Ishte një mëngjes i zymtë pranvere, kur qyteti i Amsterdamit u zgjua nën një heshtje të çuditshme. Kanaleve të tij të qeta u mungonte zhurma e zakonshme e tregtarëve dhe karrocave, sikur vetë uji të priste diçka që nuk kishte ndodhur kurrë më parë. Dhe pastaj, papritur, nëpër rrugët me kalldrëm u shfaqën ato: dyzet murgesha anabaptiste, trupat e zhveshur, këmbët e zbathura, sytë të ndezur nga një vendosmëri që nuk kërkonte armë.
Nuk bĂ«rtisnin. Nuk kĂ«rcĂ«nonin. Nuk mbanin asgjĂ« pĂ«rveç trupit tĂ« tyre tĂ« pambrojtur â dĂ«shminĂ« mĂ« tĂ« pastĂ«r tĂ« varfĂ«risĂ« kundĂ«r sĂ« cilĂ«s protestonin.
Kaluan mes dyqaneve të mbyllura, pranë shtëpive të pasura dhe hijes së kishave që predikonin bindje. Zhveshja e tyre nuk ishte turp, por gjuhë. Ishte një thirrje e heshtur kundër pasurisë së grumbulluar, kundër pushtetit që ushqehej me nënshtrim, kundër një bote ku të varfrit mbeteshin të padukshëm. Gjithçka ishte në shenjë proteste pa-dhunë kundër varfërisë
BanorĂ«t i panĂ« tĂ« tronditur, disa me frikĂ«, disa me pĂ«rbuzje, disa me njĂ« ndjesi tĂ« paqartĂ« admirimi qĂ« nuk guxonte tĂ« shndĂ«rrohej nĂ« zĂ«. Sepse nĂ« atĂ« kohĂ«, mĂ«kati mĂ« i madh nuk ishte lakuriqĂ«sia â ishte sfida ndaj rendit.
TĂ« nesĂ«rmen, rendi u pĂ«rgjigj. ZyrtarĂ«t e qytetit i shpallĂ«n murgeshat heretike. Nuk pati mĂ«shirĂ«, as gjyq qĂ« tĂ« kĂ«rkonte tĂ« kuptonte. VetĂ«m ndĂ«shkim, i shpejtĂ« dhe i pamĂ«shirshĂ«m, qĂ« tĂ« shĂ«rbente si shembull. Trupat qĂ« kishin vrapuar tĂ« lirĂ« nĂ« rrugĂ« u shuan nĂ« gjak, dhe kokat e tyre u ngritĂ«n mbi shtylla nĂ« hyrje tĂ« qytetit â njĂ« horizont makabĂ«r qĂ« priste kĂ«do qĂ« do tĂ« hynte nĂ« Amsterdam.
Mesazhi ishte i qartë, i gdhendur jo në gur, por në frikë: Ngrihu, po deshe, kundër institucionit.
Dhe megjithatë, historia nuk i ruan vetëm si viktima. Ajo i mban mend si një çast kur dobësia u bë guxim, kur trupi u kthye në fjalë, dhe kur heshtja e dhunshme e pushtetit nuk arriti ta shuante plotësisht jehonën e një proteste pa armë. Sepse ka çaste kur edhe një vrapim i zhveshur nëpër rrugë bëhet më i fortë se çdo kështjellë.
Nga përplasja e fshehtë te diplomacia e heshtur që frymëzoi edhe kinemanë moderne
Nga Leonard Veizi
NĂ«n drejtimin e qetĂ«, pothuaj kirurgjikal tĂ« Steven Spielbergut, loja e Tom Hanksit tek âUra e spiunĂ«veâ shndĂ«rrohet nĂ« njĂ« ushtrim tĂ« pastĂ«r humanizmi kinematografik. Ai nuk kĂ«rkoi madhĂ«shti retorike, as ndonjĂ« heroizĂ«m tĂ« zhurmshĂ«m; pĂ«rkundrazi, ndĂ«rtoi njĂ« figurĂ« qĂ« rrezatoi dinjitet pĂ«rmes heshtjes, maturisĂ« dhe besimit tĂ« palĂ«kundur te arsyeja. NĂ« fytyrĂ«n e tij, ku çdo dridhje muskulore dukej e peshuar me kujdes, lexohet frika e njĂ« epoke dhe kurajo e njeriut tĂ« zakonshĂ«m qĂ« refuzoi tĂ« dorĂ«zohet para cinizmit politik. Spielberg e ndoqi kĂ«tĂ« interpretim me njĂ« ndriçim tĂ« butĂ« moral, duke e kthyer personazhin e Hanks nĂ« ndĂ«rgjegjen e heshtur tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«, njĂ« zĂ« i ulĂ«t qĂ«, pikĂ«risht sepse nuk bĂ«rtet, dĂ«gjohet largâŠ
âŠNĂ« kulmin e tensioneve tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«, kur bota dukej e ndarĂ« nĂ« dy kampe armiqĂ«sore dhe çdo incident mund tĂ« pĂ«rshkallĂ«zohej nĂ« konflikt global, njĂ« ngjarje e jashtĂ«zakonshme diplomatike ndodhi nĂ« heshtje, nĂ« orĂ«t e vona tĂ« natĂ«s sĂ« 10 shkurtit 1962. NĂ« urĂ«n Glienicke, qĂ« lidhte Berlinin PerĂ«ndimor me territorin e kontrolluar nga Gjermania Lindore, Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Sovjetik realizuan njĂ« nga shkĂ«mbimet mĂ« tĂ« famshme tĂ« spiunĂ«ve nĂ« histori.
Piloti i U-2 dhe ânjeriu i padukshĂ«mâ sovjetik
Në qendër të marrëveshjes ishte piloti amerikan i avionit spiun U-2, Francis Gary Powers, i cili ishte rrëzuar dhe kapur nga sovjetikët në vitin 1960 gjatë një misioni zbulimi mbi territorin e tyre. Kapja e tij kishte shkaktuar krizë të madhe diplomatike dhe kishte thelluar mosbesimin midis dy superfuqive. Përballë tij qëndronte Rudolf Abel, një agjent i rëndësishëm sovjetik i arrestuar në SHBA në vitin 1957 dhe i dënuar me burgim afatgjatë. Vendimi për të mos e dënuar me vdekje u motivua pikërisht nga mundësia e një shkëmbimi të ardhshëm me një spiun amerikan të kapur nga Moska. Shkëmbimi në urën Glienicke realizoi këtë skenar: Powers u kthye në Perëndim, ndërsa Abel u rikthye në Bashkimin Sovjetik. Së bashku me pilotin amerikan u lirua edhe studenti amerikan Frederic Pryor, i arrestuar nga autoritetet e Gjermanisë Lindore në vitin 1961.
âUra e spiunĂ«veâ â simbol i diplomacisĂ« sĂ« fshehtĂ«
Pas kĂ«tij episodi, ura Glienicke mori nofkĂ«n qĂ« e shoqĂ«ron edhe sot: âUra e spiunĂ«veâ, njĂ« metaforĂ« e fuqishme e luftĂ«s sĂ« padukshme midis shĂ«rbimeve sekrete tĂ« Lindjes dhe PerĂ«ndimit. Ngjarja tregoi se, edhe nĂ« momentet mĂ« tĂ« tensionuara tĂ« pĂ«rplasjes ideologjike, ekzistonte njĂ« kanal komunikimi qĂ« shmangte pĂ«rshkallĂ«zimin drejt konfliktit tĂ« hapur. Ky shkĂ«mbim u bĂ« shembull klasik i diplomacisĂ« sĂ« heshtur tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ« â njĂ« pĂ«rballje jo me tanke, por me negociata, kalkulime strategjike dhe figura tĂ« fshehta qĂ« vepronin nĂ« prapaskenĂ«.
Nga historia reale në ekranin e madh
Dramatika e kĂ«saj ngjarjeje historike frymĂ«zoi regjisorin Steven Spielberg, i cili nĂ« vitin 2015 solli filmin âBridge of Spiesâ, me Tom Hanks nĂ« rolin kryesor. Filmi trajton arrestimin e Abel-it, incidentin e avionit U-2 dhe negociatat qĂ« çuan nĂ« shkĂ«mbimin e famshĂ«m nĂ« Berlin.
Kinemaja e riktheu kĂ«shtu nĂ« kujtesĂ«n kolektive njĂ« çast kur fati i individĂ«ve dhe ekuilibri i fuqive botĂ«rore u takuan mbi njĂ« urĂ« tĂ« vetme â njĂ« hapĂ«sirĂ« e ngushtĂ« fizike qĂ« mbante peshĂ«n simbolike tĂ« njĂ« epoke tĂ« tĂ«rĂ«.
Një kujtesë e tensionit global
Edhe sot, mĂ« shumĂ« se gjysmĂ« shekulli mĂ« vonĂ«, shkĂ«mbimi i vitit 1962 mbetet njĂ« nga episodet mĂ« domethĂ«nĂ«se tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«. Ai dĂ«shmon se pĂ«rtej retorikĂ«s sĂ« ashpĂ«r dhe garĂ«s ushtarake, diplomacia e fshehtĂ« mund tĂ« krijonte ura komunikimi â ndonjĂ«herĂ« nĂ« kuptimin mĂ« tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« tĂ« fjalĂ«s.
Në historinë e marrëdhënieve ndërkombëtare, ura Glienicke është kujtesa e një bote të ndarë, por edhe shpresa se dialogu mund të mbijetojë edhe në kohët më të errëta.
10 shkurt 1947 â Nga negociatat e vitit 1946 te rivendosja e sovranitetit tĂ« vendeve tĂ« mundura
PĂ«rgatiti: Leonard Veizi
MĂ« 10 shkurt 1947, nĂ« kryeqytetin francez u nĂ«nshkruan Traktatet e Paqes nĂ« Paris, njĂ« seri marrĂ«veshjesh midis fuqive aleate dhe pesĂ« shteteve evropiane tĂ« lidhura mĂ« parĂ« me Boshtin â ItalisĂ«, HungarisĂ«, RumanisĂ«, BullgarisĂ« dhe FinlandĂ«s â duke shĂ«nuar pĂ«rfundimin formal tĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore nĂ« EvropĂ« dhe pĂ«rpjekjen pĂ«r krijimin e njĂ« rendi tĂ« ri paqĂ«sor nĂ« kontinent.
Konferenca që çoi në këto traktate u zhvillua në Paris nga korriku deri në tetor të vitit 1946, me pjesëmarrjen e përfaqësuesve nga 21 vende, të cilët negociuan kushtet politike, territoriale dhe ekonomike që do të përcaktonin të ardhmen e shteteve të mundura.
