u transferua në Iran dhe u ekzekutua brutalisht.

Luftën për të përmbysur regjimin islamik nuk do ta braktis kurrë. Prej gati tre vjetësh jam përpara Ministrisë së Jashtme të Mbretërisë së Bashkuar, në përpjekje për të përqendruar vëmendjen e qeverisë britanike mbi këtë shtet të rrezikshëm dhe për ta detyruar të ndërmarrë veprime.

Tashmë është bërë e qartë se ky revolucion nuk është vetëm për Iranin. Regjimi ka eksportuar një ideologji të dhunshme, ekstremiste dhe antisemitike përtej kufijve të vet, gjë që gjeti terren edhe në vendet perëndimore. Për këtë jam sulmuar dhe kërcënuar disa herë në Londër.

Për vite me radhë, shumë iranianë kanë besuar se komuniteti ndërkombëtar nuk kujdeset më për të drejtat e njeriut, dhe se vlerat janë flijuar për shkak të interesave. Mesazhet e mbështetjes që kanë ardhur këto ditë nga Izraeli dhe Shtetet e Bashkuara - që kanë bërë shumë për ta dobësuar regjimin - kanë ndryshuar diçka të thellë. Njerëzit e zakonshëm në Iran kanë fituar besimin se bota po zgjohet ngadalë nga gjumi dhe po kupton se paqja e qëndrueshme në Lindjen e Mesme dhe më gjerë është e mundur vetëm kur regjimi të jetë përmbysur.

Ajatollah Khamenei mund ta quajĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar “djalli i vogĂ«l”, por qytetarĂ«t e zakonshĂ«m iranianĂ« e nderojnĂ« kĂ«tĂ« vend si zemrĂ«n e demokracisĂ« dhe lirisĂ«. Ata janĂ« tĂ« habitur nga heshtja e zgjatur e kryeministrit Keir Starmer nĂ« momentin e tyre mĂ« tĂ« nevojshĂ«m.

Heronjtë e Iranit meritojnë dhe kanë nevojë urgjente për mbështetjen e Mbretërisë së Bashkuar. Populli i Iranit po përballet me regjimin me duart bosh. Ata kanë varrosur të vdekurit e tyre dhe kanë mjekuar qindra të plagosur. E, megjithatë, nuk tërhiqen. Janë në zi, por janë të mbushur me forcë dhe guxim, sepse e kuptojnë peshën historike të këtij momenti.

Pa kĂ«tĂ« regjim, Irani mund tĂ« shndĂ«rrohet nga njĂ« kĂ«rcĂ«nim global nĂ« njĂ« forcĂ« pĂ«r pĂ«rparimin e njerĂ«zimit. Historia me siguri do t’i mbajĂ« mend ata qĂ« qĂ«ndruan nĂ« anĂ«n e duhur tĂ« saj. /Telegrafi/

O DITË TË SHKRETA NË QYTETIN E SHKRETË

✇Telegrafi
By: Agron Shala
8 January 2026 at 11:46


Poezi nga: Alan May
PĂ«rktheu: Fadil Bajraj

Shesh qyteti i përgjumur edhe me një statujë
të një babai themeltar teveqel: po pi duhan

me djemtë jashtë sallës së biliardos. Me kë
po tallem? Jam fikall vetëm, duke shikuar

drerët që lëpijnë vitrinat e dyqaneve. Gjuetarët me sy të xhamtë
psherëtijnë zahmetshëm në automobilat e tyre me ajër të kondicionuar.

Pëllumbat çukisin me kujdes në trotuar.
Nuk janë të këtij vendi. Me ngjyra të ndezura,

pedant, me sy të vegjël të etur. Djaloshi
në shkallë përpiqet të ndreq orën e qytetit. Biçikleta e tij

është e lidhur në një nga tri dritat e rrugës. Fëmijët
e shkollës private mërkëmbën derisa dalin nga autobusi i shkollës.

Duken si toptha çamçakëzi. Sot, ra shi,
dhe avulli u ngrit nga asfalti i valë dhe pastaj u zhduk

si shpresa. Vetëtima shkrepëtiu, megjithëse larg
në një fushë ku një fermer kosiste tufat e mbetura

të pambukut. Një dyqan i vogël me pluhur shet
karamele të forta, gjithmonë fruta të pjekura, kikirikë,

dhe revista joshëse. Mendoj se do të shoh
një film. Një në të cilin të gjithë duken

sikur janë në luftë, ama, në të vërtetë, po
dashurohen. Ketri vjen si zemberek.

MĂ« kishte marrĂ« gjumi nĂ« njĂ« stol parku. “Ti
nuk e ke vendin kĂ«tu,” thotĂ« ai. Po, e di,

Z. Ketër, e di. Sherifi është përsëri i dehur.
Ai tundet e lëkundet si një kunj boulingu. Drejtori

i postës po e mbyll postën. Ai po tund krahët
si i çmendur. Pullat kanë dalë nga vrimat e tyre

të vogla dhe po fluturojnë përreth
pas dyerve prej xhami dhe dritareve me hekura.

BURG AJRI

✇Telegrafi
By: Agron Shala
7 January 2026 at 14:03


Poezi nga: Dulce Maria Loynaz
PĂ«rktheu: Bajram Karabolli

Një rrjetë e endur me fije të padukshme,
një burg ajri në të cilin mezi lëviz,
një rrjetë drite që nuk duket si kurth,
dhe në të cilin këmba ime mbeti e lidhur
midis litarëve edhe të dritës.

Një burg pa roje dhe pa zinxhirë,
ku ditë për ditë ha bukën time dhe pi ujin tim ...
Ndërsa atje jashtë
të gjitha shtigjet e tokës,
duke u dridhur lulëzojnë për mua,
sepse ende janë të miat!

E THELLË, E LARTË, E LARGËT ËSHTË JETA

✇Telegrafi
By: Agron Shala
7 January 2026 at 13:44


Nga: Kahlil Gibran (pjesë nga Kopshti i Profetit)
PĂ«rktheu: Maksim Rakipaj

U drodh nga mallĂ«ngjimi zemra e tij dhe ai tha: “MĂ« e lashtĂ« Ă«shtĂ« Jeta nga cilado gjallesĂ«; madje bukuria ka pasur flatra pĂ«rpara se tĂ« zbriste mbi dhĂ©, madje dhe e vĂ«rteta e vĂ«rtetĂ« pati qenĂ« pĂ«rpara se ta shqiptonin.

“Jeta nĂ« heshtjen tonĂ« kĂ«ndon, nĂ« pĂ«rgjumjen tonĂ« Ă«ndĂ«rron. Madje, edhe kur pĂ«rtokĂ« jemi, dhe tĂ« sfilitur, Jeta fronĂ«zuar rri dhe lart fare. Edhe kur ne qajmĂ«, Jeta ditĂ«s i buzĂ«qesh, e lirĂ« Ă«shtĂ« Ajo edhe kur ne zvarrĂ« me vargonj na tĂ«rheqin.

Shpesh rëndë na flet e na shan Jeta, por vetëm kur vetë ne të nxirë e të sterruar jemi. Dhe Asaj të zbrazët e të kotë i dukemi, por vetëm kur shpirti ynë nëpër vende të shkreta shkon e endet dhe zemra dehur është me mendjemadhësinë e saj.

“E thellĂ«, e lartĂ«, e largĂ«t Ă«shtĂ« Jeta; dhe sado syri juaj as kĂ«mbĂ«t s’mund t’ia kapĂ«, prapĂ«seprapĂ« pranĂ« e ke AtĂ«; dhe sado qĂ« veç fryma e frymĂ«s sate shkon nĂ« zemĂ«r tĂ« Saj, hije e hijes sate kalon mbi fytyrĂ«n e Saj, jehona e thirrjes sate mĂ« tĂ« dobĂ«t pranverĂ« dhe vjeshtĂ« i bĂ«het nĂ« gji.

“E mbuluar dhe fshehur rri Jeta, kur vetĂ« ju, mĂ« sĂ« shumti mbuluar dhe fshehur qĂ«ndroni. Dhe kur Jeta flet, gjithĂ« erĂ«rat fjalĂ« bĂ«hen; dhe kur Ajo flet pĂ«rsĂ«ri, buzĂ«qeshja nĂ« buzĂ«t tuaja dhe lotĂ«t nĂ« sytĂ« tuaj nĂ« fjalĂ« shndĂ«rrohen. Kur Jeta kĂ«ndon, i shurdhĂ«ri rri e dĂ«gjon; Kur ecĂ«n Ajo, i verbĂ«ri e sheh dhe i mahnitur pas i vete.”

Kur ai pushoi së foluri, një heshtje e thellë mbështolli njerëzinë dhe në atë heshtje një këngë e padëgjuar më parë qe dhe ata të ngushëlluar u ndien në vetminë dhe dhimbjen e tyre.

_________________

Lexo po ashtu nga Kahlil Gibran:
- Thirrja më e bukur: Nëna ime
- Mjerë ai komb që si udhëheqës ka dhelprën, si filozof magjistarin dhe si artistë laramanët dhe imituesit
- Ju keni Libanin tuaj, unë kam timin
- Martirët e ligjit të njeriut
- Populli dhe tirani ...

Ende nuk ka mbaruar dhimbja nga lidhja tragjike e dashurisë së Gjermanisë me Rusinë

✇Telegrafi
By: Agron Shala
7 January 2026 at 12:17


Dekadat e varësisë e kanë lënë Berlinin në një gjendje të brishtë ekonomike dhe politike.

Nga: Katja Hoyer / The Telegraph
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Nuk ka kaluar shumĂ« kohĂ« kur zemĂ«rim tĂ« madh do tĂ« kishte shkaktuar njĂ« politikan i cili do tĂ« fantazonte rrĂ«mbimin e kancelarit gjerman dhe ta quante atĂ«, pos tjerash, “neonazist”. Kur ish-presidenti rus Dmitry Medvedev bĂ«ri pikĂ«risht kĂ«tĂ« tĂ« dielĂ«n, nuk shkaktoi mĂ« shumĂ« sesa njĂ« dĂ«nim tĂ« shkruar nĂ« mĂ«nyrĂ« formale nga zĂ«dhĂ«nĂ«si i qeverisĂ« gjermane dhe njĂ« indiferencĂ« nga ministri i JashtĂ«m gjerman Johann Wadephul, i cili i quajti komentet e Medvedevit “interesante”.

Incidentet e tilla theksojnĂ« se sa shumĂ« ka ndryshuar marrĂ«dhĂ«nia mes GjermanisĂ« dhe RusisĂ«. Por, ka gjasa qĂ« GjermanisĂ« do t’i duhet shumĂ« mĂ« tepĂ«r kohĂ« pĂ«r ta pĂ«rballur kĂ«tĂ« ndryshim.

Sigurisht, komentet e Medvedevit duhet tĂ« shihen nĂ« kontekst. Kur ai sugjeroi qĂ« “rrĂ«mbimi i neonazistit Merz mund tĂ« ishte njĂ« kthesĂ« e shkĂ«lqyer nĂ« kĂ«tĂ« karnaval ngjarjesh”, ai po reagonte ndaj kapjes nga ana ShBA-sĂ« e presidentit venezuelas NicolĂĄs Maduro, i cili ka qenĂ« aleat i RusisĂ«. MegjithatĂ«, ai zgjodhi jo vetĂ«m ta veçonte kancelarin Friedrich Merz pĂ«r talljen e tij, por gjithashtu shtoi: “Ka edhe arsye pĂ«r ndjekje penale ndaj tij nĂ« Gjermani, prandaj nuk do tĂ« ishte humbje, veçanĂ«risht kur qytetarĂ«t po vuajnĂ« kot” - njĂ« aluzion pĂ«r çmimet e larta tĂ« energjisĂ« qĂ« kanĂ« prekur GjermaninĂ«, qĂ«kur ajo u shkĂ«put nga lĂ«ndĂ«t djegĂ«se fosile ruse pas pushtimit tĂ« plotĂ« tĂ« UkrainĂ«s nĂ« vitin 2022.

Komentet e Medvedevit zbulojnë dy gjëra. E para është se sa e mërzitur është Rusia për humbjen e Gjermanisë si konsumator energjie dhe partner biznesi, pavarësisht mohimeve të kundërta. Importet gjermane nga Rusia kanë rënë me 95 përqind që nga fillimi i luftës. Berlini tani varet kryesisht nga vendet si Norvegjia dhe ShBA-ja për importet e tij jetike të energjisë. Kjo do të thotë humbje akute e të ardhurave dhe e ndikimit të Moskës në Evropë.

Por, komentet e Medvedevit tregojnĂ« gjithashtu anĂ«n tjetĂ«r tĂ« medaljes. Energjia nĂ« Gjermani Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« e shtrenjtĂ«, e paqĂ«ndrueshme dhe e ndjeshme ndaj sabotazhit. TrashĂ«gimia e viteve tĂ« varĂ«sisĂ« nga Rusia do tĂ« marrĂ« shumĂ« kohĂ« pĂ«r t’u korrigjuar dhe mund tĂ« kĂ«rkojĂ« mĂ« shumĂ« vullnet politik sesa Berlini mund tĂ« korr pĂ«r momentin. Gjermania tani Ă«shtĂ« e ekspozuar ndaj sulmeve nĂ« infrastrukturĂ«n kritike, Ă«shtĂ« njĂ« vend i pakĂ«ndshĂ«m pĂ«r investime nga industritĂ« me konsum tĂ« lartĂ« energjie dhe njĂ« peizazh politikisht i paqĂ«ndrueshĂ«m nĂ« tĂ« cilin marrĂ«dhĂ«nia e ardhshme me RusinĂ« vazhdon tĂ« luajĂ« njĂ« rol kyç.

Kjo flet mĂ« shumĂ« sesa paratĂ«. Gjermania ia shiti RusisĂ« infrastrukturĂ«n kritike tĂ« energjisĂ«, nĂ« tokĂ«n e saj, pĂ«rfshirĂ« objektin e saj mĂ« tĂ« madh pĂ«r ruajtjen e gazit - njĂ« mega-strukturĂ« nĂ«ntokĂ«sore sa mbi 900 fusha futbolli qĂ« ruan mjaftueshĂ«m gaz pĂ«r tĂ« furnizuar dy milionĂ« familje pĂ«r njĂ« vit. “NĂ«nvlerĂ«suam varĂ«sinĂ« dhe rreziqet e sigurisĂ« politike qĂ« buronin nga kjo marrĂ«dhĂ«nie”, pranoi nĂ« retrospektivĂ«, Norbert Röttgen nga partia konservatore CDU e Merzit.

Gjermania ndaloi importin e gazit nga Rusia: Importet e gazit natyror nga Rusia, në milionë metra kubBurimi: Eurostat

NĂ« fund tĂ« vitit 2022, Gjermania mori kontrollin e rafinerive, depozitave dhe infrastrukturave tĂ« tjera nĂ« vend, qĂ« ishin nĂ« pronĂ«si tĂ« RusisĂ«, por kurrĂ« nuk mund tĂ« rifitojĂ« njohurinĂ« e thellĂ« dhe kuptimin qĂ« Moska ka fituar pĂ«r sistemin gjerman. Tani, Vladimiri Putin mund ta pĂ«rdorĂ« kĂ«tĂ«. U raportua mĂ« herĂ«t kĂ«tĂ« javĂ« se Rusia ka intensifikuar sulmet e fshehta mbi infrastrukturĂ«n gjermane, pĂ«rfshirĂ« objektet energjetike. NdĂ«rkohĂ« qĂ« ministria e Mbrojtjes ka pĂ«rcaktuar RusinĂ« si “kĂ«rcĂ«nimin mĂ« tĂ« madh dhe mĂ« tĂ« menjĂ«hershĂ«m pĂ«r sigurinĂ« e GjermanisĂ«â€, nuk ka zgjidhje tĂ« shpejtĂ« pĂ«r boshllĂ«qet e mĂ«dha tĂ« shkaktuara nga vitet e lidhjes sĂ« pakujdesshme me RusinĂ«.

Një tjetër pasojë nga lidhja e dashurisë së Gjermanisë me Rusinë është thjesht kostoja dhe paqëndrueshmëria e furnizimit me energjinë që është riorganizuar me nxitim. Ekonomia e tretë më e madhe në botë importon një shifër marramendëse prej 70 përqind të energjisë që përdor, dhe të gjithë e dinë se sa shumë varet nga kjo ajo që ka mbetur nga industria e saj e ballafaquar me vështirësi. Berlini nuk është në pozicion për të negociuar për çmime ose kushte më të mira.

