Gazeta âSIâ- Filmi i ri i Lav Diaz dramatizon udhĂ«timin e famshĂ«m tĂ« navigatorit portugez, duke nxjerrĂ« nĂ« pah jo vetĂ«m arritjet, por edhe dhunĂ«n dhe kontradiktat e tij.
NjĂ« nga ekspeditat mĂ« tĂ« famshme tĂ« shekullit tĂ« 16-tĂ«, udhĂ«timi i Ferdinand Magellanit rreth botĂ«s, merr njĂ« interpretim tĂ« ri nĂ« filmin dramatik Magellani nga regjizori filipinas Lav Diaz. Gael GarcĂa Bernal portretizon navigatorin portugez, njĂ« figurĂ« me ambicie tĂ« mĂ«dha qĂ« synonte tĂ« hapte rrugĂ« tĂ« reja detare drejt âishujve tĂ« erĂ«zaveâ nĂ« Indonezi.
Filmi fillon me largimin e Magellanit nga Portugalia drejt Spanjës, ku me mbështetjen e Mbretit Charles I nis ekspeditën e vështirë, gjatë së cilës shumë marinarë humbasin jetën nga sëmundjet, uria ose ekzekutimet për kryengritje. Magellani vetë vritet në Betejën e Mactanit në Filipine, një ngjarje që vazhdon të jetë subjekt i debatit historik.
Ndërsa disa historianë e konsiderojnë Magellanin një pionier të madh të zbulimeve gjeografike, të tjerë e kritikojnë për sjelljen tiranike, tradhti ndaj Portugalisë dhe dhunë kundër popullsisë indigjene.
Historiani Felipe FernĂĄndez-Armesto e ka cilĂ«suar ekspeditĂ«n e tij si njĂ« âdĂ«shtim tĂ« plotĂ«â, duke theksuar humbjen masive tĂ« ekuipazhit: nga rreth 270 marinarĂ«, vetĂ«m 18 kthehen nĂ« SpanjĂ«.
FernĂĄndez-Armesto e pĂ«rshkruan Magellanin pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r âimperializĂ«m, skllavĂ«ri dhe gjakderdhje tĂ« papĂ«rmbajturâ.
Filmi i Diazit sfidon këtë rrëfim heroik tradicional, duke shfaqur edhe perspektivën e banorëve lokalë dhe të skllavit të Magellanit, Enrikut të Malakës.
Para nisjes së udhëtimit drejt Filipineve, Magellani e kishte blerë Enrikun, një ish-mysliman, dhe e kishte çuar në Spanjë, ku ai shërbeu si ndihmës dhe udhëzues gjatë ekspeditës.
Ky detaj shton dimensionin moral dhe etnik të udhëtimit, duke treguar si kolonializmi dhe skllavëria ishin pjesë e ndërveprimeve ndërkulturore në shekullin e 16-të.
NĂ« filmin e ri pĂ«r Magellanin, Gael GarcĂa Bernal luan rolin kryesorÂ
Filmi gjithashtu thekson tensionet në bordin e Armada de Maluco, ku Magellani përdori ekzekutime dhe ndëshkime të rrepta për të frenuar kryengritjet e ekuipazhit.
Historiani João Paulo Oliveira e Costa thekson se ndëshkimet ishin pjesërisht rezultat i pasigurisë së Magellanit si i huaj në flotën spanjolle, ku kapitenët kastilianë synonin të merrnin kontrollin.
âNdĂ«shkimi duhej tĂ« ishte brutal pĂ«r tĂ« dekurajuar rebelimet e reja. NĂ«se Magellani nuk i kishte vrarĂ« ata, ata do ta kishin vrarĂ« atĂ«,â shpjegon ai.
Një tjetër temë e diskutuese është vdekja e Magellanit në Betejën e Mactanit. Ndërsa kronikuesi i ekspeditës Antonio Pigafetta i atribuon vrasjen kryetarit vendas Lapulapu, Diaz e portretizon këtë si një ngjarje kolektive, duke sfiduar legjendën dhe duke treguar tensionet midis pushtuesve dhe komuniteteve lokale.
Filmi ka shkaktuar polemika në Filipine, ku Lapulapu konsiderohet simbol nacionalist dhe figura e tij nderohet me monumente dhe emra vendesh.
Megjithatë, filmi nuk shmang pasojat e dhunës koloniale: skuadra e Magellanit kryen hakmarrje të përgjakshme kundër komuniteteve indigjene në Guam dhe Malaka, duke ilustruar kompleksitetin moral të udhëheqjes dhe pasojat e ekspeditave koloniale.
Regjisori Diaz shpjegon se qëllimi i tij nuk ishte të dramatizonte dhunën në mënyrë sensacionale, por të tregonte pasojat e saj për njerëzit që përjetuan ekspeditën.
PavarĂ«sisht tĂ« metave tĂ« Magellanit, Diaz nuk synon ta demonizojĂ« navigatorin. âDoja tĂ« shihja njĂ« personazh tĂ« vĂ«rtetĂ«,â thotĂ« Diaz.
âNjĂ« qenie njerĂ«zore e vĂ«rtetĂ« Ă«ndĂ«rron, ambicionon dhe beson. Ai nuk ishte vetĂ«m njĂ« eksplorues ose pushtues â ai ishte njĂ« njeri me besim dhe vizionâ.
NjĂ« litografi e shekullit tĂ« 19-tĂ« portretizon vdekjen e Magellanit nĂ« BetejĂ«n e MactanitÂ
Filmi kujton edhe rolin e Magellanit në përhapjen e katolicizmit në Filipine: statuja e Santo Niño, e dhuruar nga Magellani, mbetet një simbol i rëndësishëm i fesë në vend, ku 93% e popullsisë sot është e krishterë.
Në fund, Magellani nuk është vetëm një film historik mbi udhëtimet e mëdha të navigatorëve, por edhe një pasqyrë e debatit moral dhe historik mbi trashëgiminë e eksploratorëve evropianë.
Pyetja mbetet: a duhet të kujtojmë Magellanin si një hero të zbulimeve apo si një tiran brutal të epokës së tij?
Gazeta âSIâ-Nga ekspozitat nĂ« V&A deri te pĂ«rdorimi i kĂ«ngĂ«ve nĂ« seriale si Stranger Things, muzika e ikonĂ«s sĂ« popit tĂ«rheq ende fansa, por dĂ«gjuesit e rinj mbeten tĂ« pakĂ«t.
Dhjetë vjet pas vdekjes së tij më 10 janar 2016, David Bowie mbetet një figurë legjendare e muzikës pop. Megjithatë, pyetja mbi mënyrën se si trashëgimia e tij po mbahet gjallë për brezat e rinj bëhet gjithnjë e më e rëndësishme.
Ndërsa disa prej hiteve të tij, si Under Pressure, arrijnë mbi 2 miliardë dëgjime në Spotify, ai ka më pak dëgjues aktivë sesa kolegët e tij si Elvis Presley, Bob Marley, Whitney Houston apo John Lennon. Vetëm një këngë e Bowie-t ka arritur këtë nivel dëgjimi, dhe pjesa tjetër e repertorit të tij nuk ka pasur të njëjtin impakt tek audienca më e re.
Familja Bowie ka zgjedhur tĂ« fokusohet nĂ« publikime tĂ« limituara dhe koleksione tĂ« çmuara, tĂ« cilat i pĂ«rshtaten kryesisht fansave tĂ« moshĂ«s sĂ« mesme. Albumet si Who Can I Be Now? (1974â1976) dhe I Canât Give Everything Away (2002â2016), si dhe njĂ« mori albume live, janĂ« tĂ« kushtueshme dhe jashtĂ« diapazonit tĂ« interesit pĂ«r adoleshentĂ«t. VetĂ«m njĂ« album me hitet mĂ« tĂ« mĂ«dha, Legacy: The Very Best of David Bowie, ka qenĂ« i disponueshĂ«m qĂ« nga vdekja e tij.
Në botën e transmetimit digjital, kjo qasje ka kufizuar aftësinë e muzikës së Bowie-t për të tërhequr një audiencë të re. Përdorimi i këngës Heroes në finalen e serialit Stranger Things arriti vetëm vendin e 75 në listat e Spotify dhe pati 38 mijë përdorime në TikTok, një sukses modest krahasuar me viralet e momentit.
MegjithatĂ«, projekti mĂ« i spikatur dhe premtues Ă«shtĂ« hapja e QendrĂ«s David Bowie nĂ« V&A East Storehouse nĂ« LondĂ«r, ku ruhen mbi 80,000 artikuj nga karriera e tij â nga tekste tĂ« shkruara me dorĂ« deri te kostume dhe instrumente. Tristram Hunt, drejtori i V&A, e ka quajtur kĂ«tĂ« njĂ« âburim tĂ« ri pĂ«r Bowiet e sĂ« nesĂ«rmesâ, duke e shndĂ«rruar nĂ« njĂ« mundĂ«si tĂ« qĂ«ndrueshme pĂ«r tĂ« njohur trashĂ«giminĂ« e artistit.
 NjĂ« pjesĂ« e vogĂ«l e artikujve nga arkivi i muzikantit qĂ« janĂ« tĂ« disponueshme pĂ«r tâu parĂ« nĂ« QendrĂ«n David Bowie tĂ« V&A East Storehouse
Përveç ekspozitave, trashëgimia e Bowie-t ruhet përmes dokumentarëve dhe projekteve të kujdesura. Për shembull, familja refuzoi të licenconte muzikën për filmin biografik Stardust në 2021, duke preferuar dokumentarin Moonage Daydream të vitit 2022 dhe Bowie: The Final Act, i cili u fokusua tek periudhat më të mëdha artistike të tij dhe kulmin e karrierës komerciale.
Në këtë mënyrë, trashëgimia e Bowie-t duket e orientuar drejt ruajtjes së artit dhe ndikimit të tij afatgjatë, më shumë se drejt viralitetit të përkohshëm. Megjithatë, sfida mbetet: si do ta zbulojnë brezat e rinj muzikën e një artisti kaq inovativ dhe të gjithanshëm? Për momentin, duket se ikonës së popit i duhet të gjejë ekuilibrin mes cilësisë dhe arritshmërisë digjitale, për të siguruar që Starman të mbetet i ndriçuar edhe për të nesërmen.
Gazeta âSIâ- Gustavo Petro mendoi javĂ«n e kaluar se nĂ« çdo moment njĂ« forcĂ« sulmuese mund tĂ« zbarkonte mbi çatinĂ« e Casa de Nariño, rezidencĂ«s presidenciale kolumbiane, dhe tĂ« futej me forcĂ« nĂ« zyrĂ«n e tij. Ai nuk ka njĂ« bunker ku tĂ« vrapojĂ«, siç u pĂ«rpoq tĂ« bĂ«nte NicolĂĄs Maduro njĂ« javĂ« mĂ« parĂ«, pĂ«rpara se tĂ« kapej dhe tĂ« transportohej nĂ« njĂ« helikopter drejt Shteteve tĂ« Bashkuara.
Presidenti 65-vjeçar kolumbian ndihej i kĂ«rcĂ«nuar nga aludimet e Donald Trump se diçka e ngjashme mund tâi ndodhte. Presidenti amerikan e ka quajtur Petron disa herĂ« drogaxhi, bandit, trafikant droge dhe njĂ« njeri fasadĂ« pĂ«r Maduron. Ai e ka shtuar atĂ« nĂ« ListĂ«n Clinton â njĂ« listĂ« e kuqe individĂ«sh dhe kompanish tĂ« lidhura nga Uashingtoni me trafikun e drogĂ«s â dhe i ka revokuar vizĂ«n.
NdĂ«rkohĂ«, Petro thotĂ« se iu pĂ«rkushtua âpopullitâ si mburojĂ« kundĂ«r ushtrisĂ« me fuqinĂ« mĂ« tĂ« madhe tĂ« zjarrit nĂ« histori, dhe shpatĂ«s sĂ« SimĂłn BolĂvar , tĂ« mbajtur si njĂ« relike pranĂ« tij.
NjĂ« telefonatĂ« ndryshoi gjithçka. Petro dhe Trump folĂ«n pĂ«r njĂ« orĂ« tĂ« mĂ«rkurĂ«n dhe nĂ« fund tĂ« saj, ata shprehĂ«n kĂ«naqĂ«si pĂ«r bisedĂ«n dhe u ndanĂ« miqĂ«sisht. Ishte nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n frymĂ« qĂ« Petro u shfaq pĂ«r intervistĂ«n me EL PAĂS tĂ« enjten vonĂ« pasdite, nĂ« njĂ« nga dhomat nĂ« Pallatin Nariño.
Retorika e tij anti-imperialiste është zbutur. Ai madje shkon aq larg sa thotë se qëndrimet e tij në luftën kundër trafikut të drogës ose nevojën për një tranzicion në Venezuelë që kulmon me zgjedhje nuk janë shumë larg atyre të Trump. Petro madje gjen disa ngjashmëri midis tyre.
âAi bĂ«n atĂ« qĂ« mendon, njĂ«soj si unĂ«. Ai Ă«shtĂ« gjithashtu pragmatist, megjithĂ«se mĂ« shumĂ« se unĂ«. MĂ« pĂ«lqen tĂ« flasâ, bĂ«n shaka ai. Petro nuk dĂ«shiron mĂ« konflikt me Trumpin, pĂ«r momentin.
A kishit vërtet frikë se mos do të vuanit të njëjtin fat si Maduro?
Pa dyshim. Nicolås Maduro ose çdo president në botë mund të shkarkohet nëse nuk përputhet me interesa të caktuara.
A e përforcuat sigurinë tuaj në ndonjë mënyrë?
Këtu nuk ka asnjë mbrojtje ajrore. Nuk është blerë kurrë sepse luftimet janë të brendshme. Guerilët nuk kanë avionë luftarakë F-16 dhe ushtria nuk e ka atë lloj mbrojtjeje.
A ju paralajmëruan shërbimet tuaja të inteligjencës për ndonjë rrezik real?
Nuk ka qenë e nevojshme. Trump e ka thënë këtë për muaj të tërë. Por ajo që ne përdorim këtu është mbrojtja popullore, dhe kjo është arsyeja pse bëra thirrje për rezistencë popullore të mërkurën [në tubime që mbushën sheshet në të gjithë Kolumbinë.
A është zvogëluar kërcënimi?
Mendoj se ishte pezulluar, por mund të gabohem. Nuk e dinim se çfarë veprimi ushtarak po planifikohej, vetëm se ai ishte duke u zhvilluar.
Si e dini?
Trump më tha gjatë telefonatës se po mendonte të bënte gjëra të këqija në Kolumbi. Mesazhi ishte se ata tashmë po përgatisnin diçka, po e planifikonin atë, një operacion ushtarak.
Si ishte ajo bisedë?