Rivendosja e kufijve dhe humbjet territoriale
NjĂ« nga elementet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« traktateve ishte rishikimi i hartĂ«s politike tĂ« EvropĂ«s. Italia humbi kolonitĂ« afrikane, njohu pavarĂ«sinĂ« e ShqipĂ«risĂ« dhe iu detyrua tĂ« dorĂ«zonte territore JugosllavisĂ« dhe ishujt DodekanezĂ« GreqisĂ«. Hungaria u rikthye praktikisht nĂ« kufijtĂ« e vendosur nga Traktati i Trianonit, duke humbur territore nĂ« favor tĂ« ĂekosllovakisĂ«, RumanisĂ« dhe JugosllavisĂ«.
Rumania humbi BesarabinĂ« dhe BukovinĂ«n Veriore nĂ« favor tĂ« Bashkimit Sovjetik, por rifitoi TransilvaninĂ« nga Hungaria, ndĂ«rsa Bullgaria pĂ«rfitoi DobruzhĂ«n Jugore. Finlanda, nga ana tjetĂ«r, u detyrua tâi kthente Bashkimit Sovjetik provincĂ«n e Petsamos.
Këto ndryshime kufitare u shoqëruan me zhvendosje masive popullsish dhe vuajtje të mëdha për komunitetet e prekura, duke e bërë procesin e pasluftës një periudhë të trazuar dhe të dhimbshme për miliona njerëz.
Reparacionet, çarmatimi dhe drejtësia pas luftës
Traktatet përfshinin gjithashtu detyrime të rënda ekonomike. Italia, Bullgaria dhe Hungaria u ngarkuan me pagesa reparacionesh ndaj vendeve fqinje dhe Bashkimit Sovjetik, ndërsa Rumania dhe Finlanda duhej të furnizonin Moskën me mallra në vlerë qindra milionë dollarë përgjatë disa viteve.
Përveç kësaj, marrëveshjet përcaktuan çarmatimin, ndëshkimin e kriminelëve të luftës dhe njohjen e të drejtave themelore të njeriut, duke synuar krijimin e një baze ligjore për stabilitetin e pasluftës dhe integrimin gradual të këtyre vendeve në komunitetin ndërkombëtar.
Një paqe e brishtë në prag të Luftës së Ftohtë
MegjithĂ«se traktatet rivendosĂ«n sovranitetin e shteteve tĂ« mundura dhe hapĂ«n rrugĂ«n pĂ«r anĂ«tarĂ«simin e tyre nĂ« organizata ndĂ«rkombĂ«tare, klima politike globale po pĂ«rkeqĂ«sohej me shpejtĂ«si, duke çuar drejt formimit tĂ« blloqeve antagoniste dhe ndarjes sĂ« EvropĂ«s nga âPerdja e Hekurtâ.
NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, Traktatet e Paqes nĂ« Paris nuk ishin vetĂ«m fundi i njĂ« lufte botĂ«rore, por edhe preludi i njĂ« epoke tĂ« re tensioni gjeopolitik. Ato shĂ«nuan kalimin nga shkatĂ«rrimi i luftĂ«s drejt rindĂ«rtimit, por njĂ«kohĂ«sisht paralajmĂ«ruan se paqja e arritur ishte e kushtĂ«zuar dhe e brishtĂ« â njĂ« ekuilibĂ«r i pĂ«rkohshĂ«m nĂ« njĂ« EvropĂ« qĂ« po hynte nĂ« hijen e LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«.
Kafka e një të riu, gati dy metra të gjatë, i cili i mbijetoi një trepanimi të kafkës në shekullin IX, është zbuluar në një varr masiv dhe mund të përfaqësojë një trofe lufte.
Kafka e trepanuar
Vrima ovale prej 3 cm në kafkë dhe analiza me radiokarbon sugjerojnë se burri ka qenë gjallë midis viteve 772 dhe 891 të erës sonë. Foto: Arkeologjia e Universitetit të Kembrixhit / David Matzliach
Një ekip studentësh dhe arkeologësh nga Universiteti i Kembrixhit ka zbuluar një varr masiv që daton në shekullin IX pas Krishtit, i cili përmban eshtrat e të paktën dhjetë individëve, përfshirë edhe atë të një burri shumë të gjatë për kohën, që shfaq shenja të qarta të trepanimit të kafkës.
Varrimi u gjet jashtë fortesës së lashtë të fortifikuar të Wandlebury-t, në atë që sot është Parku i Qarkut Wandlebury, në jug të Kembrixhit. Vendndodhja, dikur një fortesë e rëndësishme e Epokës së Hekurit, shtrihet në një zonë që në shekullin IX ishte territor kufitar midis mbretërisë saksone të Mercia-s dhe mbretërisë së Anglisë Lindore, e pushtuar nga vikingët rreth vitit 870 pas Krishtit.
Misteri i gjigantit
Midis mbetjeve tĂ« zbuluara nĂ« Wandlebury bie nĂ« sy skeleti i njĂ« tĂ« riu 17â24 vjeç, me gjatĂ«si rreth 1.95 m. Kjo pĂ«rbĂ«n njĂ« gjatĂ«si tĂ« jashtĂ«zakonshme pĂ«r kohĂ«n, duke pasur parasysh se mashkulli mesatar ishte rreth 1.65 m. Kafka e tij paraqet njĂ« vrimĂ« prej 3 cm, shenjĂ« e qartĂ« e trepanimit â njĂ« procedurĂ« e lashtĂ« kirurgjikale pĂ«r heqjen e njĂ« pjese tĂ« kockĂ«s sĂ« kafkĂ«s.
Shenjat e shërimit të kockave tregojnë se burri i mbijetoi operacionit. Arkeologët mendojnë se mjekët e kohës mund të kenë tentuar të lehtësonin presionin intrakranial të shkaktuar nga një dëmtim ose, ndoshta, nga një tumor në gjëndrën e hipofizës. Kjo gjendje do të shpjegonte edhe rritjen e pazakontë të trupit të tij. Megjithëse mbresëlënës, trepanimi nuk ishte një rast i izoluar: ai ishte një praktikë e njohur që nga grekët dhe romakët për trajtimin e migrenës, konvulsioneve dhe çrregullimeve të tjera neurologjike.
Ekzekutime dhe trofe: tmerri i varrit masiv
Gropa përmban eshtrat e të paktën dhjetë individëve, kryesisht burra të rinj. Përveç skeleteve të plota, në vend janë gjetur mbetje të copëtuara, përfshirë grumbuj këmbësh dhe kafka të ndara nga trupat. Disa skelete ndodheshin në pozicione që sugjerojnë se viktimat mund të kenë qenë të lidhura në momentin e vdekjes.
Sipas Dr. Oscar Aldred, i cili udhĂ«hoqi gĂ«rmimet nĂ« bashkĂ«punim me NjĂ«sinĂ« Arkeologjike tĂ« Kembrixhit dhe organizatĂ«n bamirĂ«se Cambridge Past, Present and Future, kĂ«ta burra mund tĂ« jenĂ« ekzekutuar ose rrahur gjatĂ« njĂ« ngjarjeje tĂ« dhunshme, mĂ« shumĂ« sesa tĂ« vrarĂ« nĂ« betejĂ«. NjĂ« individ paraqiste shenja tĂ« qarta prerjeje tĂ« kokĂ«s, ndĂ«rsa mbetje tĂ« tjera tregonin trauma tĂ« pĂ«rputhshme me luftimet ose ndĂ«shkimin fizik. Hipoteza Ă«shtĂ« se disa pjesĂ« trupash mund tĂ« jenĂ« ekspozuar si trofe para varrimit â njĂ« praktikĂ« e dokumentuar nĂ« konflikte tĂ« tjera tĂ« hershme mesjetare.
Analizat e ardhshme
Studimet do të vazhdojnë me datimin me radiokarbon, analizat izotopike dhe ADN-në e lashtë, për të kuptuar më mirë shëndetin, prejardhjen dhe marrëdhëniet e mundshme midis individëve.
Këto kërkime mund të ndihmojnë gjithashtu në përcaktimin nëse eshtrat u përkasin vikingëve pushtues apo saksonëve vendas të përfshirë në konfliktet e kohës.
Nga dosjet e Epstein, që duket se nuk kanë fund, dalin gjithmonë detaje dhe personazhe të rinj.
Ose, tĂ« paktĂ«n, disa ngjarje tashmĂ« tĂ« njohura dhe disa figura qĂ« ishin njohur si tĂ« lidhura mĂ« shumĂ« ose mĂ« pak me Jeffrey Epstein vazhdojnĂ« tĂ« ndĂ«rthuren nĂ« njĂ« rrjet tĂ« vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu shpjeguar.
Një nga këto ngjarje lidhet me kocka dinosauri dhe fosile. Personazhet kryesore, përveç financierit pedofil që vdiq në burg në 2019 dhe të fejuarës së tij Ghislaine Maxwell, e cila po vuan një dënim të gjatë, janë edhe Sekretari amerikan i Shëndetësisë, Robert F. Kennedy Jr. (i njohur si RFK Jr.), dhe paleontologu i famshëm Jack Horner.
Në kërkim të dinosaurëve dhe fosileve me Jack Horner, gjetëm guaska dhe fosile 90 milion vjeçare.
Ajo i përgjigjej:
Shumë bukur. Por nuk kishim shkuar me të dhe me Bobby Kennedy-n për të kërkuar fosile në North Dakota?
Epstein konfirmonte:Â Po!
Jack Horner Ă«shtĂ« njĂ« nga paleontologĂ«t mĂ« tĂ« njohur amerikanĂ« dhe ka qenĂ« kĂ«shilltar pĂ«r filmin âJurassic Parkâ. Personazhi kryesor, Alan Grant, Ă«shtĂ« frymĂ«zuar pikĂ«risht nga Horner, siç e ka konfirmuar vetĂ« ai nĂ« njĂ« intervistĂ« pĂ«r Smithsonian Magazine nĂ« 2014-Ă«n:
Mendoj se Grant është një përzierje mes meje dhe Bob Bakker (një tjetër paleontolog i njohur).
QĂ« Horner tĂ« kishte qenĂ« tĂ« paktĂ«n njĂ« herĂ« mysafir nĂ« njĂ« nga pronat e Epstein (me gjasĂ« nĂ« fermĂ«n e tij nĂ« New Mexico) ishte zbuluar mĂ« parĂ« nga email-et publike, ku ai shkruante se âJeffrey dhe vajzat ishin mysafirĂ« tĂ« kĂ«ndshĂ«mâ.