KonsumatorĂ«t gjermanĂ« paguajnĂ« disa nga çmimet mĂ« tĂ« larta tĂ« energjisĂ« elektrike nĂ« botĂ«, dhe investitorĂ«t e mundshĂ«m janĂ« aq tĂ« zhgĂ«njyer nga kjo situatĂ« saqĂ« shumĂ« prej tyre tĂ«rhiqen. Vitin e kaluar, ArcelorMittal, prodhuesi i dytĂ« mĂ« i madh i çelikut nĂ« botĂ«, refuzoi madje 1.3 miliardĂ« euro subvencione pĂ«r tĂ« prodhuar çelik tĂ« gjelbĂ«r nĂ« Gjermani, duke preferuar investimet “nĂ« vende qĂ« mund tĂ« ofrojnĂ« furnizim tĂ« parashikueshĂ«m dhe konkurrues me energji elektrike”, siç u shpreh kompania.

Nga ana tjetër, kombinimi i stagnimit ekonomik dhe kostove të larta për konsumatorët, ushqen tensionet politike në Gjermani. Qeveria e Merzit mund të ketë adoptuar një qëndrim aq optimist saqë ashiqare e zemëron Moskën, por partitë opozitare po e shfrytëzojnë dëshpërimin e njerëzve dhe efektet e dëmshme të pesimizmit ekonomik, për të prezantuar rikthimin e marrëdhënieve më miqësore me Rusinë - si një zgjidhje të thjeshtë për problemet e vendit.

NĂ« veçanti, partia e ekstremit tĂ« djathtĂ«, Alternativa pĂ«r GjermaninĂ« (AfD) - tani partia mĂ« e madhe opozitare qĂ« kryeson nĂ« shumĂ« sondazhe - pĂ«rfiton nga frika dhe presioni i krijuar nga situata. NĂ« manifestin e saj elektoral tĂ« vitit tĂ« kaluar, ajo deklaroi: “Si pasojĂ« e sanksioneve kundĂ«r RusisĂ«, furnizimi i pĂ«rballueshĂ«m me energji nĂ« Gjermani Ă«shtĂ« gjithashtu i rrezikuar rĂ«ndĂ«. PĂ«r kĂ«tĂ« arsye, vendi ynĂ« nuk Ă«shtĂ« mĂ« nĂ« gjendje tĂ« konkurrojĂ«â€.

Kjo do tĂ« çonte nĂ« “deindustrializim dhe varfĂ«rim tĂ« popullit gjerman”. Zgjidhja Ă«shtĂ« e thjeshtĂ«, sugjeron AfD-ja: “Rusia pĂ«r dekada tĂ« tĂ«ra ka qenĂ« ofrues dhe garantues i besueshĂ«m i energjisĂ« sĂ« pĂ«rballueshme”. Partia kĂ«rkon qĂ« “tregtia e pakufizuar me RusinĂ«â€ tĂ« rinis, qĂ« sanksionet tĂ« hiqen, dhe tubacionet Nord Stream tĂ« rivendosen. Nuk Ă«shtĂ« rastĂ«si qĂ« pohimi i Medvedevit se qytetarĂ«t gjermanĂ« “po vuajnĂ« kot”, pĂ«rputhet me argumentet e AfD-sĂ«.

Rikthimi i tregtisë me Rusinë është kërkesë që ka shumë dëgjues - përtej AfD-së dhe votuesve të saj. Të dëshpëruar për energji të sigurt dhe të lirë, shumë drejtues gjermanë të biznesit janë më se të etur që lufta në Ukrainë të përfundojë dhe të rifillojnë importet nga Rusia. Ata, nga ana tjetër, kanë vëmendjen e shumë politikanëve, përfshirë edhe ata nga dy partitë qeverisëse.

PĂ«r shembull, Thomas Bareiss nga CDU-ja konservatore e Merzit, ishte njĂ« nga negociatorĂ«t e traktatit tĂ« koalicionit, ku ai ishte pjesĂ« e grupit tĂ« pĂ«rkushtuar pĂ«r çështjet e energjisĂ«. Vitin e kaluar ai tĂ«rhoqi vĂ«mendjen duke sugjeruar se nĂ«se do tĂ« ketĂ« paqe nĂ« UkrainĂ«, “sigurisht, gazi mund tĂ« rrjedhĂ« sĂ«rish”. Dietmar Woidke nga partneri i qendrĂ«s sĂ« majtĂ« nĂ« koalicion, SPD, u pajtua duke argumentuar pĂ«r njĂ« “normalizim tĂ« marrĂ«dhĂ«nieve tregtare”. Dhe, kjo pa pĂ«rmendur partitĂ« opozitare tĂ« ekstremit tĂ« majtĂ« dhe tĂ« djathtĂ«.

Rivendosja e kursit të Gjermanisë me Rusinë është larg përfundimit. Varësia shumëvjeçare e Gjermanisë ka lënë gjurmë të thella në strukturën ekonomike, politike dhe logjistike të vendit. Nëse komentet e pabesueshme të Medvedevit sot mezi tërheqin vëmendje, kjo lidhet po aq me faktin se qeveria po përballet me fytyrën e vërtetë të diplomacisë ruse, sa edhe me brishtësinë shqetësuese që ka lënë tërheqja e Gjermanisë nga Rusia. Kjo është një ndarje e ndërlikuar që është ende larg përfundimit. /Telegrafi/

Kriza e naftës e vitit 1973 e detyroi Nixonin të rishikonte kohën

✇Telegrafi
By: Agron Shala
6 January 2026 at 13:17


Nga: Greg McKevitt / BBC
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

“Pranvera para, vjeshta prapa” Ă«shtĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« e dobishme pĂ«r amerikanĂ«t qĂ« tĂ« mbajnĂ« mend ritualin sezonal tĂ« ndĂ«rrimit tĂ« orĂ«s, por nĂ« janar 1974, qeveria e ShBA-sĂ« e prishi kĂ«tĂ« lojĂ« fjalĂ«sh duke futur orĂ«n verore gjatĂ« gjithĂ« vitit - nĂ« mes tĂ« dimrit. Ideja ishte qĂ« akrepat tĂ« shtyheshin njĂ« orĂ« pĂ«rpara, dy muaj mĂ« herĂ«t se zakonisht, edhe pse kjo do tĂ« thoshte qĂ« dita e punĂ«s do tĂ« fillonte ndĂ«rkohĂ« qĂ« ishte ende errĂ«sirĂ«. Mnemonika e re do tĂ« duhej tĂ« ishte diçka si: “Dimri para, vjeshta ... Ă«Ă«Ă« ... qĂ«ndro aty ku je”, gjĂ« qĂ« nuk tingĂ«llon aspak interesante.

Presidenti Richard Nixon shpalli eksperimentin nĂ« njĂ« fjalim televiziv nĂ« nĂ«ntor 1973, si pjesĂ« e njĂ« reagimi emergjent ndaj krizĂ«s sĂ« furnizimit me naftĂ«. Masa synonte tĂ« kursehej karburanti duke reduktuar kĂ«rkesĂ«n pĂ«r energji elektrike gjatĂ« mbrĂ«mjeve mĂ« tĂ« ndritshme, por nĂ« mĂ«ngjes la fĂ«mijĂ«t duke pritur autobusĂ«t e shkollĂ«s, nĂ« errĂ«sirĂ« tĂ« plotĂ«, dhe punĂ«torĂ«t duke pĂ«rballuar orarin e trafikut para se tĂ« lindte dielli. Duke raportuar mbi masat e ndryshme tĂ« Nixonit, korrespondenti amerikan i BBC-sĂ«, John Humphrys, vuri nĂ« dukje: “MĂ«nyra amerikane e jetesĂ«s Ă«shtĂ« gati tĂ« ndryshojĂ«â€.

QĂ« nga vitet ’50 tĂ« shekullit XX, prosperiteti i PerĂ«ndimit varej nga njĂ« rrjedhĂ« e qĂ«ndrueshme e naftĂ«s sĂ« lirĂ«. Kjo ndryshoi nĂ« tetor 1973, kur vendet eksportuese tĂ« naftĂ«s e kthyen energjinĂ« nĂ« njĂ« armĂ« gjatĂ« LuftĂ«s Arabo-Izraelite. Çmimet u rritĂ«n ndjeshĂ«m dhe njĂ« embargo u vendos pĂ«r tĂ« ushtruar presion mbi aleatĂ«t e Izraelit, mĂ« sĂ« shumti mbi ShBA-nĂ«. Ministri saudit i NaftĂ«s, Sheikh Ahmed Zaki Yamani, i tha emisionit Panorama tĂ« BBC-sĂ«: “Epoka e burimeve shumĂ« tĂ« lira tĂ« energjisĂ« ka pĂ«rfunduar, dhe kjo Ă«shtĂ« njĂ« epokĂ« e re”.

NĂ« raportin e tij pĂ«r lajmet e BBC-sĂ«, Humphrys vĂ«rejti: “AmerikanĂ«t mĂ« parĂ« nuk e kishin marrĂ« seriozisht krizĂ«n e karburantit, por fjalimi i Nixonit nuk u la zgjedhje. Masat qĂ« ai pĂ«rshkroi do tĂ« preknin vendin nĂ« çdo drejtim. ShoferĂ«t do tĂ« duhej tĂ« ngisnin mĂ« ngadalĂ«. Kufiri i shpejtĂ«sisĂ«, qĂ« ndryshonte nga njĂ« shtet nĂ« tjetrin, do tĂ« ulej nĂ« 50 milje nĂ« orĂ«. Dhe, Nixoni u bĂ«ri thirrje njerĂ«zve tĂ« pĂ«rdorin makina tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta pĂ«r tĂ« shkuar nĂ« punĂ«â€. Furnizimi me karburant pĂ«r linjat ajrore u reduktua, ndĂ«rsa 10 pĂ«rqind e tĂ« gjitha shĂ«rbimeve u anuluan. Me industrinĂ« qĂ« i kthehej qymyrit, Humphrys tha se do tĂ« “sakrifikoheshin shumĂ« masa kundĂ«r ndotjes, kĂ«shtu qĂ« amerikanĂ«t duhet tĂ« presin ajĂ«r mĂ« tĂ« ndotur”.

Presidenti madje i nxiti amerikanĂ«t tĂ« ulin termostatĂ«t nĂ« shtĂ«pi, zyra dhe fabrika me tĂ« paktĂ«n gjashtĂ« gradĂ« Farenhajt. Duke parashikuar njĂ« reagim tĂ« ftohtĂ«, Nixoni pĂ«rpiqej tĂ« zbuste tensionin. “Nga ana tjetĂ«r, mjeku im mĂ« thotĂ« se nĂ« njĂ« temperaturĂ« prej 66 deri nĂ« 68 gradĂ« [18°C deri nĂ« 20°C], je mĂ« i shĂ«ndetshĂ«m sesa kur Ă«shtĂ« 75 deri nĂ« 78 [23°C deri nĂ« 26°C], nĂ«se kjo ju jep ndonjĂ« ngushĂ«llim”, tha ai.

NjĂ« muaj mĂ« vonĂ«, gjatĂ« nĂ«nshkrimit nĂ« ligj tĂ« orĂ«s verore njĂ«vjeçare, Nixoni tha se masat e tjera kĂ«rkonin “shqetĂ«sime dhe sakrifica”. NĂ« anĂ«n tjetĂ«r, ai tha se ndryshimi i kohĂ«s do tĂ« “sjellĂ« kursim tĂ« barabartĂ« me 150 mijĂ« fuçi naftĂ« nĂ« ditĂ« gjatĂ« muajve tĂ« dimrit; do tĂ« ketĂ« vetĂ«m njĂ« shqetĂ«sim minimal dhe do tĂ« pĂ«rfshijĂ« njĂ« pjesĂ«marrje tĂ« barabartĂ« nga tĂ« gjithĂ«â€.

Çmimet nĂ« pompat e karburantit nĂ« ShBA u rritĂ«n me 50 pĂ«rqind gjatĂ« muajve tĂ« dimrit. NĂ« serinĂ« e tij radiofonike tĂ« BBC-sĂ« nga viti 2009, Amerika: Perandoria e lirisĂ« [America: Empire of Liberty], profesori David Reynolds tha: “ËshtĂ« e vĂ«rtetĂ« se me rreth 60 centĂ« pĂ«r galon, kostoja nuk ishte e rĂ«ndĂ« sipas standardeve tĂ« sotme. Por, pĂ«r njĂ« vend qĂ« e konsideronte benzinĂ«n e lirĂ« si tĂ« drejtĂ« tĂ« lindur amerikane, kriza e naftĂ«s ishte njĂ« tronditje e vĂ«rtetĂ«â€. Reynolds vuri nĂ« dukje se njĂ« sondazh nĂ« dhjetor kishte zbuluar shenja paniku, me njerĂ«z qĂ« kishin frikĂ« se vendi kishte mbetur pa energji. “Kjo ishte marrĂ«zi, natyrisht”, tha ai. MegjithatĂ«, edhe pse prodhimi i brendshĂ«m mbulonte dy tĂ« tretat e nevojave tĂ« ShBA-sĂ«, pjesa tjetĂ«r vinte kryesisht nga Lindja e Mesme, dhe “rritja e çmimit plus paniku publik krijuan krizĂ«n”.

Edhe para tronditjes sĂ« krizĂ«s sĂ« naftĂ«s, ShBA-ja pĂ«rjetonte mungesa karburanti. Humphrys raportonte nĂ« maj 1973 se “benzina, nĂ« vendin mĂ« tĂ« uritur pĂ«r karburant nĂ« botĂ«, Ă«shtĂ« nĂ« mungesĂ«â€. PĂ«r mĂ« shumĂ« kolorit, raporti pĂ«rfshinte pjesĂ« tĂ« njĂ« reklame tĂ« ish-gjigantit tĂ« naftĂ«s Amoco tĂ« paraqitur nga Johnny Cash, i cili tha: “ËshtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« besosh se ky vend i madh ka krizĂ« energjie, por ka”. Ylli i muzikĂ«s kantri i nxiti shoferĂ«t tĂ« ngadalĂ«sojnĂ« pĂ«r tĂ« kursyer karburant. “Do tĂ« arrini nĂ« destinacion, dhe do tĂ« ketĂ« mĂ« shumĂ« benzinĂ« pĂ«r tĂ« gjithĂ«â€, premtoi ai. NĂ« njĂ« reklamĂ« tjetĂ«r pĂ«r Amoco, ai foli pĂ«r “njĂ« frymĂ« tĂ« re pioniere nĂ« AmerikĂ«n e sotme - frymĂ«n e kursimit”.

Mesazhi i Cashit pĂ«r tĂ« ulur temperaturĂ«n me gjashtĂ« gradĂ« nĂ« shtĂ«pi dhe pĂ«r tĂ« ngadalĂ«suar nĂ« rrugĂ« u pĂ«rsĂ«rit nga Nixoni. Ajo qĂ« nuk ishte pjesĂ« e “predikimit” tĂ« tij, ishte ora verore gjatĂ« gjithĂ« vitit - njĂ« masĂ« qĂ« me siguri nuk do tĂ« ishte e pĂ«lqyer nga audienca e tij tradicionale. Edhe pse zonat kohore janĂ« shpikje njerĂ«zore, lopĂ«t nuk e dinĂ« se sa Ă«shtĂ« ora, ndaj ajo orĂ« shtesĂ« e errĂ«sirĂ«s dimĂ«rore nĂ« mĂ«ngjes ishte sfidĂ« shtesĂ« pĂ«r fermerĂ«t.

Edhe pse Nixoni ishte thellë në skandalin e Uotergejtit në atë kohë, ai mund të kishte mësuar nga përvoja e Mbretërisë së Bashkuar disa vite më parë, kur ora shkoi përpara si zakonisht në pranverën e vitit 1968 dhe nuk u kthye pas deri në vjeshtën e vitit 1971. Imazhi që la në mendje ishte ai i fëmijëve me shirita fosforeshentë që shkonin në shkollë nëpër errësirë. Ndërsa disa biznese që kishin tregti me Evropën kontinentale, e mirëpritën të qenit në të njëjtën zonë kohore, por masa nuk u prit mirë nga ata që punonin në ambiente të hapura. Ajo ishte më pak popullore në veri të largët të Skocisë, ku disa njerëz duhej të prisnin deri në orën 9:45 për të parë rrezet e para të diellit dimëror.