Biseda konsistoi nĂ« mundĂ«sinĂ« time pĂ«r tĂ« shprehur mendimin tim. Ai kishte marrĂ« informacion nga opozita vetĂ«m nĂ«pĂ«rmjet shtetit tĂ« FloridĂ«s â ku ndodhet krahu mĂ« radikal republikan. Ajo opozitĂ« gĂ«njen nĂ« lidhje me luftĂ«n tonĂ« kundĂ«r trafikut tĂ« drogĂ«s. Lexoni çfarĂ« thotĂ« (ish-presidenti kolumbian) Ălvaro Uribe, dhe ai praktikisht duket sikur po mbron sulmet kundĂ«r nesh.
Presidenti i Kolumbisë ,Gustavo Petro.
ĂfarĂ« pĂ«rshtypjeje ju la Trump si person?
Ai bĂ«n atĂ« qĂ« mendon, njĂ«soj si unĂ«. ĂshtĂ« gjithashtu pragmatist, megjithĂ«se mĂ« shumĂ« se unĂ«. MĂ« pĂ«lqen tĂ« flas. PikĂ«pamjet e tij pĂ«r shumĂ« çështje janĂ« shumĂ« tĂ« ndryshme nga tĂ« miat. Por pĂ«r shembull, pĂ«r trafikun e drogĂ«s, nuk kemi dallime. Ai mĂ« tha diçka qĂ« mĂ« pĂ«lqeu: âE di qĂ« janĂ« shpikur shumĂ« gĂ«njeshtra pĂ«r ty, ashtu siç janĂ« shpikur pĂ«r mua.â
Ju keni folur gjithashtu me Delcy RodrĂguez , presidenten e re tĂ« VenezuelĂ«s nĂ« mungesĂ« tĂ« Maduros. ĂfarĂ« hapĂ«sire manovrimi keni, me Trumpin qĂ« ju flet dhe thotĂ« se Ă«shtĂ« ânĂ« kryeâ tĂ« VenezuelĂ«s?
UnĂ« jam njĂ« mik i saj. Ajo Ă«shtĂ« nĂ«n presion si nga brenda ashtu edhe nga jashtĂ«. ĂshtĂ« akuzuar si tradhtare. Ajo sheh nevojĂ«n pĂ«r tĂ« forcuar unitetin e AmerikĂ«s Latine, por detyra e saj qendrore duhet tĂ« jetĂ« bashkimi i popullit tĂ« VenezuelĂ«s. NĂ«se populli Ă«shtĂ« i ndarĂ«, do tĂ« ketĂ« kolonizim . NĂ«se ata bashkohen dhe kĂ«rkojnĂ« njĂ« zgjidhje politike pĂ«r problemin e dukshĂ«m, ata mund tĂ« ecin pĂ«rpara.
A ju ka kërkuar ndihmë? Ministri juaj i Brendshëm, Armando Benedetti, ka thënë se kur ju u ofruat të ndërmjetësoni, Trump e ndryshoi temën.
Benedetti ishte dëshmitar, por nuk e di nëse i dëgjoi fjalët e Trumpit. Mua nuk më dukej kështu. Biseda në thelb konsistoi në prezantimin e argumenteve të mia për 40 minuta, dhe ai, për 15 minuta, duke folur për mënyrën se si komunikojmë. E gjithë kjo po ndodh sepse ne nuk komunikojmë.
A keni frikë tani se Diosdado Cabello mund të jetë një element destabilizues brenda vetë qeverisë?
Të gjitha forcat politike që ekzistojnë sot në Venezuelë duhet të ekzistojnë. Eliminimi i disa prej tyre me mjete të dhunshme do të sjellë më shumë dhunë.
Midis kĂ«tyre forcave Ă«shtĂ« MarĂa Corina Machado, udhĂ«heqĂ«sja e opozitĂ«s.
Ajo duhet tĂ« ndryshojĂ« retorikĂ«n e saj. Ădo gjĂ« qĂ« ka bĂ«rĂ« kohĂ«t e fundit Ă«shtĂ« e gabuar, pĂ«rfshirĂ« edhe fitimin e Ămimit Nobel ndaj Trump.
Le të themi se nuk jeni një mbështetës i madh i saj, por si e pranoni veten me idenë se nuk do të jetë ajo ose Edmundo Gonzålez që do të qeverisin kur janë ata që fituan zgjedhjet?
Unë nuk i konsideroj ato si zgjedhje të lira.
Diçka e ngjashme me atĂ« qĂ« tha Sekretari i Shtetit i SHBA-sĂ«, Marco RubioâŠ
Qëndrimi i Shteteve të Bashkuara në lidhje me Venezuelën nuk është shumë larg nga i imi. Ideja e një tranzicioni drejt zgjedhjeve të lira dhe një qeverie të përbashkët është ngritur nga të tjerë, si Rubio, dhe përkon me propozimin tim. Por nuk mund të imponohet nga jashtë; duhet të lindë nga dialogu venezuelian. Roli i Shteteve të Bashkuara duhet të jetë lehtësimi i këtij dialogu, së bashku me Amerikën Latine. Para zgjedhjeve në Venezuelë, unë propozova një qeveri të përbashkët, i frymëzuar nga përvoja e Frontit Kombëtar në Kolumbi. Në Venezuelë, kjo mund të zbatohej shkurtimisht për të krijuar kushte për zgjedhje vërtet të lira. Unë gjithashtu propozova një plebishit, por nuk u pranua nga Shtetet e Bashkuara dhe as nga Maduro. Tani mund të rishikohet.
Kjo është shumë larg asaj që ndodhi në të vërtetë.
UnĂ« isha njĂ« ndĂ«rmjetĂ«s de facto, sĂ« bashku me MeksikĂ«n, NorvegjinĂ« dhe vende tĂ« tjera. Para zgjedhjeve, ne kĂ«rkuam njĂ« marrĂ«veshje pĂ«r tĂ« mbajtur zgjedhje tĂ« lira. Fola me ish-presidentin amerikan Joe Biden dhe me Maduron rreth kĂ«tij opsioni. Takimi i fundit me qeveritĂ« evropiane, Shtetet e Bashkuara, disa qeveri tĂ« AmerikĂ«s Latine dhe tonĂ«n u zhvillua nĂ« Bogota. Ideja ishte tâi jepej fund bllokadĂ«s dhe tĂ« ndalej shtypja, por Maduro tha: âSi mund tĂ« ketĂ« zgjedhje tĂ« lira nĂ«se ata kanĂ« vĂ«nĂ« njĂ« çmim pĂ«r kokĂ«n time ?â Shtetet e Bashkuara ranĂ« dakord, por shtypja nuk u çmontua, nuk pati amnisti, bllokada nuk u hoq dhe gjithçka dĂ«shtoi.
A çoi refuzimi i Maduros për të dhënë dorëheqjen pas akuzave për mashtrim në gjithçka që ka ndodhur që atëherë?
Unë nuk i njoha ato zgjedhje. As Brazili dhe as Meksika nuk i njohën. Dhe pas kësaj, nuk munda të shkoja në Venezuelë. Dhe me Trumpin, aq më pak; çdo mundësi ndërmjetësimi ka mbaruar. Administrata Trump donte ta bënte vetë.
Cila është ajo rrugë?
ĂĂ«shtja qendrore Ă«shtĂ« se ekziston njĂ« pĂ«rplasje vizionesh: ligji amerikan i lejon ata tĂ« hyjnĂ« nĂ« njĂ« vend tjetĂ«r nĂ«se ka aktivitet kriminal si trafiku i drogĂ«s, por ligji ndĂ«rkombĂ«tar jo. NĂ«se kjo pĂ«rhapet gjerĂ«sisht, mund tĂ« çojĂ« nĂ« njĂ« luftĂ« botĂ«rore. ĂĂ«shtja nuk Ă«shtĂ« Venezuela, çështja Ă«shtĂ« Kina : Shtetet e Bashkuara kanĂ« frikĂ« nga konkurrenca me KinĂ«n  dhe po kĂ«rkojnĂ« energji pĂ«r tĂ« konkurruar komercialisht, por kjo do tĂ« çojĂ« nĂ« luftĂ«.
Kur do tĂ« vijĂ« Delcy RodrĂguez nĂ« Bogota?
Ajo më ka kërkuar dy javë. Duhet të shohë se çfarë po ndodh në vendin e saj dhe të mos bëjë ndonjë gabim.
Dhe kur do të shkoni në Shtëpinë e Bardhë?
Së pari, ministrat e jashtëm do të shkojnë në Uashington për të përcaktuar datën.
Pavarësisht telefonatës me Trumpin, ka pasur lëshime dhe negociata për çështjet e sigurisë, të tilla si shpërthimet me bomba dhe ekstradimet. A ju ka kërkuar Trump të revokoni statusin politik të grupeve kriminale që tani po negociojnë paqen?
Në fakt, unë nuk ua njoh atë status sepse janë grupe të nxitura nga lakmia. Ka diçka me të cilën Trump mund të ndihmojë, dhe kjo është se prokuroria duhet të merret me negociatat, por ata nuk kanë dashur ta bëjnë këtë nga frika. Por Shtetet e Bashkuara negociojnë me grupet kriminale gjatë gjithë kohës. Shtetet e Bashkuara negociojnë me baronët e drogës që ne ekstradojmë.
A mendoni se IvĂĄn Cepeda , kandidati i krahut tĂ« majtĂ« pĂ«r zgjedhjet presidenciale tĂ« kĂ«tij viti, ka forcĂ«n e mjaftueshme pĂ«r tâju pasuar?
Nuk mund tĂ« pĂ«rfshihem nĂ« politikĂ«. ĂshtĂ« e ndaluar.
ĂfarĂ« lloj ish-presidenti do tĂ« jeni? A do tĂ« pĂ«rfshiheni aktivisht nĂ« politikĂ« si Ălvaro Uribe?
Nuk jam njĂ« plak i lodhshĂ«m. Nuk jam aq i vjetĂ«r sa ai. Preferoj tâi pĂ«rkushtohem leximit dhe shkrimit tĂ« librave. Gjithçka ka shkuar keq pĂ«r Uriben.
Keni thĂ«nĂ« se jeni ndjerĂ« i vetmuar dhe i keqkuptuar si president. Tani qĂ« po fillon muzgu i presidencĂ«s suajâŠ
ĂfarĂ« muzgu? Fakti qĂ« kaq shumĂ« njerĂ«z po dalin nĂ« sheshe nĂ« kaq pak kohĂ« qĂ« ka mbetur tregon forcĂ«. Ndihem shumĂ« i kĂ«naqur nga mbĂ«shtetja e njerĂ«zve.
Nga Theo Bosanquet â TashmĂ« nĂ« dekadĂ«n e saj tĂ« katĂ«rt, vĂ«nia nĂ« skenĂ« e La traviata nga Richard Eyre, e realizuar nĂ« vitin 1994, Ă«shtĂ« ndĂ«r produksionet operistike mĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme dhe mĂ« tĂ« dashura tĂ« kohĂ«ve moderne. Kjo ishte hfaqja e 585-tĂ« nĂ« Royal Opera House.
Më kishin siguruar se kjo është një pikënisje e shkëlqyer për ata që janë në hapat e parë të udhëtimit të tyre në botën e operës, dhe është e lehtë të kuptosh pse. Historia e kurtizanes së sëmurë nga tuberkulozi, Violettës, dhe dashurisë së saj të penguar me fisnikun e ri Alfredo, është ndër më të drejtpërdrejtat, gjë që është fat i madh, sepse produksioni i Eyre është kaq madhështor në dizajn (nga Bob Crowley), saqë është shumë e lehtë që vëmendja të të shpërqendrohet vazhdimisht nga radhët e skenografive luksoze.
Pavarësisht madhështisë së saj, gjithçka nis thjesht: telat e butë të uverturës shoqërohen nga fotografi të zbehta të kurtizaneve të së kaluarës, të cilat dalëngadalë i lënë vendin Violettës së Ermonela Jahos, që shfaqet në një vignete pas një perdeje garze. Ajo duket e përhumbur, e zymtë, dhe së shpejti do të zbulojmë arsyen.
Fillimisht e rrëmbyer nga romanca në sallonin e saj parizian nga Alfredo i hijshëm (Giovanni Sala), ajo shpejt rikthehet me këmbë në tokë nga babai i tij autoritar, Giorgio (Aleksei Isaev), i cili shfaqet në Aktin II në strehën e tyre në fshat për të kërkuar ndarjen e tyre në emër të dinjitetit familjar. Violetta pranon me stoicizëm, çka çon në një përballje dramatike në Paris dhe në një pajtim të fundit me Alfredon (dhe babain tashmë të penduar) në Aktin III, pak para vdekjes së saj të shkaktuar nga tuberkulozi.
Të gjitha interpretohen dhe luhen bukur nga orkestra e Royal Opera Huse nën dirigjimin dinamik, por të ndjeshëm, të Antonello Manacordës.
Jaho, e cila rikthehet nĂ« rolin kryesor pasi e ka interpretuar mĂ« parĂ« nĂ« vitet 2008 dhe 2019, Ă«shtĂ« veçanĂ«risht mbresĂ«lĂ«nĂ«se, me njĂ« aftĂ«si tĂ« jashtĂ«zakonshme pĂ«r tâi lĂ«nĂ« notat e larta tĂ« buta tĂ« pluskojnĂ« me njĂ« delikatesĂ« qĂ« sfidon gravitetin. Dueti i saj me SalĂ«n gjatĂ« romancĂ«s sĂ« tyre, âUn dĂŹ, felice, etereaâ, Ă«shtĂ« pĂ«rkufizimi i pĂ«rkryer i zogjve dashnorĂ« qĂ« cicĂ«rojnĂ«, dhe ajo krijon gjithashtu njĂ« kundĂ«rpeshĂ« efektive me baritonin e plotĂ« tĂ« Isaevit nĂ« âDite alla giovineâ tĂ« Aktit II.
Por Jaho nuk këndon vetëm mrekullisht, ajo edhe aktron me bindje. Skena finale, në të cilën ajo duhet të kollitet dhe të këndojë njëkohësisht ndërsa përjeton minutat e saj të fundit në një dhomë pariziane të mobiluar nga një kornizë e madhe bosh (një motiv i vazhduar nga Akti II), është një kulm tronditës që ajo e mishëron plotësisht; përqafimi i saj i fundit me Alfredon është një moment që të rrënqeth.
Sala dhe Isaev gjithashtu lënë përshtypje, dhe ka mbështetje shumë të mirë, përfshirë Veena Akama-Makia si shërbëtorja e dhembshur Annina, Ellen Pearson si kurtizania Flora dhe Sam Hird si rivali në dashuri, Baroni Douphol.
Produksioni i Eyre mund të mos jetë më revolucionari që do të shihni, por është i qartë dhe i drejtuar me një sy teatror drejt detajit.
ĂshtĂ« e qartĂ« pse Ă«shtĂ« shndĂ«rruar nĂ« njĂ« shtyllĂ« kaq tĂ« dashur tĂ« repertorit, dhe historia e La traviata tingĂ«llon veçanĂ«risht domethĂ«nĂ«se nĂ« njĂ« epokĂ« tĂ« hendeqeve gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« pasurisĂ«, politikave tĂ« paqĂ«ndrueshme dhe varfĂ«risĂ« sĂ« rĂ«ndĂ«.