Referenca te âvajzatâ mund tĂ« jetĂ« e pafajshme, por dikush ka rikthyer njĂ« artikull tĂ«Â People nga 2016-a, ku Horner thoshte se ishte âlarguar nga punaâ nĂ«Â Museum of the Rockies, ku kishte qenĂ« kurator pĂ«r mbi 30 vjet, pĂ«r njĂ« marrĂ«dhĂ«nie me njĂ« studente (jo tĂ« tijĂ«n).
Horner, atëherë 65 vjeç, u martua me të renë, 19-vjeçare, në 2012-ën. U divorcua 4 vite më vonë: asgjë e paligjshme, por dosjet e Epstein hedhin një hije të errët mbi gjithçka.
Në email të tjera, Horner fton Epstein në Montana.
Ekskursioni për gjetjen e fosileve në Dakota me RFK Jr. ishte përmendur gjithashtu nga Maxwell në bisedat e saj me zëvendësministrin e Drejtësisë Todd Blanche dhe nga vetë Kennedy.
Kur nĂ« 2023-in kandidonte si i pavarur pĂ«r presidencĂ« (Trump mĂ« pas e tĂ«rhoqi, duke i ofruar njĂ« ministĂ«r si âshpĂ«rblimâ), RFK Jr. pĂ«r tâu mbrojtur nga akuzat e lidhjes me Epstein deklaroi nĂ« Fox News se kishte fluturuar me avionin e financierit vetĂ«m dy herĂ«: herĂ«n e parĂ« nĂ« 1993 pĂ«r tĂ« shkuar nĂ« Florida me gruan dhe fĂ«mijĂ«t pĂ«r tĂ« vizituar nĂ«nĂ«n e tij dhe herĂ«n e dytĂ«Â âkur mori fĂ«mijĂ«t pĂ«r tĂ« kĂ«rkuar fosile nĂ« Pine Ridge Reservation, South Dakotaâ.
Por edhe kjo paraqet një problem, sepse mbledhja e fosileve në një rezervë si Pine Ridge pa lejen e fiseve të vendaseve që jetojnë aty është një shkelje e ligjit për pronësinë.
Kjo duket pak krahasuar me skandalet e tjera që dalin nga biblioteka e Epstein.
Por situata bëhet më shqetësuese nëse rezulton se ishte i përfshirë direkt edhe paleontologu më i famshëm amerikan.
MĂ« 8 shkurt 1993, qielli mbi periferinĂ« perĂ«ndimore tĂ« Teheranit u kthye nĂ« skenĂ« tĂ« njĂ« prej fatkeqĂ«sive mĂ« tĂ« rĂ«nda ajrore tĂ« asaj kohe. Dy avionĂ« â njĂ« civil dhe njĂ« ushtarak â u pĂ«rplasĂ«n nĂ« ajĂ«r mbi qytetin Qods, duke marrĂ« me vete jetĂ«n e tĂ« gjithĂ« personave qĂ« ndodheshin nĂ« bord. NĂ« total humbĂ«n jetĂ«n 133 njerĂ«z, njĂ« bilanc qĂ« e bĂ«ri kĂ«tĂ« ngjarje katastrofĂ«n ajrore mĂ« vdekjeprurĂ«se tĂ« vitit 1993.
Fluturimi i fundit
Avioni civil ishte një Tupolev Tu-154M i kompanisë Iran Air Tours, i cili po kryente fluturimin çarter 962 nga aeroporti Mehrabad i Teheranit drejt qytetit të shenjtë Mashhad. Në bord ndodheshin 119 pasagjerë dhe 12 anëtarë ekuipazhi.
Në të njëjtën kohë, një avion luftarak Sukhoi Su-24 i Forcës Ajrore iraniane po përgatitej për ulje në të njëjtin aeroport. Gjatë fazës së ngjitjes së avionit civil dhe afrimit të avionit ushtarak për ulje, dy mjetet ajrore humbën kontaktin vizual dhe u përplasën në ajër rreth 15 kilometra larg aeroportit.
Përplasja ishte shkatërruese: pjesa e pasme e Tupolevit u këput, ekuipazhi humbi kontrollin dhe të dy avionët ranë mbi një depo ushtarake pranë zonës urbane. Asnjë person nuk mbijetoi.
Shkaqet e aksidentit
Hetimet treguan se tragjedia lidhej me mungesën e koordinimit mes kontrollit civil dhe atij ushtarak të trafikut ajror, si dhe me faktorë operacionalë gjatë afrimit dhe ngjitjes së avionëve.
Ky kombinim fatal gabimesh, në një hapësirë ajrore të përbashkët, çoi në përplasjen e pashmangshme që shkatërroi të dy mjetet dhe mori 133 jetë njerëzish.
Jehona e një katastrofe
Ngjarja tronditi opinionin publik iranian dhe komunitetin ndĂ«rkombĂ«tar tĂ« aviacionit. PĂ«rveç humbjeve njerĂ«zore, ajo nxori nĂ« pah rreziqet e bashkĂ«jetesĂ«s sĂ« trafikut civil dhe atij ushtarak pa koordinim tĂ« plotĂ« â njĂ« mĂ«sim i dhimbshĂ«m qĂ« mbetet aktual edhe sot.
Tragjedia mbi Qods mbetet një kujtesë e fortë se, në aviacion, një çast i vetëm gabimi mund të kthehet në histori zie për qindra familje. Në qiellin ku zakonisht shkruhen rrugët e udhëtimit dhe shpresës, atë ditë u shkrua një kapitull i errët i kujtesës njerëzore.
Gjatë Luftës së Ftohtë, krijohet Policia Sekrete e Gjermanisë Lindore. Ai konsiderohet si një ndër shërbimet informative më të famshme dhe më represive, që ka ekzistuar ndonjëherë.
Lindja e një makinerie survejimi
NĂ« vitin 1950, nĂ« kulmin e tensioneve tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ« dhe vetĂ«m pak vite pas ndarjes sĂ« GjermanisĂ« nĂ« dy shtete rivale, Republika Demokratike Gjermane krijoi MinistrinĂ« pĂ«r Sigurimin e Shtetit â tĂ« njohur si Stasi. NĂ« letĂ«r, ky institucion kishte pĂ«r detyrĂ« mbrojtjen e rendit socialist nga sabotazhi, spiunazhi dhe kundĂ«rrevolucioni. NĂ« realitet, ai u shndĂ«rrua shpejt nĂ« njĂ« aparat total kontrolli mbi shoqĂ«rinĂ«.
Modeli organizativ u ndërtua nën ndikimin e drejtpërdrejtë sovjetik. Këshilltarë të KGB-së ndihmuan në strukturimin e hierarkisë, metodave hetimore dhe rrjetit të informatorëve. Që në fillesë, Stasi nuk ishte thjesht një shërbim inteligjence; ai ishte instrument politik i partisë-shtet.
Vitet â50ââ60: Konsolidimi i frikĂ«s
Gjatë dy dekadave të para, Stasi përqendroi energjitë në shkatërrimin e opozitës reale ose të imagjinuar. Arrestimet politike, gjyqet e montuara dhe burgjet speciale u bënë pjesë e mekanizmit të përditshëm të pushtetit.
NdĂ«rtimi i Murit tĂ« Berlinit nĂ« vitin 1961 forcoi mĂ« tej rolin e Stasit. Kufiri fizik kĂ«rkonte edhe njĂ« kufi psikologjik. Ădo tentativĂ« arratisjeje, çdo kontakt me PerĂ«ndimin, çdo shfaqje mosbindjeje trajtohej si kĂ«rcĂ«nim ndaj shtetit.
Në këtë periudhë u hodhën themelet e një sistemi dosjesh gjigante, ku regjistrohej jeta private e qytetarëve me një detaj që sot duket i pabesueshëm.
Vitet â70: ShoqĂ«ria nĂ«n vĂ«zhgim total
NĂ« vitet â70, Stasi arriti kulmin e depĂ«rtimit nĂ« jetĂ«n shoqĂ«rore. Rrjeti i informatorĂ«ve u zgjerua nĂ« mĂ«nyrĂ« eksponenciale: bashkĂ«punĂ«torĂ« tĂ« fshehtĂ« gjendeshin nĂ« fabrika, universitete, institucione kulturore, madje edhe nĂ« rrethe familjare.
Kjo krijoi një klimë mosbesimi të përgjithshëm, ku kufiri mes jetës publike dhe asaj private pothuajse u zhduk. Frika nuk prodhohej vetëm nga dhuna e drejtpërdrejtë, por nga ndjesia se dikush gjithmonë po dëgjonte.
Vitet â80: Zersetzung â represioni pa zhurmĂ«
NĂ« dekadĂ«n e fundit tĂ« ekzistencĂ«s sĂ« saj, Stasi zhvilloi metoda mĂ« tĂ« sofistikuara se burgosja klasike. Strategjia e njohur si âZersetzungâ synonte shpĂ«rbĂ«rjen psikologjike tĂ« individit.
Kundërshtarët nuk arrestoheshin domosdoshmërisht. Ata izoloheshin, diskreditoheshin, humbnin vendin e punës, përballeshin me ndërhyrje në jetën personale. Ishte një formë represioni e heshtur, por shpesh më shkatërruese se burgu.
NĂ« fund tĂ« viteve â80, Stasi numĂ«ronte rreth 90 mijĂ« punonjĂ«s dhe mbi 170 mijĂ« informatorĂ«, njĂ« pĂ«rmasĂ« qĂ« e bĂ«nte njĂ« nga aparatet mĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« survejimit nĂ« histori.
1989: Shembja e murit dhe fundi i frikës
Kriza ekonomike, reformat në Bashkimin Sovjetik dhe presioni i protestave qytetare çuan në shpërbërjen e sistemit. Demonstratat masive në Leipzig dhe Berlin shënuan fillimin e fundit.
9 nĂ«ntori 1989 â rĂ«nia e Murit tĂ« Berlinit â nuk ishte vetĂ«m njĂ« moment gjeopolitik. Ishte kolapsi simbolik i njĂ« regjimi qĂ« kishte ndĂ«rtuar pushtetin mbi frikĂ«n dhe survejimin.
Në muajt e fundit, punonjësit e Stasit tentuan të shkatërronin miliona dokumente. Qytetarët pushtuan ndërtesat e shërbimit sekret për të ndalur zhdukjen e dosjeve, duke hapur një kapitull të ri: përballjen me të kaluarën.