Ora verore fillimisht u fut gjatë Luftës së Parë Botërore nga Gjermania dhe Austria, dhe më pas vende të tjera e ndoqën shembullin. Qëllimi ishte të maksimizohej përdorimi i dritës së ditës për të kursyer rezervat e qymyrit. U fut në ShBA në vitin 1918, por ishte aq e papëlqyer pas përfundimit të luftës saqë ligji zgjati vetëm shtatë muaj para se të shfuqizohej.

Versioni amerikan i vitit 1974 pĂ«r orĂ«n verore gjatĂ« gjithĂ« vitit, nuk zgjati mĂ« shumĂ« sesa eksperimenti i parĂ« gjatĂ« luftĂ«s. Kur u fut mĂ« 6 janar, New York Times e quajti shpejt “epoka e dytĂ« e errĂ«t”. KundĂ«rshtimi u pĂ«rqendrua te mĂ«ngjeset e errĂ«ta dimĂ«rore dhe dyshimet pĂ«r kursimet reale tĂ« energjisĂ«. Gazeta Hartford Courant raportoi se njĂ« ditĂ« pas hyrjes nĂ« fuqi, katĂ«r adoleshentĂ« nĂ« Konektikat u goditĂ«n nga makina nĂ« rrugĂ«n pĂ«r nĂ« shkollĂ«. NjĂ« sondazh nĂ« dhjetor 1973 tregonte se 79 pĂ«rqind ishin nĂ« favor tĂ« masĂ«s. NĂ« shkurt 1974, kjo pĂ«rqindje kishte rĂ«nĂ« nĂ« 42 pĂ«rqind. NĂ« fund, masa zgjati vetĂ«m disa javĂ« mĂ« shumĂ« se presidenca e Nixonit, me pasardhĂ«sin e tij Gerald Ford qĂ« nĂ«nshkroi njĂ« ligj pĂ«r ta shfuqizuar atĂ« nĂ« tetor.

Sa pĂ«r krizĂ«n e naftĂ«s, ajo kaloi, por efektet e saj u ndjenĂ« pĂ«r vite me radhĂ«. Sipas David Reynoldsit, nĂ« 2009, njĂ« nga trashĂ«gimitĂ« e saj ishte ajo qĂ« ekonomistĂ«t e quajtĂ«n stagflacion - njĂ« kombinim i rritjes sĂ« dobĂ«t ekonomike dhe inflacionit tĂ« lartĂ« qĂ« zgjati nĂ« pjesĂ«n tjetĂ«r tĂ« dekadĂ«s. “ShBA-ja ia doli mĂ« mirĂ« se shumica e vendeve tĂ« zhvilluara, por inflacioni prej tetĂ« pĂ«rqind dhe papunĂ«sia me shtatĂ« pĂ«rqind ishin padyshim tronditje pĂ«r sistemin - pas njĂ« periudhe tĂ« gjatĂ« tĂ« lulĂ«zimit pas luftĂ«s”, tha ai. Kjo gjithashtu e shtyu EvropĂ«n dhe ShBA-nĂ« tĂ« kĂ«rkonin furnizues tĂ« rinj tĂ« naftĂ«s, si dhe tĂ« fillonin tĂ« mendonin pĂ«r energji alternative dhe efikasitet tĂ« karburantit. Ishte fundi pĂ«r makinat e mĂ«dha qĂ« konsumonin shumĂ« karburant. /Telegrafi/

Misioni amerikan në Tiranë, për arrestimin e Kokalarit: Ia shkulën flokët, rojet bënin sehir!

✇Telegrafi
By: Agron Shala
6 January 2026 at 12:37


Nga: Agron Alibali

MĂ« kishte mbetur nĂ« mendje imazhi i saj nĂ« sallĂ«n e gjyqit - e hijshme, elegante, me flokĂ«t e gjatĂ« gĂ«shtenjĂ«, derdhur mbi supe. E marrĂ« nĂ« momente tragjike, fotoja rrezatonte guxim, sfidĂ«, vendosmĂ«ri, mençuri, inteligjencĂ«! PĂ«r Musine Kokalarin [1917-1983], kisha dĂ«gjuar edhe nga im atĂ«, qĂ« e kishte njohur nĂ« TiranĂ« - mĂ« ngjan nĂ« librarinĂ« “Lumo SkĂ«ndo”, ndĂ«r qendrat intelektuale tĂ« kohĂ«s. Sapo kisha kaluar njĂ« periudhĂ« kalvari nĂ« fshatra tĂ« GjirokastrĂ«s ku, nĂ« pĂ«rplasje me diktaturĂ«n, qĂ«llova i zhytur nĂ« arealin e asaj kulture, tradite dhe gjuhe tĂ« Jugut tonĂ« tĂ« çmuar, kur nĂ« TiranĂ« mĂ« ra nĂ« dorĂ« libri simpatik “Siç mĂ« thotĂ« NĂ«nua PlakĂ«â€œ. Librin e hasa nĂ« bibliotekĂ«n e pasur tĂ« gjyshit, i cili çuditĂ«risht pat blerĂ« tri kopje. E pĂ«rpiva dhe e rilexova disa herĂ«, duke u kredhur nĂ« botĂ«n e çuditshme tĂ« GjirokastrĂ«s mitike, ku Musineja tĂ« shoqĂ«ronte me butĂ«si e elegancĂ«, pĂ«rmes gjuhĂ«s e stilit tĂ« saj tĂ« praruar, tĂ« njomĂ« e tĂ« kthjellĂ«t, nĂ« botĂ«n ku Kadareja do tĂ« shpaloste mĂ« vonĂ« kryeveprat e tij letrare.

Lexo po ashtu:
- Persekutimi shtetëror i Musine Kokalarit: Paralajmërimi i vëllait, për rrezikun nga Enveri
- Fati tragjik i autorit tĂ« veprĂ«s “Kosova, djepi i shqiptarizmit”: Enveri e akuzoi se hodhi gurĂ« kundĂ«r JugosllavisĂ« motĂ«r
- Bota femërore e Musine Kokalarit
- Shqipëria më 1944: Gjendje tragjike ku ndërthureshin e kaluara dhe e ardhmja
- Musine Kokalari: Ky qe fati im, më i hidhur se vdekja
- Ibrahim Rugova, për Musine Kokalarin (1983): Një fenomenologji e shpirtit të gruas shqiptare

Takim në pasjetë

DĂ«nimi i njĂ« gruaje, internimi i saj, vetmia e imponuar nga diktatura, fundi i Musine Kokalarit nĂ« MirditĂ« - tĂ« gjitha kĂ«to pĂ«rçonin vetĂ«m dhimbje, bashkĂ« me pyetjen “pĂ«rse vallĂ«â€? Ritakimi me MusinenĂ« ndodhi pĂ«rmes njĂ« dokumenti tĂ« arkivĂ«s sĂ« Departamentit Amerikan tĂ« Shtetit. Si nĂ« njĂ« film tragjik bardhezi, tĂ« ngjizur nĂ« tekst, Kokalari u rishfaq nĂ« pasjetĂ«n e saj, gjithnjĂ« sfiduese, e hijshme, me flokĂ«t e derdhur, ngjyrĂ« gĂ«shtenjĂ«, por tashmĂ« tĂ« transformuara nĂ« objekt dhune.

Pasdreken e 27 qershorit 1946, njĂ« telegram arrin nĂ« Uashington nga Legata Amerikane nĂ« TiranĂ«. Autor Ă«shtĂ« shefi i misionit Jacobs. Dokumenti Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« faqe. Subjekti ishte seanca gjyqĂ«sore e njĂ« dite mĂ« parĂ« nĂ« TiranĂ«. Misionet amerikane dhe britanike ishin tĂ« shqetĂ«suara pĂ«r pĂ«rmendjen e lidhjeve tĂ« tyre me tĂ« akuzuarit. Teksti nĂ« fund bĂ«het rrĂ«qethĂ«s: “

Dje, pas seancĂ«s gjyqĂ«sore, turma sulmoi fugonin e tĂ« burgosurve dhe rrahu keqas tĂ« pandehurin. Kokalarit, njĂ«rĂ«s nga dy gratĂ« e akuzuara, ia shkulĂ«n shumicĂ«n e flokĂ«ve. Rojet bĂ«nin sehir”!

Rrethana të vështira

Bota sapo kishte dalë nga Lufta e Dytë Botërore. Ishte pragu i Luftës së Ftohtë. Shqipëria ndodhej në udhëkryq. Komunistët nuk kishin ndërmend ta lëshonin pushtetin. Krahas orientimit drejt Jugosllavisë dhe Bashkimit Sovjetik, ata mëtonin edhe lidhjen e marrëdhënieve diplomatike me ShBA-në dhe Britaninë e Madhe.

Ky hap do t’i rriste legjitimitetin regjimit, por ndofta ishte edhe si njĂ«farĂ« qasjeje origjinale e “neutralitetit”, parim i qenĂ«sishĂ«m qysh nĂ« zanafillĂ« tĂ« shtetit shqiptar.

Misioni diplomati amerikan ishte ngarkuar të vëzhgonte zhvillimet në vend dhe të rekomandonte njohjen ose jo. Mirëpo, misioni britanik në Tiranë ende nuk kishte diplomatë të mirëfilltë. Interesat e qeverisë së Madhërisë së Saj i përfaqësonte Misioni Ushtarak Britanik [BMM].

Mungesa e kredencialeve demokratike të komunistëve të Tiranës, fushata e terrorit dhe e spastrimeve, ishin shkak serioz për mosnjohjen. Mirëpo, ShBA-ja ishin realisht më afër njohjes diplomatike, ku kusht kryesor ishte vijimësia e traktateve dypalëshe të lidhura me Shqipërinë e Mbretit Zog.

Kurse, me britanikët puna ishte mjaft më e ngatërruar. Komunistët shqiptarë shihnin me dyshim çdo hap që vinte nga Londra ose përfaqësuesit e saj në Tiranë. Në raportet me ta rëndonin ngarkesa politike dhe emocionale, që nuk mund të injoroheshin. Mosbesimi kishte lindur qysh gjatë viteve të Luftës në male, kur, edhe në rrafsh personal, në sjelljen e britanikëve jo rrallë vërehej njëfarë përçmimi në raport me vendasit.

Ndërhyrja britanike në Greqi në përfundim të Luftës, mbështetja për mbretin Jorgo dhe forcat ekstreme të djathta, madje me të kaluar kolaboracioniste, shihej me shqetësim nga udhëheqësit komunistë të Tiranës.

Tragjedia çame, e konsumuar pikĂ«risht dy vjet mĂ« parĂ«, refuzimi i qeverisĂ« greke ndaj kĂ«rkesĂ«s sĂ« UNRRA-s pĂ«r kthimin nĂ« ÇamĂ«ri tĂ« refugjatĂ«ve çamĂ« tĂ« strehuar pĂ«rkohĂ«sisht nĂ« ShqipĂ«ri, tensioni ushtarak nĂ« kufirin tokĂ«sor e detar, si dhe incidentet nĂ« pritje nĂ« Kanalin e Korfuzit, pĂ«rbĂ«nin sfondin aspak tĂ« qetĂ« apo paqtues tĂ« rrethanave tĂ« zhvillimit tĂ« gjykimit.

Por, rrethana kryesore rënduese ishte animi i Londrës në favor të Athinës lidhur me pretendimet absurde greke për aneksimin e Jugut të Shqipërisë. Efektet e këtyre përplasjeve gjeopolitike objektivisht nuk mund të mos ndikonin edhe brenda sallës së gjyqit.

Luftëtarë të një kauze të drejtë për Shqipëri demokratike, të akuzuarit ishin bërë pa dashur viktima të lojërave e përplasjeve që, shpesh, nuk kishin lidhje me idealet e tyre të pastërta demokratike.

QĂ«ndresa

Vrasja e dy vĂ«llezĂ«rve tĂ« Shkrimtares, Muntaz e Vesim Kokalarit, mĂ« 12 nĂ«ntor 1944, nĂ« prag tĂ« çlirimit tĂ« TiranĂ«s, ishte njĂ« ndĂ«r goditjet mĂ« tĂ« ashpra nĂ« jetĂ«n e saj. VĂ«llezĂ«rit Kokalari nuk ishin tĂ« armatosur, nuk pĂ«rbĂ«nin kurrfarĂ« kĂ«rcĂ«nimi pĂ«r ndĂ«rluftuesit. Krimi i pastĂ«r terrorist, i konsumuar “nĂ« zjarrin e luftĂ«s”, ishte nĂ« thelb njĂ« akt paburrĂ«rie.

Brenda muajit nĂ«ntor 1944, Musineja u arrestua dhe u lirua edhe dy herĂ« tĂ« tjera. NĂ« muajt e parĂ« tĂ« Çlirimit, ajo e dinte mirĂ« se ishte nĂ« tehun e shpatĂ«s, dhe prandaj punonte nĂ« LibrarinĂ« “Venus” nĂ« TiranĂ«, duke u treguar kurdoherĂ« e kujdesshme.

Në fillim të nëntorit, Musinenë e viziton në dyqan Shaban Balla, ish-student në Institutin Bujqësor Shqiptaro-Amerikan në Kavajë dhe shofer pranë BMM-së. Fillimisht Musineja qëndroi e rezervuar dhe nuk i zuri besë. Më pas me të u takuan edhe Osman Kazazi, Sami Qeribashi, Suat Asllani e Xhemal Ferko.

Ishin përpjekjet shumëplanëshe të Bashkimit Demokrat Shqiptar. Mirëpo, shkrimtaren e tërhiqte vetëm një qëllim: të shtyheshin zgjedhjet dhe të mundësohej pjesëmarrja në to e Partisë Social-Demokrate. Pak ditë më vonë grupi u mblodh në takim në shtëpinë e Ali Kavajës, edhe ky ish-nxënës i Shkollës së Kavajës.

Me propozim tĂ« MusinesĂ« u ra dakord pĂ«r pĂ«rpilimin e njĂ« ShĂ«nimi, apo Note, e cila do t’u dĂ«rgohej AleatĂ«ve. QĂ«ndrimi i MusinesĂ« kishte mbizotĂ«ruar: kĂ«rkohej mbĂ«shtetje qĂ« tĂ« shtyheshin zgjedhjet dhe tĂ« mundĂ«sohej pjesĂ«marrja e partive tĂ« tjera. ShĂ«nimin e pĂ«rpiloi dhe shkruajti Musineja, me dorĂ«n e vet. Shaban Balla i dorĂ«zoi njĂ« kopje misionit britanik dhe atij amerikan.

Gjyqi

Shkrimtarja u arrestua pĂ«rfundimisht me 23 janar 1946. NjĂ« nga njĂ« ishin arrestuar edhe 36 persona tĂ« tjerĂ«. Gjykimi kundĂ«r 37 tĂ« akuzuarve tĂ« organizatĂ«s “Bashkimi Demokrat” filloi me 18 qershor 1946. Akuza ishte komplot pĂ«r pĂ«rmbysjen e qeverisĂ«, sabotazh, spiunazh, dhe pĂ«rgatitjen e atentateve kundĂ«r udhĂ«heqĂ«sve tĂ« vendit.

Sipas MusinesĂ«, thelbi apo zanafilla e akuzĂ«s ishte Nota, apo ShĂ«nimi, pĂ«rpiluar nga Shkrimtarja. Do tĂ« deklaronte Musine Kokalari nĂ« gjyq: “JanĂ« tridhjetĂ« e gjashtĂ« veta tĂ« akuzuar kĂ«tu, nĂ« kĂ«tĂ« gjyq. KatĂ«r grupe, tre prej tĂ« cilĂ«ve kanĂ« vetĂ«m njĂ« gjĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t - njĂ« ShĂ«nim nisur AleatĂ«ve pĂ«r tĂ« shtyrĂ« zgjedhjet nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« njĂ« koalicion demokratik tĂ« merrte pjesĂ« nĂ« to. Nuk ka pasur asnjĂ« synim pĂ«r rrĂ«zim tĂ« qeverisĂ«. Ishte thjesht pĂ«r tĂ« patur zgjedhje demokratike”.

NĂ« seancat e gjyqit doli mĂ« se qartĂ« se 17 persona tĂ« akuzuar kishin patur kontakte tĂ« niveleve e dendurive tĂ« ndryshme me BMM-nĂ«. Emrat e pĂ«rmendur ishin: Suad Asllani, Shaban Balla, Shefqet Beja, Profi Çoka, Qenan Dibra, Koço Dilo, Ali Jonuzi, Musine Kokalari, Gjergj Kokoshi, Jani Konomi, Professor Lozzi, Abdyl Muça, Anastas Llazar Papapostoli (Larry Post), Sami Qeribashi, Hasan Reçi, Selaudin Toto, dhe Kristo Xhunga.