Vendimi i ViolettĂ«s pĂ«r tâiu nĂ«nshtruar vullnetit shoqĂ«ror dhe pĂ«r tâi dhĂ«nĂ« fund romancĂ«s sĂ« saj mund tĂ« duket, nĂ« njĂ«farĂ« kuptimi, si njĂ« vetĂ«flijim i panevojshĂ«m, por ka gjithashtu njĂ« heroizĂ«m tĂ« pazakontĂ« nĂ« pĂ«rpjekjen e saj tĂ« ndershme pĂ«r tĂ« balancuar dashurinĂ« dhe realitetin.
Gazeta âSIâ- Anton Pashku zĂ« njĂ« vend tĂ« veçantĂ« dhe tĂ« pazĂ«vendĂ«sueshĂ«m nĂ« letĂ«rsinĂ« shqipe. Ai nuk ishte vetĂ«m njĂ« shkrimtar i talentuar, por njĂ« dukuri letrare qĂ« e zhvendosi prozĂ«n dhe dramaturgjinĂ« shqipe drejt modernitetit tĂ« vĂ«rtetĂ« estetik dhe filozofik. NĂ« njĂ« kohĂ« kur letĂ«rsia shpesh mbetej brenda skemave ideologjike dhe formave tĂ« konsumuara, Pashku krijoi njĂ« gjuhĂ« tĂ« re rrĂ«fimore, tĂ« mbĂ«shtetur nĂ« nĂ«ntekst, ironi, simbolikĂ« dhe vetĂ«dije tĂ« lartĂ« pĂ«r aktin e shkrimit. Kjo e bĂ«n veprĂ«n e tij tĂ« qĂ«ndrueshme nĂ« kohĂ« dhe tĂ« hapur pĂ«r lexime tĂ« reja.
I lindur më 8 janar 1937 në Grazhdanik të Hasit të Thatë, afër Prizrenit, Anton Pashku vinte nga një mjedis që mbartte peshën e historisë, traditës dhe qëndresës shqiptare. Nëna e tij, Geta, ishte nga Zymi, ndërsa babai, Toma (Tonini), bukëpjekës, nga Karashëngjergji, rrëzë Pashtrikut. Këto hapësira dhe përvoja të hershme, të ngulitura në kujtesën kolektive, do të shndërroheshin më vonë në simbole letrare të fuqishme, veçanërisht në prozën e tij tregimtare dhe romanore. Shkollimin fillor dhe një pjesë të gjimnazit e kreu në Prizren, ndërsa gjimnazin real dhe maturën në Prishtinë, qytet ku edhe u formua si intelektual dhe krijues.
QĂ« nga viti 1958, jeta e tij profesionale lidhet ngushtĂ« me gazetĂ«n dhe ShtĂ«pinĂ« Botuese âRilindjaâ, ku punoi fillimisht si gazetar, mĂ« pas si redaktor i rubrikĂ«s sĂ« kulturĂ«s dhe, pĂ«r mĂ« shumĂ« se dy dekada, si redaktor i prozĂ«s dhe dramĂ«s. NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, Pashku ishte aktiv nĂ« jetĂ«n letrare si redaktor i revistave âJeta e Reâ dhe âFjalaâ, duke ndikuar drejtpĂ«rdrejt nĂ« formĂ«simin e shijes letrare dhe orientimeve estetike tĂ« letĂ«rsisĂ« shqipe nĂ« KosovĂ«. Ai ishte anĂ«tar i ShoqatĂ«s sĂ« ShkrimtarĂ«ve tĂ« KosovĂ«s dhe, nga viti 1993, anĂ«tar korrespondent i AkademisĂ« sĂ« Shkencave dhe tĂ« Arteve tĂ« KosovĂ«s.
Shkrimet e para letrare Anton Pashku i botoi qĂ« nĂ« vitin 1955, shumĂ« herĂ«t, ende pa i mbushur njĂ«zet vjet. QĂ« nĂ« kĂ«to tekste tĂ« hershme, si tregimet poetike âNĂ« stuhiâ dhe âKlithmaâ, tĂ« botuara mĂ« 1957, vĂ«rehet prirja e tij pĂ«r reduktimin maksimal tĂ« ngjarjes dhe personazheve, pĂ«r krijimin e njĂ« atmosfere tĂ« ngarkuar me tension tĂ« brendshĂ«m dhe pĂ«r zhvendosjen e kuptimit nga sipĂ«rfaqja e rrĂ«fimit drejt nĂ«ntekstit. Kjo mĂ«nyrĂ« shkrimi do tĂ« bĂ«hej shenja dalluese e gjithĂ« veprĂ«s sĂ« tij.
Në tregimet e Anton Pashkut dallohen tri qarqe themelore tematike: tema e dashurisë, e trajtuar shpesh si mungesë, si pritje ose si kujtim i thyer; tema e vetmisë, e kushtëzuar nga censura, shtypja dhe totalitarizmi; dhe tema e dhunës së ushtruar mbi individin dhe mbi qenien kolektive. Këto tema nuk mbeten të kufizuara në një realitet lokal, por universalizohen dhe marrin përmasa ekzistenciale, duke e bërë prozën e tij të komunikueshme edhe përtej kontekstit shqiptar.
Tregimi âKullaâ pĂ«rbĂ«n njĂ« nga tekstet mĂ« pĂ«rfaqĂ«suese tĂ« krijimtarisĂ« sĂ« Pashkut dhe njĂ« model tematik pĂ«r pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« veprĂ«s sĂ« tij. NĂ« kĂ«tĂ« tregim ndĂ«rthuren motivi i lashtĂ«sisĂ«, drama historike shqiptare, qĂ«ndresa dhe ankthi ekzistencial. Kulla shfaqet si simbol i identitetit dhe i mbijetesĂ«s, ndĂ«rsa pĂ«rmes figurave tĂ« PlakĂ«s dhe Birit shprehet lidhja e pashkĂ«putshme mes sĂ« kaluarĂ«s dhe sĂ« ardhmes. Dhuna, e pranishme si kĂ«rcĂ«nim i vazhdueshĂ«m, del pĂ«rkohshme pĂ«rballĂ« forcĂ«s sĂ« traditĂ«s shpirtĂ«rore dhe trashĂ«gimisĂ« kulturore.
Romani âOhâ pĂ«rfaqĂ«son kulmin e arritjeve letrare tĂ« Anton Pashkut dhe njĂ« nga veprat mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« prozĂ«s moderne shqipe. Me strukturĂ«n e tij tĂ« ndĂ«rlikuar narrative, me shtresĂ«zimin e kohĂ«s dhe ndĂ«rtimin simbolik tĂ« personazheve, ky roman krijon njĂ« univers letrar ku rrĂ«fimi zhvillohet nĂ« disa nivele njĂ«kohĂ«sisht. Koha reale dhe ajo fiksionale ndĂ«rthuren, personazhet shndĂ«rrohen herĂ« nĂ« rrĂ«fimtarĂ« e herĂ« nĂ« simbole, ndĂ«rsa gjuha merr tipare poetike, duke krijuar njĂ« tekst tĂ« hapur qĂ« kĂ«rkon lexues aktiv dhe interpretues.
NĂ« veprĂ«n e Pashkut, gjuha nuk Ă«shtĂ« kurrĂ« ânormaleâ apo thjesht komunikuese. Ajo Ă«shtĂ« gjithmonĂ« gjuhĂ« poetike, e ngjeshur me shenja qĂ« krijojnĂ« marrĂ«dhĂ«nie tĂ« reja kuptimore. VetĂ« autori kishte theksuar se shenjat e gjuhĂ«s artistike, kur vendosen pranĂ« njĂ«ra-tjetrĂ«s me saktĂ«si, janĂ« tĂ« afta tĂ« shkaktojnĂ« âeksplozione jetĂ«soreâ me intensitet tĂ« lartĂ«. Kjo vetĂ«dije estetike e shndĂ«rroi shkrimin e tij nĂ« njĂ« sistem tĂ« plotĂ« letrar, ku forma dhe ideja janĂ« tĂ« pandashme.
Edhe nĂ« dramaturgji, sidomos nĂ« dramat âSinkopaâ dhe âGofâ, Pashku ndĂ«rtoi njĂ« sistem formal modern, duke pĂ«rmbysur rendin tradicional tĂ« fabulĂ«s dhe duke e vĂ«nĂ« theksin te struktura  dhe raporti me skenĂ«n. Dramat e tij u vunĂ« nĂ« skenĂ« nĂ« PrishtinĂ«, Shkup, Zagreb, MitrovicĂ«, Ferizaj dhe deri nĂ« Paris, çka dĂ«shmon pĂ«r vlerĂ«n dhe universalitetin e tyre artistik.
I quajtur me tĂ« drejtĂ« âXhojsi i letĂ«rsisĂ« shqipeâ nga Ibrahim Rugova, Anton Pashku la pas njĂ« vepĂ«r qĂ« u fut natyrshĂ«m nĂ« rrethin e vlerave estetike mĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme tĂ« letĂ«rsisĂ« shqipe. Sot, krijimtaria e tij Ă«shtĂ« vlerĂ« kulturore kombĂ«tare dhe pjesĂ« e pandashme e studimit tĂ« letĂ«rsisĂ« bashkĂ«kohore shqipe. LetĂ«rsia e Pashkut nuk kĂ«rkon shpjegime tĂ« gatshme apo lexime didaktike, por dialog tĂ« vazhdueshĂ«m, rikthime dhe venerime tĂ« reja. Ai mbetet njĂ« autor qĂ« flet mĂ« shumĂ« pĂ«rmes heshtjes dhe nĂ«ntekstit, duke e bĂ«rĂ« lexuesin pjesĂ« aktive tĂ« kuptimit dhe duke e mbajtur veprĂ«n e tij gjithmonĂ« tĂ« gjallĂ«.
Gazeta âSIâ-UruguaianĂ«t kanĂ« tashmĂ« njĂ« mundĂ«si tĂ« re pĂ«r tâu njohur me gjuhĂ«n dhe kulturĂ«n shqiptare. Universiteti Katolik i Uruguait ka hapur pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« njĂ« kurs universitar tĂ« gjuhĂ«s shqipe, i cili do tĂ« zhvillohet online dhe do tĂ« jetĂ« i nivelit fillestar (A1).
Nisma është ndërmarrë nga studiuesi Juan Manuel Montoro, i cili prej gjashtë vitesh është i angazhuar në projekte të ndryshme në Kosovë. Sipas tij, mësimi i shqipes ka qenë një hap i natyrshëm për të kuptuar më mirë rajonin e Ballkanit dhe për të ndërtuar bashkëpunim më të qëndrueshëm akademik e profesional.
âKjo ide u mbĂ«shtet menjĂ«herĂ« nga Qendra e GjuhĂ«ve e Universitetit. Edhe pse Uruguai Ă«shtĂ« njĂ« vend i vogĂ«l, ai Ă«shtĂ« pjesĂ« e njĂ« komuniteti hispanofolĂ«s me mbi 600 milionĂ« njerĂ«z. Audienca jonĂ« potenciale Ă«shtĂ« pikĂ«risht ky komunitet mĂ« i gjerĂ«, ku qasja nĂ« mĂ«simin e gjuhĂ«ve tĂ« veçanta Ă«shtĂ« e kufizuarâ, ka deklaruar Montoro.
Kursi do tĂ« zgjasĂ« 60 orĂ« mĂ«simore dhe do tĂ« zhvillohet tĂ« shtunave. Ai synon tâu ofrojĂ« pjesĂ«marrĂ«sve aftĂ«si bazĂ« komunikimi nĂ« situata tĂ« pĂ«rditshme, me theks nĂ« pĂ«rdorimin praktik tĂ« gjuhĂ«s, si dhe njohje me kulturĂ«n shqiptare dhe atĂ« ballkanike. Regjistrimet janĂ« tĂ« hapura nga data 19 janar, ndĂ«rsa pĂ«r hapjen e kursit kĂ«rkohen sĂ« paku 10 pjesĂ«marrĂ«s.
Mësimdhënia do të realizohet nga Jehona Kadriu, e cila thekson se ky kurs ka për qëllim jo vetëm mësimin e gjuhës, por edhe afrimin kulturor.
âSynimi Ă«shtĂ« tĂ« promovojmĂ« gjuhĂ«n dhe kulturĂ«n shqiptare te folĂ«sit e spanjishtes, duke i ndihmuar ata tĂ« zbulojnĂ« potencialin dhe pasurinĂ« e sajâ, ka thĂ«nĂ« ajo.
Kadriu vëren se shumica e burimeve ekzistuese për mësimin e shqipes si gjuhë e huaj janë në anglisht, ndaj ky kurs përbën një risi, pasi u drejtohet drejtpërdrejt folësve të spanjishtes. Sipas saj, interesimi për Shqipërinë dhe Kosovën është rritur vitet e fundit, i nxitur nga turizmi, sporti dhe dukshmëria kulturore në rritje.
Universiteti e sheh këtë kurs si një projekt pilot, i cili, nëse rezulton i suksesshëm, mund të zgjerohet edhe në nivele më të avancuara dhe të shërbejë si model për mësimin online të gjuhëve më pak të përhapura në hapësira të reja akademike.
Gazeta âSIâ- MĂ« 7 janar 1957 u nda nga jeta Hafiz Ali Korça, njĂ« nga figurat mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« mendimit fetar, arsimor dhe atdhetar shqiptar, i cili la gjurmĂ« tĂ« thella nĂ« historinĂ« kulturore dhe kombĂ«tare tĂ« vendit.
Ali Korça lindi në vitin 1866 në qytetin e Korçës, në familjen e Iljas efendiut. Arsimin fillestar e mori në vendlindje, ndërsa studimet e larta i kreu në Stamboll. Pas kthimit në Shqipëri, ai u angazhua në arsimin kombëtar, duke dhënë mësim në shkollën shqipe të Korçës, ku ligjëroi gjuhën osmane, matematikën dhe drejtshkrimin e gjuhës turke.
Njohës i shkëlqyer i disa gjuhëve të huaja, si arabishtja, persishtja, osmanishtja dhe frëngjishtja, Hafiz Ali Korça u emërua në vitin 1890 mësues në shkollën rushdije të Korçës, ndërsa më pas vijoi punën në shkollën idadije, ku dha lëndët gjeografi dhe matematikë. Në vitin 1903 ai u transferua në Anadoll, ku shërbeu si mësues i gjeografisë dhe historisë në shkollën idadije të Spartës.
Ai ishte pjesëmarrës aktiv në Kongresin e Manastirit më 1908 dhe në Kongresin e Dibrës më 1909, duke dhënë një kontribut të rëndësishëm në çështjet kombëtare. Në vitin 1914 mbajti fjalim në gjuhën frënge me rastin e ardhjes së Princ Vidit në Shqipëri. Ndërsa gjatë vitit 1916 shërbeu si drejtor i zyrës së arsimit për Tiranën, Durrësin dhe Shqipërinë e Mesme.