Pas vitit 1990: Dosjet që flasin
Hapja graduale e arkivave zbuloi dimensionin real të kontrollit shtetëror. Miliona faqe dokumentesh treguan histori spiunimi mes miqsh, bashkëshortësh, kolegësh. Shoqëria gjermane u përball me një traumë kolektive, por edhe me mundësinë e transparencës.
Trashëgimia e Stasit mbetet sot një paralajmërim universal: teknologjia dhe pushteti, kur bashkohen pa kufij demokratikë, mund të shndërrohen në instrumente kontrolli total.
STASI dhe Sigurimi shqiptar
Sigurimi i Shtetit në Shqipëri dhe Stasi në Gjermaninë Lindore lindën nga i njëjti univers ideologjik. Të dy shërbimet synonin kontrollin total të shoqërisë dhe eliminimin e kundërshtimit politik përmes survejimit, ndëshkimit dhe frikës.
Ngjashmëritë ishin të dukshme në strukturë, metodë dhe kulturë institucionale.
Izolimi shqiptar dhe kufijtë e bashkëpunimit
Megjithëse pjesë e kampit socialist, Shqipëria u izolua thellë pas prishjes me Bashkimin Sovjetik në vitin 1961 dhe më pas me Kinën. Ky izolim kufizoi ndjeshëm çdo bashkëpunim operacional me shërbime të tjera, përfshirë Stasin.
VetĂ«m pas rĂ«nies sĂ« komunizmit u krijua njĂ« formĂ« reale bashkĂ«punimi â ajo historike dhe arkivore. Hapja e dosjeve nĂ« vendet e EvropĂ«s Lindore, pĂ«rfshirĂ« ShqipĂ«rinĂ« dhe GjermaninĂ«, mundĂ«soi studimin krahasues tĂ« mekanizmave tĂ« represionit.
Kjo fazë nuk lidhet më me kontrollin, por me kujtesën dhe transparencën.
Epilogu
Historia e Stasit nuk Ă«shtĂ« thjesht histori gjermane. Ajo Ă«shtĂ« histori evropiane â madje universale â mbi mĂ«nyrĂ«n se si frika mund tĂ« institucionalizohet dhe si liria mund tĂ« zhduket gradualisht, pa u vĂ«nĂ« re.
Por është edhe histori shprese. Sepse në fund, edhe sistemi më i fortë i survejimit nuk mundi të mbijetojë përballë dëshirës njerëzore për liri.
Më 7 shkurt 1863, korveta me avull e Marinës Mbretërore britanike HMS Orpheus u mbyt në hyrje të portit Manukau, në brigjet perëndimore të Oklandit në Zelandën e Re, duke shkaktuar humbjen e 189 jetëve nga 259 persona në bord. Kjo mbetet katastrofa detare me numrin më të madh të viktimave në ujërat e Zelandës së Re.
Anija po transportonte furnizime detare dhe pĂ«rforcime ushtarake drejt Oklandit gjatĂ« LuftĂ«rave tĂ« ZelandĂ«s sĂ« Re. PĂ«r tĂ« kursyer kohĂ«, komandanti vendosi tĂ« hynte nĂ« portin Manukau nĂ« vend qĂ« tĂ« ndiqte rrugĂ«n mĂ« tĂ« sigurt drejt WaitematÄ. Hartat detare qĂ« pĂ«rdorte ishin tĂ« vjetruara dhe kanali i hyrjes kishte ndryshuar; sinjalet paralajmĂ«ruese nga bregu nuk u kuptuan nĂ« kohĂ«.
Pas goditjes në bankinën e rërës, dallgët e fuqishme e përplasën anijen vazhdimisht. Hapat u përmbytën, dritaret u thyen dhe uji nisi të hynte brenda, duke e bërë pothuajse të pamundur braktisjen e sigurt të anijes. Shumë marinarë u ngjitën në direkë për të shpëtuar, por shembja e tyre i hodhi në det; vetëm një varkë e vogël arriti të largohej.
Në mesin e viktimave ishin edhe vetë komandantët e skuadronit, ndërsa shumë prej të mbyturve ishin djem të rinj që shërbenin si marinarë në fillimet e karrierës së tyre. Tragjedia u hetua nga disa komisione, por përgjegjësia mbeti e diskutueshme.
Ngjarja e HMS Orpheus mbeti e gdhendur në kujtesën historike si simbol i rreziqeve të lundrimit dhe i pasojave fatale të gabimeve njerëzore në det, duke u përkujtuar më vonë me pllaka përkujtimore dhe memoriale për viktimat.
Më 7 shkurt 1992, në qytetin holandez Maastricht, dymbëdhjetë shtete të Komunitetit Evropian hodhën një hap historik drejt bashkimit politik dhe ekonomik të kontinentit: nënshkrimin e Traktatit për Bashkimin Evropian, i njohur gjerësisht si Traktati i Maastrichtit. Ky akt shënoi fillimin e një etape të re në procesin e integrimit evropian dhe vendosi themelet e Bashkimit Evropian si një strukturë politike e përbashkët.
Traktati u nënshkrua nga Belgjika, Danimarka, Franca, Gjermania, Greqia, Irlanda, Italia, Luksemburgu, Holanda, Portugalia, Spanja dhe Mbretëria e Bashkuar, ndërsa pas ratifikimit në secilin vend hyri në fuqi më 1 nëntor 1993, moment që shënoi zyrtarisht lindjen e Bashkimit Evropian.
PĂ«rmbajtja e marrĂ«veshjes ishte thelbĂ«sore pĂ«r tĂ« ardhmen e EvropĂ«s. Ajo krijoi qytetarinĂ« evropiane, duke u dhĂ«nĂ« qytetarĂ«ve tĂ« vendeve anĂ«tare tĂ« drejtĂ«n tĂ« lĂ«vizin, tĂ« jetojnĂ« dhe tĂ« marrin pjesĂ« nĂ« zgjedhje nĂ« çdo shtet tĂ« BE-sĂ«. Po ashtu, traktati parashikoi ndĂ«rtimin e njĂ« sistemi bankar qendror dhe tĂ« njĂ« monedhe tĂ« pĂ«rbashkĂ«t â euron â si dhe vendosi politika tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta nĂ« fushĂ«n e sigurisĂ«, diplomacisĂ«, drejtĂ«sisĂ« dhe çështjeve tĂ« brendshme.
Në plan më të gjerë historik, nënshkrimi i Traktatit të Maastrichtit simbolizoi përpjekjen e kombeve të Evropës Perëndimore për të kapërcyer konfliktet e shekujve të mëparshëm dhe për të ndërtuar një hapësirë bashkëpunimi ekonomik, politik dhe shoqëror. Ai vendosi rregulla të qarta për monedhën e përbashkët, politikën e jashtme dhe bashkëpunimin në drejtësi, duke e kthyer integrimin evropian nga një projekt ekonomik në një bashkim me dimension të theksuar politik.
Sot, Traktati i Maastrichtit konsiderohet një nga gurët themeltarë të Evropës moderne. Ai jo vetëm që ndryshoi rrjedhën e historisë së kontinentit, por ndikoi drejtpërdrejt në jetën e përditshme të miliona qytetarëve evropianë, duke hapur rrugën drejt një bashkimi që vazhdon të evoluojë edhe në shekullin XXI.
Imazhi i Cortina dâAmpezzo-s si njĂ« kryeqytet botĂ«ror i skive nuk lindi nĂ« vitet e bumit ekonomik, por nĂ« heshtjen e rĂ«ndĂ« tĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore. Sot, ndĂ«rsa sytĂ« e botĂ«s drejtohen nga LojĂ«rat Olimpike DimĂ«rore 2026 dhe kujtesa rikthehet te edicioni i paharruar i vitit 1956 â LojĂ«rat e para DimĂ«rore tĂ« zhvilluara nĂ« Itali â pak kush mendon se ajo lavdi ishte, nĂ« njĂ«farĂ« mĂ«nyre, njĂ« shpĂ«rblim i vonuar i historisĂ«. Sepse, nĂ«se bota nuk do tĂ« ishte zhytur nĂ« konflikt, Italia do tâi kishte pritur LojĂ«rat qĂ« nĂ« vitin 1944.
Detyra e vitit 1939: një ëndërr në prag të katastrofës
NĂ« qershorin e vitit 1939, Komiteti Olimpik NdĂ«rkombĂ«tar zgjodhi Cortina dâAmpezzo-n si mikpritĂ«se tĂ« LojĂ«rave tĂ« pesta DimĂ«rore, duke lĂ«nĂ« pas Montrealin dhe Oslon. PĂ«r ItalinĂ«, kjo ishte mĂ« shumĂ« se njĂ« ngjarje sportive: ishte njĂ« skenĂ« prestigji ndĂ«rkombĂ«tar. Por pushtimi i PolonisĂ« shĂ«noi fillimin e fundit. Dokumentet e CONI-t dĂ«shmojnĂ« se pĂ«rpjekjet pĂ«r ta mbajtur gjallĂ« Ă«ndrrĂ«n vazhduan deri nĂ« vitin 1941, me shpresĂ«n â tashmĂ« iluzore â pĂ«r njĂ« paqe tĂ« shpejtĂ«.
Arkeologjia olimpike: nga viti 1944 te MilanoâKortina 2026
Mrekullia e parealizuar e vitit 1944 la pas gjurmĂ« konkrete. Planet pĂ«r trampolinĂ«n legjendare tĂ« kĂ«rcimit me ski âItaliaâ, nĂ« Zuel, ishin gati qĂ« atĂ«herĂ«. Edhe pse struktura ikonike u ndĂ«rtua mĂ« 1956, vendi dhe projekti i saj kishin marrĂ« formĂ« qĂ« nĂ« vitet â30.
NjĂ« tjetĂ«r relike Ă«shtĂ« pista e bobsleigh-it. Sipas tĂ« dhĂ«nave komunale tĂ« Cortina-s, ajo ekzistonte qĂ« nĂ« vitin 1923, ndĂ«rsa modernizimi i saj ishte parashikuar pĂ«r vitin 1944. TĂ« ecĂ«sh sot pĂ«rgjatĂ« pistĂ«s âEugenio Montiâ â pjesĂ« thelbĂ«sore edhe e planeve pĂ«r MilanoâKortina 2026 â Ă«shtĂ« si tĂ« sodisĂ«sh njĂ« vepĂ«r inxhinierike qĂ« priti dymbĂ«dhjetĂ« vjet pĂ«r tâu bĂ«rĂ« legjendĂ«.