PikĂ«risht ato ditĂ«, Jacobs do t’i telegrafonte nga Tirana Departamentit tĂ« Shtetit: “Larry Post dĂ«shmoi se kishte qenĂ« i lidhur me opozitĂ«n qysh nĂ« maj tĂ« vitit tĂ« kaluar dhe kishte vepruar si ndĂ«rlidhĂ«s midis misioneve amerikane dhe britanike”. Telegrami pĂ«rmend edhe lidhjet, tĂ« deklaruara nĂ« gjyq, midis tĂ« akuzuarve dhe oficerĂ«ve britanikĂ«, Palmer, Smith e Hodgson. NdĂ«rhyrja e oficerĂ«ve anglezĂ« ishte, natyrisht, shkelje e marrĂ«veshjes sĂ« pranimit, si dhe e praktikĂ«s zakonore nĂ« marrĂ«dhĂ«niet ndĂ«rkombĂ«tare.

Kurse, qĂ«ndrimi i MusinesĂ« gjatĂ« hetimeve dhe nĂ« gjyq ishte heroik. “Jam pĂ«r kulturĂ« demokratike. Jam dishepulle e Sami FrashĂ«rit. Nuk jam komuniste”, u shpreh ajo gjatĂ« hetuesisĂ«. Musineja u mbrojt vetĂ«, por nuk u lejua ta mbaronte fjalĂ«n e vet, akt i papranueshĂ«m nĂ«n çdo standard, dhe pra krejt i pashembullt. NĂ« fund ajo nuk kĂ«rkoi mĂ«shirĂ«, por vetĂ«m drejtĂ«si.

I qetë dhe i sigurt në Londër ...

NdĂ«rkohĂ« qĂ« nĂ« TiranĂ« zhvillohej gjyqi, ish-shefi nĂ« detyrĂ« [Acting Head] i BMM-sĂ« nĂ« TiranĂ«, majori Arnot, do tĂ« raportonte me 30 qershor nĂ« Foreign Office si vijon: “Deklarimet e bĂ«ra nĂ« gjyqet nĂ« ShqipĂ«ri janĂ«, nĂ« njĂ«farĂ« sensi, tĂ« vĂ«rteta. Ato pĂ«rfaqĂ«sojnĂ«, pa asnjĂ« dyshim, implikimet qĂ« shqiptarĂ«t e akuzuar kanĂ« nxjerrĂ« prej komenteve tĂ« mija! Pres qĂ« tĂ« dalin nĂ« dritĂ« edhe shumĂ« gjĂ«ra tĂ« tjera pĂ«r kontaktet e mija me tĂ« akuzuarit e tjerĂ« - Kokoshin, Asllanin, Shaban BallĂ«n, Musine Kokalarin, Larry Postin, dhe ndofta edhe profesor Lozzin, ndĂ«r tĂ« tjera ... .Jam shumĂ« i lumtur qĂ« u largova dhe nuk ndodhem mĂ« nĂ« ShqipĂ«ri”!

E, pra, majori Arnot ishte i qetĂ« dhe i sigurt nĂ« LondĂ«r, por idealistĂ«t shqiptarĂ« mbetĂ«n aty, nĂ« ShqipĂ«ri. Pa dashur tĂ« nĂ«nkuptojmĂ« ndonjĂ« pĂ«rgjegjĂ«si tĂ« BMM-sĂ«, mund tĂ« themi se ajo dhe tĂ« bashkĂ«-akuzuarit e tjerĂ« provuan skajshĂ«m nĂ« kurriz jo vetĂ«m dhunĂ«n e diktaturĂ«s komuniste, por edhe tejkalimet, t’i quajmĂ« tĂ« çartura apo “naive”, tĂ« oficerĂ«ve britanikĂ«.

Misteri shtatëdhjetëvjeçar?

Dëshmia e Llazar Papapostolit në gjyq, se në maj 1945 ai kishte kontaktuar opozitën dhe kishte shërbyer si pikë kontakti me misionin amerikan dhe britanik, ngre pyetje të ligjshme edhe në dritën e rrjedhës së mëtejme të ngjarjeve. Sikurse thamë, në nëntor 1945 ishte përpiluar Nota apo Shënimi i famshëm i Musinesë et al., e cila u ishte dërguar misioneve britanike dhe amerikane. Por cili kishte qenë qëndrimi i tyre?

Vite mĂ« vonĂ«, Musineja do tĂ« shprehte zhgĂ«njimin e saj tĂ« thellĂ« pĂ«r qĂ«ndrimin e AleatĂ«ve Anglo-AmerikanĂ«. Do tĂ« shkruante ajo nga RrĂ«sheni: “AleatĂ«t nuk ndĂ«rhynĂ« fare tek qeveria. Ata heshtĂ«n. Ky ishte rast shumĂ« i mirĂ« qĂ« tĂ« tregonin se donin zgjedhje shumĂ«partiake. Dhe, prapĂ«seprapĂ«, ata nuk bĂ«nĂ« asgjĂ«. PĂ«rse vallĂ«? Ndofta nuk donin qĂ« ne tĂ« arrestoheshim, pasi do tĂ« dilnin emrat tanĂ«. Reagimi i tyre ishte gjithsesi i gabuar. NjĂ« nga njĂ«, tĂ« gjithĂ« ne u arrestuam dhe askush nuk mbeti nĂ« kĂ«mbĂ« pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur idenĂ« e shtyrjes sĂ« zgjedhjeve, qĂ« ne tĂ« merrnim pjesĂ« nĂ« to. Tani ne akuzoheshim pĂ«r diçka shumĂ« mĂ« serioze: komplot pĂ«r pĂ«rmbysjen e qeverisĂ«. Po tĂ« kishin qenĂ« krejt tĂ« sinqertĂ«, anglezĂ«t dhe amerikanĂ«t nuk do ta kishin problem tĂ« shpallnin se partitĂ« demokratike nuk po lejoheshin tĂ« merrnin pjesĂ« nĂ« zgjedhje. Ata kishin njĂ« dokument si provĂ« tĂ« ekzistencĂ«s tonĂ«, dhe zgjedhjet nuk ishin demokratike sepse nuk morĂ«n pjesĂ« parti tĂ« tjera”.

Kjo enigmë e mundoi Musinenë për gjithë jetën. Ajo kurrë nuk arriti ta zbulojë misterin e heshtjes së madhe të Aleatëve të mëdhenj atë verë e vjeshtë të vitit 1945. Mirëpo, nga lartësitë e kohës së sotme na ndihmon një dokument i deklasifikuar i arkivave amerikane, telegram i Jacobs dërguar Sekretarit të Shtetit. /Memorie.al/

IN ‱ PE ‱ RA ‱ TO ‱ RE ‱ BT: Enigmat e mbishkrimit nĂ« pĂ«rkrenaren e SkĂ«nderbeut

✇Telegrafi
By: Agron Shala
5 January 2026 at 12:07


Nga: Ylli Sula

Që prej shfaqjes së saj për publikun në fund të shekullit XIX, në Muzeun e Vjenës, përkrenarja e Skënderbeut, si asnjë element apo artefakt tjetër i mbijetuar nga ai, është shndërruar në objektin dhe simbolin më të fuqishëm personifikues të heroit mbarëkombëtar shqiptar, duke pasur një ndikim shënjues në formësimin e gjithë ikonografisë së ndërtuar për figurën e tij.

Përkrenarja u bë shenja parësore dalluese, simboli heraldik qendror përmes të cilit Shekulli i Rilindjes - arbëreshët dhe më pas Shqipëria moderne - kanë përfytyruar e ndërtuar portretin e Skënderbeut.

Me formĂ«n dhe punimin e saj tĂ« veçantĂ«, tĂ« kurorĂ«zuar nga koka e dhisĂ« mitike, e qarkuar nga rrethi metalik me rozetat e praruara dhe mbishkrimin mes tyre, ajo do shndĂ«rrohet nĂ« njĂ« emblemĂ« ku ngĂ«rthehet e pĂ«rqendrohet e gjithĂ« mitologjia kombĂ«tare, historike, politike, kulturore dhe fetare, madje edhe cilĂ«sitĂ« e jashtĂ«zakonshme vetjake qĂ« lidhen me Gjergjin e Madh - qĂ« nga pĂ«rfshirja nĂ« narrativĂ«n e identitetit kombĂ«tar shqiptar, ndĂ«rlidhja me traditĂ«n e heronjve antikĂ«, me panteonin e strategĂ«ve ushtarakĂ«, me ritualet evropiane tĂ« armĂ«ve, me vlerat e kalorĂ«sisĂ« e fisnikĂ«risĂ« e deri te ndĂ«rhyrja e hyjnores nĂ« fatin e heroit. Vendosja zyrtare e pĂ«rkrenares nĂ« emblemĂ«n e shtetit shqiptar mĂ« 1925 Ă«shtĂ« tregues i qartĂ« i peshĂ«s sĂ« madhe simbolike qĂ« ajo mori nĂ« mĂ« pak se 30 vjet nga shfaqja e saj, pĂ«r t’u fronĂ«zuar mĂ« 1928 si kurorĂ« e mbretĂ«risĂ« shqiptare tĂ« mbretit Zog I. Ajo Ă«shtĂ« kĂ«shtu e njĂ«kohĂ«sisht artefakt material, relike heraldike, mit identitar, legjendĂ« popullore, simbol shtetĂ«ror dhe metaforĂ« politike.

Por, njĂ« dimension shtesĂ« e ngriti kĂ«tĂ« objekt nĂ« piedestalin e simbolikĂ«s sĂ« njĂ« heroi mbarĂ«evropian: mbishkrimi enigmatik i gdhendur nĂ« brezin e bronztĂ« tĂ« pĂ«rkrenares, formulimi akrostik “IN ‱ PE ‱ RA ‱ TO ‱ RE ‱ BT”, i cili ka intriguar shumĂ« studiues shqiptarĂ« e tĂ« huaj.

KĂ«tu nis edhe rrĂ«fimi ynĂ«: le tĂ« ripĂ«rshkojmĂ« rrugĂ«timin e deritanishĂ«m tĂ« pĂ«rkrenares dhe mbishkrimit tĂ« saj plot mistere dhe enigma, pĂ«r t’ju sjellĂ« mĂ« tej zbulimet e fundit tĂ« kĂ«rkimeve dhe hulumtimeve tona pĂ«r simbolin mĂ« identitar tĂ« heroit tonĂ« kombĂ«tar.

Faik Konica, Albania dhe mëmëdhetari anonim

Lajmi i bujshĂ«m i shfaqjes pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« formĂ« tĂ« prekshme i armĂ«ve tĂ« SkĂ«nderbeut, pikĂ«risht nĂ« Muzeun e VjenĂ«s, siç dihet gjerĂ«sisht, iu pĂ«rcoll mbarĂ« botĂ«s shqiptare nga Faik Konica. NĂ« numrin 8 tĂ« revistĂ«s Albania (30 dhjetor 1897), Konica botoi shkrimin me gjetjen aq ngazĂ«llimsjellĂ«se pĂ«r shqiptarinĂ« e kohĂ«s: “ArmĂ«t e SkĂ«nderbeut nĂ« Muzeun Perandorak tĂ« VjenĂ«s”. Konica nĂ« kĂ«tĂ« rast ishte vetĂ«m pĂ«rcjellĂ«si i lajmit, pasi gjetja i takon njĂ« “memedhĂ©tari”, letrĂ«n e tĂ« cilit, dĂ«rguar KonicĂ«s, ky i fundit e boton nĂ« numrin e sipĂ«rpĂ«rmendur tĂ« Albanias, duke cilĂ«suar vetĂ«m vendin dhe datĂ«n e shkrimit tĂ« letrĂ«s, “ViĂ©ne, n’15 t’Britmit II 1897”, por jo emrin e autorit, i cili na pĂ«rcillet i shĂ«njuar me “X ***”.

Nga kjo letër kemi të trashëguara deri sot përshkrimin e përkrenares, zbulimin dhe zbërthimin në latinisht të germave të mbishkruara rreth brezit të bronztë përqark saj:

“Ksula asht Ă© rhumulh, por sypri ksules ghinĂ©t ñi kryĂ© dhiĂ©, Ă©nĂ© kjo Ă© shkrumum mĂ© ar. Okolhas balhit asht ñi cop hĂ©kur dy ghishtesh i ghan, n’ t’ cilin jan t’ shkrumuna kto lĂ©tra:

IN ‱ PE ‱ RA ‱ TO ‱ RE ‱ BT ‱

do mĂ© than n’ghuh latinisht:

Ihesus Nazarenus ‱Principi Emathiae ‱ Regi Albaniae ‱Terrori Osmanorum ‱ Regi Epiri ‱Benedicat T.”[1] (Foto 1, 2, 3)

Foto 1, 2 dhe 3

Të parët që i bënë jehonë këtij lajmi, natyrshëm ishin arbëreshët e Italisë. Një muaj e gjysmë më vonë, më 15 shkurt 1898, mbishkrimi dhe dekodimi i tij në latinisht, siç e kishte përcjellë Konica, botohet në gazetën La Nazione Albanese, e themeluar në Kalabri nga Anselmo Lorekjo. Shumë shpejt pas botësimit ndër shqiptari, përkrenarja dhe mbishkrimi i saj u shndërruan në një element të mirëfilltë ikonografik e heraldik që dukej sikur kishte shoqëruar figurën e Skënderbeut që në të gjallë të tij, pavarësisht se ky integrim po ndodhte thuajse 450 vjet pas vdekjes së heroit.

Ky rikonfigurim i ikonografisĂ« dhe heraldikĂ«s skĂ«nderbejane, nuk do tĂ« zhvillohet si njĂ« proces, por do tĂ« pĂ«rftohet si njĂ« fakt i mirĂ«qenĂ« nĂ«pĂ«rmjet dy akteve tĂ« vetme: njeri lajmĂ«rues, nga Konica, drejtuar fillimisht botĂ«s shqiptare, dhe tjetri “kanonizues”, drejtuar kryesisht botĂ«s italo-arbĂ«reshe dhe evropiane, siç do e shohim mĂ« poshtĂ«. PĂ«rndezja patriotike, identitare e idhullizuese qĂ« rrethonte figurĂ«n e SkĂ«nderbeut gjatĂ« viteve tĂ« Rilindjes dhe LĂ«vizjes KombĂ«tare Shqiptare tĂ« fundshekullit tĂ« XIX dhe fillimshekullit tĂ« XX, pa dyshim kishte pjesĂ«n e saj nĂ« pĂ«rpirjen plot etje tĂ« kĂ«tyre akteve shpalosjeje e ripropozimi tĂ« ikonografisĂ« dhe heraldikĂ«s sĂ« SkĂ«nderbeut, por njĂ« element tjetĂ«r peshonte po aq nĂ« gjithĂ«pranimin entuziast tĂ« tĂ« dy akteve nĂ« fjalĂ«: profili tepĂ«r i lartĂ« dhe autoriteti i padiskutueshĂ«m i autorĂ«ve tĂ« tyre, Faik Konica dhe
 Zef Skiroi.

Zef Skiroi - “kanonizuesi” akademik i mbishkrimit: nga lajmi i KonicĂ«s nĂ« ikonografinĂ« italo-arbĂ«reshe dhe evropiane pĂ«r SkĂ«nderbeun

Më 1904, Zef Skiroi botoi në Napoli veprën e tij të rëndësishme Gli Albanesi e la Questione Balkanica - një traktat patriotik identitar, politik, historik dhe kulturor, i shkruar për audiencën italiane dhe evropiane, me qëllim tërheqjen e vëmendjes dhe mbështetjes së saj në favor të çështjes kombëtare shqiptare. Në faqen hyrëse, pas faqes së titullit, Skiroi vendos portretin e Skënderbeut, të shoqëruar me mbishkrimin e plotë latin të përkrenares, sipas interpretimit të sjellë nga Konica shtatë vjet më parë.[2] (Foto 4)

Foto 4

Kjo faqe është konceptuar si një pllakë memoriali që sjell bashkë, sipas përzgjedhjes qartësisht simbolike e kumtsjellëse të Skiroit, të gjitha elementët më përfaqësues të ikonografisë dhe heraldikës skënderbejane, mes të cilave Skiroi jo vetëm ka përfshirë edhe mbishkrimin e përkrenares, por i ka dhënë atij një peshë kumtuese thelbësore. (Foto 5)

Si poet, profesor universitar dhe drejtues i Katedrës së Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe në Institutin Oriental në Napolin e shquar akademik të kohës, por edhe si folklorist e publicist i angazhuar, Skiroi nuk ishte vetëm një studiues, por edhe një prodhues i identitetit kulturor arbëresho-shqiptar, një intelektual që ndjeu qartë nevojën, ndaj u përpoq aq fort, për të formësuar mënyrën se si Evropa i shihte Shqipërinë dhe shqiptarët. Në këtë përpjekje duket qartë që për Skiroin figura e Skënderbeut përbën pikën madhore të referimit dhe boshtin qendror të projektit rilindas të afirmimit identitar.