NĂ« periudhĂ«n 1918â1924, Hafiz Ali Korça ishte anĂ«tar i KĂ«shillit tĂ« LartĂ« tĂ« Sheriatit, duke ushtruar ndikim tĂ« konsiderueshĂ«m nĂ« jetĂ«n fetare dhe institucionale tĂ« vendit. Pas vendosjes sĂ« regjimit komunist, pĂ«r shkak tĂ« bindjeve dhe qĂ«ndrimeve tĂ« tij, ai u pĂ«rndoq, u burgos dhe u internua. Vitet e fundit tĂ« jetĂ«s i kaloi nĂ« vetmi nĂ« KavajĂ«, ku u shua mĂ« 7 janar 1957.
TrashĂ«gimia e tij pĂ«rfshin njĂ« veprimtari tĂ« pasur letrare dhe fetare, mes sĂ« cilĂ«s spikasin pĂ«rkthimi i Kuranit, âMevludiâ, â303 fjalĂ« tĂ« Imam Aliutâ, âJusufi me ZelihanĂ«â, âRubairatâ, âBolshevizma a shkatĂ«rrimi i njerĂ«zimitâ, âHistoria e shenjtĂ« dhe katĂ«r kalifĂ«tâ, si dhe vepra tĂ« tjera me vlerĂ« tĂ« veçantĂ« pĂ«r kulturĂ«n shqiptare.
Gazeta âSIâ-Ai quhet Aron Noka dhe ka lindur nĂ« qytetin e Burrelit. I diplomuar nĂ« Universitetin e Arteve tĂ« Bukura nĂ« TiranĂ«, Aroni aplikon njĂ« lloj arti krejt tĂ« veçantĂ« dhe tĂ« pazakontĂ«. Skalit portrete mbi xham, duke pĂ«rdorur njĂ« teknikĂ« unike, qĂ« realizohet pĂ«rmes thyerjes dhe ciflosjes sĂ« xhamit. PĂ«rmes kĂ«saj teknike ai ka krijuar portrete tĂ« figurave tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« historisĂ« sonĂ«, si NĂ«nĂ« Tereza, Gjergj Kastrioti, Adem Jashari, Gjergj Fishta, etj. Sipas informacionit qĂ« ai ka, Aroni Ă«shtĂ« i vetmi artist qĂ« aplikon kĂ«tĂ« lloj arti jo vetĂ«m nĂ« ShqipĂ«ri, por nĂ« tĂ« gjithĂ« Ballkanin dhe ndoshta edhe mĂ« gjerĂ«.
Në këtë intervistë për GazetaSi.al, Aroni rrëfen se si lindi pasioni i tij për artin dhe pse vendosi të ndiqte një rrugë tjetër në aplikimin e tij artistik, atë të skalitjes në xham.
âArti mĂ« ka shoqĂ«ruar qĂ« nĂ« fĂ«mijĂ«ri, kur shikoja gjyshin tim duke gdhendur gurĂ« dhe dru. Ky inspirim mĂ« shtyu tĂ« ndjek rrugĂ«n e artit pĂ«rmes studimeve pĂ«rkatĂ«se, me qĂ«llim zhvillimin e aftĂ«sive dhe formimit tim si artistâ, nis rrĂ«fimin Aroni.
Ai shpjegon se pas shumë eksperimentimeve me forma të ndryshme arti, vendosi të punonte mbi xham.
âArtisti Ă«shtĂ« gjithmonĂ« nĂ« kĂ«rkim tĂ« formave, ngjyrave dhe materialeve tĂ« ndryshme derisa tĂ« gjejĂ« veten. Edhe unĂ« kam qenĂ« nĂ« kĂ«tĂ« kĂ«rkim, duke eksperimentuar mĂ«nyra tĂ« ndryshme shprehjeje, derisa gjeta xhamin si mediumin tim artistik. KĂ«tĂ« stil nisa ta praktikoj nĂ« mĂ«nyrĂ« autodidakte, pasi pashĂ« njĂ« portret tĂ« realizuar me kĂ«tĂ« teknikĂ« nĂ« njĂ« faqe interneti, gjĂ« qĂ« mĂ« bĂ«ri kureshtar tĂ« zbuloja se si mund tĂ« pikturohej pĂ«rmes thyerjes sĂ« xhamit.â
Aroni rrëfen edhe për punën e tij të parë, një portret që e bindi se portreti ishte mënyra më e mirë e aplikimit të artit mbi xham, duke sqaruar njëkohësisht veçantinë e punës me këtë material, por edhe rrezikun që mbart kjo zeje.
âPuna ime e parĂ« Ă«shtĂ« realizuar nĂ« vitin 2020, ku kam krijuar portretin e njĂ« kĂ«ngĂ«tari nga Kosova. MĂ« pas kam eksperimentuar edhe me portrete tĂ« tjera qĂ« mĂ« pĂ«lqenin. Sa mĂ« shumĂ« punoja me kĂ«tĂ« teknikĂ«, aq mĂ« tepĂ«r mĂ« shtohej kureshtja pĂ«r tĂ« zbuluar mundĂ«si tĂ« reja tĂ« kĂ«tij materiali. ĂshtĂ« e bukur tĂ« jesh i veçantĂ« nĂ« atĂ« qĂ« bĂ«n, sidomos kur ky stil arti nuk Ă«shtĂ« shumĂ« i pĂ«rhapur dhe Ă«shtĂ« i vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu realizuar. TĂ« punosh me xhamin Ă«shtĂ« njĂ« ndjesi e veçantĂ«, pasi punon mbi diçka tĂ« tejdukshme qĂ« tregon atĂ« çfarĂ« ndodhet pĂ«rtej tij dhe jo brenda vetes.
Thyerja e parĂ« pĂ«rcakton karakterin e ri qĂ« xhami do tĂ« marrĂ«. GjatĂ« procesit ndodh qĂ« thyerjet tĂ« dalin jashtĂ« kontrollit dhe puna tĂ« prishet, duke tĂ« detyruar tĂ« nisĂ«sh njĂ« tjetĂ«r. Ky Ă«shtĂ« njĂ« proces i natyrshĂ«m pune, ashtu si nĂ« pikturĂ« apo skulpturĂ«, ku shpesh duhet tĂ« ndryshosh kompozimin ose formĂ«nâ, thotĂ« Aron Noka.
Në fund, Aroni shprehet optimist se shumë shpejt do të ketë edhe ekspozitën e tij personale.
âPunĂ«t dhe veprat e mia ekspozohen nĂ« studion time, ku edhe punoj. NĂ« muajt nĂ« vazhdim planifikoj hapjen e ekspozitĂ«s sime tĂ« parĂ«. NjerĂ«zit e pĂ«lqejnĂ« dhe e vlerĂ«sojnĂ« artin qĂ« realizoj, ndĂ«rsa kĂ«rkesa pĂ«r tĂ« pasur njĂ« vepĂ«r me kĂ«tĂ« stil Ă«shtĂ« mjaft inkurajuese.â
Kureshtjen mbi xhamin që përdor Aroni e shuan shpejt duke shpjeguar se bëhet fjalë për të njëjtin lloj xhami që përdoret edhe në makinat, çka e bën të lehtë gjetjen e materialit, por aspak të lehtë punën me të. Arti në Shqipëri njeh forma të shumta shprehjeje, veçanërisht ai pamor, i cili kërkon të eksperimentojë përtej portreteve tradicionale.
Një dëshmi e këtij eksplorimi të mundësive dhe forcës personale krijuese është edhe Aroni, i cili ka zgjedhur jo vetëm të krijojë art, por edhe të përzgjedhë një material të veçantë, që në këtë rast është qelqi, një teknikë që skalit në tejdukshmëri shpirtin dhe talentin e krijuesit.
Gazeta âSIâ- Libri The Great Resistance i historianos Carrie Gibson trajton njĂ« nga temat mĂ« tĂ« errĂ«ta dhe mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« historisĂ«: skllavĂ«rinĂ« nĂ« AmerikĂ« dhe rezistencĂ«n kundĂ«r saj. Ai nuk flet vetĂ«m pĂ«r fundin e skllavĂ«risĂ«, por pĂ«r njĂ« luftĂ« qĂ« zgjati rreth 400 vjet, nga shekulli i 16-tĂ« deri nĂ« fund tĂ« shekullit tĂ« 19-tĂ«. Gibson pĂ«rpiqet tĂ« tregojĂ« njĂ« histori qĂ« shpesh Ă«shtĂ« lĂ«nĂ« nĂ« hije. Shumica e librave dhe studimeve janĂ« pĂ«rqendruar te vendet anglishtfolĂ«se, si SHBA-ja ose Xhamajka, dhe te figurat e bardha abolicioniste, por rezistenca kundĂ«r skllavĂ«risĂ« ishte shumĂ« mĂ« e gjerĂ«, duke pĂ«rfshirĂ« AmerikĂ«n Latine, Karaibet, Brazilin dhe vetĂ« AfrikĂ«n, dhe mbi tĂ« gjitha, vetĂ« njerĂ«zit e skllavĂ«ruar.
NjĂ« nga idetĂ« kryesore tĂ« librit Ă«shtĂ« se liria nuk u âdhuruaâ nga tĂ« bardhĂ«t, por u fitua me dhimbje, sakrifica dhe rezistencĂ« tĂ« vazhdueshme nga vetĂ« njerĂ«zit e skllavĂ«ruar. KĂ«to forma rezistence ishin tĂ« ndryshme: arratisje, revolta, komplote, sabotime dhe madje edhe vetĂ«vrasje si akt i fundit i lirisĂ«. Libri fillon me njĂ« episod tronditĂ«s: nĂ« vitin 1737, dhjetĂ«ra afrikanĂ« tĂ« skllavĂ«ruar u hodhĂ«n nga njĂ« anije nĂ« Karaibe, duke zgjedhur vdekjen nĂ« vend tĂ« jetĂ«s nĂ« robĂ«ri. Ky akt tregon sa i tmerrshĂ«m ishte sistemi i skllavĂ«risĂ« dhe sa e fortĂ« ishte dĂ«shira pĂ«r liri. Gibson thekson se nuk dĂ«shironte tĂ« pĂ«rqendrohej vetĂ«m te dhuna e ushtruar ndaj skllevĂ«rve, sepse kjo shpesh kthehet nĂ« njĂ« formĂ« âshikimi nga largâ tĂ« vuajtjes. NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, ajo fokusohet te zgjedhjet dhe veprimet e tyre, duke i parĂ« si njerĂ«z aktivĂ«, jo vetĂ«m si viktima.
NjĂ« problem i madh qĂ« autorja thekson Ă«shtĂ« mungesa e emrave dhe identiteteve tĂ« njerĂ«zve tĂ« skllavĂ«ruar nĂ« dokumentet historike. Shpesh, arkivat pĂ«rmendin vetĂ«m numra: â16 skllevĂ«r tĂ« varurâ, â100 skllevĂ«r tĂ« ndĂ«shkuarâ. Emrat nuk regjistroheshin, sepse jeta e tyre nuk shihej si e vlefshme. Kjo heshtje, sipas Gibson, Ă«shtĂ« shumĂ« domethĂ«nĂ«se. Ajo tregon sa çnjerĂ«zor ishte sistemi dhe sa shumĂ« histori janĂ« humbur. Libri pĂ«rpiqet, sa tĂ« jetĂ« e mundur, tâi rikthejĂ« kĂ«to zĂ«ra tĂ« harruar.
Në libër përfshihen disa figura të njohura të rezistencës kundër skllavërisë, si Nanny e Xhamajkës, udhëheqëse e marunëve, Denmark Vesey dhe Nat Turner, që organizuan revolta në SHBA, dhe Frederick Douglass dhe Olaudah Equiano, ish-skllevër që u bënë zëra të fuqishëm kundër skllavërisë. Por Gibson sjell edhe histori shumë më pak të njohura, si ajo e Lourenço da Silva Mendonça, një afrikan që në shekullin e 17-të shkoi deri në Vatikan për të kërkuar fundin e skllavërisë, ose Mahommah Gardo Baquaqua, një njeri i skllavëruar në Brazil që më vonë shkroi për jetën e tij. Këto shembuj tregojnë se rezistenca ishte globale dhe se njerëzit e zinj luftuan për liri shumë përpara se skllavëria të shpallej zyrtarisht e ndaluar.
Një nga ngjarjet më të rëndësishme që trajtohet në libër është Revolucioni i Haitit, revolta e vetme e skllevërve që çoi në krijimin e një shteti të pavarur. Udhëheqësi i tij, Toussaint Louverture, është një figurë heroike, por Gibson nuk e idealizon atë. Ajo tregon se edhe ai, në disa momente, u detyrua të merrte vendime të vështira dhe kontradiktore, përfshirë përdorimin e punës së detyruar. Kjo tregon se historia nuk është bardh e zi: edhe lufta për liri shpesh ishte e ndërlikuar dhe e dhimbshme.
Libri nuk ndalet vetëm te e kaluara. Gibson argumenton se pasojat e skllavërisë vazhdojnë edhe sot, sidomos në SHBA. Ajo lidh kulturën e dhunës dhe përdorimin e armëve me nevojën historike për të shtypur revoltat e skllevërve dhe për të kontrolluar popullsinë e zezë dhe indigjene. Ajo përmend edhe institucione si Citadel-i në Karolinën e Jugut, i cili u krijua nga frika e revolteve të skllevërve, si ajo e Denmark Vesey-t.
Toussaint Louverture
NjĂ« aspekt shumĂ« interesant i librit Ă«shtĂ« roli i sheqerit dhe produkteve luksoze. Gibson e quan sheqerin âkokaina e kohĂ«s sĂ« vetâ. Ndryshe nga pambuku, i cili kishte pĂ«rdorim praktik, sheqeri ishte luks â diçka pĂ«r tĂ« cilĂ«n miliona njerĂ«z u skllavĂ«ruan, u rrahĂ«n dhe u vranĂ«, edhe pse askush nuk kishte realisht nevojĂ« pĂ«r tĂ«. Sipas autores, kĂ«tu fillon bota moderne: njĂ« sistem global ku luksi i disave ndĂ«rtohet mbi vuajtjen ekstreme tĂ« tĂ« tjerĂ«ve.
The Great Resistance nuk Ă«shtĂ« njĂ« libĂ«r i lehtĂ« pĂ«r tâu lexuar, por Ă«shtĂ« i domosdoshĂ«m. Ai tregon se fundi i skllavĂ«risĂ« nuk ishte njĂ« akt bamirĂ«sie, por rezultat i njĂ« rezistence tĂ« gjatĂ«, tĂ« dhimbshme dhe tĂ« pĂ«rgjakshme. Libri na fton tĂ« kuptojmĂ« historinĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« mĂ« tĂ« plotĂ« dhe tĂ« reflektojmĂ« mbi pasojat qĂ« ajo ka ende sot.
Gazeta âSIâ- Fan Noli lindi mĂ« 6 janar 1882 nĂ« fshatin QytezĂ«, njĂ« vendbanim shqiptar nĂ« TrakĂ«, jo larg nga Edreneja. Fshati, si disa tĂ« tjerĂ« nĂ« atĂ« krahinĂ«, kishte ruajtur gjuhĂ«n, doket dhe traditat shqiptare. Noli e konsideronte prejardhjen e tij nga Qyteza e KolonjĂ«s. I ati, Stiliani, kishte pasuri toke por nuk u mor me bujqĂ«si, duke shĂ«rbyer si psalt nĂ« kishĂ«n e fshatit, ndĂ«rsa e Ă«ma, Maria, ishte shtĂ«piake. Familja kishte shumĂ« anĂ«tarĂ« dhe jetesa ishte e vĂ«shtirĂ«, ndĂ«rsa Fan Noli filloi shkollĂ«n me vonesĂ« pĂ«r shkak tĂ« sĂ«mundjeve tĂ« rĂ«nda gjatĂ« fĂ«mijĂ«risĂ«.
ShkollĂ«n fillore dhe tĂ« mesme e kreu nĂ« gjuhĂ«n greke nĂ« Heybeliada, Stamboll. MegjithĂ«se ndikimi i PatriarkanĂ«s Ortodokse greke ishte i pranishĂ«m, tek Noli u zhvillua njĂ« krenari e thellĂ« pĂ«r origjinĂ«n shqiptare dhe dashuria pĂ«r shkrimin nĂ« gjuhĂ«n shqipe. NĂ« vitin 1900 u nis pĂ«r nĂ« Greqi pĂ«r tĂ« vazhduar studimet nĂ« fakultetin e filozofisĂ«, por ato nuk i kreu. Punoi si kopist, sufler dhe aktor nĂ« trupa teatrale, dhe u pĂ«rfshi nĂ« shkrimin e dramĂ«s âZgjimiâ, e cila u ndalua pĂ«r shkak tĂ« aludimit tĂ« saj pĂ«r lĂ«vizjen shqiptare pĂ«r liri.
NĂ« 1903 shkoi nĂ« Egjipt, ku punoi si mĂ«sues greqishtje dhe pĂ«rkthen veprĂ«n e Sami FrashĂ«rit âShqipĂ«ria çâka qenĂ«, çâĂ«shtĂ« e çâdo tĂ« bĂ«hetâ. NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« botoi skica letrare nĂ« revistĂ«n âNumasâ. MĂ« 1906 u nis pĂ«r nĂ« Shtetet e Bashkuara, duke mbĂ«rritur nĂ« Nju Jork mĂ« 10 maj. Fillimisht punoi nĂ« Buffalo dhe mĂ« pas nĂ« Boston, ku u bĂ« zĂ«vendĂ«s-redaktor i gazetĂ«s âKombiâ dhe botoi artikuj me pseudonimin Ali Baba Qyteza.
NjĂ« ngjarje e rĂ«ndĂ«sishme ishte tensioni i shqiptarĂ«ve ortodoksĂ« me KishĂ«n Greke gjatĂ« njĂ« varrimi, qĂ« çoi nĂ« themelimin e KishĂ«s Ortodokse Autoqefale Shqiptare, me Nolin si klerikun e parĂ«. MĂ« 1908, nĂ« moshĂ«n 26 vjeç, ai u shugurua diakon dhe mĂ« pas prift ortodoks, duke kryer liturgji nĂ« gjuhĂ«n shqipe pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« Boston. Nga 1909 deri 1911 botoi gazetĂ«n âDielliâ, ndĂ«rsa mĂ« 1911 udhĂ«toi nĂ« EvropĂ« pĂ«r tĂ« kryer shĂ«rbesa kishtare nĂ« gjuhĂ«n shqipe pĂ«r komunitetet shqiptare nĂ« Kishinjov, OdesĂ«, Bukuresht dhe Sofje.
MĂ« 1912, sĂ« bashku me Faik KonicĂ«n, ishte ndĂ«r themeluesit kryesor tĂ« shoqatĂ«s Vatra dhe tĂ« organit tĂ« saj tĂ« shtypit âDielliâ. Nga 1908 deri 1912 kreu studimet e larta pĂ«r Arte nĂ« Harvard, pĂ«rfundoj me Bachelor of Arts cum laude. Ai mbĂ«shteti qeverinĂ« e Ismail Qemalit pas shpalljes sĂ« PavarĂ«sisĂ« dhe mori pjesĂ« nĂ« Kongresin Shqiptar tĂ« Triestes mĂ« 1913. MĂ« 10 mars 1914, nĂ« DurrĂ«s, mbajti shĂ«rbesĂ«n e parĂ« ortodokse nĂ« gjuhĂ«n shqipe pranĂ« princit Vilhelm zu Vid.
NĂ« vitet 1915â1919, Noli u aktivizua fuqishĂ«m nĂ« jetĂ«n e bashkĂ«sisĂ« shqiptaro-amerikane. Ai u bĂ« kryeredaktor i âDiellitâ tĂ« Bostonit, themeloi revistĂ«n anglisht The Adriatic Review, dhe pĂ«rdori fondet e VatrĂ«s pĂ«r tĂ« dĂ«rguar delegatĂ« shqiptarĂ« nĂ« Paris, LondĂ«r dhe Uashington pĂ«r njohjen ndĂ«rkombĂ«tare tĂ« ShqipĂ«risĂ«. MĂ« 27 korrik 1919 u emĂ«rua peshkop i KishĂ«s Ortodokse Shqiptare nĂ« AmerikĂ«. Ai u angazhua gjithashtu nĂ« politikĂ«, duke u zgjedhur deputet i KolonisĂ« sĂ« AmerikĂ«s (1921â1923) dhe ministĂ«r i JashtĂ«m nĂ« qeverinĂ« e Xhaferr Ypit.
NĂ« vitin 1924 u vu nĂ« krye tĂ« LĂ«vizjes sĂ« Qershorit, njĂ« pĂ«rpjekje e rinisĂ« pĂ«r tĂ« modernizuar ShqipĂ«rinĂ«. Programi i tij me njĂ«zet pika pĂ«rfshinte reforma agrare dhe demokratizim, por pĂ«rplasjet me aristokracinĂ« dhe mungesa e pĂ«rgatitjes parlamentare sollĂ«n dĂ«shtimin e lĂ«vizjes. Pas rikthimit tĂ« Zogut nĂ« pushtet, Noli u dĂ«nua me vdekje nĂ« mungesĂ« dhe u detyrua tĂ« emigronte nĂ« Itali, VjenĂ« dhe mĂ« pas nĂ« Shtetet e Bashkuara, ku vazhdoi aktivitetin opozitar me gazetĂ«n âRepublikaâ.
Në Shtetet e Bashkuara, Noli iu rikthye jetës kulturore dhe shkencore. Në 1938 u diplomua në Konservatorin e Muzikës të Nju England, ndërsa pas Luftës së Dytë Botërore mori doktoratën në Universitetin e Bostonit mbi Skënderbeun. Ai vazhdoi të punonte për Kishën Ortodokse Autoqefale Shqiptare dhe mbajti lidhje me regjimin komunist të Shqipërisë për njohjen e saj nga SHBA. Më 12 prill 1937, Patrikana e Stambollit njohu zyrtarisht Kishën Autoqefale Shqiptare. Fan Noli vdiq më 13 mars 1965 në Fort Lauderdale, Florida, dhe u varros në Boston.
Veprimtaria letrare dhe kulturore
Fan Noli ishte shkrimtar, pĂ«rkthyes dhe stilist i gjuhĂ«s shqipe. Vepra e tij e parĂ« ishte drama âIsrailitĂ« dhe FilistinĂ«â (1907), bazuar nĂ« historinĂ« e Samsonit dhe DalilĂ«s. PĂ«rktheu liturgjinĂ« dhe ritualet ortodokse nĂ« shqip, duke botuar dy vĂ«llime tĂ« LibrĂ«ve tĂ« ShĂ«rbesave tĂ« Shenjta (1909, 1911). MĂ« 1921 botoi veprĂ«n madhore âHistoria e SkĂ«nderbeutâ nĂ« Boston. Ai shkroi dhe botime tĂ« tjera nĂ« anglisht, si âBeethoven dhe Revolucioni Francezâ (1947) dhe njĂ« album me vjersha (1948), duke pĂ«rfshirĂ« pĂ«rkthime tĂ« poetĂ«ve tĂ« njohur.
Noli vlerësohej si një nga stilistët më të mëdhenj të dialektit toskë, duke i dhënë shqipes një gjuhë të stërholluar, elegante dhe ritmike. Përveç letërsisë, ai kontribuoi në muzikë, duke përfunduar studimet në Konservatorin e Muzikës dhe duke kultivuar një dëgjim të hollë artistik për stilin dhe ritmin në përkthime. Bashkë me Faik Konicën, konsiderohet ndër përkthyesit dhe stilistët më të shquar të letërsisë shqipe.
Gazeta âSIâ- Viti 2026 pritet tĂ« shĂ«nojĂ« njĂ« moment kthese nĂ« historinĂ« moderne, me ngjarje madhore qĂ« prekin sportin, shkencĂ«n, teknologjinĂ«, politikĂ«n dhe eksplorimin hapĂ«sinor. QĂ« nĂ« muajt e parĂ«, vĂ«mendja globale do tĂ« jetĂ« e pĂ«rqendruar tek transformime dhe pĂ«rvjetorĂ« qĂ« pritet tĂ« lĂ«nĂ« gjurmĂ« afatgjata nĂ« shoqĂ«rinĂ« njerĂ«zore.
Një nga ngjarjet më të mëdha sportive të dekadës do të jetë Kupa e Botës FIFA 2026, e cila për herë të parë në histori do të zhvillohet me 48 ekipe, duke e kthyer atë në edicionin më të madh që është organizuar ndonjëherë. Turneu do të mbahet në Shtetet e Bashkuara, Kanada dhe Meksikë, duke shënuar gjithashtu një model të ri bashkëorganizimi kontinental dhe një rekord të pjesëmarrjes globale në futboll.
Po në vitin 2026, Shtetet e Bashkuara të Amerikës do të festojnë 250-vjetorin e Pavarësisë, një jubile historik që pritet të shoqërohet me aktivitete kombëtare, ngjarje kulturore, ceremoni shtetërore dhe reflektime mbi rolin e Amerikës në historinë botërore. Ky përvjetor konsiderohet një nga momentet simbolike më të rëndësishme të shekullit XXI për SHBA-në.
Në fushën e hapësirës, 2026 shihet si viti i rikthimit të njerëzimit në Hënë. Programi Artemis II i NASA-s pritet të dërgojë për herë të parë pas më shumë se 50 vitesh astronautë në një mision të pilotuar rreth Hënës, duke hapur rrugën për ulje të ardhshme dhe një prani më të qëndrueshme njerëzore jashtë Tokës. Ky hap përfaqëson një kapitull të ri në eksplorimin hapësinor dhe ambiciet ndërplanetare të njerëzimit.
Teknologjia pritet gjithashtu të kalojë nga faza eksperimentale në realitet të përditshëm. Automjetet autonome dhe taksitë pa shofer pritet të zgjerohen ndjeshëm në qytete të mëdha të botës, duke ndryshuar mënyrën se si njerëzit lëvizin, konceptin e transportit urban dhe sigurinë rrugore. Ajo që deri pak vite më parë shihej si fantashkencë, në 2026 pritet të jetë pjesë e përditshmërisë.
Në planin ekonomik, vëmendja mbetet tek miliarderët globalë dhe rritja e pasurive ekstreme. Analistë dhe institucione financiare parashikojnë se Elon Musk mund të jetë shumë pranë statusit të trilionerit të parë në histori, një moment simbolik që do të pasqyronte jo vetëm pasurinë personale, por edhe fuqinë ekonomike të industrive të teknologjisë, hapësirës dhe inteligjencës artificiale.
Ndërkohë, shpresa më e madhe vjen nga fusha e mjekësisë. Viti 2026 pritet të sjellë rezultate vendimtare nga testimet klinike të barnave të reja kundër kancerit, përfshirë terapi gjenetike dhe trajtime të personalizuara që po testohen drejtpërdrejt te pacientët. Këto zhvillime mund të ndryshojnë rrënjësisht mënyrën se si trajtohen disa nga format më agresive të sëmundjes, duke ofruar perspektiva reale për rritjen e mbijetesës dhe cilësisë së jetës.
Në tërësi, 2026 paraqitet si një vit ku historia, shkenca, teknologjia dhe kultura globale ndërthuren por duke qënë gjithmonë edhe pre e ngjarjeve të mëdha të cilat ndodhin rastësisht si luftërat, apo edhe një paqe e mundshme mes Rusisë dhe Ukrainës . 2026-a pritet të mos jetë thjesht një vit kalendarik, por një pikë referimi për dekadat që do të pasojnë.
Gazeta âSIâ- Viti 2026 hapet me ngjarje tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r jetĂ«n kulturore shqiptare, duke sjellĂ« nĂ« qendĂ«r tĂ« vĂ«mendjes Teatrin KombĂ«tar tĂ« OperĂ«s dhe Baletit, Teatrin KombĂ«tar, Cirkun dhe QendrĂ«n KombĂ«tare tĂ« Librit dhe Leximit.
NĂ« TKOBAP, muzika simfonike vjen  qĂ« nĂ« fillim tĂ« vitit me njĂ« koncert tĂ« veçantĂ« kushtuar DvoĆĂĄk dhe Mendelssohn, ku nĂ« skenĂ« ngjiten dy talente tĂ« rralla tĂ« skenĂ«s ndĂ«rkombĂ«tare. VetĂ«m 19 vjeç, dirigjentja ukrainase Olha Dondyk shĂ«non njĂ« tjetĂ«r moment tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« karrierĂ«n e saj, pas debutimit nĂ« janar 2024 me OrkestrĂ«n Filarmonike tĂ« Roterdamit.
Anëtare e Akademisë La Maestra në Paris dhe gjysmëfinaliste e Konkursit Ndërkombëtar të Dirigjimit La Maestra 2024, ajo është vlerësuar me një Titull të Veçantë nga ECHO, duke u konsideruar si një nga zërat më premtues të brezit të ri të dirigjentëve.
NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n mbrĂ«mje, publiku do tĂ« ketĂ« mundĂ«sinĂ« tĂ« dĂ«gjojĂ« violonçelistin francez Victor Julien-LaferriĂšre, i cilĂ«suar nga revista Diapason si ânjĂ« nga talentet mĂ« tĂ« besueshme tĂ« brezit tĂ« ri tĂ« violonçelistĂ«ve francezĂ«â. Fitues i Ămimit tĂ« ParĂ« tĂ« Konkursit MbretĂ«resha Elisabet nĂ« vitin 2017 (viti i parĂ« i dedikuar violonçelit), ai Ă«shtĂ« gjithashtu laureat i Konkursit NdĂ«rkombĂ«tar Prague Spring dhe fitues i çmimit Victoire de la Musique 2018 si Instrumentist Solist i Vitit.
