Në Kurdari, konflikti për hidrocentralin “Doma” nuk është më thjesht një çështje projekti energjetik, por një përplasje e hapur mes komunitetit, institucioneve dhe vetë kompanisë.
Pas protestave para Kuvendit, padisë në gjykatë dhe tensioneve të përsëritura në terren, Rexhep Kuleni, një prej banorëve më të zëshëm, thotë se përballja ka hyrë në një fazë të re, rezistencës së përditshme për të mbrojtur ujin.
Në këtë realitet, zëri i tij nuk është thjesht një rrëfim personal, por një dritare për të kuptuar sesi një konflikt administrativ është shndërruar në një krizë të thellë të besimit ndaj shtetit.
“Erdhën ata, por ne s’i kemi lejuar të nisin punimet”, thotë në telefon Rexhep Kuleni nga fshati Kurdari i Klosit.
Aty ku lumi Lusa gjarpëron prej malit dhe zhurma e ujit është pjesë e përditshmërisë, Rexhepi, bashkë me banorët e tjerë, e kanë kthyer mbrojtjen e tij në një mision jete.
Rexhepi nuk është një figurë publike në kuptimin klasik, por për banorët e zonës ai është zëri që i mbledh, i organizon dhe i mban të bashkuar përballë një kërcënimi që e ndiejnë si personal: futjen e lumit në tuba.
“Kemi vetëm një aktmarrëveshje, me Zotin,” thotë me bindje ai duke theksuar se nuk ka vend për negociata.
Në fjalët e tij nuk ka retorikë politike, por një ndjenjë të thellë përgjegjësie ndaj tokës dhe njerëzve me të cilët ka ndarë jetën.
Rexhepi është një burrë i thjeshtë në dukje, me një histori pune që e ka lidhur fort me zonën. Gjatë periudhës së diktaturës ai ishte mekanik në Stacionin e Mekanikë-Traktorëve (SMT) të Kurdarisë e më tej ekonomist e llogaritar.
SMT-të ishin strukturat kryesore që shtynin përpara ekonominë bujqësore në fshatra gjatë asaj periudhe. Pikërisht falë përvojës së tillë, qoftë të punës në terren, por edhe të administratës në lidhje me procedurat dhe mënyrës sesi funksionon shteti, ai ka gëzuar respekt në zonë.
Por sot, roli i tij ka ndryshuar, ai është organizator, ndërmjetës dhe, bashkë me komunitetin, kujdestar i publikes së përbashkët: ujit.
Përgjithësisht zgjohet herët, shpesh para orës gjashtë. Telefoni nuk i pushon, edhe ndërsa na shoqëron për në zonën ku parashikohet të ndërtohet hidrocentrali.
“Më merr dikush në telefon për këto probleme [të hidrocentraleve] dhe unë u jap rrugëzgjidhjet e mia”, shprehet Rexhepi.
Nisja e projektit në befasi, pa dakordësinë e banorëve, i ka lënë prej kohësh në gjendje alarmi.
Rexhepi tregon se si kompania erdhi fshehurazi, për ditë me radhë, pa lajmëruar banorët. Lajmi për projektin u përhap vetëm kur puna kishte nisur, ndërsa reagimi ishte i menjëhershëm.
“U detyruam të mobilizojmë kryetarët e fshatrave, popullin dhe arritëm që [kompaninë me makineritë] e nxorëm, e përzumë,” kujton ai në një rrëfim që duket se nuk ka triumf të tepruar, por një ndjesi të qartë se beteja vijon.
Edhe natën, thotë ai, njerëzit zgjohen nga shqetësimi se mos makineritë rikthehen teksa emri i kompanisë është bërë një lloj simboli frike.
“Na u bë ky ‘Doma’ sikur të jetë Hitleri,” shprehet ai, duke pasqyruar tensionin dhe ndjesinë e kërcënimit që përjetojnë banorët.
Për Rexhepin, kjo nuk është një çështje kompromisi: “Nuk ka kompromis… kundër jetës sime, kundër fëmijëve.”
Ai flet për borxhin ndaj brezave, për përgjegjësinë që kanë sot ndaj atyre që do të vijnë nesër.
“Do të na mallkojnë,” thotë ai, si një reflektim i sinqertë mbi pasojat.
Në bisedë e sipër, Rexhepi na tregon edhe ndikimin që ky projekt hidroenergjetik ka lënë te fëmijët.
“O gjysh, po na merr ujin ‘Doma’,” citon ai fjalët e nipërve dhe mbesave, fjali që sipas tij, duhet të dëgjohen jo vetëm nga kompania, por edhe nga institucionet, të cilat deri më tani nuk e kanë dëgjuar komunitetin.
“Uji është jeta, është frymëmarrja për ne,” thekson Rexhepi.
Sipas tij, ky rast tregoi se sa i bashkuar është komuniteti i Kurdarisë, përtej besimeve dhe përkatësive politike.
“Të gjithë banorët janë heronj sepse janë për një qëllim,” vijon ai duke shmangur protagonizmin, ndërsa sjell në vëmendje se aktmarrëveshja e vetme që kanë është ajo me Zotin.
Një marrëveshje e pashkruar për të mbrojtur ujin, tokën, ajrin dhe diellin.
Në një kohë kur vendimet shpesh merren larg komuniteteve, zëri i Rexhepit vjen si një kujtesë se për disa njerëz, lidhja me vendin nuk është thjesht çështje prone, por identitet.
Aishja*, një ndër pacientet e pakta që gjejmë në spitalin e Burrelit, është e shtruar prej 5 ditësh në një dhomë të pushtuar nga lagështira dhe myku.
“Këtu sëmuresh më keq nga kushtet. Mjekët bëjnë aq sa munden, por është për të ardhur keq që është lënë në këtë gjendje”, – na thotë e afërmja që e shoqëron, duke treguar kushtet e dhomës së spitalit. Ironikisht, në murin e zhveshur nga lagështira, janë afishuara disa këshilla si të mbrohemi nga infeksionet, por vetë spitali nuk ofron kushtet të denja për pacientët.
“A mund të jetë kështu një spital, në vitin 2025?”, pyet ajo, pa pritur një përgjigje.
Dhoma në të cilën ndodhet e shtruar Aishja, është ndër të paktat që ka mbetur hapur në këtë spital, i cili u shërben rreth 30 mijë banorëve të bashkisë Mat dhe Klos, por edhe një pjesë të pacientëve që vijnë nga Bulqiza.
I përbërë nga një kompleks prej katër godinash, spitali “Xhavit Mara” në qytetin e Burrelit është amortizuar krejtësisht pasi është lënë prej dekadash pa investime. Aktualisht, vetëm godina e urgjencës është rikonstruktuar në vitin 2017, ndërsa godina e pediatrisë është mbyllur prej vitesh.