Foto 5

Nga ky këndvështrim, faqja - memorial dedikuar Skënderbeut në hyrje të librit shërben si ikonë programatike në çdo element të saj ikonografik e heraldik:

- Portreti i SkĂ«nderbeut: i paraqitur nĂ« formĂ« medaljoni, vjen me referenca tĂ« qarta nĂ« modelet e neo-humanizmit evropian dhe kornizĂ«s ikonografike tĂ« shekujve XVI-XVIII, nĂ« vazhdĂ«n e pĂ«rfytyrimit tĂ« heroit sipas portretizimit tĂ« famshĂ«m qĂ« gjendet nĂ« Galleria degli Uffizi nĂ« Firence (mesi i shek. XVI), thuajse identik me portretin e SkĂ«nderbeut nĂ« librin Ritratti ed Elogii di Capitani Illustri (1635) apo me njĂ« tjetĂ«r portret - medaljon tĂ« botuar nĂ« librin La Spada d’Orione (1680), tĂ« dy botime qĂ« e trajtojnĂ« figurĂ«n e SkĂ«nderbeut mes mbretĂ«rve, fisnikĂ«ve e udhĂ«heqĂ«sve ushtarakĂ« mĂ« tĂ« shquar nĂ« rang evropian. (Foto 6, 7, 8) NĂ« tĂ« gjitha kĂ«to portretizime, SkĂ«nderbeu shfaqet jo si njĂ« luftĂ«tar, por si njĂ« princ neo-humanist, i qytetĂ«ruar nĂ« qĂ«ndrim dhe veshje, pjesĂ« e natyrshme e botĂ«s politike evropiane. Kjo i shĂ«rbente tezĂ«s sĂ« Skiroit se â€œĂ§Ă«shtja shqiptare Ă«shtĂ« çështje e EvropĂ«s”.

Foto 6, 7, 8

- Shqiponja dykrerëshe: e vendosur menjëherë poshtë portretit, simboli heraldik madhor i Skënderbeut, i shndërruar tashmë në simbol kombëtar, duket të jetë marrë po nga Ritratti di Capitani Illustri (Foto 7) ose nga familjet napoletane (aty ku Skiroi jetonte e punonte) pretenduese si pasardhëse të Skënderbeut, të cilat, sipas studiuesit Jaho Brahaj,[3] kanë përdorur pikërisht këtë model stilizimi të shqiponjës.

- Akrostiku i përkrenares me tekstin e plotë të dekriptuar: të qendërzuara dhe shtrira sa gjithë gjerësia e faqes - memorial, germat e akrostikut janë vënë ndjeshëm në pah nga madhësia mbi dyfish me tekstin latin të dekriptuar, duke bërë që ato të lexohen edhe më vete edhe si pjesë e tekstit të plotë.

- Emri i plotë i heroit - Giorgio Kastriota Skanderbeg, shoqëruar me vendin dhe ditën e lindjes dhe të vdekjes, ku bie në sy se, pavarësisht traditës së konsoliduar deri atëherë në gjuhën italiane të të shkruarit të emrit të heroit dhe kryeqendrës së tij me C (Castriota - Scanderbeg - Croia), Skiroi ka zgjedhur në të tri rastet të përdorë K-në e shqipes.

- Epigrami katĂ«rvargsh: Poemthi-epitaf nĂ« latinisht, i ndarĂ« nĂ« dy kolona nga dy vargje, Ă«shtĂ« edhe elementi pĂ«rmbyllĂ«s i “kanoneve” ikonografiko-heraldike tĂ« kompozuara e propozuara nga Skiroi pĂ«r figurĂ«n e SkĂ«nderbeut. NĂ« shqip pĂ«rkthimi do ishte ky:

Përse më tej të krenohesh me Pirron e të lëvdosh Akilin?
Ky burrë më i madh se djali i Peleut dhe vetë Pirro qe.
Me fuqinë e tij farsalike fort i trazoi kohortat gete.
Përpara vazhdo! Veç me dorën tënde atdheun e çlirove.

Edhe nĂ« kĂ«tĂ« element tĂ« fundit, Skiroi nuk shpik apo krijon asgjĂ« tĂ« re, por vetĂ«m mĂ«ton tĂ« “kanonizojĂ«â€ njĂ« tentativĂ« tĂ« mĂ«parshme tĂ« integrimit tĂ« kĂ«tij epigrami-epitaf katĂ«rvargsh nĂ« ikonografinĂ« skĂ«nderbejane, tĂ« marrĂ« nga vetĂ« autori i epigramit, poeti neolatin francez, njĂ«kohĂ«sisht portretist dhe botues, Jean Jacques Boissard, i cili nĂ« dy botime tĂ« tij Icones diversorum hominum fama et rebus gestis illustrium (1591) dhe Vitae et Icones Sultanorum Turcicorum, etc. (1597) boton portretin e SkĂ«nderbeut tĂ« shoqĂ«ruar nga katĂ«rvargshi latin i krijuar prej tij, qĂ« Skiroi e risjell treqind e ca vite mĂ« pas identik, si tekst dhe nĂ« ndarjen e tij nĂ« dy blloqe nga dy vargje. (Foto 9).

Foto 9

PĂ«r t’u rikthyer mĂ« ngushtĂ«sisht te tema e shkrimit tonĂ«, siç vĂ«rehet qartĂ«, mbishkrimi i pĂ«rkrenares mbart njĂ« peshĂ« thelbĂ«sore nĂ« kompozimin e kĂ«tij propozimi tĂ« ri ikonografiko-heraldik tĂ« figurĂ«s sĂ« SkĂ«nderbeut nga Skiroi. ShkĂ«putja qĂ« Skiroi i bĂ«n mbishkrimit nga konteksti i pĂ«rkrenares e zgjeron rrokjen semantike tĂ« tekstit, duke e zhvendosur “bekimin e Jezuit tĂ« NazaresĂ«â€ drejtpĂ«rdrejt mbi vetĂ« SkĂ«nderbeun e jo mĂ« nĂ«pĂ«rmjet pĂ«rkrenares apo armĂ«ve tĂ« tij. Po kĂ«shtu, duke e vendosur akrostikun me tekstin e plotĂ« mes portretit, shqiponjĂ«s dykrerĂ«she dhe emrit tĂ« plotĂ« tĂ« heroit, mbishkrimi merr vlerĂ«n dhe peshĂ«n e njĂ« liste titujsh mbretĂ«rorĂ« e kalorsiakĂ« tĂ« bekuar nga njĂ« vullnet hyjnor.

Botimi dhe marrja e mirëqenë e mbishkrimit akrostik nga ana e dy figurave intelektuale me autoritet tepër të lartë si Konica dhe Skiroi bëri në vijim e deri sot që askush të mos përpiqej të hulumtonte apo të mos arrinte të shkonte përtej tyre, në zanafillën e identifikimit dhe interpretimit të akrostikut, pa menduar se kështu, në fakt, gjithçka po i besohej jo Konicës e Skiroit, por thjesht letrës së mëmëdhedashësit kureshtar të vitit 1897, të cilit nuk i dihet as emri ...

Edhe njĂ« studiues i thellĂ« i historisĂ« sĂ« SkĂ«nderbeut dhe njohĂ«s i mirĂ« i latinishte si PatĂ«r Marin Sirdani nĂ« studimin e tij Skanderbegu mbas gojĂ«dhanash (1926), bĂ«n tĂ« njĂ«jtĂ«n gjĂ« kur pĂ«rshkruan “pĂ«rkrenaren e Skanderbegut”, riprodhon tekstualisht mbishkrimin sipas botimit tĂ« KonicĂ«s.

Vetëm në vitin 1932, në vigjilje të 20-vjetorit të pavarësisë, gazeta Besa në Tiranë, teksa jep një informacion të detajuar të vendit, mënyrës dhe rrugëve sesi janë gjendur në Vjenë, armët e heroit tonë kombëtar, shprehet për herë të parë jo fort e sigurt për deshifrimin e akrostikut. Nga shkrimi tek Besa (3 mars 1932), mësojmë se:

“... NĂ« sallĂ«n XXV Nr. 71 (127), tĂ« Muzeut tĂ« Arteve tĂ« VjenĂ«s, ndodhet pĂ«rkrenarja ‘George Skanderbeg’. Ajo Ă«shtĂ« ngjyrĂ« e bardhĂ«, me rrafshe tĂ« arta dhe ka sipĂ«r saj njĂ« kokĂ« dhie tĂ« artĂ« me dy brirĂ«. Kjo pĂ«rbĂ«het prej dy pjesĂ«ve: njĂ« pjesĂ« bakri dhe pjesa tjetĂ«r sipĂ«r, Ă«shtĂ« me njĂ« copĂ« metali, buzĂ«t e sĂ« cilĂ«s janĂ« tĂ« zbukuruara nĂ« ar. NĂ« mesin e pĂ«rkrenares Ă«shtĂ« vendosur njĂ« rreth prej bakri me njĂ« gjatĂ«si prej 65 centimetra dhe nĂ« kĂ«tĂ« rreth janĂ« shkruar kĂ«to shkronja: IN. PE. RA. TO. BE. BT. Ky shkrim, qĂ« Ă«shtĂ« shumĂ« i vĂ«shtirĂ« pĂ«r ta kuptuar se çfarĂ« thotĂ«, deri tani e kanĂ« deshifruar kĂ«shtu: ‘Jesus Nazarenus. Principi Emathiae. Regi Albaniae. Terrori Osmanorum. Regi Epiri. Benedicat’. PoshtĂ« buzĂ«s sĂ« pĂ«rkrenares janĂ« vĂ«nĂ« 9 copa tĂ« mĂ«dha dhe kĂ«to janĂ« tĂ« lidhura me njĂ« rrip lĂ«kure me bojĂ« hiri. Pesha e tĂ« gjithĂ« pĂ«rkrenares Ă«shtĂ« 3000 gramĂ«. Sado qĂ« kjo pĂ«rkrenare ka elemente orientale, mendohet se Ă«shtĂ« punuar prej njĂ« artisti venecian”.

Sipas studiuesve Fotaq Andrea dhe Dritan Muka, “kĂ«to tĂ« dhĂ«na tĂ« gazetĂ«s Besa pĂ«rbĂ«jnĂ« nĂ« thelb po ato qĂ« na ka pĂ«rcjellĂ« nĂ« vitet 1930 ish-konsulli austriak pĂ«r ShqipĂ«rinĂ«, Leo Alexander Freundlich, i cili u mbĂ«shtet pĂ«r historikun e tij kryesisht nĂ« studimin e Dr. August J. Gross, nĂ« atĂ« kohĂ« konservatori i Muzeut tĂ« VjenĂ«s. Ky dokument - shkruajnĂ« dy studiuesit nĂ« triptikun e tyre tĂ« botuar te Zemra Shqiptare - i vetmi qĂ« jep njĂ« historik tĂ« pĂ«rmbledhur tĂ« ArmĂ«ve tĂ« SkĂ«nderbeut nĂ« VjenĂ« do tĂ« shndĂ«rrohej gradualisht ndĂ«r vite si akti themeltar ku do tĂ« mbĂ«shteteshin tĂ«rĂ« studiuesit tanĂ«, tĂ« cilĂ«t nuk arritĂ«n njĂ« herĂ« tĂ« dalin jashtĂ« kornizave tĂ« tij.” Me vlerĂ« pĂ«r shkrimin tonĂ« Ă«shtĂ« edhe fakti se nĂ« triptikun e tyre dy studiuesit, teksa kumtojnĂ« se dy shpatat e SkĂ«nderbeut qĂ« ndodhen nĂ« Muzeun e VjenĂ«s nuk i pĂ«rkasin atij, rikonfirmojnĂ« pa asnjĂ« mĂ«dyshje autenticitetin e pĂ«rkrenares dhe pĂ«rkatĂ«sinĂ« e saj kastriotase.[4]

MĂ« tej, gjatĂ« viteve tĂ« komunizmit, mbishkrimi i pĂ«rkrenares si pjesĂ« qendrore e ikonografisĂ« dhe heraldikĂ«s skĂ«nderbejane, siç e propozoi Skiroi, u shmang apo u fshi thuajse fare nga historiografia zyrtare, sĂ« cilĂ«s nuk i shkonin pĂ«r shtat lidhjet e heroit me KishĂ«n dhe Papatin e RomĂ«s dhe identifikimi i tij si Kampion i Krishtit. TepĂ«r tĂ« rrallĂ« qenĂ« ata, si Kristo FrashĂ«ri, qĂ« pĂ«rmendĂ«n, nĂ« studimet e atyre viteve pĂ«r SkĂ«nderbeun, mbishkrimin e pĂ«rkrenares. Ky nĂ«nvlerĂ«sim apo kjo mosnjohje e kĂ«tij dimensioni tĂ« figurĂ«s sĂ« SkĂ«nderbeut - siç shkruan Aurel Plasari - “do t’i nxirrte Gjergj Kastriotin dhe bashkĂ«luftĂ«tarĂ«t e tij jashtĂ« ‘ujĂ«rave tĂ« vet’, jashtĂ« atij areali qĂ« quhej EvropĂ« ...”, e po kĂ«shtu do t’i hiqte pĂ«rplasjes sĂ« SkĂ«nderbeut me osmanĂ«t “sfondin qytetĂ«rimor”, tĂ« cilit i mvishet pashmangĂ«sisht “edhe petku fetar”.[5]

Por, le t’i rikthehemi historisĂ« sĂ« mbishkrimit dhe pyetjes sĂ« mbetur varur prej plot 128 vjetĂ«sh: Kush dhe kur e transkriptoi pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« mbishkrimin e pĂ«rkrenares dhe zbĂ«rtheu pĂ«rmbajtjen e akrostikut nĂ« latinisht?

Nga përballja e dëshmive të mësipërme, duket se shkruesi, i lënë anonim, i letrës së botuar tek Albania nga Konica, me siguri e ka marrë përmbajtjen e mbishkrimit dhe dekriptimin e tij nga ndonjë përshkrim a diçiturë e vendosur pranë përkrenares, kur ai vizitoi muzeun e Vjenës në vitin 1897 ose nga ndonjë dokument shoqërues apo shpjegues në dosjen e saj në muze apo edhe nga ndonjë shoqërues a ciceron i pasionuar i muzeut.

Hulumtimet dhe zbulimi nga ana jonë i disa botimeve të panjohura deri sot na çuan 19 vjet para Konicës, në zanafillën e shfaqjes dhe burimin e interpretimit të mbishkrimit të famshëm, po në Vienë.

VjenĂ«, 1878, Ekspozita “Adler” - aty ku lindi dekriptimi dhe interpretimi i mbishkrimit

Zbulimi na u shfaq papritur, por nĂ« njĂ« formĂ« aq bindĂ«se, aq tĂ« dokumentuar e tĂ« pacenueshme nĂ« vĂ«rtetĂ«sinĂ« e tij, sa na e bĂ«n mjaft tĂ« lehtĂ« pĂ«rcjelljen e tij te çdo bashkatdhetar qĂ« na lexon. Para pak muajsh, nĂ« mesin e kĂ«rkimeve tona pĂ«r pasurimin dhe plotĂ«simin e koleksionit tĂ« botimeve me interes albanologjik dhe nĂ« veçanti tĂ« atyre qĂ« lidhen me figurĂ«n e SkĂ«nderbeut, ramĂ« nĂ« gjurmĂ«t e njĂ« botimi pĂ«rmbledhĂ«s, dokumentues dhe pĂ«rshkrues, i cili nĂ« kohĂ«t e sotme do tĂ« thirrej katalog rreth njĂ« ekspozite heraldike tĂ« hapur nĂ« VjenĂ«, nĂ« prill tĂ« vitit 1878. Katalogu me titull Bericht ĂŒber die heraldische Austellung des Vereines “Adler” (Raport pĂ«rmbledhĂ«s pĂ«r EkspozitĂ«n heraldike tĂ« ShoqatĂ«s “Adler”) ka 218 faqe tekst, 39 faqe hyrje dhe 69 faqe tĂ« plota me ilustrime, nĂ« formatin 32.5x24.5 centimetra. (Foto 10,11).