Teknologjia e akullit dhe trashëgimia për vitin 2026
LojĂ«rat e vitit 1944, po tĂ« ishin zhvilluar, me gjasĂ« do tĂ« kishin shĂ«nuar kalimin nga fushat natyrore tĂ« akullit drejt zgjidhjeve moderne teknologjike. Kronikat e kohĂ«s tregojnĂ« se pĂ«rgatitjet logjistike po studionin tashmĂ« rezistencĂ«n e materialeve ndaj ngricĂ«s â njohuri qĂ« mĂ« vonĂ« do tĂ« bĂ«heshin themelore pĂ«r Stadiumin e Akullit tĂ« vitit 1956.
âMrekullia e munguarâ e â44-s, megjithatĂ«, nuk ishte kohĂ« e humbur. Pa atĂ« kandidaturĂ«, Cortina nuk do tĂ« kishte fituar autoritetin qĂ« i hapi rrugĂ«n LojĂ«rave tĂ« vitit 1956 â dhe ndoshta as sfidĂ«s sĂ« sotme tĂ« MilanoâKortina 2026.
Burimi: focus.it/ Nga Roberto Graziosi/ Përgatiti për botim: L.Veizi
Më 6 shkurt 1958, bota e futbollit u trondit nga një prej fatkeqësive më të mëdha në historinë e saj. Shtatë futbollistë të ekipit të njohur anglez Manchester United humbën jetën në një aksident të rëndë ajror në Mynih të Gjermanisë, duke lënë pas një plagë të thellë në sportin britanik dhe më gjerë.
Avioni i kompanisĂ« âBritish Airwaysâ, qĂ« transportonte skuadrĂ«n dhe shoqĂ«ruesit e saj, u pĂ«rfshi nga flakĂ«t menjĂ«herĂ« pas pĂ«rpjekjes pĂ«r tâu ngritur nga aeroporti Riem i Mynihut. NĂ« bord ndodheshin 38 pasagjerĂ« dhe 6 anĂ«tarĂ« tĂ« ekuipazhit. Mosha mesatare e futbollistĂ«ve qĂ« humbĂ«n jetĂ«n ishte vetĂ«m 24 vjeç â njĂ« brez i ri talentesh qĂ« premtonte tĂ« ardhme tĂ« ndritur pĂ«r klubin anglez.
Mes viktimave ishin kapiteni Roger Byrne, si dhe Mark Jones, Eddie Colman, Tommy Taylor, Liam Whelan, David Pegg dhe Geoff Bent. NĂ« kĂ«tĂ« tragjedi humbĂ«n jetĂ«n edhe tetĂ« gazetarĂ« sportivĂ« britanikĂ« dhe disa zyrtarĂ« tĂ« klubit, duke e çuar numrin e pĂ«rgjithshĂ«m tĂ« viktimave nĂ« 21 persona. MbretĂ«resha Elizabeth II reagoi menjĂ«herĂ«, duke u shprehur se ishte âthellĂ«sisht e tronditurâ nga ngjarja.
Skuadra e Manchester United po kthehej në Angli pas një ndeshjeje të Kupës së Evropës kundër Crvena Zvezdës në Beograd dhe ishte ndalur në Mynih për furnizim me karburant. Pas dy përpjekjeve të dështuara për ngritje, në tentativën e tretë avioni doli nga pista, u përplas me një shtëpi, më pas me një ndërtesë tjetër dhe shpërtheu në flakë.
Menaxheri i ekipit, Matt Busby, pësoi plagë të rënda dhe u dërgua me urgjencë në spital, ndërsa sulmuesi i ri Bobby Charlton shpëtoi me dëmtime të lehta në kokë. Sipas drejtuesve të kompanisë ajrore, aeroporti i Mynihut ishte përfshirë atë ditë nga një stuhi e fortë dëbore, gjë që kishte shkaktuar vonesa dhe shqetësime teknike, përfshirë dyshime mbi funksionimin e njërit prej motorëve.
Ky ishte aksidenti i parë fatal për atë model avioni, i cili që nga hyrja në shërbim në vitin 1952 kishte transportuar mbi 2.3 milionë pasagjerë në rreth 86 mijë fluturime. Tragjedia e Mynihut mbeti një moment i errët në historinë e futbollit, por edhe një kujtesë e dhimbshme e brishtësisë së jetës përtej lavdisë së fushës së blertë.
GjatĂ« viteve 1992â1996, Sarajeva nuk ishte thjesht njĂ« qytet nĂ« luftĂ«; ajo ishte njĂ« burg nĂ«n qiell tĂ« hapur. Mes tĂ« gjitha tmerreve tĂ« atij rrethimi, emri âMarkaleâ (tregu kryesor i qytetit) mbetet i skalitur si simboli i brutalitetit absolut kundĂ«r civilĂ«ve. Aty, buka dhe mbijetesa u paguan me gjak.
5 shkurt 1994, masakra e parë
Në një të shtunë të ftohtë dimri, tregu ishte plot me njerëz që tentonin të blinin ndonjë gjë të vogël për të ushqyer familjet e tyre. Në orën 12:10, një predhë mortaje 120 mm, e lëshuar nga pozicionet e ushtrisë serbo-boshnjake në kodrat përreth, ra direkt në mes të turmës.
Bilanci: 68 të vrarë dhe 144 të plagosur.
Pamjet e transmetuara në mbarë botën treguan një masakër të papërshkrueshme: tezga të përmbysura, trupa të pajetë mes mbetjeve të ushqimeve dhe një qytet që ulërinte për ndihmë.
Komuniteti ndërkombëtar u trondit, por hezitimi i OKB-së për të treguar me gisht fajtorin (pavarësisht raporteve teknike) lejoi që rrethimi të vazhdonte.
Përsëritja e tragjedisë
Edhe pse teksti yt fokusohet në vitin 1994, historia e Markales ka edhe një kapitull të dytë po aq të përgjakshëm. Më 28 gusht 1995, pesë predha goditën sërish zonën e tregut, duke vrarë 43 persona dhe plagosur 75 të tjerë.
âNuk ishte thjesht luftĂ«; ishte gjueti njerĂ«zish ku civilĂ«t ishin preja, ndĂ«rsa snajperĂ«t dhe artileria ishin gjuetarĂ«t.â
Nga indiferenca te ndërhyrja
Masakrat e Markales shĂ«rbyen si katalizatorĂ« moralĂ«. Pas sulmit tĂ« dytĂ«, âvija e kuqeâ u shkel pĂ«rfundimisht. NATO braktisi politikĂ«n e neutralitetit dhe nisi fushatĂ«n e bombardimeve ajrore kundĂ«r pozicioneve tĂ« forcave serbe. Ky presion ushtarak, i kombinuar me ofensivat nĂ« terren, detyroi palĂ«t tĂ« uleshin nĂ« tryezĂ«n e bisedimeve, duke çuar nĂ« MarrĂ«veshjen e Dayton-it.
Drejtësia dhe kujtesa
Gjykata NdĂ«rkombĂ«tare pĂ«r Krimet nĂ« ish-Jugosllavi (ICTY) dĂ«noi komandantĂ«t e lartĂ« serbĂ«, si Stanislav GaliÄ dhe Dragomir MiloĆĄeviÄ, pĂ«r fushatĂ«n e terrorit kundĂ«r SarajevĂ«s, duke pĂ«rfshirĂ« specifikisht masakrat nĂ« Markale.
Sot, në murin e tregut Markale, emrat e viktimave janë të shkruar mbi një sfond të kuq, duke qëndruar si një plagë e hapur që kujton se paqja është e brishtë dhe se harresa është krimi i dytë pas vrasjes.
Në fillim të vitit 1941, vëmendja e botës ishte e përqendruar në Evropë, por në bririn e Afrikës po luhej një nga kapitujt më përcaktues për fatin e kontrollit britanik mbi Detin e Kuq dhe rrugët furnizuese drejt Indisë. Beteja e Kerenit nuk ishte thjesht një përplasje ushtarake; ishte testi suprem i qëndrueshmërisë në një nga terrenet më armiqësore në planet.
KĂ«shtjella natyrore e Kerenit
Keren nuk ishte njĂ« qytet i zakonshĂ«m. I rrethuar nga njĂ« kurorĂ« malesh tĂ« larta dhe tĂ« thepisura, ai shĂ«rbente si njĂ« âportĂ«â natyrore qĂ« bllokonte rrugĂ«n drejt kryeqytetit tĂ« EritresĂ«, AsmarĂ«s. PĂ«r forcat italiane, ky qytet ishte vija e fundit e mbrojtjes.
Terreni: Majat si Mount Sanchil dhe Brigâs Peak dominonin luginĂ«n, duke u dhĂ«nĂ« italianĂ«ve njĂ« pamje tĂ« qartĂ« dhe fushĂ« zjarri mbi çdo lĂ«vizje tĂ« aleatĂ«ve.
Strategjia: Kush kontrollonte lartësitë, kontrollonte fatin e Afrikës Lindore Italiane.
Shkurt â Mars 1941: PĂ«rballja e TitanĂ«ve
Ofensiva britanike filloi nĂ« shkurt, por ajo qĂ« u mendua si njĂ« pĂ«rparim i shpejtĂ«, u shndĂ«rrua nĂ« njĂ« luftĂ« rrĂ«nimi. Forcat e Komonuelthit â ku pĂ«rfshiheshin divizione indiane, sudaneze dhe trupa tĂ« âFrancĂ«s sĂ« LirĂ«â â u gjendĂ«n pĂ«rballĂ« njĂ« rezistence tĂ« papritur.
Mbrojtësit italianë, veçanërisht Grenadierët e Savojës dhe njësitë elitë Alpini, luftuan me një trimëri që befasoi komandantët britanikë. Së bashku me ushtarët vendas eritreanë (Askari), të cilët njiheshin për besnikërinë dhe njohjen e shkëlqyer të terrenit, ata arritën të zmbrapsnin sulme të njëpasnjëshme përgjatë Grykës së Dongolaas.
Shënim historik: Luftimet ishin aq të afërta sa shpesh përfundonin në përleshje brutale me bajoneta dhe granata dore nëpër shpate ku as kafshët e ngarkesës nuk ngjiteshin dot.