NdĂ«rkohĂ«, Teatri KombĂ«tar nis sezonin 2026â2027 me njĂ« program tĂ« pasur dhe tĂ« larmishĂ«m gjatĂ« gjithĂ« muajit janar, duke pĂ«rfshirĂ« shfaqje pĂ«r fĂ«mijĂ«, drama bashkĂ«kohore dhe produksione nga teatrot kombĂ«tare e rajonale. Shfaqje si âAndârrra e Nanâ TerezĂ«sâ, â24 orĂ« nga jeta e njĂ« votuesiâ dhe âDet i thellĂ« bluâ e kthejnĂ« skenĂ«n teatrale nĂ« njĂ« hapĂ«sirĂ« dinamike dialogu me publikun. Po ashtu Cirku KombĂ«tar vjen nĂ« kĂ«tĂ« prag viti me shfaqjen âPiter Panâ e cila do tĂ« shfaqet pĂ«r publikun nĂ« datat 5-6-7-8-9 Janar.
Po nĂ« fillim tĂ« vitit, Qendra KombĂ«tare e Librit dhe Leximit do tĂ« organizojĂ« ceremoninĂ« e pĂ«rvitshme tĂ« Ămimeve KombĂ«tare tĂ« LetĂ«rsisĂ«, ku do tĂ« vlerĂ«sohen autorĂ«t dhe veprat mĂ« tĂ« spikatura tĂ« vitit 2024. Kjo ngjarje e rĂ«ndĂ«sishme kulturore mbetet njĂ« moment kulmor pĂ«r letĂ«rsinĂ« shqipe, duke nxitur krijimtarinĂ«, leximin dhe dialogun mes autorĂ«ve, kritikĂ«s dhe publikut.
Me një program të pasur që përfshin muzikën, teatrin dhe librin, institucionet kulturore kombëtare e nisin vitin 2026 me një kalendar aktivitetesh që së paku në nisje premton një vit dinamik për artin dhe kulturën në Shqipëri.
Nga GazetaâSIâ-âBetlehemi i GjallĂ«â nĂ« Hajmel Ă«shtĂ« njĂ« traditĂ« fetare dhe kulturore e viteve tĂ« fundit, e lindur nga dĂ«shira e komunitetit pĂ«r tĂ« rikrijuar nĂ« mĂ«nyrĂ« simbolike lindjen e Jezus Krishtit dhe pĂ«r ta ndarĂ« kĂ«tĂ« mesazh me tĂ« gjithĂ«. I organizuar nga famullia dhe banorĂ«t e zonĂ«s, ai pĂ«rfshin pjesĂ«marrjen e fĂ«mijĂ«ve, tĂ« rinjve dhe tĂ« rriturve qĂ« interpretojnĂ« personazhet biblike, barinjtĂ«, engjĂ«jt dhe dijetarĂ«t, nĂ« njĂ« ambient tĂ« ndĂ«rtuar si Betlehemi i lashtĂ«.
Kjo veprimtari është kthyer në një moment të rëndësishëm bashkimi për Hajmelin, duke forcuar besimin, traditën dhe ndjenjën e komunitetit, si dhe duke u bërë një pikë takimi për vizitorë nga zonat përreth çdo periudhë Krishtlindjeje.
Nga Gazeta âSIâ- DitĂ«t e para tĂ« janarit shpesh shoqĂ«rohen me stres: detyra tĂ« mbetura nga fundi i vitit, qĂ«llime tĂ« reja pĂ«r vitin e ri dhe presion pĂ«r njĂ« fillim tĂ« shkĂ«lqyer. EkspertĂ«t sugjerojnĂ« disa strategji tĂ« thjeshta, tĂ« mbĂ«shtetura nga studimet shkencore, pĂ«r tĂ« pĂ«rballuar kĂ«to ditĂ« mĂ« qetĂ«sisht.
Organizimi i ditës dhe menaxhimi i kohës
Vendosja e prioriteteve dhe ndarja e detyrave në hapa të vogla ndihmon në reduktimin e stresit. Burime si American Psychological Association rekomandojnë fokusimin vetëm tek disa gjëra kryesore dhe shmangien e mbingarkesës.
Aktiviteti fizik
Studimet tregojnë se aktiviteti fizik ul nivelet e kortizolit, hormoni i stresit, dhe rrit endorfinat, duke përmirësuar mirëqenien. Shëtitjet, vrapi, joga apo sportet e lehta janë mënyra të thjeshta për të lehtësuar tensionin e ditëve të para të vitit.
Gjumi i mjaftueshëm
Gjumi i mirĂ« Ă«shtĂ« themelor pĂ«r pĂ«rballimin e stresit. Hulumtimet tregojnĂ« se mungesa e gjumit rrit nervozizmin dhe ul aftĂ«sinĂ« pĂ«r tâu rikuperuar nga ngarkesa psikologjike. Rekomandohet tĂ« flemĂ« 7â8 orĂ« natĂ«n dhe tĂ« mbajmĂ« njĂ« rutinĂ« tĂ« rregullt gjumi.
Teknikat e menaxhimit të stresit
Meditimi, frymëmarrja e thellë dhe journaling (shkrimi i ndjenjave dhe mendimeve) janë metoda të provuara për të ulur stresin dhe për të përmirësuar fokusin. Studimet shkencore tregojnë se këto praktika reduktojnë simptomat e ankthit dhe përmirësojnë gjumin.
Kontrolli i pritshmërive
Nuk është e nevojshme që fillimi i vitit të jetë perfekt. Vendosja e qëllimeve të vogla dhe të realizueshme ndihmon në uljen e presionit dhe rrit shanset për sukses afatgjatë.
Ekspertët theksojnë se kombinimi i këtyre strategjive është më efektiv. Organizimi i ditës, aktiviteti fizik, gjumi i mirë dhe teknikat e menaxhimit të stresit mund të ndihmojnë çdo person të nisë vitin e ri me më pak tension dhe më shumë qetësi.
Nga Annabel Iwegbue- Nëse do më kishin thënë se 2025-a do të na sillte surpriza të tilla si Taylor Swift që do të zyrtarizonte fejesën e saj përmes një postimi në Instagram, Coldplay që aksidentalisht do të zbulonte një aferë të një CEO-je të njohur përmes kisscam dhe Katy Perry të lumtur në lidhje me ish-Kryeministrin kanadez Justin Trudeau, do të kisha ngritur vetullat, por nuk do ta kisha hedhur poshtë idenë. Sepse, pas gjithë viteve të mia si njohës i kulturës pop, një e vërtetë mbetet e pandryshuar: në Hollywood gjithmonë duhet të presësh të papriturën.
Taylor Swift dhe Travis KelceÂ
Dhe ky parim duket se do të vazhdojë të mbizotërojë edhe në 2026. Yjet e rinj do të shndërrohen nga të panjohur në figura të dashura nga publiku në një kohë të shkurtër, çiftet më të çuditshme do të shfaqen papritmas dhe filma që shumë nuk i prisnin do të dominojnë ekranet. Parashikimet për vitin e ardhshëm sjellin një kombinim surprizash romantike, rikthimesh muzikore dhe projekte të reja kreative që pritet të ndezin industrinë e argëtimit.
Phoebe BridgersÂ
Një nga parashikimet më të mëdha që ka tërhequr vëmendjen është fejesa e mundshme e Taylor Swift dhe Travis Kelce, e cila pritet të mbahet më 13 qershor 2026, data që bie të shtunën dhe përkon me numrin e preferuar të Swift, 13. Ky kombinim i datës dhe numrit duket si një zgjedhje simbolike dhe e qartë për fansat e saj, duke treguar se dita e dasmës mund të jetë më shumë se një ngjarje e zakonshme; ajo mund të bëhet një moment i paharrueshëm në botën e kulturës pop.
Lindsay Lohan
Në muzikë, Phoebe Bridgers pritet të publikojë albumin e saj të tretë solo gjatë gjysmës së dytë të vitit. Pas dy vitesh që nga publikimi i albumit The Record me grupin boygenius dhe gati gjashtë vitesh që nga debutimi i saj me Punisher, fansat e saj mezi presin të rikthehet me tingujt dhe tekstet karakteristike që e bëjnë të dallueshme. Në një tjetër segment të muzikës, pritet rikthimi i Harry Styles, ndërkohë që BTS dhe Blackpink pritet të rikthehen me projekte të mëdha që do të kapin vëmendjen globale.
Në skenën romantike të Hollywood-it, parashikimet tregojnë disa çifte befasuese. Timmy dhe Kylie pritet të fejohen, ndërsa Zendaya dhe Tom Holland mund të martohen vitin e ardhshëm. Sabrina Carpenter pritet të fillojë një lidhje me një lojtar të NBA-së, ndërsa Jennifer Lopez dhe Ben Affleck mund të rikthehen bashkë, duke surprizuar të gjithë fansat e tyre. Madje, parashikohet edhe një rikthim i papritur i Disney, ndoshta një bashkim i çuditshëm dhe emocionues mes yjeve të dikurshëm si Miley dhe Selena, duke sjellë nostalgji dhe gëzim tek publiku i ri dhe i vjetër njëkohësisht.
 Zendaya dhe Tom Holland
Në fushën e bizneseve kreative dhe kozmetikës, Zara Larsson mund të nënshkruajë një bashkëpunim me një markë të madhe kozmetike si MAC, pas suksesit të saj në rikthimin e stilit glam Y2K. Ndërkohë, Lindsay Lohan pritet të lançojë një linjë të re për kujdesin e lëkurës, duke e shndërruar emrin e saj në një markë që bashkon stilin dhe trendet e reja të bukurisë. Ariana Grande mund të shfaqë një marrëdhënie të re që do të bëhet lajm gjatë pranverës, duke shtuar dramë dhe emocione për mediat dhe fansat e saj.
Ndërkohë, disa lidhje më të çuditshme dhe të paparashikueshme mund të shfaqen gjithashtu. Connor Storrie nga Heated Rivalry pritet të lidhet me një yll të njohur të Hollywood-it, ndërsa disa nga lidhjet më të pazakonta mund të shkaktojnë debat dhe vëmendje në rrjetet sociale. Dhe ndërsa Hollywood-i vazhdon të surprizojë, një gjë është e sigurt: 2026-a do të jetë një vit i mbushur me dashuri, muzikë, rikthime të mëdha dhe projekte që do të mbeten të paharrueshme, duke treguar edhe një herë se në botën e yjeve, gjithmonë duhet të presësh të papriturën.
Nga Gazeta âSIâ- Viti 2025 shĂ«noi njĂ« revolucion nĂ« arkeologji, ku teknologjia moderne dhe gĂ«rmimet tradicionale bashkĂ«punuan pĂ«r tĂ« rikthyer nĂ« dritĂ« pjesĂ« tĂ« harruara tĂ« historisĂ« njerĂ«zore. ADN-ja e lashtĂ« po zbardh prejardhjen e qytetarĂ«ve tĂ« lashtĂ«, imazhet satelitore po zbulojnĂ« struktura gjigante nĂ« male dhe shkretĂ«tira, ndĂ«rsa hartĂ«zimi nĂ«nujore po nxjerr nĂ« pah anije tĂ« fundosura dhe qytete tĂ« humbura. MĂ« poshte ju sjellim zbulimet arkeologjike qĂ« ridimensionuan historinĂ« njerĂ«zore.
Varri mbretëror Maja në Belize
Pas afro 40 vitesh gĂ«rmime nĂ« qytetin antik tĂ« Caracol-it, arkeologĂ«t Arlen dhe Diane Chase zbuluan njĂ« varr mbretĂ«ror 1,700-vjeçar, qĂ« daton rreth viteve 330â350 pas Krishtit. Ata mendojnĂ« se varri i pĂ«rket Te Kâab Chaak, sundimtarit themelues tĂ« dinastisĂ« sĂ« Caracol-it.
Në varr u gjetën një maskë mortore prej nefriti dhe guaskash, stoli të çmuara dhe eshtrat e një burri të moshuar. Zbulimi sugjeron lidhje me qytetin e fuqishëm Teotihuacan në Meksikë, duke ndriçuar rrjetet kulturore të epokës.
Porti i fundosur që mund të çojë te varri i Kleopatrës
Arkeologia Kathleen MartĂnez zbuloi njĂ« port tĂ« fundosur pranĂ« tempullit Taposiris Magna nĂ« Egjipt. NĂ«n ujĂ« u gjetĂ«n kolona, dysheme tĂ« lĂ«muara dhe spiranca, qĂ« tregojnĂ« se zona ka qenĂ« njĂ« qendĂ«r e rĂ«ndĂ«sishme detare.
Zbulimi mbështet teorinë se Kleopatra mund të ketë zgjedhur këtë vend për varrin e saj, megjithëse eshtrat e saj ende nuk janë gjetur.
Në Detin Iron Bottom pranë Ishujve Solomon, ekipi i Bob Ballard dokumentoi 13 anije të fundosura nga Beteja e Guadalcanal-it. Me ndihmën e mjeteve robotike u studiuan anijet japoneze dhe amerikane, duke treguar strategjitë ushtarake dhe kostot e larta njerëzore , mbi 27,000 të vrarë.
Varri i faraonit Thutmose II
Pas mĂ« shumĂ« se njĂ« shekulli kĂ«rkimesh, u gjet varri i faraonit Thutmose II, qĂ« sundoi Egjiptin nga 1493â1479 p.e.s., pranĂ« LuginĂ«s sĂ« MbretĂ«rve. BrendĂ«sia e tij pĂ«rmban mure tĂ« mbushura me hieroglife dhe tavan tĂ« pikturuar me motive qiellore, duke ofruar njĂ« pasqyrĂ« unike tĂ« kulturĂ«s mbretĂ«rore tĂ« kohĂ«s.
Struktura gjigante në Ande
Në Peru, dronët zbuluan mijëra gropa në malin Monte Sierpe, të cilat mendohet se shërbenin si sisteme magazinimi dhe llogaritjeje për popujt çinça dhe më vonë për inkat.
Në Kili, imazhet satelitore zbuluan struktura guri në formë V-je, përdorur si kurthe për gjuetinë e vikunjave, duke treguar se shoqëritë andine formësuan peizazhin për nevojat e tyre të përditshme.
ADN-ja më e vjetër egjiptiane e analizuar
Në një varr 4,500-vjeçar në Egjipt u gjet skeleti i një burri brenda një ene balte. Analiza e ADN-së tregoi se 80% e prejardhjes së tij ishte nga Afrika Veriore dhe 20% nga Azia Perëndimore.
Studiuesit besojnë se ai ishte një punëtor i zakonshëm, jo ndërtues piramidash, duke ofruar një pamje më të detajuar të jetës së përditshme në Egjiptin e lashtë.
Gazeta âSIâ- Nata e ndĂ«rrimit tĂ« viteve festohet nĂ« mbarĂ« planetin dhe mbetet njĂ« nga momentet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« vitit, njĂ« festĂ« qĂ« bashkon familjarĂ«, miq dhe njerĂ«zit mĂ« tĂ« dashur.
Pavarësisht se mënyrat e festimit ndryshojnë nga një vend në tjetrin, kudo mbizotëron besimi se viti i ri do të sjellë shpresë, fat dhe përmbushje dëshirash.
Edhe në Shqipëri, kjo natë festohet me shumë entuziazëm, por me zakone dhe tradita që e dallojnë nga vendet e tjera shkruan Gazetasi.al.
Për shqiptarët, ndërrimi i viteve nuk është thjesht një moment kalendarik, por një ritual i mbushur me simbolikë, besime popullore dhe një ndjenjë të fortë bashkimi familjar.
Tryeza e bollshme, simbol i mbarësisë
NjĂ« nga elementĂ«t mĂ« karakteristikĂ« tĂ« kĂ«saj nate Ă«shtĂ« tryeza e Vitit tĂ« Ri. Edhe pse gjatĂ« ditĂ«ve tĂ« zakonshme konsumi Ă«shtĂ« mĂ« i pĂ«rmbajtur, nĂ« natĂ«n e ndĂ«rrimit tĂ« viteve tryeza duhet tĂ« jetĂ« e mbushur âsa sâka ku tĂ« rrijĂ« mĂ«â.
Gjeli i detit mbetet mbreti i sofrës, por ai nuk vjen kurrë i vetëm. Mish viçi, qengji apo produkte të tjera shtohen, edhe pse shpesh mbeten të paprekura. Sipas besimit popullor, bollëku në tryezë sjell begati për vitin që vjen.
Bakllavaja, ëmbëlsira që nuk mungon kurrë
Bakllavaja është pa diskutim ëmbëlsira simbol e festës. Përgatitja e saj nis disa ditë para Vitit të Ri dhe për shumë familje mbetet një ritual më vete.
Disa zonja këmbëngulin ta përgatisin vetë, duke ruajtur recetat tradicionale, ndërsa të tjera ua besojnë furrave profesionale. Pavarësisht mënyrës, bakllavaja është e domosdoshme në çdo tryezë.
Pijet për çdo shije
Tryeza e Vitit të Ri plotësohet me një larmi pijesh: alkoolike, me gaz, pa gaz apo energjike. Nuk ka rëndësi nëse konsumohen të gjitha apo jo; e rëndësishme është që të jenë aty, si pjesë e idesë së bollëkut dhe festës.
Superpastrimi i shtëpisë
NjĂ« tjetĂ«r traditĂ« e pandashme Ă«shtĂ« pastrimi i shtĂ«pisĂ«. Ădo cep, çdo dhomĂ« dhe çdo orendi duhet tĂ« jetĂ« e pastĂ«r, pasi besohet se Viti i Ri duhet tĂ« hyjĂ« nĂ« njĂ« shtĂ«pi tĂ« rregullt. Edhe nĂ«se shtĂ«pia Ă«shtĂ« pastruar pak ditĂ« mĂ« parĂ«, ajo ripastrohet sĂ«rish, pa diskutim.
FishekzjarrĂ«t dhe âluftaâ mes fqinjĂ«ve
Sapo ora shĂ«non mesnatĂ«n, qielli ndriçohet nga fishekzjarrĂ«t. Nga ballkonet, dritaret dhe oborret, shqiptarĂ«t shfaqin me krenari âarsenalinâ e tyre. NĂ«se fishekzjarrĂ«t e fqinjĂ«ve duken mĂ« tĂ« bukur, nuk ka problem: mĂ« 1 janar do tĂ« ketĂ« njĂ« tjetĂ«r raund.
Leku në byrek, traditë që sjell kuriozitet
NjĂ« zakon tjetĂ«r karakteristik Ă«shtĂ« byreku me lekun e fshehur brenda. TĂ« gjithĂ« presin me padurim tĂ« shohin se kujt do tâi bjerĂ« kĂ«tĂ« vit.
Sot, me rritjen e kostos së jetesës, dilema bëhet edhe më interesante: çfarë shume do të zëvendësojë lekun? Momente plot humor dhe gëzim që e bëjnë tryezën edhe më festive.
Festa vazhdon deri në mëngjes
Tradita tashmë është e njohur: deri në mesnatë festohet me familjen, ndërsa pas mesnate festa vazhdon me shoqërinë. Se ku i gjen mëngjesi shumëkënd, mbetet ende një mister.
Kush hyn i pari në shtëpi?
Sipas besimit popullor, hyrja e parë në shtëpi në Vitin e Ri ka rëndësi të madhe. Thuhet se nëse hyn një djalë i vogël, viti do të jetë i mbarë.
Po aq e rëndësishme është edhe hyrja me këmbën e djathtë, një zakon që vazhdon të respektohet nga shumë familje shqiptare.
Pavarësisht ndryshimeve të kohës, këto tradita vazhdojnë të ruhen dhe të përcillen brez pas brezi, duke e bërë Natën e Ndërrimit të Viteve një festë unike për shqiptarët, ku ndërthuren zakonet, besimet dhe gëzimi familjar.
Nga Gazeta âSIâ- Viti 2025 do tĂ« mbahet mend si njĂ« vit i trishtĂ« pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« dhe kulturĂ«n shqiptare, me humbjen e njĂ« vargu personalitetesh tĂ« shquara nĂ« politikĂ«, art, kulturĂ«, media dhe jetĂ«n publike.
Figura që lanë pas një trashëgimi dhe ndikim të thellë në fushat e tyre. Gazetasi.al, ka renditur disa prej emrave më të spikatur në fusha të ndryshme, të cilët nuk jetojnë më.
Anastasios Janullatos (4 nĂ«ntor 1929 â 25 janar 2025)
Kryepeshkopi Anastasios, i njohur edhe si Anastas Janullatos, shërbeu si Kryepeshkop i Tiranës, Durrësit dhe gjithë Shqipërisë, duke ringritur Kishën Ortodokse Autoqefale pas periudhës së shtypjes fetare në komunizëm.
Ai udhëhoqi kishën për më shumë se tre dekada, rindërtoi strukturat e saj, rindërgoi qindra kisha dhe formoi breza të rinj klerikësh. Vdekja e tij në moshën 95-vjeçare shënoi fundin e një epoke të angazhimit të palodhshëm shpirtëror dhe humanitar.
Andis Harasani (9 gusht 1971 â 9 mars 2025)
I lindur në Tiranë, Andis Harasani ishte politikan dhe ekonomist, i cili shërbeu si drejtor ekzekutiv i Korporatës Elektroenergjetike Shqiptare (KESH) dhe më pas si deputet në Parlamentin e Shqipërisë, ku përfaqësoi radhët e Partisë Socialiste.
Ai u nda nga jeta në moshën 53-vjeçare në New York, pas një sëmundjeje të gjatë, duke lënë pas një karrierë të lidhur fort me politikën dhe sektorin e energjisë.
Margarita Xhepa (2 prill 1932 â 3 prill 2025)
Margarita Zoi Xhepa ishte një prej aktoreve më të mëdha të skenës dhe kinemasë shqiptare, me një karrierë që zgjati mbi tetë dekada. Me më shumë se 140 role në teatër dhe rreth 40 filma, ajo mbetet një ikonë e artit skenik dhe kinematografik në vend. Ajo ndërroi jetë një ditë pas ditëlindjes së saj të 93-të.
Artan Lame (1967 â 23 maj 2025)
Publicist, historian dhe figurë e njohur në administratën shtetërore, Artan Lame kontribuoi në studimin e historisë dhe trashëgimisë kulturore shqiptare.
Ai kishte shërbyer në pozita të ndryshme publike dhe ishte i njohur për shkrimet dhe komentet e tij në media. Ai vdiq në Mynih pas komplikacioneve nga një operacion në zemër.
Piro Milkani (9 dhjetor 1939 â 25 maj 2025)
Një regjisor i dashur dhe një prej gjigantëve të kinematografisë shqiptare, Piro Milkani la pas një karrierë të pasur në film, duke krijuar dhjetëra punime që formësojnë bazat e kinemasë moderne shqiptare. Humbja e tij në fund të muajit maj shënoi një pikë referimi për komunitetin artistik.
Leka Bungo (28 shkurt 1944 â 11 qershor 2025)
Leka Bungo ishte regjisori, aktori dhe skenaristi i njohur që la gjurmë të thella në televizion, teatër dhe kinematografi. I lindur në Vlorë, ai u bë një prej figurave më të dashura të artit shqiptar, duke ndikuar breza artistësh.
Naun Shundi (3 shkurt 1959 â 28 gusht 2025)
Naun Shundi, aktor, regjisor dhe dramaturg me karrierë mbi katër dekada, u nda nga jeta pas një beteje me kancerin. Ai luajti mbi 100 role në skenë dhe rreth 20 filma, duke lënë pas një trashëgimi të pasur në teatrin shqiptar.
Artur Zheji (29 gusht 1961 â 23 gusht 2025)
Gazetar, analist dhe prezantues televiziv, Artur Zheji ishte një prej emrave kryesorë në median shqiptare. Me programe dhe analizë që shtrinin debatet publike për shumë vjet, ai mbetet një figurë e shquar në historinë moderne të mediave në vend.
DhimitĂ«r Anagnosti (23 janar 1936 â 1 shtator 2025)
NjĂ« prej regjisorĂ«ve mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m tĂ« kinemasĂ« shqiptare tĂ« shekullit XX, DhimitĂ«r Anagnosti ndĂ«rtoi njĂ« karrierĂ« tĂ« jashtĂ«zakonshme duke realizuar filma qĂ« sot konsiderohen klasike. Ai shĂ«rbeu edhe si politikan dhe MinistĂ«r i KulturĂ«s nĂ« vitet â90.
Enver Petrovci (28 shkurt 1954 â 22 shtator 2025)
Enver Petrovci ishte aktor, shkrimtar dhe pedagog, i njohur në skenat shqiptare dhe kosovare. Ai interpretoi role të shumta teatrore dhe filmike, duke ndikuar në formimin e brezave të rinj artistësh.
Luiza Ăako (Papa) (1937 â 29 shtator 2025)
Sopranoja e njohur Luiza Papa Ăako u nda nga jeta nĂ« moshĂ«n 88-vjeçare, duke lĂ«nĂ« pas njĂ« karrierĂ« tĂ« gjatĂ« operistike me role tĂ« shquara nĂ« repertorin klasik dhe njĂ« ndikim tĂ« pashlyeshĂ«m nĂ« skenĂ«n muzikore shqiptare. Ajo ishte bashkĂ«shortja e tenorit Gaqo Ăako dhe nĂ«na e kantautorit Pirro Ăako.
Shpat Kasapi (1 maj 1985 â 26 nĂ«ntor 2025)
Shpat Kasapi, këngëtar dhe autor i njohur i muzikës pop, u nda papritmas nga jeta në moshën 40-vjeçare për shkak të një arresti kardiak gjatë një udhëtimi në Itali. Ai la pas një karrierë me këngë dhe performanca që preku publikun e gjeneratave të reja.
Shemsi Krasniqi (1961 â 15 dhjetor 2025)
Shemsi Krasniqi, këngëtar i njohur dhe ikonë e muzikës shqiptare, la pas një karrierë të gjatë dhe të pasur, me dhjetëra këngë që do të kujtohen gjatë. Zëri dhe interpretimet e tij ndikuan shumë në skenën muzikore dhe preku publikun e të gjitha gjeneratave. Humbja e tij shënoi një boshllëk të madh për komunitetin artistik shqiptar.
Viti 2025 do të mbahet mend jo vetëm për humbjet e tyre, por edhe për trashëgiminë që secili prej tyre la pas. Përmes veprave, angazhimit dhe ndikimit të tyre në art, kulturë, politikë dhe jetën publike, këta personalitete do të vazhdojnë të kujtohen gjatë.
Gazeta âSIâ- NdĂ«rsa âArmĂ«pushimi i Krishtlindjeveâ i vitit 1914 ka arritur statusin legjendar nĂ« historinĂ« e LuftĂ«s sĂ« ParĂ« BotĂ«rore, ngjarjet e ngjashme qĂ« pĂ«rfshijnĂ« trupat amerikanĂ« kanĂ« pasur pak mbulim. Kur Amerika hyri nĂ« LuftĂ«n e ParĂ« BotĂ«rore, vitet e viktimave masive dekurajuan çdo ndjenjĂ« vĂ«llazĂ«rore midis ushtrive kundĂ«rshtare, dhe oficerĂ«t e lartĂ« dekurajuan nĂ« mĂ«nyrĂ« aktive çdo pĂ«rsĂ«ritje tĂ« ngjarjeve tĂ« vitit 1914.
Në Luftën e Dytë Botërore, mundësitë për ngjarje të tilla ishin të kufizuara. Trupat amerikanë ishin në kontakt të ngushtë me forcat gjermane vetëm në numër relativisht të vogël në Afrikën e Veriut dhe Itali, përpara zbarkimit të Ditës-D në vitin 1944. Një armëpushim në shkallë të gjerë gjatë Krishtlindjeve të vitit 1944 ishte i pamundur, pasi vetëm nëntë ditë para Krishtlindjeve, gjermanët nisën kundërsulmin e tyre më të madh të luftës në Perëndim, duke filluar Betejën e Bulges dhe luftime të ashpra gjatë gjithë festës.
Megjithatë, ekziston një rrëfim personal për një armëpushim të vogël gjatë kulmit të luftimeve. Kjo është historia e Fritz Vincken, një djalë gjerman 12-vjeçar në kohën e betejës. Fritz dhe nëna e tij u zhvendosën në një vilë të vogël në pyllin Huertgen pasi qyteti i tyre i lindjes, Aachen, u shkatërrua pjesërisht gjatë një ofensive amerikane më parë. Zona kishte mbetur relativisht e qetë deri nëntë ditë para Krishtlindjeve, kur ofensiva gjermane e Ardennes përfshiu zonën. Sipas Fritzit:
âDĂ«gjuam zhurmĂ«n e pandĂ«rprerĂ« tĂ« topave tĂ« fushĂ«s; aeroplanĂ«t fluturonin vazhdimisht mbi kokat tona; natĂ«n dritat e kĂ«rkimit depĂ«rtonin nĂ« errĂ«sirĂ«.â
Në prag të Krishtlindjeve 1944, Fritz dhe nëna e tij iu përgjigjën një trokitjeje në derë,  tre ushtarë amerikanë, njëri i plagosur rëndë, që kërkonin strehim. Familja Vincken nuk fliste anglisht dhe amerikanët nuk flisnin gjermanisht, por arritën të komunikonin në një masë të kufizuar përmes frëngjishtes. Nënës së Fritzit iu kërkua të ftojë amerikanët brenda dhe të sigurojë një ambient të ngrohtë:
âMĂ«suam se djali i shĂ«ndoshĂ« dhe me flokĂ« tĂ« errĂ«t ishte Xhimi; shoku i tij, i gjatĂ« dhe i hollĂ«, ishte Robini. Harry, i plagosuri, flinte nĂ« shtratin tim, fytyra e tij ishte e  bardhĂ« si bora. Ata kishin humbur batalionin dhe kishin bredhur tre ditĂ« nĂ« pyll, duke kĂ«rkuar amerikanĂ«t dhe duke u fshehur nga gjermanĂ«t. Ata ishin tĂ« rraskapitur nga rrugaâ
Fritz Vrincken
Nënës së Fritzit i desh të përgatiste një vakt modest me patate dhe gjel të mbajtur më parë për një rast të veçantë. Gjatë gatimit, një trokitje e dytë njoftoi katër ushtarë gjermanë, pjesë e Wehrmacht. Fritz kujton:
âIsha i paralizuar nga frika. Edhe pse ende fĂ«mijĂ«, e njihja ligjin e ashpĂ«r: strehimi i ushtarĂ«ve armik pĂ«rbĂ«nte tradhti tĂ« lartĂ«. TĂ« gjithĂ« mund tĂ« qĂ«lloheshim!â
Kaporali gjerman kërkoi të pushojnë derisa të agonte dhe nëna së Fritzit iu përgjigj:
âSigurisht, mund tĂ« hani njĂ« vakt tĂ« ngrohtĂ« dhe tĂ« qetĂ«. Kjo natĂ« Ă«shtĂ« Krishtlindja dhe nuk do tĂ« ketĂ« tĂ« shtĂ«na kĂ«tu.â
Amerikanët ia dorëzuan armët nënës së Fritzit. Grupi i përzier u ul së bashku dhe hëngrën darkën. Fritz përshkruan se atmosferën e tensionit e zëvendësoi pushimi:
âHeinz dhe Willi, tĂ« dy nga KĂ«lni, ishin 16 vjeç. Kaporali gjerman, 23 vjeç, nxori nga çanta e ushqimit njĂ« shishe verĂ« tĂ« kuqe dhe bukĂ«. NĂ«nĂ«s i shkrepĂ«n lotĂ«t ndĂ«rsa thoshte, âOh Jezus. Ji mysafiri ynĂ«â.â
Para mesnatës, të gjithë ngritën sytë për të parë Yllin e Betlehemit, një moment heshtjeje ku lufta dukej e largët dhe pothuajse e harruar. Armëpushimi përfundoi në mëngjesin e Krishtlindjes, kur grupet u ndanë dhe u kthyen tek ushtritë e tyre.
Ka të ngjarë që të ketë pasur armëpushime të tjera të vogla ose marrëveshje lokale për të shmangur luftime në Krishtlindje, veçanërisht në Itali në 1943 ose në pjesë më të qeta të vijës kufitare në 1944. Megjithatë, ky është i vetmi rast i dokumentuar aktualisht, që tregon se edhe në mes të një konflikti të ashpër, mund të ndodhin aktet e përkohshme të respektit dhe bashkëjetesës mes palëve në luftë.
Nga Gazeta âSIâ- Shkrimtari dhe poeti i madh shqiptar i âLahutĂ«s sĂ« MalcisĂ«â, vdiq mĂ« 30 dhjetor tĂ« vitit 1940 nĂ« spitalin civil tĂ« ShkodrĂ«s.  NĂ« studimin e Fr. Agustin Gemelli, shkruhet: âAt Gjergj Fishta, pak para se tĂ« ndahej nga kjo jetĂ«, pasi u la porosi rinisĂ« françeskane tĂ« provincĂ«s shqiptare, e mbyllte testamentin e tij me kĂ«to fjalĂ«: âPo vdes i kĂ«naqun, sepse kam punue pĂ«r fe, pĂ«r Atdhe e pĂ«r provincĂ«n tonĂ«â.
NdĂ«rkohĂ«, sipas At Viktor Volajt, bashkĂ«punĂ«tor i afĂ«rt i poetit, Gjergj Fishta para se tĂ« vdiste kishte pĂ«rmendur nevojĂ«n pĂ«r rishikimin e âLahutĂ«s sĂ« MalcisĂ«â dhe kishte pĂ«rsĂ«ritur fjalĂ«n âi kryqĂ«zuemiâ nĂ« latinisht. Ai kishte kĂ«rkuar tâi pikturonin nĂ« murin pĂ«rballĂ« shtratit tĂ« tij skena nga âGjyqi i funditâ.
Edhe PatĂ«r Marin Sirdani, filolog e mik i poetit, shkruan nĂ« librin e pĂ«rgatitur nga Benedikt Dema, se Fishta e mbylli testamentin e vetĂ« me kĂ«to fjalĂ«: âPo des konden (i kĂ«naqur) pĂ«rse kam punue pĂ«r fe, Atdhe e pĂ«r provincĂ«n tonĂ«â.
NdĂ«rkohĂ«, Lasgush Poradeci shkruante se mesazhi i fundit i poetit Gjergj Fishta janĂ« fjalĂ«t e tij thĂ«nĂ« njĂ« françeskani qĂ« i qĂ«ndronte te koka nĂ« çastet e fundit: âPo vdes. Ju tash keni me mendue pĂ«r salikim, por edhe kombi ka tĂ« drejtĂ« pĂ«r rreth mejeâ.
NdĂ«rsa, italiani Enriko Grasi, qĂ« e kishte njohur nga afĂ«r poetin, duke folur pĂ«r popullaritetin e tij nĂ« tĂ« gjitha shtresat e popullsisĂ«, pohon se prej njĂ« tĂ« riu shkodran kishte dĂ«gjuar se fjalĂ«t e fundit tĂ« shenjta tĂ« FishtĂ«s kishin qenĂ«: âJo pĂ«r tjetĂ«r, por sepse po lĂ« armikun mbi truallin shqiptar, mua mĂ« vjen keq qĂ« mĂ« duhet tĂ« vdesâ.
Gjergj Fishta lindi nĂ« fshatin e vogĂ«l FishtĂ« tĂ« ZadrimĂ«s mĂ« 23 tetor 1871. Kur ishte vetĂ«m 6 vjeç, zgjuarsia e tij i bie nĂ« sy famulltarit tĂ« fshatit, i cili e dĂ«rgon FishtĂ«n nĂ« Seminarin Françeskan tĂ« ShkodrĂ«s. MĂ« 1880, kur hapet seminari nĂ« Troshan, ai vijon mĂ«simet nĂ« kĂ«tĂ« shkollĂ«. KĂ«tu ai shfaqi trillin poetik. MĂ« 1886 dĂ«rgohet pĂ«r studime nĂ« BosnjĂ«. Vitin e parĂ« e kaloi nĂ« GuçjagorĂ«, afĂ«r Travanikut. MĂ«simet filozofike i mori nĂ« kuvendin e SutidkĂ«s, ndĂ«rsa ato teologjike nĂ« kuvendin e Livnos. TĂ« kĂ«saj kohe janĂ« edhe âUshtrimet e para poetikeâ. MĂ« 1893 i kreu studimet shkĂ«lqyeshĂ«m.
Krijimtaria letrare
Gjergj Fishta ishte i pari shkrimtar shqiptar, i propozuar pĂ«r çmim âNobelâ, prozator, poet, pĂ«rkthyes; âMilitant i letĂ«rsisĂ« shqipeâ â cilĂ«suar nga Lasgush Poradeci dhe âPoet kombĂ«tar i shqiptarĂ«veâ nga Eqrem Ăabej.
PoezinĂ« e parĂ« Fishta e botoi nĂ« âAlbaniaâ, mĂ« 1899, me pseudonimin e popullit. GjatĂ« veprimtarisĂ« sĂ« dendur botuese, e cila pĂ«rveçse nĂ« librat, u publikua edhe nĂ« 15 gazeta e revista tĂ« kohĂ«s brenda edhe jashtĂ« vendit, veprimtaria e tij pĂ«rfshin 40 vite tĂ« jetĂ«s, ku ai pĂ«rdori 24 pseudonime.
Si krijues Fishta, nĂ« radhĂ« tĂ« parĂ« ishte poet. PĂ«rkushtimin mĂ« tĂ« madh e pati ndaj epikĂ«s. âLahuta e MalcisĂ«â, veprĂ«s sĂ« jetĂ«s, ai i kushtoi 40 vjet punĂ«. NdĂ«rsa, vepra tjetĂ«r epike âMoisi Golemi dhe Deli Cenaâ u botua jo plotĂ«sisht nĂ« shtypin periodik. Tonet e madhĂ«rishme heroike, burimĂ«sia e papĂ«rsĂ«ritshme e pĂ«rfytyrimeve, shqiptarĂ«sia nĂ« dhĂ«nien e mjediseve, heronjve dhe rrethanave kanĂ« bĂ«rĂ« qĂ« Fishta si epik tĂ« quhej âHomer i ShqipĂ«risĂ«â.
Fishta në shtratin e vdekjes. Foto: Gegë Marubi
Ndërthurjet e ndryshme të mitologjisë me realitetin, ashpërsia e stilit, mendimi i fuqishëm filozofik, dramaciteti i veprës kanë bërë që Fishta të krahasohet në këtë lëmë me Gëten e Danten.
Fishta arriti tĂ« botojĂ« kĂ«ngĂ«t e para tĂ« âLahuta e MalcisĂ«â, kryevepĂ«r e poezisĂ« epike shqiptare, mĂ« 1904. Tre vjet mĂ« vonĂ« botoi pĂ«rmbledhjen satirike âAnzat e Parnasitâ dhe mĂ« 1909 pĂ«rmbledhjen lirike âPika vesetâ, mĂ« 1913 boton âMrizi i Zanaveâ. PĂ«r veprimtarinĂ« poetike, arsimore, atdhetare e fetare Gjergj Fishta mori nderime tĂ« ndryshme. MĂ« 1931, Greqia i jep dekoratĂ«n âFoenix â. MĂ« 1939, Italia e bĂ«n anĂ«tar tĂ« AkademisĂ« sĂ« saj.
NĂ« tetor 1913 botoi revistĂ«n âHylli i dritĂ«sâ, ndĂ«rsa mĂ« 23 tetor 1913 shpalosi flamurin kombĂ«tar nĂ« kishĂ«n e ShkodrĂ«s, duke e lidhur atĂ« me drita me xhaminĂ«, pĂ«r tĂ« treguar unitetin mes shqiptarĂ«ve. Gjergj Fishta mori shumĂ« medalje tĂ« ndryshme nga populli i ShkodrĂ«s, i Beratit, mbreti i AustrisĂ«, nga Greqia dhe Turqia. VetĂ«m pas viteve â90-tĂ«, krijimtaria e FishtĂ«s zuri vendin e merituar nĂ« letĂ«rsinĂ« dhe nĂ« kulturĂ«n tonĂ« kombĂ«tare.
Aktiviteti i tij atdhetar
Deri mĂ« 1899 Fishta shkruante me alfabetin shqip tĂ« françeskanĂ«ve. NĂ« janar tĂ« 1899 ai u bĂ« bashkĂ«themelues dhe pjesĂ«tar aktiv i shoqĂ«risĂ« âBashkimiâ, tĂ« cilĂ«n e drejtoi poeti atdhetar Preng Doçi. Me alfabetin e kĂ«saj shoqĂ«rie u botuan edhe krijimet e FishtĂ«s tĂ« kĂ«saj periudhe.
MĂ« 1902 emĂ«rohet drejtor i shkollĂ«s françeskane nĂ« ShkodĂ«r, deri atĂ«herĂ« e drejtuar nga klerikĂ« tĂ« huaj. MenjĂ«herĂ« ai instaloi gjuhĂ«n shqipe si gjuhĂ« mĂ«simi nĂ« kĂ«tĂ« shkollĂ«. Shpejt Fishta u afirmua si poet dhe si atdhetar. MĂ« 1908 ai mori pjesĂ« nĂ« Kongresin e Manastirit si pĂ«rfaqĂ«sues i shoqĂ«risĂ« âBashkimiâ.
U zgjodh Kryetar i Kongresit dhe drejtoi punĂ«n e Komisionit tĂ« Alfabetit. Shpalljen e PavarĂ«sisĂ« sĂ« ShqipĂ«risĂ« ai e priti me entuziasĂ«m tĂ« veçantĂ«, por LuftĂ«n Ballkanike dhe KonferencĂ«n e AmbasadorĂ«ve me njĂ« brengĂ« tĂ« madhe. Shkodra, qyteti i tij, tĂ« cilin kĂ«rkonte ta aneksonte Mali i Zi, ishte nĂ« duart e fuqive ndĂ«rkombĂ«tare. Brenga dhe entuziazmi duken nĂ« poezitĂ«, por edhe nĂ« shkrimet publicistike, qĂ« boton nĂ« revistĂ«n âHylli i dritĂ«sâ, revistĂ« letrare-kulturore, tĂ« cilĂ«n e themeloi nĂ« tetor tĂ« 1913 dhe u bĂ« drejtor i saj. NĂ«n pushtimin austriak boton gazetĂ«n âPosta e ShypnisĂ«â (1916-1917) dhe mĂ« 1916 themelon, bashkĂ« me Luigj Gurakuqin, âKomisinĂ« letrareâ qĂ« kishte pĂ«r qĂ«llim krijimin e gjuhĂ«s letrare kombĂ«tare.
Nga ceremonia mortore e Atâ Gjergj FishtĂ«s
Mbarimi i LuftĂ«s sĂ« ParĂ« BotĂ«rore pĂ«rkon me pjekurinĂ« e plotĂ« tĂ« personalitetit tĂ« FishtĂ«s si poet, si intelektual, dhe politikan atdhetar. Nga fillimi i prillit tĂ« 1919 dhe gjatĂ« vitit 1920 Ă«shtĂ« sekretar i pĂ«rgjithshĂ«m i delegacionit shqiptar nĂ« KonferencĂ«n e Paqes nĂ« Paris. NĂ« dhjetor 1920 zgjidhet deputet i ShkodrĂ«s. NĂ« prill 1921, nĂ« mbledhjen e parĂ« tĂ« parlamentit shqiptar, zgjidhet nĂ«nkryetar, ku kreu veprimtari tĂ« denduara politike. Merr pjesĂ« nĂ« Revolucionin e Qershorit mĂ« 1924. PĂ«rndiqet pas rikthimit tĂ« Zogut nĂ« ShqipĂ«ri dhe vitet 1925 e 1926 i kalon nĂ« Itali, ku ndĂ«rkohĂ« krijon, boton e riboton pareshtur. TĂ« kĂ«saj kohe janĂ« edhe pjesa mĂ« e madhe e dramave, tragjedive, etj. Pas kthimit nĂ« ShqipĂ«ri nis etapa e fundit e krijimtarisĂ« sĂ« FishtĂ«s. KĂ«saj etape i vĂ« vulĂ«n pĂ«rfundimi e botimi i plotĂ« i âLahuta e MalcisĂ« â nĂ« 1937.
Login