Foto 10, 11

Ekspozita në fjalë u frymëzua nga nisma e Carl Krahlit, piktor heraldik i oborrit austro-hungarez, i cili në fund të vitit 1877 ekspozoi përkohësisht disa dorëshkrime heraldike të shek. XVI-XVII në Muzeun e Arteve dhe Industrisë.

Pas suksesit tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m tĂ« kĂ«saj ekspozite tĂ« vogĂ«l, muzeu, nĂ«n drejtimin e Dr. Jakob von Falke, i besoi shoqatĂ«s “Adler” organizimin e njĂ« ekspozite tĂ« madhe ndĂ«rkombĂ«tare mbi heraldikĂ«n, gjenealogjinĂ« dhe sfragjistikĂ«n. Shoqata “Adler” (Shqiponja), e themeluar mĂ« 1870, kishte si synim rigjallĂ«rimin e shkencave ndihmĂ«se tĂ« historisĂ« dhe tĂ« artit kalorsiak. PĂ«r organizimin e ekspozitĂ«s u ngrit njĂ« komitet ad hoc i pĂ«rbĂ«rĂ« nga historianĂ«, heraldistĂ« dhe aristokratĂ« tĂ« lartĂ«, si:

- Konti Hugo von Abensperg und Traun, kryetar i komitetit dhe president i shoqatĂ«s “Adler”;

- Dr. Ernst von Hartmann-Franzenshuld, kujdestar i koleksioneve të Oborrit;

- Dr. Eduard Gaston von Pöttickh von Pettenegg, gjenealog i Urdhrit Teutonik;

- Oskar von Sommaruga, jurist dhe thesarmbajtës i ekspozitës;

- Moritz Maria von Weittenhiller, sekretar i përgjithshëm i shoqatës

- Carl Krahl, heraldist dhe ilustrator;

- Wendelin Boeheim, kujdestar perandorak e mbretëror për koleksionin e armëve.

Ekspozita, e inauguruar solemnisht nĂ« prill 1878, nĂ«n patronazhin e arqidukĂ«s Ludwig Viktor, qĂ«ndroi hapur pĂ«r tre muaj. NĂ« sallat monumentale tĂ« Muzeut tĂ« Arteve dhe IndustrisĂ« nĂ« zonĂ«n e bulevardit Stubenring u ekspozuan mbi 1500 objekte nga koleksione perandorake, urdhra kalorĂ«siakĂ«, koleksione private dhe muze evropianĂ«. Ajo u vizitua nga perandori Franz Joseph I, princi i kurorĂ«s, Rudolfi, arqiduka Albrecht, arqidukesha Gisele dhe u pĂ«rshkrua nga shtypi i kohĂ«s si “triumf i artit heraldik dhe shkencĂ«s historike” (Die Presse, 18 prill 1878). PĂ«r artin muzeal, ekspozita “Adler” u cilĂ«sua si ngjarja mĂ« e madhe e kĂ«tij lloji nĂ« EvropĂ«.

NĂ« katalogun zyrtar tĂ« sipĂ«rpĂ«rmendur pĂ«rcillet qartĂ« koncepti estetik i saj: ekspozita nuk duhet tĂ« dukej si bibliotekĂ« apo arkiv, por si galeri arti, ku estetika e formĂ«s tĂ« zbulonte historinĂ« e simboleve. Sipas raportit tĂ« komitetit, “ditĂ«n e çeljes, midis orĂ«s 9:00 tĂ« mĂ«ngjesit dhe 1:00 pasdite, numri i vizitorĂ«ve arriti 3 541, duke vijuar mĂ« tej me njĂ« mesatare ditore prej 500, ndĂ«rsa tĂ« dielave prej 2 000 vizitorĂ«sh”. Seksioni i armaturave dhe pĂ«rkrenareve rezultoi mĂ« i vizituari dhe mĂ« i vlerĂ«suari.

Pa dyshim që koleksionet e Ambrasit, si ndër më të pasurit e më me vlerë të kohës, do zinin një vend qendror. Mes objekteve të përzgjedhura për ekspozim, siç përshkruhet në katalogun tonë, kuratori dhe kujdestari i koleksionit të armëve të Oborrit Perandorak përfshiu edhe përkrenaren e Skënderbeut, e regjistruar në inventarin zyrtar me numrin 243a.

Kujtojmë se krijuesi i këtyre koleksioneve, arqiduka Ferdinand II i Austrisë, është zotëruesi i parë i zyrtarizuar i përkrenares së Skënderbeut, sipas inventarit të koleksionit të tij, që prej vitit 1596, por ai është edhe ideatori dhe porositësi i botimit Augusissimorum Imperatorum, Serenissimorum Regum ... (1601), më prestigjiozi i të gjitha kohërave, me 125 portrete të perandorëve, mbretërve dhe fisnikëve më të shquar të deriatëhershëm me veshje luftarake dhe armët e tyre, mes të cilëve, i gjashtëmbëdhjeti, gjendet edhe portretizimi i parë i plotë dhe më i famshmi i Skënderbeut, me shpatë në dorë dhe përkrenaren pranë këmbëve. (Foto 12)

Foto 12

Vlera e veçantĂ« e pranisĂ« sĂ« pĂ«rkrenares sĂ« SkĂ«nderbeut nĂ« ekspozitĂ« vihet nĂ« dukje edhe nga burime tĂ« tjera tĂ« kohĂ«s me autoritet tĂ« lartĂ« nĂ« fushĂ«n e heraldikĂ«s, si Giovanni Batista dhe Goffredo di Crollalanza, president dhe sekretar i AkademisĂ« Heraldike Italiane nĂ« Piza, qĂ« botuan, po nĂ« vitin 1878, edhe njĂ« reportazh pĂ«r ekspozitĂ«n nĂ« revistĂ«n e tyre, Giornale araldico-genealogico-diplomatico, vĂ«llimi VI (1878-1879), i cili gjithashtu e konsideron pĂ«rkrenaren e SkĂ«nderbeut si njĂ« prej objekteve mĂ« tĂ« çmuara tĂ« ekspozitĂ«s, teksa shkruan: “Preziosi inoltre sono ... l’elmo di Scanderberg col cimiero a testa di becco ...” (TĂ« çmuara janĂ« po ashtu ... pĂ«rkrenarja e SkĂ«nderbeut me njĂ« kokĂ« cjapi nĂ« majĂ« ...).[6]

Wendelin Boeheim: kuratori që deshifroi mbishkrimin

Wendelin Boeheim (1848-1900), ishte historian dhe kurator i koleksioneve të armëve të Oborrit Perandorak dhe Mbretëror austriak dhe një ndër themeluesit e hoplologjisë moderne. Në Vjenë ai konsiderohej si autoritet absolut për armët kalorsiake të Mesjetës dhe Rilindjes. Në këtë rol ai studioi dhe përshkroi mbi 6 000 objekte dhe armë të këtyre dy periudhave. Në vitin 1890 botoi veprën e tij themelore Handbuch der Waffenkunde (Leipzig), që mbetet ende sot një manual referencë për studimet hoplologjike në Evropë.

Si kurator kryesor dhe anĂ«tar i Komitetit ad hoc tĂ« EkspozitĂ«s, Boeheim analizoi e mĂ« pas formuloi interpretimin e parĂ« shkencor tĂ« mbishkrimit tĂ« pĂ«rkrenares sĂ« SkĂ«nderbeut. NĂ« raportin e tij ai e cilĂ«son atĂ« qartĂ«sisht si akrostik dhe jo si akronim, duke e pĂ«rshkruar mbishkrimin jo si titull apo seri titujsh, por si njĂ«: “... Art Waffensegen, dessen Gebrauch ... ziemlich allgemein war”, shkruan ai - njĂ« lloj bekimi mbi armĂ«, pĂ«rdorimi i tĂ« cilit ishte shumĂ« i pĂ«rhapur pĂ«r kohĂ«n, pĂ«r ta tĂ«rhequr kĂ«tĂ« bekim dhe mbrojtjen hyjnore mbi mbajtĂ«sin e armĂ«s, pĂ«r mĂ« tepĂ«r qĂ« titulli “Athleta Christi”, i dhĂ«nĂ« SkĂ«nderbeut nga Papa i RomĂ«s, e mvishte atĂ« natyrshĂ«m me bekimin dhe mbrojtjen e vetĂ« Jezuit.

Kjo praktikĂ« dokumentohet gjerĂ«sisht nĂ« EvropĂ«n e shekujve XIV-XV, sidomos midis princĂ«rve, prijĂ«sve ushtarakĂ« e kalorĂ«sve tĂ« krishterĂ«, tĂ« cilĂ«t vendosnin nĂ« armĂ«t, shqytet, emblemat e veshjet e tyre e tyre formula si: I.N.R.I. (Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum), “.N.D.N. (In Nomine Domini Nostri), Christus Vincit, apo si nĂ« rastin e UrdhĂ«rit Kalorsiak Kostandinian tĂ« ShĂ«n Gjergjit tĂ« (ri)themeluar nga vetĂ« nipĂ«rit e Pal EngjĂ«llit, peshkopit tĂ« DurrĂ«sit e Drishtit dhe kĂ«shilltar e kryediplomat i SkĂ«nderbeut, tĂ« cilĂ«t adoptuan nga heraldika legjendare e Kostandinit tĂ« Madh formulĂ«n I.H.S.V. (In Hoc Segno Vinces - NĂ«n kĂ«tĂ« shenjĂ« do tĂ« triumfosh).

Kjo traditĂ« ikonografike dhe devocionale e kohĂ«s del tĂ« jetĂ« adoptuar e pĂ«rvetĂ«suar edhe nga vetĂ« SkĂ«nderbeu, nĂ«pĂ«rmjet pĂ«rkushtimit dhe vetĂ«shpalljes sĂ« tij si “Miles Christi” - ushtar apo luftĂ«tar i Krishtit - titull cilĂ«sues qĂ« ai e pĂ«rdor nĂ« letrat e njohura qĂ« ka shkruar.

Kështu, teksa i drejtohet Papës Kalisti III, Skënderbeu vetënënshkruhet me formulën:

Ego Georgius Castriotus, Epirotarum Princeps ac miles Iesu Christi, fidem et obsequium Sanctae Romanae Ecclesiae profiteor ...

Unë, Gjergj Kastrioti, Princ i Epirotëve dhe ushtar i Jezu Krishtit, shpall besnikërinë time ndaj Kishës së Shenjtë Romake ...[7]

NĂ« njĂ« letĂ«r tjetĂ«r tĂ« mĂ«vonshme, drejtuar kĂ«tĂ« herĂ« PapĂ«s Piu II, ku SkĂ«nderbeu kalon nga “UnĂ«â€ nĂ« “Ne” nĂ« cilĂ«simin e vetvetes, sĂ«rish formula Ă«shtĂ« thuajse e njĂ«jtĂ« :

Nos Georgius Castriotus, vulgo dictus Scanderbeg, Christi miles, pollicemur nos ad tuendam Christianam rempublicam promptos semper fore.

Ne, Gjergj Kastrioti, i quajtur zakonisht Skënderbeg, ushtar i Krishtit, premtojmë se do të jemi gjithmonë gati për të mbrojtur shtetin e krishterë.[8]

Ja dhe më në fund përshkrimi i parë burimor i dokumentuar i përkrenares së Skënderbeut, së bashku me dekriptimin e mbishkrimit, siç e shkroi Boeheim në raportin e tij (foto 13,14):


Foto 13

Foto 14

Përkrenare e Gjergj Kastriotit, i njohur edhe si Skënderbeu, princ i Shqipërisë (1403-1466).

Kjo pĂ«rkrenare prej hekuri tĂ« lĂ«muar, ka thuajse formĂ«n e njĂ« djepi, pĂ«rveç pjesĂ«s sĂ« sipĂ«rme e cila Ă«shtĂ« mĂ« e rrumbullakosur. NjĂ« rreth i trashĂ« me thumba tĂ« mĂ«dhenj Ă«shtĂ« i kapur qark buzĂ«s sĂ« poshtme, por kjo duket tĂ« jetĂ« njĂ« shtesĂ« e mĂ«vonshme. Rreth gjysmĂ«s sĂ« lartĂ«sisĂ« sĂ« pĂ«rkrenares, ka njĂ« brez prej flete bakri, zbukuruar me rozeta tĂ« praruara, nĂ« hapĂ«sirat midis tĂ« cilave janĂ« gdhendur shkronjat “in.pe.ra.to.re.bt” me shkrim tĂ« vogĂ«l gotik tĂ« vonĂ«.

NĂ« majĂ«n e pĂ«rkrenares gjendet pjesa e sipĂ«rme e kokĂ«s sĂ« njĂ« dhie, nĂ« bakĂ«r tĂ« rrahur dhe e praruar, punimi i sĂ« cilĂ«s flet pĂ«r njĂ« dorĂ« tepĂ«r tĂ« aftĂ«. PĂ«rgjithĂ«sisht Ă«shtĂ« sugjeruar qĂ« fjala “Imperator” nuk duhet tĂ« merret parasysh kur lexohet mbishkrimi, por kjo enigmĂ« nuk Ă«shtĂ« zgjidhur ende. ËshtĂ« tunduese tĂ« besosh se kemi tĂ« bĂ«jmĂ« me njĂ« akrostik, por deshifrimi i tij Ă«shtĂ« i vĂ«shtirĂ« edhe nĂ« kĂ«tĂ« rast, sepse mund tĂ« hamendĂ«sohet se bĂ«het fjalĂ« pĂ«r tĂ« njĂ«jtin tekst tĂ« sjellĂ« nĂ« katĂ«r gjuhĂ«, dhe ne na mungojnĂ« shumĂ« detaje nga historia e heroit qĂ« do mund tĂ« jepnin tĂ« dhĂ«na pĂ«r zbĂ«rthimin e kĂ«tij teksti. Shkrimi, si edhe tingulli i shkronjave, sugjeron njĂ« tekst latin, njĂ« lloj bekimi armĂ«sh, pĂ«rdorimi i tĂ« cilit dihet se ishte mjaft i zakonshĂ«m nĂ« kohĂ«n e SkĂ«nderbeut. ÇiftĂ«zimi dhe renditja e çiftshkronjave ngrenĂ« pikëçuditĂ«se, megjithatĂ«, pas njĂ« shqyrtimi mĂ« nga afĂ«r, arrijmĂ« nĂ« rezultate tĂ« pranueshme. Çdo çift shkronjash tregon thuajse drejtpĂ«rdrejt titujt e kĂ«tij princi, dhe kĂ«shtu do tĂ« lexonim: Ihesus NazarenusÂč, Principi Emathiae, Regi Albaniae, Terrori Osmanorum, Regi Epiri BenedicaT (Jezuji i NazaresĂ« tĂ« bekon ty, Princ i EmathisĂ«, Mbret i ArbĂ«risĂ«, Tmerri i Osmanllinjve, Mbret i Epirit - varianti ynĂ«).

Koleksioni Perandorak dhe Mbretëror i Ambrasit, Inv. Nr. 243a, përgatitur nga Wendelin Boeheim - kujdestari perandorak dhe mbretëror i Grupit të Dytë të Koleksioneve Historike të Artit të Shtëpisë Perandorake.

Në letrat e pakta të njohura prej tij, Skënderbeu përdorte vazhdimisht titullin: Luftëtar i Jezu Krishtit. (Barleti, C. Paganel, Historia e Skënderbeut.)[9]

A i pĂ«rmbyll ky zbulim i burimit dhe emri autoritar Boeheim edhe diskutimet mbi saktĂ«sinĂ« e interpretimit tĂ« propozuar nga ai? Me shumĂ« gjasĂ«, jo! NĂ« historiografinĂ« tonĂ« kanĂ« qarkulluar disa teza qĂ« e mbajnĂ« hapur kĂ«tĂ« debat, qĂ« nga mospasja, “me letra”, nga SkĂ«nderbeu i gjithĂ« titujve qĂ« i mvishen nĂ« interpretimin e Boeheimit, deri te teza, si ajo e SkĂ«nder Anamalit, qĂ« mbishkrimi Ă«shtĂ« shtuar mĂ« vonĂ« nga pasardhĂ«sit e SkĂ«nderbeut apo edhe vetĂ« hapĂ«sira e gjerĂ« interpretative qĂ« shpaloset kur gjendemi pĂ«rballĂ« njĂ« akronimi pa dĂ«shmi tĂ« porositĂ«sit apo gdhendĂ«sit tĂ« tij. Edhe vetĂ« Boeheimi duket tĂ« ketĂ« qenĂ« i vetĂ«dijshĂ«m pĂ«r pikĂ«pyetjet qĂ« do pasonin interpretimin e tij. NĂ« raportin pĂ«rshkrues, krahas pĂ«rfundimeve tĂ« arritura, ai bĂ«n edhe vetĂ«vlerĂ«simin e rezultateve tĂ« punĂ«s sĂ« tij. Annehmbaren - i cilĂ«son ai kĂ«to rezultate, tĂ« pranueshme.