Bilanci dhe thyerja e mbrojtjes
Pas javësh bombardimesh të rënda dhe manovrash të guximshme anësore, britanikët arritën të shpërthenin bllokadën italiane në fund të marsit 1941. Kostoja ishte e lartë për të dyja palët:
Të vrarë / Të plagosur (përafërsisht)
Forcat Britanike & Aleatët 3,800 total (1,000 të vrarë)
Forcat Italiane & Askari12,000 total (mbi 2,000 të vrarë)
Humbja italiane nuk erdhi vetëm nga mungesa e trimërisë, por nga izolimi. Pa mbështetje ajrore dhe me rezerva municioni që po shteroheshin, garnizoni i Kerenit nuk mund të përballonte më makinerinë logjistike britanike.
Rënia e një perandorie
Rënia e Kerenit më 27 mars 1941, shkaktoi një efekt domino. Me marrjen e kësaj nyjeje, rruga drejt Asmarës dhe portit të rëndësishëm të Massawa-s ishte e hapur.
Siguria Detare: Fitorja eliminoi kërcënimin italian ndaj flotës aleate në Detin e Kuq, duke siguruar furnizimet për fushatën e Afrikës Veriore.
Fundi i AOI: Ishte fillimi i fundit për Africa Orientale Italiana. Brenda pak muajsh, prania italiane në Afrikën Lindore u shpërbë pothuajse plotësisht.
Sot, Keren kujtohet si vendi ku u zhvillua njĂ« nga betejat mĂ« tĂ« âpastraâ ushtarakisht, por edhe mĂ« tĂ« pĂ«rgjakshmet e asaj fronti, duke u konsideruar shpesh si âMonte Cassino e AfrikĂ«sâ.
MĂ« 4 shkurt 1964, nĂ« Jerusalem Lindor â atĂ«herĂ« nĂ«n administrimin e MbretĂ«risĂ« Hashemite tĂ« JordanisĂ« â u hodhĂ«n themelet e OrganizatĂ«s pĂ«r Ălirimin e PalestinĂ«s (OĂP / PLO), struktura politike qĂ« do tĂ« mishĂ«ronte pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« organizuar dhe ndĂ«rkombĂ«tarisht tĂ« njohshme, aspiratĂ«n palestineze pĂ«r vetĂ«vendosje dhe shtetĂ«si. Krijimi i saj shĂ«noi njĂ« kthesĂ« historike: çështja palestineze kaloi nga statusi i njĂ« problemi refugjatĂ«sh nĂ« njĂ« kauzĂ« kombĂ«tare me pĂ«rfaqĂ«sim politik.
Një popull pa shtet, një çështje pa zë
Pas luftës arabo-izraelite të vitit 1948 dhe shpalljes së shtetit të Izraelit, qindra mijëra palestinezë u shndërruan në refugjatë, të shpërndarë në Jordani, Liban, Siri, Gaza dhe Bregun Perëndimor. Për më shumë se një dekadë, fati i tyre u trajtua kryesisht si çështje humanitare, nën administrimin e OKB-së, pa një subjekt politik që të fliste në emër të tyre.
Vitet â50 dhe fillimi i viteve â60 shĂ«nuan rritjen e nacionalizmit arab, tĂ« frymĂ«zuar nga figura si Gamal Abdel Nasser nĂ« Egjipt. NĂ« kĂ«tĂ« klimĂ«, ideja e njĂ« organizate palestineze autonome u bĂ« gjithnjĂ« e mĂ« e pashmangshme. Regjimet arabe e kuptuan se mungesa e njĂ« strukture pĂ«rfaqĂ«suese palestineze po dobĂ«sonte legjitimitetin e tyre nĂ« konfliktin me Izraelin.
Kongresi Palestinez dhe akti themelues
Nga 28 maji deri mĂ« 2 qershor 1964, u mbajt nĂ« Jerusalem Kongresi i ParĂ« Palestinez, i mbledhur nĂ«n mbikĂ«qyrjen e Lidhjes Arabe. MĂ« 4 shkurt 1964, procesi institucional u kurorĂ«zua me shpalljen zyrtare tĂ« OrganizatĂ«s pĂ«r Ălirimin e PalestinĂ«s.
NĂ« krye tĂ« saj u vendos Ahmad Shukeiri, diplomat palestinez me pĂ«rvojĂ« nĂ« OKB dhe figurĂ« e afĂ«rt me Nasserin. OĂP miratoi KartĂ«n KombĂ«tare Palestineze, e cila shpallte PalestinĂ«n si njĂ« territor tĂ« pandashĂ«m arab dhe e konsideronte Izraelin njĂ« entitet tĂ« paligjshĂ«m. Strategjia fillestare e organizatĂ«s ishte kryesisht politike dhe diplomatike, por ajo parashikonte edhe rezistencĂ«n e armatosur si mjet çlirimi.
Nga instrument arab në subjekt palestinez
NĂ« fazĂ«n e parĂ«, OĂP u perceptua si njĂ« instrument i politikave tĂ« shteteve arabe, veçanĂ«risht i Egjiptit. Ushtria Ălirimtare Palestineze, e krijuar si krah ushtarak, mbeti nĂ«n kontrollin efektiv tĂ« vendeve pritĂ«se.
Kjo do të ndryshonte rrënjësisht pas Luftës Gjashtëditore të vitit 1967, kur Izraeli pushtoi Gazën, Bregun Perëndimor, Jerusalemin Lindor, Gadishullin e Sinait dhe Lartësitë e Golanit. Humbja tronditëse e botës arabe shkatërroi mitin e çlirimit nga ushtritë shtetërore dhe i hapi rrugë një palestinizimi të kauzës.
NĂ« vitin 1969, Yasser Arafat, udhĂ«heqĂ«si i lĂ«vizjes Fatah, mori drejtimin e OĂP-sĂ«. QĂ« nga ai moment, organizata u shndĂ«rrua nĂ« njĂ« aktor tĂ« pavarur politik dhe ushtarak, duke u bĂ«rĂ« simbol i rezistencĂ«s palestineze dhe zĂ«ri kryesor i identitetit kombĂ«tar palestinez.
Njohja ndërkombëtare dhe legjitimiteti politik
NĂ« vitet â70, OĂP fitoi njohje tĂ« gjerĂ« ndĂ«rkombĂ«tare. NĂ« vitin 1974, Liga Arabe e shpalli atĂ« âpĂ«rfaqĂ«suesen e vetme legjitime tĂ« popullit palestinezâ, ndĂ«rsa po atĂ« vit Yasser Arafat mbajti fjalimin historik nĂ« AsamblenĂ« e PĂ«rgjithshme tĂ« OKB-sĂ«, me fjalĂ«t: âKam ardhur me njĂ« degĂ« ulliri dhe me njĂ« armĂ« nĂ« dorĂ«.â
MegjithatĂ«, OĂP mbeti njĂ« organizatĂ« kontradiktore: pĂ«rkrah diplomacisĂ« dhe kĂ«rkesĂ«s pĂ«r shtetĂ«si, ajo u lidh edhe me akte tĂ« dhunshme qĂ« e komprometuan imazhin e saj nĂ« PerĂ«ndim dhe e futĂ«n konfliktin izraelito-palestinez nĂ« njĂ« spirale tĂ« re gjaku.
Nga revolucioni te negociatat
NĂ« fund tĂ« viteve â80 dhe fillim tĂ« viteve â90, OĂP nisi njĂ« transformim strategjik. Ajo njohu tĂ« drejtĂ«n e Izraelit pĂ«r tĂ« ekzistuar dhe hyri nĂ« procesin e paqes qĂ« çoi nĂ« MarrĂ«veshjet e Oslos (1993). Kjo solli krijimin e Autoritetit Palestinez, por jo shtetin e shumĂ«pritur.
Sot, OĂP vazhdon tĂ« ekzistojĂ« si strukturĂ« politike formale, edhe pse roli i saj Ă«shtĂ« zbehur nga pĂ«rçarjet e brendshme palestineze dhe nga realiteti i ri nĂ« terren.
Trashëgimia e 4 shkurtit 1964
Themeli i OrganizatĂ«s pĂ«r Ălirimin e PalestinĂ«s mĂ« 4 shkurt 1964 shĂ«noi lindjen politike tĂ« njĂ« populli pa shtet, por jo fundin e vuajtjeve tĂ« tij. Ajo i dha palestinezĂ«ve njĂ« zĂ«, njĂ« flamur dhe njĂ« identitet politik, por nuk arriti tâu sigurojĂ« ende shtetin.
Historia e OĂP-sĂ« Ă«shtĂ« historia e njĂ« populli mes shpresĂ«s dhe zhgĂ«njimit, mes rezistencĂ«s dhe diplomacisĂ«, mes idealit dhe realpolitikĂ«s. NjĂ« histori qĂ«, edhe sot, mbetet e hapur dhe e pazgjidhur.
Më 4 shkurt 1945, në gadishullin e Krimesë, në qytetin bregdetar të Jaltës, u hap një nga takimet më vendimtare të shekullit XX: Konferenca Ndërkombëtare e Jaltës. Në Pallatin Livadia, dikur rezidencë verore e carëve rusë, u mblodhën tre burrat që kishin në dorë fatin e botës pas Luftës së Dytë Botërore: Franklin D. Roosevelt, presidenti i Shteteve të Bashkuara; Winston Churchill, kryeministri i Britanisë së Madhe; dhe Josif Stalin, udhëheqësi absolut i Bashkimit Sovjetik.
Lufta ende nuk kishte pĂ«rfunduar, por fundi i saj ishte i pashmangshĂ«m. Gjermania naziste po shembej nĂ«n goditjet nga lindja dhe perĂ«ndimi, ndĂ«rsa AleatĂ«t kishin kaluar Rubikonin historik: tashmĂ« nuk diskutohej mĂ« si tĂ« fitohej lufta, por si do tĂ« fitohej paqja â dhe kush do ta kontrollonte atĂ«.
Një takim mes shprese dhe mosbesimi
Konferenca e Jaltës u zhvillua në një atmosferë paradoksale. Aleatët ishin fitimtarë, por jo të barabartë. Ushtria e Kuqe kishte pushtuar Evropën Lindore, ndërsa trupat anglo-amerikane po avanconin nga Perëndimi. Stalin fliste nga pozita force; Churchill nga pozita frike për balancën evropiane; Roosevelt, i sëmurë rëndë dhe vetëm dy muaj larg vdekjes, përpiqej të ndërtonte një arkitekturë ndërkombëtare që do të shmangte një luftë tjetër globale.
Besimi mes tyre ishte i brishtĂ«. Ădo marrĂ«veshje mbante nĂ« vetvete njĂ« kompromis dhe njĂ« dyshim. Jalta ishte mĂ« pak njĂ« tryezĂ« miqĂ«sore dhe mĂ« shumĂ« njĂ« negociatĂ« mes aleatĂ«sh qĂ« tashmĂ« e shihnin njĂ«ri-tjetrin si rivalĂ« tĂ« ardhshĂ«m.
Vendimet që ndryshuan botën
Në Jaltë u morën disa nga vendimet më të rëndësishme politike të shekullit XX:
â Gjermania do tĂ« ndahej nĂ« katĂ«r zona okupimi: amerikane, britanike, sovjetike dhe franceze. Berlini do tĂ« kishte tĂ« njĂ«jtin fat.
â U vendos çmilitarizimi dhe denazifikimi i plotĂ« i GjermanisĂ«.
â U ra dakord pĂ«r pagesĂ«n e reparacioneve tĂ« luftĂ«s, veçanĂ«risht ndaj Bashkimit Sovjetik.
â U pĂ«rcaktua se nĂ« vendet e çliruara tĂ« EvropĂ«s Lindore do tĂ« zhvilloheshin zgjedhje tĂ« lira, njĂ« formulĂ« qĂ« shumĂ« shpejt do tĂ« zbrazet nga pĂ«rmbajtja.
â U hodhĂ«n bazat pĂ«r krijimin e OrganizatĂ«s sĂ« Kombeve tĂ« Bashkuara, me njĂ« KĂ«shill Sigurimi ku fuqitĂ« e mĂ«dha do tĂ« kishin tĂ« drejtĂ«n e vetos.
â Bashkimi Sovjetik u angazhua tĂ« hynte nĂ« luftĂ« kundĂ«r JaponisĂ«, tre muaj pas kapitullimit tĂ« GjermanisĂ«.
Në letër, këto vendime dukeshin si një projekt për paqe dhe stabilitet global. Në praktikë, ato u shndërruan në themelet e një bote të ndarë.
Europa e ndarë dhe lindja e Luftës së Ftohtë
Pas Jaltës, Evropa nuk u bashkua; ajo u nda. Premtimi për zgjedhje të lira në Poloni, Rumani, Bullgari, Hungari dhe vende të tjera të Evropës Lindore mbeti një iluzion diplomatik. Realiteti ishte pushteti sovjetik dhe instalimi i regjimeve komuniste nën mbikëqyrjen e Moskës.
Churchill do ta quante kĂ«tĂ« ndarje âPerde e Hekurtâ, ndĂ«rsa historianĂ«t do ta shihnin JaltĂ«n si pikĂ«n ku Lufta e FtohtĂ« mori formĂ«, edhe pse ende pa emĂ«r.
Roosevelt besonte se mund ta zbutte Stalinin përmes institucioneve ndërkombëtare; Churchill e kuptonte rrezikun, por nuk kishte mjetet për ta ndalur; Stalini, nga ana tjetër, e shihte Evropën Lindore si një zonë sigurie pas shkatërrimit kolosal që kishte pësuar Bashkimi Sovjetik gjatë luftës.
Jalta sot: kompromis apo tradhti?
Konferenca e Jaltës mbetet edhe sot një nga ngjarjet më të debatuara të historisë moderne. Për disa, ajo ishte një kompromis i domosdoshëm, i diktuar nga realitetet ushtarake. Për të tjerë, ishte një tradhti ndaj Evropës Lindore, e lënë në mëshirë të diktaturave komuniste.
E vërteta historike qëndron diku në mes: Jalta nuk krijoi ndarjen e botës, por e formalizoi atë. Ajo shënoi momentin kur fituesit e luftës pranuan se paqja nuk do të ishte e përbashkët, por e ndarë në sfera influence.
Më 4 shkurt 1945, në Jaltë nuk u mbyll vetëm një kapitull i Luftës së Dytë Botërore; u hap një tjetër, po aq i gjatë dhe i rrezikshëm: kapitulli i botës bipolare, i frikës bërthamore dhe i ekuilibrit të terrorit. Një botë, hijet e së cilës vazhdojnë të bien edhe sot mbi politikën globale.
Pas luftës, disa kriminelë nazistë u rekrutuan për operacione inteligjence nga SHBA-ja, BRSS-ja, Izraeli dhe vende të tjera.
Historiani Danny Orbach, pĂ«rmes artikullit âSekrete tĂ« patreguaraâ nga Riccardo Michelucci, marrĂ« nga arkivat e Focus Storia, tregon se si disa kriminelĂ« lufte nazistĂ« pĂ«rfunduan nĂ« shĂ«rbimet sekrete tĂ« fuqive kryesore botĂ«rore pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore.
Gjuetia e nazistëve
Kur mbaroi Lufta e DytĂ« BotĂ«rore, AleatĂ«t u zotuan tĂ« ndiqnin kriminelĂ«t nazistĂ« tĂ« luftĂ«s âderi nĂ« skajet e botĂ«sâ. NĂ« realitet, megjithatĂ«, shumĂ« nga udhĂ«heqĂ«sit pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r tmerret e Holokaustit arritĂ«n tĂ« shpĂ«tonin, shpesh me mbrojtjen e Bashkimit Sovjetik ose tĂ« fuqive perĂ«ndimore, tĂ« cilat mĂ« pas i rekrutuan gjatĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«.
Tabu
Rasti mĂ« famĂ«keq dhe sensacional i bashkĂ«punimit midis tĂ« arratisurve nga Rajhu i TretĂ« dhe shĂ«rbimeve tĂ« inteligjencĂ«s perĂ«ndimore Ă«shtĂ« ai i Klaus Barbie, ish-komandant i Gestapos franceze, i njohur me nofkĂ«n âKasapi i Lionitâ, i rekrutuar nga kundĂ«rzbulimi amerikan menjĂ«herĂ« pas luftĂ«s. Por ai nuk ishte i vetmi.
Ishte një përqafim vdekjeprurës, i nxitur nga realpolitika dhe paratë, që kapërceu ideologjitë dhe aleancat politike, duke u ndalur vetëm përballë një tabu-je të madhe: bashkëpunimit midis ish-nazistëve dhe Shtetit të Izraelit.
Hetimi
Për një kohë të gjatë, kjo çështje u konsiderua si një legjendë e errët dhe e pamundur, e denjë për një thriller spiunazhi hollivudian, por pa prova të qëndrueshme historike.
Historiani izraelit Danny Orbach, profesor nĂ« Universitetin Hebraik tĂ« Jerusalemit, Ă«shtĂ« pĂ«rpjekur sĂ« fundmi tĂ« hedhĂ« dritĂ« mbi njĂ« kapitull tĂ« fshehtĂ« tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«, duke u mbĂ«shtetur nĂ« dokumente tĂ« deklasifikuara nga Mossadi dhe arkivat gjermane e amerikane. NĂ« librin e tij tĂ« ri, âFugitives: A History of Nazi Mercenaries During the Cold Warâ (C. Hurst & Co. Publishers), Orbach rindĂ«rton historitĂ« e dhjetĂ«ra nazistĂ«ve qĂ«, pas vitit 1945, gjetĂ«n strehim nĂ« SHBA, Bashkimin Sovjetik, SpanjĂ«, Itali, Siri dhe gjetkĂ«.
Madje edhe Izraeli
Kriminelë lufte të shndërruar në agjentë sekretë nga demokracitë perëndimore, regjimi sovjetik dhe fuqitë aziatike. Ndërsa ishte e njohur se CIA, KGB-ja dhe shërbimet e Paktit të Varshavës kishin punësuar prej kohësh ish-hitlerianë, pjesa e hulumtimit që lidhet me Izraelin është veçanërisht tronditëse.
Orbach tregon se, në periudhën pas Luftës së Dytë Botërore, edhe shteti i sapoformuar hebre, i rrethuar nga armiqësia e botës arabe, nuk hezitoi të rekrutonte ish-nazistë. Pikërisht mbi këtë aspekt të hetimit të tij historik u përqendruan pyetjet tona.
Shumica e kriminelëve të luftës nazistë ishin të interesuar kryesisht për paratë dhe u shndërruan në tregtarë armësh, spiunë dhe agjentë sekretë. Disa punuan që herët për sovjetikët ose Gjermaninë Lindore, diçka që deri pak kohë më parë do të dukej e paimagjinueshme.
PĂ«r tĂ« tjerĂ«, antikomunizmi mbizotĂ«ronte mbi gjithçka, ndaj bashkĂ«punimi me amerikanĂ«t dukej i natyrshĂ«m. NdĂ«rsa njĂ« grup tjetĂ«r, i fiksuar pas urrejtjes antihebraike, Ă«ndĂ«rronte pĂ«r njĂ« âRajh tĂ« KatĂ«rtâ dhe u afrua me botĂ«n arabe nĂ« konflikt me Izraelin.
Si i zbuloi nazistët e rekrutuar nga Izraeli?
Pothuajse rastësisht. Fillimisht kisha planifikuar të shkruaja një libër tjetër, për gjuetarët e nazistëve. Por gjatë kërkimeve, u zhytëm gjithnjë e më thellë në aktivitetet e të arratisurve nazistë, si në shërbimet e inteligjencës ashtu edhe në trafikun e armëve, dhe zbulova rolin e tyre të papritur në konfliktin midis Izraelit dhe botës arabe.
Pjesa më e madhe e kërkimit bazohet në dokumente arkivore të pabotuara më parë, të aksesueshme vetëm së fundmi nga CIA, BND-ja gjermane dhe Mossadi.
Sa ish-nazistë punuan për Mossadin?
Bazuar në hulumtimin tim, mund të konfirmoj të paktën katër raste të bashkëpunimit aktiv me shërbimet sekrete izraelite. Nuk përjashtohet që të ketë pasur edhe të tjerë.
Në atë kohë, Mossadi dhe shërbimet e tjera izraelite nuk ndryshonin shumë nga homologët perëndimorë: realizmi politik dhe oportunizmi shpesh mbizotëronin mbi konsideratat morale. Për më tepër, përmasat e plota të Holokaustit ende nuk kuptoheshin plotësisht.
Rasti Walter Rauff
Rasti më i diskutueshëm është ai i Walter Rauff, ish-oficer SS, i përfshirë në zhvillimin e dhomave të lëvizshme të gazit. Ai u arratis, gjeti strehim në Siri dhe më pas u përfshi në lojërat e inteligjencës së Lindjes së Mesme, përpara se të bashkëpunonte përkohësisht edhe me Izraelin.
Otto Skorzeny
Lista përfshin edhe Otto Skorzeny-n, njeriun që udhëhoqi misionin për lirimin e Benito Musolinit në Gran Sasso. Pas luftës, ai u shndërrua në mercenar dhe tregtar armësh. Në vitin 1960, Mossadi vendosi ta rekrutonte për sabotimin e programit raketor egjiptian, me miratimin e kryeministrit David Ben-Gurion.