Si pasojë e mungesës së investimeve pacientët në këtë spital po përballen me vështirësi. Godina kryesore e spitalit, në të cilin shtrohen pacientët që kanë nevojë për ndërhyrje kirurgjikale është krejt e amortizuar, ndërsa kati i tretë i kësaj godine është mbyllur, për shkak të lagështirës, që vjen nga sistemi hidraulik i godinës.
Para tre vitesh, ministria e Infrastrukturës dhe Energjisë ndërhyri në sistemin kapotë të kësaj godine në kuadër të eficencës energjitike në bashkëpunim me Bashkinë Mat, ndërhyrje që kushtoi 600 mln lekë.
Reduktimi i dhomave të shtrimit ka bërë që pacientët e të gjithë patologjive “të strehohen” në godinën e maternitetit, edhe ajo e amortizuar.
Eduart Brahilika, me profesion avokat, shkon shpesh në spital, për shkak të klientëve të tij, kryesisht në raste të aksidenteve. Ai e konsideron të papranueshme, situatën në të cilën u ofrohet kujdes shëndetësor pacientëve.
“Kisha një aksident dhe vajta me OPGj-në për të bërë procedurat dhe sinqerisht as në Kamboxhia si gjen kushte të tilla. Të vjen keq se ka qenë një ndër spitalet model”, thotë Brahilika, i cili kandidoi në zgjedhjet e pjesshme të 9 nëntorit për kryetar bashkia të Matit, nën logon e Partisë Demokratike.
Gjendja e Spitalit të Burrelit/Citizens.al
Pavarësisht situatës së vështirë, në një përgjigje me shkrim spitali i Matit thotë se “amortizimi i pjesshëm i godinës nuk ka kufizuar shërbimin ndaj pacienteve”.
Por Erion Dasho, ekspert i shëndetit publik, që punon prej vitesh në Gjermani mendon të kundërtën. Sipas tij, infrastruktura e degraduar krijon probleme në ofrimin e kujdesit shëndetësor.
“Nëse pacienti trajtohet në kushte të vështira infrastrukture, apo si në këtë rast që ka lagështirë, rritet mundësia që të sëmurët të ekspozohen ndaj infeksioneve apo faktorëve të tjerë sëmundjeshkaktues”, shpjegon Dasho.
“Infrastruktura e degraduar nuk i lejon mjekët dhe infermierët të ushtrojnë profesionin siç duhet, ndërsa tek pacientët krijon pasoja të tjera shtesë si dhe mos besim tek sistemi shëndetësor”, shton më tej ai.
Rehabilitimi i spitalit bashkiak të Matit është përfshirë në projektbuxhetin e vitit 2026. Ai pritet të kushtojë 4.1 milionë euro, një investim që parashikon ndërhyrje në strukturën e brendshme, sistemet elektrike, hidrosanitare, ventilimin, ashensor, ngrohjen dhe përmirësimin e hotelerisë spitalore. Megjithatë investimi pritet të zgjasin tre vite dhe në vitin e parë pritet të lëvrohen 820 mln lekë.
“Vizioni ynë ,është transformimi në një institucion modern që ofron shërbime cilësore, të sigurta dhe të aksesueshme për të gjithë banorët e zonës”, thuhet në përgjigjen e drejtorisë së spitalit të Matit.
Të gjithë pacientët “shtrohen” tek materniteti
E parashikuar si një zgjidhje emergjente, në fakt shtrimi i pacientëve me të gjitha patologjitë e tjera në godinën e maternitetit, po zgjat prej më shumë se 3 vite. Godina e vogël dykatëshe, edhe ajo e amortizuar, në gjysmën e saj strehon shërbimin e gjinekologjisë, ndërsa në gjysmën tjetër janë të sëmurët, përfshirë edhe pediatrinë.
Ambientet e kufizuara kanë bërë që shpesh pacientët të mos kenë mundësi të trajtohen në kushte dinjitoze.
“Problem janë tualetet, sepse janë në një vend burra e gra. Është e sikletshme, kur nuk je në spital dhe jo më aty që je sëmurë dhe nuk e ke trupin në rregull”, na thotë njëra nga pacientet e shtruara.
Në mungesë të kushteve dhe vështirësive infrastruktuore, pacientët që janë nga qyteti i Burrelit apo fshatrat përreth kanë gjetur një tjetër zgjidhje.
“Unë i shtruar jam, por nuk rri këtu. Rri nja dy orë paradite, mi bën doktoresha të gjitha ilaçet apo analizat, iki në shtëpi, pastaj vij nga pasditja kur kam prapë orarin e ilaçeve dhe në darkë shkoj e fle në shtëpi. Nuk rrihet këtu, nuk ka fare kushte”, na thotë një tjetër pacient që e takojmë në korridorin e spitalit.
Erion Dasho e sheh vendosjen në godinë të të gjithë pacientëve, si një zgjidhje emergjente, por jo afatgjatë.
“Janë disa ndarje të detyrueshme, të sëmurët rëndë, apo ato që kanë gjasa të zhvillojnë infeksione duhet të mbahen në kushte strikte të veçimit, që duhen respektuar në planifikimin e shërbimeve”, shpjegon Dasho.
Pavarësisht ankesave të pacientëve, drejtoria e spitalit shpjegon se ndarja e tyre është bërë në bazë të specialiteteve mjekësore për të siguruar trajtimin e nevojshëm.
“Godina e maternitetit është godine funksionale, e mirëmbajtur dhe me kushte të sigurta për pacientët”, thonë ato përgjigjen me shkrim.
Qamil Dika, pedagog pranë fakultetit të Mjekësisë, thotë se “pacientëve duhet tu garantohet e njëjta cilësi e shërbimit shëndetësor në çdo institucion publik”.
“Në këtë drejtim duhet patjetër që vetë institucionet të jenë më dinamike të adresimin e problematikave të infrastrukturës, ndërsa Ministria e Shëndetësisë të krijojë bazën ligjore e cila mundëson një ndjekje më të shpejtë dhe decentralizim të zgjidhjes së këtyre problematikave”, shpjegon ai.
Gjendja e Spitalit të Burrelit/Citizens.al
Në vitin 2024, në vendin tonë numëroheshin 65 spitale, nga të cilët 41 janë spitale publike dhe 24 spitale private. Sipas INSTAT, në institucionet publike të shërbimit spitalor u shtruan 299.318 pacientë, që kishin në dispozicion 8.911 shtretër. Nga ky numër në Spitalet Universitare janë shtruar 178,864 pacientë, në Spitalet Rajonale janë shtruar 117,888 pacientë dhe në spitalet Bashkiake janë shtruar 27,248 pacientë.
Shfrytëzimi i shtratit spitalor, i cili konsiderohet një indikator tepër i rëndësishëm i efiçiencës spitalore tregon se përgjatë vitit 2024 ato u shfrytëzuan vetëm gjysmën e vitit. Mesatarisht një shtrat u shfrytëzua 176,7 ditë, ose 48,4 % të ditëve kalendarike të vitit 2024., nga rreth 75% që është mesatarja e vendeve të BE-së. Spitalet Universitare kishin një mesatare më të lartë të shfrytëzimit të shtratit me 81.68 %, ndërsa në spitalet rajonale mesatarja e shfrytëzimit të shtratit ishte 35.87 %, por Fondi I kujdesit të sigurimeve shëndetësore nuk raporton të dhëna se sa është ky koeficient në spitalet bashkiake.
Spitalet pa mjekë specialistë
Bajrami është një pacient që i është nënshtruar dy herë koronarografisë dhe vizita tek kardiologu duhet të ishte një rutinë, por në spitalin e Burrelit kardiologu ka munguar herë pas herë me periudha shumë të gjata. Për shkak të braktisjes masive dhe rënies së numrit të popullsisë, në këtë qytetet nuk ka as klinika private që e ofrojnë këtë shërbim, përveç një klinike private në qytetin e Klosit ku kardiologu vjen një herë në javë.
“Ose shkoj në Klos, ose iki direkt në Tiranë. Në spitalin e Burrelit, ka munguar për një kohë të gjatë mjeku i zemrës, edhe tani njëherë në javë vjen. Ç’të bëj unë zemra më kap ditën që nuk është mjeku?”, na thotë ai.
Vetë spitali pranon se kanë munguar për një periudhë një vjeçare gjinekologu dhe kardiologu, dy specialist shumë të rëndësishëm.
“Në periudhën e mungesës së përkohshme të dy specialistëve (për arsye leje lindjeje), spitali ka bashkëpunuar me Spitalin Rajonal të Dibrës nëpërmjet patronazhimit me mjek kardiolog, ndërsa rastet që janë paraqitur pranë shërbimi Obstetrike Gjinekologji janë transferuar me personel infermieror dhe autoambulance ne Tiranë”, sqarojnë përfaqësuesit e Spitali të Matit.
Spitali ofron shërbim të nivelit bashkiak, në pneumologji, kardiologji, nefrologji, endokrinologji, dermatologji, urgjencë, obstetrikë gjinekologji, kirurgji, pediatri, anestezi reanimacion, laboratori klinik biokimik, radiologji dhe poliklinikë, por prej vitesh ky spital po përballet me mungesa mjekësh specialist.
Por Eduart Brahilika thotë se nuk bëhet fjalë për mungesa provizore por prej vitesh, “çdo urgjencë e paraqitur në këtë spital niset drejt Tiranës se s’ka mjek specialistë, nuk ka aparatura që bëjnë ekzaminimin”.
“Mjeku i kokës mungon, mjeku i zemrës mungon, reanimatori mungon. Në këtë spital kanë qenë realizuar ndërhyrje kirurgjikale në hundë, njësoj si në QSUT, sot mjekohen vetëm plagët e lehta. Shumica e mjekëve i kanë kaluar 70 vjeç dhe kanë dalë në pension, por mbahen ende në punë me kontrata provizore dhe një pjesë e rëndësishme e shërbimeve mbulohen vetëm një herë në javë”, shpjegon ai.
Aktualisht spitali ka reduktim të ndërhyrjeve kirurgjikale pasi mjeku reanimator është me leje lindjeje, duke realizuar mesatarisht 10-12 ndërhyrje kirurgjikale në muaj, nga 30 që kanë qenë realizuar më parë.
Pavarësisht këtyre vështirësive drejtuesit e spitalit optimistë dhe thonë se shërbimet e përcaktuara për t’u ofruar nga spitali janë të mbuluara me mjekë të specializuar.
“Në kuadër të politikave të MSHMS, Spitali Mat është mbuluar herë pas here me mjekë me bonus, me mjekë me patronazhim apo sipas hapësirave ligjore janë kontraktuar mjekë me të ardhura dytësore, për të plotësuar nevojat sipas sëmundshmërisë dhe fluksit të pacientëve”.
Për Erion Dashon problemi qëndron tek braktisja e sistemit shëndetësor edhe nga vetë mjekët, ndaj sugjeron një “bilanc dhe balancë mes ofrimit dhe nevojave të popullatës”,
“Ikja e mjekëve dhe depopullimi i zonave janë dy faktorë të lidhur me njërit tjetrit ku përkeqësimi i njërës nxit përkeqësimin e tjetrës. Ndaj ne sot kemi spitale pa mjekë dhe qytete pa njerëz. Nëse duam të kemi që ato të kenë qasje në shërbime shëndetësore është e domosdoshme masterplani dhe identifikimi plotësimi i nevojave të popullatës”.
Për ekspertët zgjidhja nuk është e vështirë. Ajo duhet të arrihet nëpërmjet politikave të veçanta mbështetëse për mjekët, në mënyrë që ato të mos largohen.
“Sa kohë spitalet tona nuk do të jenë tërheqës për mjekët me aftësi profesionale, përmes pagesave të dedikuara dhe kontratave individuale, problemi i mjekëve specialistë në rrethe të vogla si Burreli, Puka, Devolli, Delvina, Gramshi etj. do të jetë një problem, i cili do të jetë gjithmonë e më i pranishëm”, përfundon Qamil Dika.
Gjykata Administrative e Shkallës së Parë në Tiranë refuzoi sot të pezullojë punimet e hidrocentralit “Doma” në zonën e Kurdarisë së Matit deri në shqyrtimin e plotë të çështjes së ligjshmërisë së tij.
Vendimi zhgënjeu dhjetëra banorë të zonës, të cilët ishin prezent për të ndjekur seancën. Avokatët sollën prova të shumta se nisja e punimeve teksa çështja ishte në gjykim do të sjellë dëme të pakthyeshme për mjedisin dhe vetë jetën e banorëve. Por ato nuk e bindën gjykatën.
Pavarësisht vendimit, banorët theksuan se mbeten të përkushtuar për t’i vajtur deri në fund çështjes, e cila do të ketë seancën e radhës më 30 tetor.
Beteja vazhdon
“Do ta vijojmë betejën,” u shprehën banorët e Kurdarisë pas përfundimit së seancës. Të shumtë në numër, ata erdhën në Tiranë për të ndjekur seancën gjyqësore për padinë që kanë ngritur kundër ndërtimit të hidrocentralit “Doma”, mirëpo gjykata vendosi të refuzojë kërkesën për ndalim të punimeve deri në shqyrtimin e plotë të cështjes.
Avokati i banorëve, Adriatik Lapaj, u shpreh për Citizens.al se do ta kërkojnë sërish në vazhdim pezullimin e punimeve, duke sjellë prova të reja.
“Një provë e re që ne mendojmë se do të sjellim shumë shpejt do të jetë një akt-ekspertimi për gjendjen aktuale të zonës dhe ndërhyrjet që janë barë dhe do ta rikërkojmë,” tha Lapaj.
Në këtë seancë dy avokatët Lapaj dhe Dorina Prethi sollën prova me video dhe audio që tregonin situatën në terren, me trase të hapura duke i paraprirë shtrirjes së tubacionit dhe konflikteve të vazhdueshme të banorëve me përfaqësuesit e firmës ndërtuese të hidrocentralit. Prova këto të shoqëruara edhe me 500 firmat e banorëve të zonës që kundërshtojnë ndërtimin e hidrocentralit.
Sipas Lapajt, mos pezullimi i punimeve ndërkohë që çështja po gjykohet prodhon konflikt mes banorëve, kompanisë dhe shtetit.
“Masa e sigurisë do të vendoste një stabilitet deri në përfundimin e gjykimit, duke u dhënë banorëve mundësin të jetojnë në përditshmërinë dhe qetësinë e tyre”, u shpreh ai.
Në seancën e sotme nga pala e paditur ishin të pranishëm vetëm juristi i bashkisë Klos dhe përfaqësuesja e Avokaturës së Shtetit.
Përfaqësuesit e kompanisë “Global Interprise Group” munguan me pretendimin se ishin jashtë vendit, duke kërkuar shtyrje të seancës.
Ndërsa në mungesë ishin edhe përfaqësues të Agjencisë Kombëtare të Zhvillimit të Territorit (AZHT), edhe pse në dijeni të çështjes.
Seanca e radhës do të mbahet në mesditën e 30 tetorit, ndërsa banorët mbeten me shpresë për një proces që do t’iu japë të drejtën të gëzojnë ujin e lumit Lusa.
Padia kundër Këshillit bashkiak Klos, Agjencisë Kombëtare të Zhvillimit të Territorit (AZHT) dhe kompanisë “Global Interprise Group” është ngritur nga banorët prej muajit gusht 2025.
Në padi është kërkuar pavlefshmëria e vendimeve 84 dhe 104 të Këshillit bashkiak Klos që dha fondin pyjor për nisjen e punimeve dhe shtrirjen e tubacioneve për hidrocentralin.
Hidrocentrali “Doma” parashikohet të ndërtohet në lumin e Lusës, që kalon mes tre fshatrave sikurse Kurdaria, Skënderaj dhe Kurqelaj.
Rreth 4.4 kilometra trase rruge pritet synohet të hapet dhe rrjedha e ujit të futet në tuba, duke ndikuar drejtpërdrejt në jetesën e banorëve që merren me bujqësi dhe blegtori.
Mati kundër HEC-eve
Pesë fshatrat e njësisë administrative Suç: Suç, Kurdari, Kurqelaj, Skënderaj dhe e Kujtim, kanë qenë shënjestër të veprave energjetike prej vitit 2006. Në atë kohë projekti për ndërtimin e një HEC-i në lumin e Lusës nuk u konkretizua.
Në vitin 2017-2018 dy shoqëri të ndryshme si “Indrolusa” dhe “Global Interprise Group” aplikuan për të ndërtuar hidrocentrale në këtë zonë.
Në vitin 2017, qeveria i dha leje firmës “Idrolusa” për ndërtimin e HEC-eve “Lusa 1 dhe Lusa 2”.
Banorët, u përpoqën t’i bindnin institucionet se ishin kundër këtyre projekteve, prandaj në 2020 iu drejtuan zyrës së Kryeministrisë. Në përgjigjen zyrtare, thuhej se qeveria ishte në dijeni të problemit të ngritur nga banorët dhe se ajo “mbështet para së gjithash interesat e tyre”.
Por, pas përfundimit të afateve ligjore dhe mosrealizimit të këtyre veprave në fshat, kompania “Idrolusa” u kthye në fshatin Skënderaj në vitin 2022 për një konsultim të ri. Ata refuzuan ta zhvillojnë takimin duke treguar kundërshti.
Agjencia Kombëtare e Mjedisit u shpreh atë kohë për Citizens.al se komuniteti nuk kishte shqetësime për ndërtimin e këtij hidrocentrali.
“Në takim është prezantuar projekti, janë dëgjuar sugjerimet e pjesëmarrësve, të cilat do të merren parasysh nga ana e investitorëve, gjatë kohës së shfrytëzimit”, tha AKM-ja për Citizens.al.
Paralelisht, në vitin 2018, shoqëria “Global Interprise Group” donte të ndërtonte në të njëjtin lum hidrocentralin “Doma”. Ndaj zhvilloi një dëgjesë publike, ku morën pjesë 19 banorë.
Në dokumentet nga Ministria e Mjedisit dhe Agjencia Kombëtare e Mjedisit, thuhet se ata shprehën dakordësinë për zhvillimin e hidrocentralit. Mirëpo, 12 prej tyre, janë shprehur me shkrim se firma e pjesëmarrjes së tyre u është manipuluar si deklaratë dakordësie.
“Deklarojmë se kemi marrë pjesë si dëgjues për projektin ‘Doma’, por nuk kemi shprehur dakordësi pasi bie ndesh me interesat jetikë”, thanë ata në deklaratë.
Më pas, një tjetër tentativë për të zhvilluar një dëgjesë me komunitetin për zhvillimin e projekteve hidrike u përsërit në vitin 2020, por u refuzua masivisht nga banorët dhe u mblodhën 631 firma kundër.
Pesë vite më pas, kompania ia ka dalë të marrë lejen përmes një procesi konsultimi publik të pazbardhur ende, për të cilët banorët shprehen se nuk janë pyetur. Banorët janë organizuar sërish në protesta, duke mos lejuar asnjë mjet të rëndë pune të shkojë në terren. Ndërsa së fundi kanë nisur edhe procesin gjyqësor.
Banorët iu drejtuan edhe institucioneve ndërkombëtare, sikurse Ambasadës Amerikane dhe Delegacionit Evropian në Shqipëri. Në shtator ata morën përgjigje vetëm nga Delegacioni Evropian, i cili shprehej se kanë ndjekur shqetesimet e banorëve dhe i shohin me prioritet të drejtat e qytetarëve, të drejtat e pronës dhe respektimin e mbrojtjes së mjedisit.
“Delegacioni i BE-së në Shqipëri nuk ka mandat ligjor për të ndërhyrë në çështje individuale, por do ta ndjekë këtë rast në kuadër të dialogut që zhvillohet me institucionet e qeverisë shqiptare gjatë procesit të negociatave të anëtarësimit,” thuhej në komunikimin e Delegacionit të BE-së në Shqipëri.
Mëngjesi i së enjtes i gjeti banorët e Kurdarisë së Matit para Kuvendit. Ndryshe nga herët e tjera, deputetët hynë në Kuvend nën thirrjet e megafonit për drejtësi dhe anulim të lejeve për ndërtimin e hidrocentralit ‘Doma” në Kurdari.
“Ju bëj thirrje të gjithëve, të gjithë institucioneve, parlamentit, kryeministrit, kryetarit të bashkisë dhe të gjithë atyre që iu takon pjesa e vetë të na ndihmojnë në këtë drejtim. Ne nuk jemi për politikë, këtu kemi ardhur për hallet tona, ju lutem shumë na ndihmoni”, u shpreh përmes megafonit Enver Dara, banor i zonës.
Përmes pankartave me mesazhe ata shprehën revoltën e tyre dhe pakënaqësitë ndaj përfaqësueve të zonës.
“Kërkojmë drejtësi, mos na detyroni të bëjmë vetëgjyqësi”, “Faleminderit Belinda që na mashtrove”, “Jetojmë me bujqësi dhe blegtori, po na vrisni për së gjalli” ishin disa nga mesazhet e përcjella përmes pankartave që banorët mbanin në duar.
Pasojat e hidrocentralit sipas banorëve janë në bujqësi e blegtori, duke e zhbërë jetesën e tyre në këtë zonë.
“Me këtë ujë jeton fshati, blegtoria. Unë pasi të merret uji të futet në tubacion, ku do t’i marr delet e mia ose lopët, t’i marr me makinë t’i çoj në lumin e Matit? Kjo është poshtërsia më e madhe që i bëhet fshatit Kurdari”, tha njëri nga banorët protestues.
Ata rrëfyen se uji që synon të futet në tuba është një përrua dhe si i tillë përmbush vetëm nevojat e tyre. Së fundmi, zona ka vuajtur dhe thatësira duke mbetur pa ujë.
“Burimet që janë prerë malet, tani duan të na marrin ne ujin ta fusin në tuba. Më mirë merrni armët, ngrëni policinë e të vijë të na vrasë e të jemi të gjithë shqiponjë, më mirë të na zhdukin”, u shpreh një nga banorët e pranishëm.
Rexhep Kuleni tha se në të gjitha mbledhjet dhe dëgjesat që janë kryer, kanë vendosur në shumicë kundër ndërtimit të hidrocentraleve.
“Janë bërë tre dëgjesa reale me përfaqësues të bashkisë, kryepleqtë, njësia vendore. Në 2018 u bë dëgjesa e parë, 19 veta morën pjesë. U bë dëgjesa e dytë në 2020, ku kanë firmosur 631 banorë kundra. Në 2022 u bë dëgjesa tjetër ku 705 banorë kanë firmosur kundra”, u shpreh Rexhep Kuleni.
Abdulla Abdullaj u shpreh se kanë gjashtë muaj që përplasen me firmën, duke mos i lejuar të nisin punimet. Ai kërkoi nga Kryeministri, kryetari i Kuvendit dhe Ministria e Infrastrukturës dhe Energjisë të ndalojnë hidrocentralet dhe të bëjnë investime që i shërbejnë banorëve në bujqësi e agroturizëm.
“Ne jemi pronarët e atij lumi, nuk është “Doma”. Shteti vjen na kap për zvergu, policia. Jemi në shtëpinë tonë, ku do të ikim”, tha ai.
Dorina Prethi, avokatja e banorëve u shpreh se institucionet që kanë dhënë lejet dhe kanë nënshkruar kontratë për linjat e tubacioneve dhe të tensionit janë në shkelje.
“Ligji parashikon që për çdo vendim të kësaj natyre, kur preket pasuria e përbashkët, kur preket pasuria kombëtare, pasuria publike duhen dëgjuar banorët dhe faktikisht bashkia Klos, Këshilli bashkiak nuk ka organizuar dëgjesë dhe konsultim me publikun, krejtësisht në shkelje me ligjin”, deklaroi avokatja Prethi.
Duke qenë edhe përfaqësuese e partisë “Shqipëria Bëhet”, Dorina Prethi solli edhe mbështetjen e kësaj force politike për banorët dhe kauza të tilla.
“Shqipëria Bëhet është jo vetëm në mbrojtje të kësaj kauze, por të çdo kauze që mbështet pasurinë publike, pasuritë kombëtare. Hidrocentrali nuk është për të përfituar një person apo një kompani, ne duhet që pasuritë publike ti përdorim për publikun, ti përdorim për veten tonë, për popullin tonë, për qytetarët tanë”, vijoi ajo më tej në fjalën e saj.
Më 26 shtator banorët patën seancën e parë gjyqësore në Gjykatën Administrative të Tiranës. Deri më tani nuk është mundësuar sigurimi i padisë.
“Kemi kërkuar sigurimin e padisë, që do të thotë pezullimin e punimeve deri në marrjen e një vendimi, por gjykata nuk e pa të arsyeshme që nisja e punimeve për hidrocentral sjell një dëm të pakthyeshëm. Sipas gjykatës, nëse aty nis hedha e betonit nuk ka rrezik për kthimin e gjendjes në situatën e mëparshme, nuk ka rrezik për ujin”, u shpreh avokatja Prethi.
Seanca e radhës pritet të zhvillohet më 16 tetor.
Rezistenca e banorëve ndër vite
Pesë fshatrat e njësisë administrative Suç: Suç, Kurdari, Kurqelaj, Skënderaj dhe e Kujtim, kanë qenë shënjestër të veprave energjetike prej vitit 2006. Në atë kohë projekti për ndërtimin e një HEC-i në lumin e Lusës nuk u konkretizua.
Në vitin 2017-2018 dy shoqëri të ndryshme si “Indrolusa” dhe “Global Interprise Group” aplikuan për të ndërtuar hidrocentrale në këtë zonë.
Në vitin 2017, qeveria i dha leje firmës “Idrolusa” për ndërtimin e HEC-eve “Lusa 1 dhe Lusa 2”.
Banorët, u përpoqën t’i bindnin institucionet se ishin kundër këtyre projekteve, prandaj në 2020 iu drejtuan zyrës së Kryeministrisë. Në përgjigjen zyrtare, thuhej se qeveria ishte në dijeni të problemit të ngritur nga banorët dhe se ajo “mbështet para së gjithash interesat e tyre”.
Por, pas përfundimit të afateve ligjore dhe mosrealizimit të këtyre veprave në fshat, kompania “Idrolusa” u kthye në fshatin Skënderaj në vitin 2022 për një konsultim të ri. Ata refuzuan ta zhvillojnë takimin duke treguar kundërshti.
Agjencia Kombëtare e Mjedisit u shpreh atë kohë për Citizens.al se komuniteti nuk kishte shqetësime për ndërtimin e këtij hidrocentrali.
“Në takim është prezantuar projekti, janë dëgjuar sugjerimet e pjesëmarrësve, të cilat do të merren parasysh nga ana e investitorëve, gjatë kohës së shfrytëzimit”, tha AKM-ja për Citizens.al.
Paralelisht, në vitin 2018, shoqëria “Global Interprise Group” donte të ndërtonte në të njëjtin lum hidrocentralin “Doma”. Ndaj zhvilloi një dëgjesë publike, ku morën pjesë 19 banorë.
Në dokumentet nga Ministria e Mjedisit dhe Agjencia Kombëtare e Mjedisit, thuhet se ata shprehën dakordësinë për zhvillimin e hidrocentralit. Mirëpo, 12 prej tyre, janë shprehur me shkrim se firma e pjesëmarrjes së tyre u është manipuluar si deklaratë dakordësie.
“Deklarojmë se kemi marrë pjesë si dëgjues për projektin ‘Doma’, por nuk kemi shprehur dakordësi pasi bie ndesh me interesat jetikë”, thanë ata në deklaratë.
Më pas, një tjetër tentativë për të zhvilluar një dëgjesë me komunitetin për zhvillimin e projekteve hidrike u përsërit në vitin 2020, por u refuzua masivisht nga banorët dhe u mblodhën 631 firma kundër.
Pesë vite më pas, kompania ia ka dalë të marrë lejen përmes një procesi konsultimi publik të pazbardhur ende, për të cilët banorët shprehen se nuk janë pyetur. Banorët janë organizuar sërish në protesta, duke mos lejuar asnjë mjet të rëndë pune të shkojë në terren. Ndërsa së fundi kanë nisur edhe procesin gjyqësor.
Banorët iu drejtuan edhe institucioneve ndërkombëtare, sikurse Ambasadës Amerikane dhe Delegacionit Evropian në Shqipëri. Në shtator ata morën përgjigje vetëm nga Delegacioni Evropian, i cili shprehej se kanë ndjekur shqetesimet e banorëve dhe i shohin me prioritet të drejtat e qytetarëve, të drejtat e pronës dhe respektimin e mbrojtjes së mjedisit.
“Delegacioni i BE-së në Shqipëri nuk ka mandat ligjor për të ndërhyrë në çështje individuale, por do ta ndjekë këtë rast në kuadër të dialogut që zhvillohet me institucionet e qeverisë shqiptare gjatë procesit të negociatave të anëtarësimit”, thuhej në komunikimin e Delegacionit të BE-së në Shqipëri.
Bar-kafe “Kadiu” në fshatin Kurdari të Matit ishte mbushur plot mëngjesin e së martës. Banorët e zonës ishin mbledhur për të ndarë shqetësimet e tyre të dy muajve të fundit: ndërtimi i hidrocentralit “Doma” dhe shoqërimet e vazhdueshme në polici të atyre që kundërshtojnë punimet.
Rrufitjet e kafeve shoqëroheshin në sfond nga gurgullima e ujit në kanalin vaditës krah rrugës së shtruar gjatë fushatës së fundit zgjedhore. Ndryshe, çezma e lokalit nuk kishte ujë.
“Nuk kemi ujë të pijshëm, jo më ujë për të ndërtuar HEC-e në këtë zonë,” tregoi për Citizens.al Erind Saliaj, banor, njëherësh administrator i njësisë administrative Suç të bashkisë Klos, e cila përfshin pesë fshatra.
Në lumin e Lusës, që kalon mes tre prej këtyre fshatrave – Kurdari, Skënderaj dhe Kurqelaj – parashikohet të hapet 4.4 kilometra trase rruge dhe rrjedha e lumit të futet në tuba.
Ardhja e makinerive të kompanisë “Global Interprise Group”, e cila do të ndërtojë hidrocentralin ka trazuar banorët. Ata i kanë pritur me protesta pasi e shohin projektin me rrezik për jetesën e tyre, të përqendruar kryesisht te bujqësia dhe blegtoria.
“A nuk është gjynah ta kthesh në shkretëtirë, ku asnjë lloj gjallese të mos ekzistojë. Fshati që është në Kurqelaj, dil matanë është HEC, ec në këtë anë është HEC, ku t’i kullosë delet dhe dhitë ai?”, shprehet i revoltuar Abdulla Abdullaj, banor i fshatit.
Erindi tregon se tentativat e para për hidrocentrale në këtë zonë kanë qenë që nga vitet 2006 e 2013, me dokumente të plotësuara më pas në vitin 2018. Ai thotë se ato janë shoqëruar pa dëgjesa publike dhe me kontrata të nënshkruara pa transparencë.
Rexhep Kuleni, gjithashtu banor, i angazhuar që në fillim kundër projektit, thotë se procesverbalet e dëgjesave janë manipuluar.
“Në listën me 19 veta të dëgjesës së vitit 2018 figurojnë edhe dy 14-vjeçarë që s’kanë firmosur as vetë,” kujton ai teksa shton se Drejtoria e Mjedisit Dibër e pati cilësuar dëgjesën me shumicë “pro”, pavarësisht se të paktën 12 prej pjesëmarrësve ishin shprehur “kundër”.
Vonesa në konkretizimin e projektit bëri që kompanisë t’i përfundonte leja dhe për këtë ajo provoi sërish të merrte një leje të re duke thirrur një dëgjesë tjetër në korrik të vitit 2020. Por kësaj here falë angazhimit të banorëve, kompania mori një refuzim masiv prej 613 personash.
“Unanimisht e kanë refuzuar kompaninë për të ardhur dhe për të ndërtuar HEC-et,” u shpreh Erindi.
Mirëpo, pavarësisht këtij refuzimi, kompania u kthye sërish në vitin 2023 duke iu shmangur dëgjesave me pjesëmarrje të gjerë.
Rexhepi thotë se dëgjesat e reja u bënë pa praninë e përfaqësuesve të pushtetit vendor dhe pa një prezencë të zgjeruar të banorëve prej qindra vetash si në rastin e vitit 2020.
“Unë nuk e di, ata që kanë firmosur… të besosh katër-pesë persona pa dëgjesë dhe të mos besosh një popull që kanë thirrur mbi 1,450 vetë kundër, vetëm pesë pro,” kujton i revoltuar Rexhepi.
Banorët i kanë ndaluar makineritë e kompanisë “Global Interprise Group” të hyjnë në fshat. Disa prej tyre janë shoqëruar në polici, mirëpo ata theksojnë se do të vijojnë të rezistojnë dhe nuk do ta lejojnë hidrocentralin që të ndërtohet.
“Nuk do ta lejojmë,” këmbënguli Enver Dara, banor, i cili theksoi se dëgjesat publike do të kishin shmangur përplasjet me kompaninë.
“Të vijë të na pyesë, nëse e jep populli, edhe nëse 51%, i 52-ti do jem unë, do t’ia jap unë vetë ta bëjë, dhe unë do rri në shtëpinë time, nuk do të dal më as në protestë, asgjë.”
Kabina e hyrjes së kantierit të hidrocentralit në anën perëndimore të lumit të Lusës, Kurdari/Citizens.al
Ikja e ujit, shpërngulje e banorëve
Për Ferik Topallin, futja e ujit në tuba është “vdekje për fshatin”. Ai paralajmëron shpërngulje masive dhe e argumenton këtë me faktin se shumica e banorëve merren me bujqësi dhe blegtori.
“Duhet të porosisim 200 arkivolë dhe të zhduket njerëzimi këtu në Kurdari”, tha ai, ndërsa shtoi se përpiqet prej kohësh për të siguruar të ardhmen pa u larguar nga vendi.
“Këta duan të na marrin pikën e ujit, të na marrin shpirtin, të na masakrojnë. Duan të na telendisin!”, vijoi Feriku.
Sipas Erind Saliajt, zona është “hambari i Matit”, me prodhim bujqësor që furnizon tregjet e Burrelit, Klosit e Bulqizës.
“Të gjitha produktet tona bujqësore dhe blegtorale ne i hedhim në treg. Kemi disa hektarë vreshta, plantacione me pemë frutore dhe ka shumë që merren me kopshtari, me zarzavate dhe perime. Punojnë në tokën e tyre, shfrytëzojnë këtë ujë që na ka falur natyra dhe nxjerrin një ndihmë të vogël për familjet e tyre”, tregon Erindi.
Enver Dara na shoqëroi përmes tokave të tij duke na treguar trasetë e rrugëve të hapura anës rrjedhës së lumit. Ai na tha se kompania nisi të punojë në dy drejtime të ndryshme, lindje-perëndim për të shpejtuar në vendosjen e tubave.
“Jo ai, por askush me qenë, edhe Edi Rama s’ka për të kaluar në tokën time, është e imja ajo. Ai mund të më marrë dhe shpirtin se është shteti, por unë nuk e lej”, theksoi Enveri.
Reduktimi i ujit të zonës duket se rrezikon edhe rezervuarin kryesor të Kurdarisë, i prekur ndjeshëm nga thatësira e verës së këtij viti.
“Sot kalojmë lumin me këpucë, jo më me çizme,” kujton Abdulla Abdullaj, teksa na tregon për situatën.
Beteja e komunitetit të Matit kundër HEC-eve
Pesë fshatrat e Njësisë Administrative Suç: Kurdari, Kurqelaj, Skënderaj, Suç e Kujtim, kanë qenë shënjestër të veprave energjetike prej vitit 2006. Në atë kohë projekti për ndërtimin e një HEC-i në lumin e Lusës nuk u përfundua.
Në vitin 2017-2018 dy shoqëri të ndryshme si “Indrolusa” dhe “Global Interprise Group” aplikuan për të ndërtuar hidrocentrale në këtë zonë.
Në vitin 2017, qeveria i dha leje firmës “Idrolusa” për ndërtimin e HEC-eve “Lusa 1 dhe Lusa 2”.
Banorët, u përpoqën t’i bindnin institucionet se ishin kundër këtyre projekteve, prandaj në 2020 iu drejtuan zyrës së Kryeministrisë.
Në përgjigjen zyrtare, thuhej se qeveria ishte në dijeni të problemit të ngritur nga banorët dhe se ajo “mbështet para së gjithash interesat e komunitetit”.
Makineritë e kompanisë bllokuar në anën lindore të lumit të Lusës, Kurdari/Citizens.al
Por, pas përfundimit të afateve ligjore dhe mos realizimit të këtyre veprave në fshat, kompania “Idrolusa” u rikthye në fshatin Skënderaj në vitin 2022 për një konsultim, por ata refuzuan ta zhvillojnë takimin.
Agjencia Kombëtare e Mjedisit u shpreh atë kohë për Citizens.al se komuniteti nuk kishte shqetësime për ndërtimin e këtij hidrocentrali.
“Në takim është prezantuar projekti, janë dëgjuar sugjerimet e pjesëmarrësve, të cilat do të merren parasysh nga ana e investitorëve, gjatë kohës së shfrytëzimit”, tha AKM-ja në përgjigjen për Citizens.al.
Në vitin 2018, shoqëria “Global Interprise Group” donte të ndërtonte në të njëjtin lum hidrocentralin “Doma”. Ndaj zhvilloi një dëgjesë publike, ku morën pjesë 19 banorë.
Në dokumentet nga Ministria e Mjedisit dhe Agjencia Kombëtare e Mjedisit, thuhet se ata shprehën dakordësinë për zhvillimin e hidrocentralit.
Mirëpo, 12 prej tyre, janë shprehur me shkrim se firma e pjesëmarrjes së tyre u është manipuluar si deklaratë dakordësie.
“Deklarojmë se kemi marrë pjesë si dëgjues për projektin ‘Doma’, por nuk kemi shprehur dakordësi pasi bie ndesh me interesat jetikë”, thanë ata në deklaratë.
Më pas, një tjetër tentativë për të zhvilluar një dëgjesë me komunitetin për zhvillimin e projekteve hidrike u përsërit në vitin 2020, por u refuzua masivisht nga banorët dhe u mblodhën 631 firma kundër.
Pesë vite më pas situata duket shqetësuese për banorët. Kompania ia ka dalë të marrë lejen përmes një procesi konsultimi publik të pazbardhur ende. Ata pretendojnë se nuk janë pyetur dhe për këtë po shqyrtojnë ngritjen e një padie për ta ndjekur edhe në rrugë ligjore pretendimin e tyre.
Por deri atëherë, ata zotohen se nuk do ta lënë kompaninë të vijojë punimet.
Nën hijen e pemëve të parkut “Mbretëresha Geraldinë” në Burrel, takojmë 78-vjeçaren Fatmira Sulaj. Me ikjen në masë të banorëve nga fshati i saj, Batër e Vogël, pas vdekjes së bashkëshortit, ajo është zhvendosur në qendër të qytetit për t’u afruar me fëmijët dhe shërbimet kryesore.
Batër e Vogël, i formuar nga familje që për arsye bujqësore u shkëputën nga Batra e Madhe, tani është gati i braktisur. Tre fëmijët e Fatmirës jetojnë në emigracion, vajza në Itali, një djalë në Angli dhe tjetri në Turqi ku po trajtohet pas një operacioni të ndërlikuar.
“Jam me qira këtu! I kam në kurbet fëmijët”, thotë ajo për Citizens.
Shtysë për t’u larguar nga vendlindja ishte gjithashtu distanca nga spitali – në fshatin Batër taksia nuk vinte deri pranë shtëpisë dhe nevojitej barela.
Fatmira tregon se fëmijët i kanë kërkuar që ajo t’u bashkohet jashtë shtetit, por thotë se nuk e përballon dot jetën në një vend të huaj.
“Për Zotin në Angli nuk rrihet, se nuk njeh njeri; fëmijët janë në punë, vijnë në mbrëmje të lodhur.. ndenja një herë një muaj e gjysmë, herën tjetër dy muaj e gjysmë, por nuk rri dot më gjatë,” thotë ajo.
Burreli, pjesë e Bashkisë Mat, është një nga zonat më të prekura nga migrimi drejt Tiranës dhe emigrimi jashtë shtetit, një prirje që ka prekur gjithë qarkun e Dibrës. Sipas censit të popullsisë, në rreth një dekadë, Burreli humbi rreth 27% të banorëve të saj – nga 10,862 (2011) në 7,928 (2023).
Megjithatë mosha e tretë “duket rezistente” ndaj ikjes. Kjo më shumë për faktin se hasin vështirësi në integrimin në një zonë të re, që nuk është ajo ku kanë kaluar pjesën më të madhe të jetës.
Nuk largohemi nga Mati. Nga Burreli shkojmë në Gurrë të Vogël, 19 km më larg qytetit, për t’u takuar me 82-vjeçarin Imer Kurti. Ai dhe bashkëshortja refuzojnë të largohen nga kulla mbi 400-vjeçare, në pronësi të familjes. Me humor Imeri thotë se Gurra e Vogël është Evropë për të, që kur kushtet minimale si rruga, apo furnizimi me drita, janë siguruar.
“Ajri! Kur shkoj në Tiranë, se ju jeni mësuar, por unë nuk mbushem me frymë”, rrëfen Imeri, i cili ka tre fëmijë, – një djalë i jeton në Burrel, ndërsa djali tjetër dhe vajza në Tiranë. Tek ata mban shpresa për të ruajtur trashëgiminë.
“Fëmijët, ose vijnë-ose s’vijnë, punë tjetër, por më kanë thënë se ‘nuk e lëmë shtëpinë’. Bën vaki edhe e gënjejnë babanë, por më kanë thënë nuk e lëmë!” thekson Imeri.
Kurti me ironi shprehet se në Tiranë nuk ja di shtëpinë fëmijëve, duke nënkuptuar për një lidhje të fortë me fshatin dhe pavarësisht kërkesave të vazhdueshme për tu zhvendosur atje, ai shpreson se një ditë ata do të kthehen.
“Çfarë të bëj në Tiranë? Nuk mund ta lë vendin tim këtu!” thotë Imeri. “Kalamajtë nëse duan le të vijnë!”
Sistemi shëndetësor, plagë e hapur
Infrastruktura në fshatra nuk është kudo e lehtë, rruga na solli deri tek kulla e Imer Kurtit, por për të takuar kryeinfermierin e qendrës shëndetësore të Gurrës, Ibrahim Ahmatin, u detyruam të përshkruanim një pjesë në këmbë, pasi rruga nuk ishte shtruar ende deri në banesën e tij.
Ahmati e ushtron profesionin e infermierit që prej vitit ’98, ndërsa në këtë fshat e ka nisur aktivitetin në shërbim të komunës Rripë që prej vitit ’97.
“Është një lagje këtej, përtej malit, lagja Lezaj, janë 120 frymë, e ka vështirë edhe helikopteri për dimër. Madje një infermier një rast, i kishte thënë në telefon të sëmurit që merr Ibrahimin, se unë isha në Rripë, se deri kur të vi unë atje, o ke vdek, o je shëndosh, s’ke nevojë më,” tregon Ibrahimi.
Në tetë vitet e fundit, nga të dhënat e Urdhrit të Infermierit janë mbi 5,400 infermierë që kanë plotësuar dokumentacionin për Gjermani dhe Itali. Mungesa e personelit mjekësor ka sjellë që edhe shumë qendra shëndetësore të shkrihen me njëra – tjetrën.
“Suç-Gurra tashmë janë shkrirë në një qendër dhe mbulojnë 11 fshatra. Kanë bashkuar edhe Xibrin me Klosin (qendrat shëndetësore), edhe Bazin me Ulzën, që kanë qenë dy” shpjegon ai.
Mungesa e ilaçeve përveç auditimeve nga Kontrrolli i Lartë i Shtetit, artikulohet edhe vetë nga specialistët e fushës.
“Ka pas raste që kam pasur nevojë për oksigjen, që nuk e kam pasur. Kam pasur nevojë për kateter, për t’u kataterizuar, që nuk e kam pasur, ka munguar dhe jam detyruar ta çoj në spital (rajonal, pacientin),”vijon Ibrahimi.
Edhe infermier Ibrahimi ka fëmijë emigrantë, njëri në Angli, tjetri iu kthye së fundmi. “Ka tetë muaj që ka ardhur, pa asnjë punë […] e vret sedra vetë”, rrëfen ai për vështirësitë e të rinjve që rikthehen nga emigracioni.
“Gjithë ky eksod nuk është pa shkak! Nuk falet!” vijon Ibrahimi.“Më dhimbset t’ja kthej shpinën fshatit! Sa të kem këmbën dhe dorën, jam duke ndenjur këtu, kur të ngel pastaj, me shku ke fëmijët…” përfundon ai.
Fatmira, Imeri dhe Ibrahimi bluajnë të njëjtën bindje për të mos i braktisur vendbanimet. Për ata, gjithçka fillon me ajrin, historinë, rrënjët dhe shpresën se dikur fëmijët do të rikthehen dhe do t’i japin jetë shtëpive të vjetra.
Qëndrimi i tyre është simbol i rezistencës në sfondin e infrastrukturës së dobët, mungesës së investimeve dhe “ikjes” së resurseve njerëzore, që përshpejton degradimin e fshatrave.
Dëshira e brezit të tretë është për mos ti lënë sofrat, por sesa do ti rezistoj kjo dëshirë vetmisë dhe pamundësive fizike që sjell mosha, kjo mbetet për tu parë. Të vetmit që humbim nga kjo boshatisje e fshatrave drejt qytetit, qytetit drejt perëndimit, jemi ne.
Login