Edhe sot, pĂ«rkrenarja e SkĂ«nderbeut vijon tĂ« ruhet nĂ« Kunsthistorisches Museum tĂ« VjenĂ«s, nĂ« sallĂ«n Hofjagd - und RĂŒstkammer, shoqĂ«ruar me pĂ«rshkrimin teknik tĂ« marrĂ« nga raporti i Boeheimit: Helmet with copper gilt band inscribed IN*PE*RA*TO*RE*BT, decorated with rosettes; Ambras Collection, Inv.-Nr. 243a.

Edhe numri i inventarit ka mbetur po ai, qĂ« nga koha kur e studioi dhe pĂ«rshkroi Boeheimi, nĂ« vitin 1878. /Gazeta “ExLibris”/

________________

Referenca bibliografike


[1] Faik Konica, “ArmĂ«t e SkĂ«nderbeut nĂ« Muzeun e VjenĂ«s”, Albania, nr. 8, 30 dhjetor 1897, f.122-3.

[2] Giuseppe SchirĂČ, Gli Albanesi e la questione Balkanica, Napoli, 1904.

[3] Jaho Brahaj, Emblema Shqiptare, Lezhë, 1997, f.73.

[4] Fotaq Andrea, Dritan Muka, “Triptik”, www.zemrashqiptare.net, qershor-gusht 2025.

[5] Aurel Plasari, Skënderbeu, Një Histori Politike, Tiranë, 2010, f. 13-14, 20.

[6] Goffredo di Crollalanza, “L’Esposizione Araldico-Genealogico-Sfragistica di Vienna”, Giornale araldico- genealogico-diplomatico, Pisa, 1879, f. 10-18.

[7] Thalloczy & Jireček, Illyrisch-albanische Forschungen, II, Wien, 1908, f. 233.

[8] Giovanni Domenico Mansi, Sacrorum Conciliorum nova et amplissima collectio, t. XXXI, Firenze, 1759, col. 1041-1044.

[9] Wendelin Boeheim, “Helm des Georg Castriota genannt Scanderbeg, FĂŒrsten von Albanien (1403-1466)”, nĂ« Übersicht der heraldisch-genealogisch-sphragistischen Ausstellung des Vereines “Adler” in Wien, Wien, 1878, f.4.

PËR DITËLINDJE

✇Telegrafi
By: Agron Shala
5 January 2026 at 10:08


Poezi nga: Thom Gunn
PĂ«rktheu: Agron Shala

Arrita në moshën kur fjalët nuk më ndihmojnë më:
Në vend që të më udhëheqin me shenja të qarta orientimi
Nëpër shkrepa të botës së pasigurt,
Ose si fretër të besueshëm në mal
Që të shpëtojnë me urtësi dhe me fuçi rakie
Ato janë guralecë, ose këlyshë që lehin,
Duke kafshuar pantallonat, duke u vërtitur te këmbët e mia.

Përshkrimi dhe zbërthimi varfërohen
Kufizojnë, vonojnë, ndryshojnë si toka që rrëshqet
Dhe kur rënkojmë, e dashur, ajo që nënkuptojmë
Po ta shohim nga afër, shumë shpejt do të shmang
Prirjen tonë për të kuptuar;
Dhe ose përvoja zbehet
Ose vlerësimet tona shndërrohen në gënjeshtra.

Qentë që hungërojnë janë barrë mbi vrapin tim,
Tonelata të tëra që i shkëpus gram pas grami.
Heq dorë nga gjithë ironia ime agnostike
Që të ngjitem në viset ku mund të prehem
Në burimet e fjalës, errësirën e mëparshme të së vërtetës:
Dhe shijoj naforën e ëmbël dhe të lagësht të gjuhës sate,
Dhe gjej kuptimet e sakta në gojën tënde të heshtur.

Dramaturgu i cili ka parë të ardhmen që nuk është njerëzore

✇Telegrafi
By: Agron Shala
2 January 2026 at 13:13


Nga: Alexis Soloski / The New York Times
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

“PĂ«rpiqem tĂ« mos shkruaj distopi,” ka thĂ«nĂ« dramaturgu Jordan Harrison. “Sepse Ă«shtĂ« e mĂ«rzitshme. MĂ« pĂ«lqen tĂ« rri nĂ« njĂ« vend tĂ« paqartĂ«.”

Kjo ndodhi të hënën e fundit, në ditën e tij të pushimit, dhe ai po rrinte në një kafene të ndriçuar dhe të qetë në Bruklin. Një utopi e mesditës dhe gjithashtu një vend analog dhe nxitës për të diskutuar veprën e fundit të Harrisonit - një anatomi e ëmbël dhe e hidhur e ndërlidhjes njerëzore të ndërmjetësuar nga teknologjia.

Në disa prej dramave të tij të fundit, Harrisoni ka eksploruar çfarë do të thotë të jesh njeri, por kurrë më fuqishëm se në dramën e vitit 2014, Marxhori Prajm [Marjorie Prime] - që ishte në finale për çmimin Pulicer [Pulitzer] dhe që tashmë shfaqet në Broduej.

E vendosur disa dekada në të ardhmen (disa detaje nga konteksti sugjerojnë vitet 2060), Marxhori Prajm ka në rolin kryesor June Squibbin si një grua në të tetëdhjetat. Për shoqëri dhe për të shmangur humbjen e kujtesës, ajo bisedon me një Prajm - një version holografik i bashkëshortit të saj të ndjerë. E shkruar kur biseda rreth inteligjencës artificiale gjeneruese [IA] ishte më e heshtur, drama ka ardhur në Broduej pikërisht në kohën kur kjo bisedë është bërë shumë më e zjarrtë. Si të gjitha dramat e Harrisonit, është një dramë rreth vdekshmërisë dhe pasqyron gjithnjë e më shumë bindjen e tij se teknologjia përfundimisht do të na tejkalojë.

“Ideja qĂ« bota njerĂ«zore do tĂ« marrĂ« fund, nĂ« fund tĂ« fundit Ă«shtĂ« diçka qĂ« mĂ« ka shoqĂ«ruar pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ«,” tha ai, teksa hante njĂ« tas me drithĂ«ra. Nuk tingĂ«llonte i trishtuar pĂ«r kĂ«tĂ«.

Harrisoni, 48 vjeç, u rrit nĂ« Beinbrixh-AjlĂ«nd, nĂ« Uashington pranĂ« Sietllit, kur ishte ende njĂ« vend mjaft rural dhe jo njĂ« komunitet i banuar nga punonjĂ«s tĂ« teknologjisĂ«. Dhe, pavarĂ«sisht fokusit qĂ« ka teknologjia nĂ« veprat e tij, ai gjithmonĂ« ka qenĂ« njĂ« pĂ«rdorues i vonuar - ose aspak pĂ«rdorues i pajisjeve. Edhe tani, kur jeton nĂ« Bruklin me bashkĂ«shortin e tij, Adam Green - drejtor artistik i Teatrit “Playwrights Horizons” - ai mbetet i distancuar nga rrjetet sociale.

Pranon se ka njerĂ«z nĂ« botĂ« qĂ« kanĂ« njĂ« marrĂ«dhĂ«nie pa konflikte me teknologjinĂ«, “qĂ« nuk vuajnĂ« pĂ«r ndjesinĂ« qĂ« kishte truri i tyre nĂ« vitin 1995,” ka thĂ«nĂ« ai. Ai nuk Ă«shtĂ« njĂ« prej tyre. Ka mall pĂ«r kohĂ«n kur mund tĂ« lexonte njĂ« libĂ«r pa ndier nevojĂ«n pĂ«r tĂ« kontrolluar rezultatet mĂ« tĂ« fundit tĂ« tenisit. Ajo kohĂ« ka ikur.

“UnĂ« jam defekti, jo teknologjia,” ka thĂ«nĂ« ai. “PaaftĂ«sia ime pĂ«r tĂ« thĂ«nĂ« jo, sjellja ime e varĂ«sisĂ«.”

Ai Ă«shtĂ« i ndjeshĂ«m ndaj kĂ«saj varĂ«sie, tĂ« paktĂ«n sa i pĂ«rket shkrimit. Si pĂ«rfaqĂ«sues i fundit i brezit X, ai ka pĂ«rjetuar kalimin nga epoka analoge nĂ« atĂ« digjitale. Duke studiuar gjuhĂ«n angleze nĂ« Stenford nĂ« vitet ’90 tĂ« shekullit XX, ai kishte, sipas tij, “njĂ« vend nĂ« rreshtin e parĂ« pĂ«r tĂ« kuptuar se kjo do tĂ« ishte bota e ardhshme dhe se po filloja njĂ« karrierĂ« nĂ« njĂ« fushĂ« gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« vjetruar.”

Mahnitja e tij ka të bëjë me sjelljen njerëzore që ndihmohet dhe pengohet nga pajisjet që kemi në duar - ato që ekzistojnë tani dhe ato që ai vetëm i imagjinon.

“Ndjehet si diçka fantastike, por gjithçka Ă«shtĂ« brenda mundĂ«sive,” ka thĂ«nĂ« Anne Kauffman, regjisorja e Marxhori Prajmit, qĂ« ka punuar me Harrisonin pĂ«r gati 20 vjet. “Ai gjithmonĂ« merret me tĂ« tashmen, me realitetin, nĂ« njĂ« botĂ« tjetĂ«r fantastike me tĂ« cilĂ«n ai e krahason.”

Kjo pĂ«rplasje mes analoges dhe digjitales u shfaq pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« dramĂ«n e Harrisonit tĂ« vitit 2010, Futura, njĂ« triler ku materiali i shtypur ishte pothuajse i ndaluar. KĂ«to ide u zhvilluan mĂ« tej nĂ« Maple and Vine, njĂ« dramĂ« e vitit 2011 pĂ«r njĂ« dyshe tĂ« martuar e tĂ« zhgĂ«njyer qĂ« braktisin jetĂ«n moderne pĂ«r tĂ« jetuar nĂ« njĂ« komunitet ku Ă«shtĂ« gjithmonĂ« viti 1955. Siç shpjegon njĂ« personazh: “Kufizimet janĂ« lehtĂ«sim.”

Ka më pak lehtësim në The Antiquities, që pati premierën më herët këtë vit në Playwrights Horizons - që prej kohësh është shtëpia e Harrisonit. Një seri skenash të shkurtra për përqafimin dhe dorëzimin e njerëzimit ndaj teknologjisë fillojnë në shekullin XIX me emrat si Mary Shelley, dhe përfundojnë shumë më vonë kur qeniet post-njerëzore kanë krijuar Muzeun e Antikiteteve të Njeriut të Fundit, duke ngritur kasetat Betamax dhe shishet e shamposë në statusin e relikteve.

“JanĂ« proteza, nĂ« njĂ« farĂ« mĂ«nyre,” shpjegon njĂ« udhĂ«rrĂ«fyes me inteligjencĂ« artificiale, “tĂ« destinuara pĂ«r ta bĂ«rĂ« zotĂ«ruesin mĂ« tĂ« fuqishĂ«m, mĂ« inteligjent, mĂ« efikas, mĂ« tĂ« pavdekshĂ«m. MĂ« tĂ« ngjashĂ«m me ne.”

Kur Harrisoni shkroi dramën në vitin 2012, disa momente dukeshin të çuditshme - si një skenë ku një shkrimtare shqetësohej se së shpejti do të zëvendësohej nga IA-ja. Jo shumë kohë më vonë, Harrisoni, i cili shkruan edhe për televizion, u gjend në mesin e protestuesve të Shoqatës së Skenaristëve [Writers Guild] - në vitin 2023, duke bërë grevë për mbrojtje të shkrimit të skenarëve nga IA-ja. Ky nuk është shembulli i vetëm i parashikimit të tij. Maple and Vine dukej se parashikonte lëvizjen për gruan tradicionale [tradwife] dhe, ndonëse materiali i shtypur ende nuk është ndaluar, lëvizja drejt digjitalizimit, si në Futura, është rritur.

Kur Harrisoni filloi Marxhori Prajmin, ideja që një person mund të bisedonte me një simulacë të një të ndjeri dukej gjithashtu spekulative. Ai sapo kishte lexuar një libër mbi Testin e Turingut, një sfidë ku një njeri përpiqet të kuptojë nëse personi me të cilin po flet është njeri apo makinë. Ai vendosi të bashkëpunonte me një çetbot, duke ia lënë audiencës të dallonte kush kishte shkruar çfarë. Por, çetbotët e qasshëm në vitin 2012 ishin mjaft primitivë - dramaturgë të dobët. Harrisoni e braktisi atë ide, duke zgjedhur në vend të saj një dramë familjare me një skenë të vetme për një grua, Marxhorinë; vajzën dhe dhëndrin e saj; dhe një version çetboti të bashkëshortit të saj.

Kauffmani, qĂ« bĂ«ri regjinĂ« pĂ«r shfaqjen nĂ« Los Anxhelos, kishte humbur sĂ« fundmi nĂ«nĂ«n e saj. “Isha shumĂ« e tĂ«rhequr nga ideja e vazhdimit tĂ« njĂ« bisede pĂ«rtej vdekjes,” tha ajo. Ajo u prek dhe u magjeps nga pĂ«rmasat e imagjinatĂ«s sĂ« Harrisonit, diçka qĂ« nĂ« atĂ« kohĂ« ishte qasje radikale.

Squibb, e cila e kishte parĂ« dramĂ«n kur debutoi, nuk ndjeu se e kishte kuptuar plotĂ«sisht. “Mendoj se thjesht nuk ishim gati pĂ«r tĂ«,” tha ajo. Por, kur iu dĂ«rgua skenari mĂ« 2025, pasi çetbotĂ«t ishin bĂ«rĂ« pjesĂ« e jetĂ«s sĂ« pĂ«rditshme, ajo ndjeu se ishte e pĂ«rgatitur. Bota kishte arritur dramĂ«n.

NĂ« Broduej, Squibb luan MarxhorinĂ« dhe mĂ« vonĂ« edhe versionin Marxhori Prajm. Ajo i konsideron si njĂ« rol tĂ« vetĂ«m, ndonĂ«se vĂ«ren se boti Ă«shtĂ« ndryshe nga Marxhoria e vĂ«rtetĂ«. Prajmi Ă«shtĂ« mĂ« i ngurtĂ«, mĂ« formal. “QĂ«llimi i tyre Ă«shtĂ« gjithmonĂ« tĂ« tĂ« kĂ«naqĂ«,” tha ajo.

NjĂ« dramĂ« mĂ« e thjeshtĂ« do ta kishte trajtuar kĂ«tĂ« qĂ«llim si diçka tĂ« keqe ose thjesht tĂ« frikshme. Marxhori Prajm e sheh si diçka mĂ« melankolike - si njĂ« vektor tĂ« pĂ«rkatĂ«sisĂ« sĂ« pabarabartĂ«. “Ka diçka atje qĂ« flet pĂ«r ballafaqimin me humbjen e pashmangshme, si kusht themelor njerĂ«zor,” ka thĂ«nĂ« dramaturgia Sarah Lunnie, qĂ« shpesh punon me Harrisonin. “Dhe, çfarĂ« Ă«shtĂ« joshĂ«se te ideja pĂ«r tĂ« mos pasur humbje.”

Prajmët janë pothuajse aq njerëzorë sa për të lehtësuar humbjen e një të dashuri. Por, në qetësinë dhe gëzimin e tyre, nuk janë zëvendësues i vërtetë për njerëzoren.

“AsgjĂ« nuk Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« pĂ«r njĂ« çetbot,” thotĂ« Harrisoni. “Nuk pĂ«rballet me gjĂ«ra, nuk mendon çfarĂ« Ă«shtĂ« e drejtĂ«. ËshtĂ« i çliruar nga kjo - dhe kjo Ă«shtĂ« gjithashtu njĂ« mungesĂ« morale.”

Kjo mungesĂ« ka gjasa tĂ« qĂ«ndrojĂ«. NĂ« dramĂ«, versioni Prajm i bashkĂ«shortit tĂ« Marxhories, Uolter (Chris Lowell), vĂ«ren se vajza e tyre, e cila nuk i pĂ«lqen PrajmĂ«t, ka frikĂ« nga e ardhmja. “Epo, kjo nuk Ă«shtĂ« gjĂ« e mirĂ«,” thotĂ« Marxhori. “Do tĂ« kthehem shpejt, mĂ« mirĂ« tĂ« jemi miqĂ«sorĂ« me tĂ«.”

VĂ«rtet, teknologjia qĂ« dukej aq larg mĂ« 2014 ka mbĂ«rritur tashmĂ« - e aftĂ« tĂ« sigurojĂ« audio dhe video tĂ« besueshme (nĂ«se jo ende holograme) tĂ« çdo personi tĂ« gjallĂ«. Squibb beson se nuk mund tĂ« riprodhojĂ« emocionin e vĂ«rtetĂ« njerĂ«zor - tĂ« paktĂ«n ende jo. “NjĂ« aktor njerĂ«zor shfaq njĂ« gamĂ« tĂ« gjerĂ« emocionesh, shumĂ« tĂ« sinqerta dhe tĂ« vĂ«rteta,” tha ajo. “IA-ja nuk mund ta bĂ«jĂ« kĂ«tĂ«.”

Dhe, IA-ja ende nuk mund të mbërthejë cilësinë kërkuese dhe të dhimbshme të shkrimit të Harrisonit - magjepsjen e tij me vdekjen dhe me artefaktet që mund të mbijetojnë pas saj.

“Ka njĂ« trishtim tĂ« vĂ«rtetĂ« nĂ« punĂ«n e tij, por njĂ«kohĂ«sisht njĂ« mrekulli dhe vlerĂ«sim pĂ«r atĂ« çfarĂ« Ă«shtĂ« e pazĂ«vendĂ«sueshme, unike dhe qĂ« po kalon pĂ«rpara nesh vetĂ«m tani - pĂ«r t’u mos u rikuperuar kurrĂ«,” ka thĂ«nĂ« Lunnie. “Ai e do jetĂ«n, dhe Ă«shtĂ« i vetĂ«dijshĂ«m gjatĂ« gjithĂ« kohĂ«s se do tĂ« humbasĂ« atĂ« qĂ« do dhe se edhe vetĂ« do tĂ« humbasĂ«.”

Harrisoni e sheh njĂ« kohĂ« kur njerĂ«zimi do tĂ« jetĂ« nĂ« retrovizor. “Nuk do tĂ« jemi pĂ«rherĂ« kĂ«tu - ne njerĂ«zit - dhe do tĂ« zhdukemi pak mĂ« shpejt sesa mendoja kur isha fĂ«mijĂ«,” tha ai. Sigurisht, ky Ă«shtĂ« lajm i keq pĂ«r njerĂ«zit. Por, Harrisoni Ă«shtĂ« kureshtar, nĂ« skenĂ« dhe jashtĂ« saj, pĂ«r atĂ« qĂ« IA-ja do tĂ« krijojĂ«. Dhe, pĂ«rveç kĂ«saj, e ardhmja Ă«shtĂ« gjithmonĂ« nĂ« ardhje - mĂ« mirĂ« tĂ« jemi miqĂ«sorĂ« me tĂ«.

“TĂ« gjithĂ« kishin frikĂ« nga telefoni, tĂ« gjithĂ« kishin frikĂ« nga televizori,” ka thĂ«nĂ« Harrisoni. “Thjesht, gjĂ«rat do tĂ« ecin pĂ«rpara. Dhe, ne do tĂ« pĂ«rshtatemi.” /Telegrafi/

Pesë shenjat që tregojnë se Putini po përgatitet për një luftë më të madhe në Evropë

✇Telegrafi
By: Agron Shala
2 January 2026 at 11:15


Nga: Robert Fox / The Independent
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Ofensiva e informacionit e Putinit, me pretendimin se rezidenca e tij u sulmua këtë javë nga dronët e Ukrainës - për të cilin nuk është publikuar asnjë provë materiale - pati një sukses të shkëlqyeshëm. Ka fituar zemërimin e dukshëm simpatizues të Donald Trumpit. Në të njëjtën kohë, përmbysi çdo mundësi për propozime paqeje të diskutuara nga Ukraina dhe evropianët.

Reagimi i shtirur nga ekipi i Putinit - Lavrovi, zëvendësministri i tij Sergei Ryabkov dhe zëdhënësi Dmitry Peskov - përbën kërcënim të hapur se lufta në Ukrainë do të vazhdojë. Rusia po shton kërkesat e veta - duke kërkuar tani dorëzimin e dy rajoneve të tjera, Zaporizhia dhe Herson, krahas Donbasit dhe Krimesë.

Ka gjithashtu një kërcënim të fshehur, por të qartë ndaj Evropës Perëndimore - përfshirë Mbretërinë e Bashkuar - se lufta në Evropën Lindore do të thellohet dhe zgjerohet. Kjo do të thotë se shtetet anëtare të NATO-s po kërcënohen - tri shtetet baltike që kufizohen me Rusinë, Finlanda, Polonia dhe Norvegjia. Finlanda dhe Suedia kanë paralajmëruar se popullsitë civile duhet të jenë të përgatitura për luftë. Tri distriktet veriore të Norvegjisë, që shtrihen deri te kufiri i përbashkët arktik me Rusinë, kanë hartuar plane evakuimi.

Lexo po ashtu nga Robert Frost:
- Parashikimet e mia për mënyrën se si konflikti global mund të zhvillohet në vitin 2026
- Ukraina mund të fitojë - vetëm nëse aleatët e saj janë seriozë për mbrojtjen

Edhe Britania është zonë në shënjestër.

Pjesa tjetër kryesore në garën informative me Rusinë ishte fotografia në The Sunday Times e një fregate britanike që i afrohej - në ujërat territoriale të Mbretërisë së Bashkuar - anijes ruse të zbulimit që kontrollon edhe mjetet nënujore. Skena po vëzhgohej nga një nëndetëse kërkuese dhe sulmuese britanike e klasit Astute. Deri më tani, Ministria e Mbrojtjes kishte publikuar vetëm fotografi të fregatës që i afrohej anijes Yantar. Zbulimi se një nëndetëse po e ndiqte, gjithashtu tregon se bëhet fjalë për një lojë shumë më serioze.

Yantar-i është anija kryesore sipërfaqësore e drejtorisë ruse për shërbimin e inteligjencës nënujore, e njohur me akronimin Gugi. Ajo filloi gjatë Luftës së Ftohtë, por është përforcuar nga Putini për të kryer vëzhgim nënujor - sidomos të kabllove të komunikimit, tubacioneve të naftës dhe gazit. Yantar-i prej vitesh ka bërë kërkime në ujërat britanike - roja bregdetare irlandeze vuri re interesimin e saj të dyshimtë për kabllot transatlantike teksa, dy vjet më parë, qëndroi jashtë Limerikut për një muaj.

Yantar-i mund tĂ« lĂ«shojĂ« dronĂ« nĂ«nujorĂ« pĂ«r vĂ«zhgim dhe sulm. Platforma mĂ« e fuqishme nĂ« arsenalin e Gugi-t Ă«shtĂ« nĂ«ndetĂ«sja Belgorod - aktualisht nĂ«ndetĂ«sja mĂ« e madhe nĂ« botĂ« dhe jashtĂ«zakonisht e vĂ«shtirĂ« pĂ«r t’u ndjekur nga NATO. Ajo mund tĂ« lĂ«shojĂ« Poseidon-in, njĂ« dron i drejtuar nga energjia bĂ«rthamore me njĂ« rreze veprimi, sipas Putinit, prej dhjetĂ« mijĂ« kilometrash. Sipas mburrjes sĂ« fundit tĂ« Putinit, ai Ă«shtĂ« projektuar tĂ« mbajĂ« njĂ« kokĂ« bĂ«rthamore. Kjo i pĂ«rket sĂ« ardhmes. Potenciali mĂ« shqetĂ«sues tani - si i Poseidon-it ashtu dhe i Yantar-it - Ă«shtĂ« aftĂ«sia pĂ«r tĂ« lĂ«shuar njĂ« gamĂ« tĂ« tĂ«rĂ« dronĂ«sh nĂ«nujorĂ« pĂ«r sulm dhe vĂ«zhgim.

Kjo veçori e flotës Gugi, me anije sipërfaqësore dhe nëndetëse, të drejtuara nga njerëz dhe në mënyrë automatike, me madhësi dhe rreze të ndryshme, është ajo që shqetëson Marinën Mbretërore dhe komandantin e saj të ri, gjeneralin Gwyn Jenkins. Kohët e fundit ai ka nisur një ofensivë informative për të shpjeguar se pse po urdhëron dislokimin e dronëve sipërfaqësorë dhe të nëndetëseve të marinës britanike, dhe pse po bashkëpunon me Norvegjinë për ta furnizuar me sensorë dhe anije konceptin e Bastionit Atlantik - për të monitoruar aktivitetin e rrezikshëm rus përmes hapësirave midis Ishujve Faro dhe Islandës në Atlantikun e Veriut.

Ekipi i Kremlinit po pĂ«rdor pĂ«rrallĂ«n e sulmit me dron ndaj rezidencĂ«s sĂ« Putinit nĂ« Novgorod, si njĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r ta shkĂ«putur Trumpin nga mbĂ«shtetja pĂ«r EvropĂ«n dhe NATO-n pĂ«r pĂ«rkrahje tĂ« vazhdueshme ndaj UkrainĂ«s. ZĂ«dhĂ«nĂ«si i Kremlinit, Dmitry Peskov, nuk mundi tĂ« sqarojĂ« numrin e dronĂ«ve nĂ« sulm - Lavrovi tha se ishin 91, Kremlini vetĂ«m 41 - dhe tha se “provat s’kanĂ« rĂ«ndĂ«si”. Peskovi pastaj shtoi se kushtet pĂ«r paqe janĂ« “ashpĂ«rsuar”, se janĂ« kthyer te kĂ«rkesa fillestare e vitit 2021 - e pĂ«rsĂ«ritur nĂ« verĂ«n e 2022, pas pushtimit - qĂ« Ukraina duhet tĂ« “denazifikohet” me zgjedhje tĂ« reja qĂ« do ta sillnin njĂ« president kukull nĂ« Kiev i cili do ta ndiqte linjĂ«n e MoskĂ«s.

ËshtĂ« domethĂ«nĂ«se vĂ«rejtja e Trumpit pĂ«r lajmin se rezidenca e Putinit ishte sulmuar: “E dini kush ma tha? Presidenti Putin, herĂ«t nĂ« mĂ«ngjes mĂ« tha se ishte sulmuar. Nuk Ă«shtĂ« mirĂ«â€. Si rrjedhojĂ«, Evropa tani duhet tĂ« ketĂ« njĂ« plan alternativ pĂ«r tĂ« arritur paqe dhe siguri nĂ« UkrainĂ«.

Janë pesë shenja që tregojnë se Putini po përgatitet për një luftë më të gjerë:

Së pari, janë shpallur planet për thirrje të mëtejshme të rezervistëve. Humbjet në fushëbetejë janë ende të mëdha - deri në 400 mijë vetëm këtë vit dhe më shumë se 1,500 në ditë në Donbas këtë muaj. Rezervistët do të dërgohen në vijën e parë të frontit - në kundërshtim me rregullat normale të shërbimit. Putini mund të jetë duke menduar për ngritjen e një ushtrie tjetër, deri në një milion e gjysmë ushtarë brenda dy vjetësh - dhe është i gatshëm të humbasë një pjesë të madhe të saj.

Së dyti, vendet mike ish-sovjetike - stacionimi në Bjellorusi i raketës hipersonike dhe me potencial bërthamor Oreshnik, orientuar drejt Evropës. Por, kjo armë ende nuk është e provuar.

Së treti, në shtetet baltike. Presioni tashmë po rritet mbi Letoninë. Pakica ruse atje, që përbën një të katërtën e popullsisë, bombardohet dhe shqetësohet nga propaganda ruse dhe nga ndikues të sponsorizuar nga Rusia. Kohët e fundit Rusia ka ndërtuar rrugët hyrëse drejt kufijve të Estonisë dhe Letonisë.

Së katërti, ka kërcënime të paqarta dhe presion ndaj shteteve të NATO-s në kufi - duke shtyrë emigrantë dhe refugjatë të padëshiruar drejt kufirit me Finlandën - duke komprometuar postat dhe patrullat kufitare në Norvegji dhe Estoni.

Së pesti, rritja e ritmit të aktiviteteve të flotës Gugi që monitoron infrastrukturën nënujore jetike - nga Norvegjia përtej Baltikut perëndimor dhe në rajonin më të gjerë të ujërave të Mbretërisë së Bashkuar dhe Irlandës.

Hetimet e vazhdueshme do të shoqërohen me veprimtari misterioze të dronëve rreth porteve dhe aeroporteve - ndonëse këto janë zbehur gjatë muajit dhjetor. Po vazhdon kërcënimi i aktiviteteve kibernetike armiqësore, që zakonisht është i kryer nga palë të treta dhe grupe përfaqësuese [Proxy]. Ato janë të shumta - 50 mijë në vit në Mbretërinë e Bashkuar; shumica janë të paqarta dhe mohuese. Sulmi ndaj Jaguar Land Rover-it i kushtoi kompanisë 1.5 miliardë paundë [vlera e përafërt e 1.71 miliardë eurove] dhe ekonomisë britanike pesë miliardë paundë [vlera e përafërt e 5.73 miliardë eurove], dhe zyrtarisht nuk iu atribua askujt - sipas Qeverisë [Whitehall].

Përzierja vdekjeprurëse e kërcënimit dhe rrezikut tani e gjen Mbretërinë e Bashkuar - me mbrojtjen e saj - kryesisht të papërgatitur, prandaj vjen paralajmërimi nga gjenerali Jenkins dhe Marina. Pavarësisht premtimeve të mëdha në Rishikimin e Mbrojtjes në qershor, forcat e armatosura janë të pakta dhe me financim të mangët. Ushtria Britanike ka pajisje vetëm për një forcë prej 20 mijë trupash dhe aktualisht janë të pezulluara programet kryesore për artileri, tanke dhe transportues këmbësorie - kryesisht për shkak të konfuzionit dhe pavendosmërive në Qeveri dhe mungesës së fondeve. Forcat Ajrore Mbretërore kanë mungesë të pilotëve të trajnuar dhe Marina Mbretërore nuk ka sa duhet marinarë për të manovruar të gjithë flotën e saj të anijeve.

Shqetësimi më i madh - nga ajo që tashmë mund të quhet mashtrimi i madh me dronë në Novgorod - është ajo që nënkupton shpërthimin e ri të arrogancës së Putinit. Ai tashmë rrezikon me një përballje të drejtpërdrejtë me NATO-n - qoftë në Baltik, në Arktik apo përmes Mesdheut. Kjo do të nënkuptonte aktivizimin e Nenit 5 të Traktatit të Atlantikut, i cili thotë se nëse një aleat sulmohet, të gjithë aleatët janë të detyruar të vijnë në ndihmë.

PĂ«r BritaninĂ«, kjo shtron pyetjen nĂ«se Ă«shtĂ« e aftĂ« tĂ« pĂ«rmbushĂ« atĂ« qĂ« i kĂ«rkohet. PĂ«r ShBA-nĂ« dhe Trumpin, kjo shtron çështjen e angazhimit. Disa mbĂ«shtetĂ«s tĂ« Trumpit kanĂ« tentuar tĂ« argumentojnĂ« se kushtet e Nenit 5 nuk janĂ« tĂ« detyrueshme - dhe duhet tĂ« zbatohen pĂ«r partnerĂ«t evropianĂ« vetĂ«m nĂ«se ndonjĂ«ri prej tyre sulmohet. Por, kushtet e traktatit janĂ« tĂ« qarta - mbrojtja e ndĂ«rsjellĂ« e tĂ« gjithĂ« 32 aleatĂ«ve tĂ« NATO-s Ă«shtĂ« detyrim sipas traktatit tĂ« ratifikuar nga Kongresi. Lajm i keq pĂ«r Donald Trump - çfarĂ«do qĂ« t’i ketĂ« thĂ«nĂ« shoku i tij nĂ« telefon nga Moska. /Telegrafi/

❌
❌