A u bind Skorzeny nga paratë?
Jo. Sipas dokumenteve të brendshme të Mossadit, Skorzeny kërkoi vetëm të hiqej nga lista e të kërkuarve të Simon Wiesenthalit. Kërkesa u refuzua, por bashkëpunimi vazhdoi deri në vdekjen e tij nga kanceri në Spanjë, në vitin 1975.
Uashington â Historia kushtetuese e Shteteve tĂ« Bashkuara shĂ«non dy momente kyçe nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n datĂ« kalendarike, por tĂ« ndara nga 43 vite, qĂ« do tĂ« transformonin rrĂ«njĂ«sisht marrĂ«dhĂ«nien midis shtetit dhe qytetarit.
Më 1870, SHBA ratifikuan Amendamentin e 15-të të Kushtetutës, duke sanksionuar parimin se e drejta e votës nuk mund të mohohet apo kufizohet për shkak të racës, ngjyrës së lëkurës apo statusit të mëparshëm të skllavërisë. Ky amendament ishte një nga shtyllat e periudhës së Rindërtimit pas Luftës Civile dhe synonte të integronte miliona afrikano-amerikanë në jetën politike të vendit, duke u dhënë atyre një të drejtë themelore qytetare: votën.
Megjithatë, edhe pse në letër përfaqësonte një hap historik drejt barazisë, zbatimi i Amendamentit të 15-të u përball për dekada me rezistencë të fortë, sidomos në shtetet jugore, ku ligje diskriminuese dhe praktika përjashtuese e zbehën fuqinë reale të tij deri në lëvizjet për të drejtat civile të shekullit XX.
Në të njëjtën datë, por më 1913, u ratifikua Amendamenti i 16-të, i cili i dha qeverisë federale autoritetin kushtetues për të vendosur dhe mbledhur taksë mbi të ardhurat. Ky ndryshim shënoi një kthesë të rëndësishme në strukturën fiskale të shtetit amerikan, duke i mundësuar qeverisë burime të qëndrueshme financiare për funksionimin e saj, investimet publike dhe politikat sociale.
Amendamenti i 16-të hapi rrugën për zgjerimin e rolit të shtetit federal në ekonomi dhe shoqëri, duke ndikuar drejtpërdrejt në ndërtimin e institucioneve moderne amerikane gjatë shekullit XX.
SĂ« bashku, kĂ«to dy amendamente â njĂ«ri qĂ« synonte zgjerimin e demokracisĂ« politike dhe tjetri konsolidimin e kapacitetit financiar tĂ« shtetit â pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« dy shtylla themelore tĂ« AmerikĂ«s moderne, ku vota dhe taksa u bĂ«nĂ« instrumente kyçe tĂ« marrĂ«dhĂ«nies midis qytetarit dhe republikĂ«s.
Pas tridhjetë e pesë vitesh sundim absolut, regjimi i Alfredo Stroessnerit u shemb në orët e para të vitit 1989, kur një grusht shteti ushtarak i dha fund një prej diktaturave më të gjata dhe më represive në historinë moderne të Amerikës së Jugut.
Stroessner, i cili kishte ardhur në pushtet në vitin 1954 përmes ushtrisë dhe Partisë Kolorado, e drejtoi Paraguain për më shumë se tri dekada me dorë të hekurt. Gjatë sundimit të tij, vendi u shndërrua në një shtet policor, ku opozita politike u shtyp sistematikisht, mijëra kundërshtarë u burgosën, u internuan ose u zhdukën, ndërsa liritë themelore u reduktuan në minimum.
Me 35 vite në pushtet, Stroessner mbetet figura me sundimin më të gjatë të pandërprerë në Amerikën e Jugut në shekullin XX. Në shkallë globale, ai renditet rreth vendit të 20-të ndër udhëheqësit kombëtarë më jetëgjatë në detyrë që nga viti 1900, çka e bën një nga krerët e shteteve që kanë qëndruar më gjatë në pushtet në botë.
RrĂ«zimi i tij u prit me shpresĂ« nga njĂ« shoqĂ«ri e lodhur nga frika dhe izolimi, por edhe me pasiguri pĂ«r tĂ« ardhmen. Fundi i regjimit Stroessner hapi rrugĂ«n pĂ«r tranzicionin demokratik nĂ« Paraguai, duke shĂ«nuar njĂ« moment kyç jo vetĂ«m pĂ«r vendin, por edhe pĂ«r valĂ«n mĂ« tĂ« gjerĂ« tĂ« largimit nga diktaturat ushtarake qĂ« pĂ«rfshiu AmerikĂ«n Latine nĂ« fund tĂ« viteve â80.
Miss Albania rikthen nĂ« vĂ«mendje njĂ« nga momentet mĂ« domethĂ«nĂ«se tĂ« pas viteve â90 nĂ« ShqipĂ«ri. Valbona Selimllari ishte fituesja e parĂ« e Miss Albania, e kurorĂ«zuar nĂ« konkursin e parĂ« tĂ« bukurisĂ« tĂ« organizuar nĂ« vend pas rĂ«nies sĂ« komunizmit. Ajo u pĂ«rzgjodh mes shumĂ« konkurrenteve, duke shĂ«nuar njĂ« moment historik, edhe pse fillimisht nuk ishte regjistruar vetĂ« pĂ«r tĂ« marrĂ« pjesĂ« nĂ« konkurs. TĂ« ftuar nĂ« studion e emisionit âNĂ« KohĂ« Realeâ personazhe tĂ« njohur si Rajmonda Bulku, Petri Bozo, Milto Kutali, Drita Ziri folĂ«n pĂ«r konkursin e parĂ« tĂ« bukurisĂ« nĂ« ShqipĂ«ri.
Valbona Selimllari në një linjë direkte me studion e emisionit ka kujtuar emocionet e asaj kohe, duke e cilësuar konkursin si një simbol të ndryshimit dhe hapjes së shoqërisë shqiptare.
âKur e shikoj veten emocionet janĂ« ende aty, dhe ka qenĂ« njĂ« moment shumĂ« i veçantĂ«. UnĂ« kam hyr me vonesĂ« nĂ« miss dhe e kam treguar shpesh dhe nĂ« momentin qĂ« hyra i thashĂ« vetes: âBona shijoje dhe mĂ«ri mĂ« tĂ« mirĂ«nâ, dhe nuk kam pretenduar asgjĂ« tjetĂ«r, çmimi nuk ishte nĂ« pritshmĂ«ritĂ« e miaâ, theksoi Selimllari.
NĂ« njĂ« videomesazh pĂ«r emisionin, gazetari Blendi Fevziu, bashkĂ«organizator i âMiss Albania 1991â, ka ndarĂ« prapaskena nga organizimi i konkursit tĂ« parĂ«, duke theksuar vĂ«shtirĂ«sitĂ« dhe entuziazmin e njĂ« kohe kur gjithçka po ndĂ«rtohej nga e para.
âMĂ« kujtohet shumĂ« mirĂ« duke qenĂ« se kam qenĂ« njĂ« ndĂ«r 3 organizatorĂ«t nĂ« atĂ« kohĂ« tĂ« Miss Albania 1991 dhe unĂ« sapo kisha fillor drejtor i DrejtorisĂ« RinisĂ« dhe Sporteve nĂ« MinistrinĂ« e KulturĂ«s, Blendi Gonxhja ishte drejtues i ShoqatĂ«s Studentore Shqiptare dhe me ne u bashkua Vera Grabocka dhe Ylli Pepo pĂ«r tĂ« krijuar njĂ« katĂ«rshe pĂ«r tĂ« organizuar spektaklin e parĂ« tĂ« bukurisĂ« nĂ« ShqipĂ«ri. MĂ« kujtohet aazeta âLa Republicaâ, gazeta mĂ« e madhe nĂ« Itali kishte sjellĂ« njĂ« tĂ« dĂ«rguar special pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« njĂ« reportazh dhe ai thoshte se fituesja e Miss Albania mbas gjithĂ« brohoritjeve dhe suksesit u larguar pĂ«r nĂ« shtĂ«pi nĂ« kĂ«mbĂ« nĂ« njĂ« apartament qĂ« nuk kishin drita prej 3 javĂ«sh. Imagjinoni nĂ« çfarĂ« kushtesh Ă«shtĂ« organizuar por gjithsesi Ă«shtĂ« njĂ« kujtim shumĂ« i bukurâ, tha Fevziu.
Ndërsa aktorja Rajmonda Bulku, anëtare jurie në atë edicion historik, ka kujtuar përgjegjësinë dhe rëndësinë e vendimeve të tyre në një kontekst të ri social dhe kulturor.
âNe ishim rini qĂ« kishim prekur nĂ« ato vite, ishim gra tĂ« reja dhe kam qenĂ« shumĂ« pranĂ« nĂ« juri me Mariana Eskin ne nĂ« atĂ« pĂ«rzgjedhjen kishe vajza tĂ« reja dhe tĂ« bukura dhe i adhuronim sepse ishte njĂ« guxim pĂ«r kohĂ«n.  Kishte konkurrencĂ« dhe ishin vajza shumĂ« tĂ« bukura qĂ« dolĂ«n nĂ« vendin e dytĂ« dhe tretĂ« por ishte njĂ« analizĂ« e jashtĂ«zakonshme se pse ne zgjiodhĂ«m, BonĂ«n. E kemio analizuae qĂ« nga flokĂ«t deri tek ecja, kĂ«mbĂ«t pĂ«r tĂ« justifikuar fitoren dhe kjo tregon se ne nuk gabuamâ, u shpreh Bulku.
Milto Kutali, Dekan i Universitetit të Arteve, u ndal te rëndësia e momentit historik kur u organizua konkursi i parë i bukurisë në Shqipëri. Sipas tij, ajo që i ka bërë më shumë përshtypje ishte vetë guximi i organizatorëve për të sjellë një event të tillë në atë periudhë.
âAjo qĂ« mĂ« ka bĂ«rĂ« pĂ«rshtypje ishte momenti dhe ishte njĂ« mrekulli qĂ« organizatorĂ«t sollĂ«n njĂ« konkurs tĂ« tillĂ«â, tha Kutali.
Nga ana tjetër, regjisori dhe producenti Petri Bozo kujtoi vështirësitë e mëdha të kohës, duke theksuar se organizimi i konkursit u zhvillua në kushte tejet të vështira.
âNĂ« atĂ« kohĂ« i gjithