09:00 Nga Kaligula te Neroni, trashëgimia e frikës në pushtetin romak
Përgatiti: Leonard Veizi
Perandoria Romake zgjohet nën hijen e një krimi që do të ndryshojë rrjedhën e pushtetit. Gaius Julius Caesar Germanicus, i njohur për gjithë botën si Kaligula, perandori i tretë i Romës, bie i therur nga vetë Garda Pretoriane – truprojat që duhej ta mbronin. Për herë të parë në historinë romake, një perandor vritej nga romakët e tij…
…Vrasja e Kaligulës në 24 janarin e vitit 41 pas Krishtit nuk ishte thjesht fundi i një tirani. Ajo shënoi çarjen e parë serioze në mitin e paprekshmërisë së perandorit romak dhe hapi një cikël të ri pushteti, ku frika, kompromisi dhe dhuna u bënë mekanizma të qeverisjes. Me Kaligulën, Roma pa për herë të parë se perandori mund të vritej nga vetë rojet e tij; me Klaudiusin dhe Neronin, ajo do të kuptonte se çmimi i mbijetesës politike ishte shpesh më i rëndë se vetë tirania.
Kaligula kishte ndërtuar një sundim të mbështetur mbi frikë, tekë dhe despotizëm mizor. Sjellja e tij e paparashikueshme e kishte kthyer oborrin perandorak në një vend ankthi të përhershëm. Ai nuk duronte as shikime të padëshiruara: në një rast, vrau një nga truprojat e tij vetëm pse ky kishte guxuar t’i ngulte vështrimin në kokë. Flokët e Kaligulës kishin filluar t’i rralloheshin, dhe çdo kujtesë e dobësisë fizike interpretohej prej tij si fyerje personale.
Në mizori, ai ia kalonte edhe nipit të tij famëkeq, Neronit, që ende nuk kishte ardhur në pushtet. Megjithatë, paradoksi i karakterit të Kaligulës qëndronte në një detaj tronditës: ndërsa ishte i pamëshirshëm me njerëzit, ai tregonte dhembshuri të jashtëzakonshme për kafshët e tij shtëpiake.
Kali i tij i preferuar, Incitatus, jetonte si një fisnik i lartë romak. Kaligula i kishte ndërtuar një grazhd prej mermeri dhe fildishi, i kishte caktuar shërbëtorë dhe roje, dhe e ushqente me ushqime të përzgjedhura. Në një shfaqje të pastër të pushtetit absolut – dhe ndoshta të çmendurisë – perandori kishte shpallur se do ta emëronte kalin konsull të lartë të Romës, duke tallur kështu Senatin dhe institucionet e republikës së dikurshme. Por ky akt nuk do të ndodhte kurrë.
Kaligula mishëronte fazën e parë të çmendurisë perandorake: pushtetin absolut të ushtruar pa maskë. Ai nuk e fshihte përçmimin ndaj Senatit, as dëshirën për të poshtëruar institucionet republikane. Ideja për ta emëruar kalin Incitatus konsull nuk ishte vetëm shenjë e çrregullimit personal, por një akt simbolik: Roma duhej të pranonte se pushteti nuk kishte më nevojë për arsyetim, as për dinjitet. Kur Garda Pretoriane e vrau, ajo nuk po mbronte republikën, por po shpëtonte veten.
Komploti i Gardës Pretoriane u vu në zbatim me shpejtësi brutale. Kaligula u vra në një korridor të pallatit perandorak, ndërsa bashkë me të u masakruan edhe gruaja dhe vajza e tij. Roma mbeti pa perandor – dhe për disa orë, pa drejtim.
Në këtë boshllëk pushteti u shfaq Klaudiusi, xhaxhai i Kaligulës – figura më pak e pritshme për fronin. I përqeshur për të folurën e vështirë, për trupin e brishtë dhe për pamjen e përulur, ai kishte mbijetuar pikërisht sepse nuk ishte marrë seriozisht. Zgjedhja e tij nga Garda Pretoriane ishte një akt pragmatizmi: Roma kishte nevojë për një perandor që të qeveriste, jo për një simbol krenarie.
Pas një nate të gjatë negociatash dhe tensioni, Senati u detyrua ta pranojë Klaudiusin. Si çmim për stabilitetin, perandori i ri shpalli amnisti për pothuajse të gjithë pjesëmarrësit në vrasjen e Kaligulës, duke mbyllur zyrtarisht një nga kapitujt më të errët dhe groteskë të historisë romake.
Sundimi i Klaudiusit shënoi një kthesë të përkohshme drejt administrimit racional. Ai reformoi drejtësinë, forcoi burokracinë dhe zgjeroi shtetin romak. Por stabiliteti i tij ishte i brishtë. Klaudiusi sundonte sepse kishte bërë paqe me vrasësit e xhaxhait të tij, duke shpallur amnisti. Që në fillim, pushteti i tij ishte ndërtuar mbi një kompromis moral: drejtësia u sakrifikua për stabilitetin.
Kjo dobësi u shfrytëzua brenda pallatit. Gratë e oborrit, veçanërisht Agripina e Re, u shndërruan në aktorë politikë vendimtarë. Përmes martesës, intrigave dhe eliminimeve të heshtura, Agripina përgatiti terrenin për të birin e saj, Neronin. Kur Klaudiusi vdiq – sipas shumë burimeve i helmuar – Roma kaloi nga kompromisi te trashëgimia e drejtpërdrejtë e dhunës.
Neroni, nipi i Kaligulës, nuk trashëgoi vetëm fronin, por edhe fantazmat e tij. Në vitet e para, i udhëhequr nga Seneka dhe Burrusi, ai u përpoq të sundonte me maturi. Por hija e Kaligulës nuk u zhduk kurrë. Me kalimin e kohës, Neroni e përqafoi pushtetin absolut me një egërsi të re: artin e ktheu në justifikim për dhunë, dhe veten në qendër të një spektakli perandorak ku Roma shërbente si skenë.
Në këtë vijimësi, Kaligula ishte paralajmërimi, Klaudiusi ndërprerja e përkohshme, dhe Neroni rikthimi i fatkeqësisë. Të tre, secili në mënyrën e vet, treguan se Perandoria Romake kishte hyrë në një fazë ku pushteti nuk legjitimohej më nga Senati apo nga ligji, por nga frika, ushtria dhe intriga.
Historia e tyre nuk është vetëm rrëfim i tre perandorëve, por dëshmi e një sistemi që prodhon tiranë, edhe kur përpiqet t’i shmangë. Roma e shekullit të parë nuk i krijoi këta burra rastësisht; ajo i ushqeu, i toleroi dhe, në fund, i pagoi me gjak.
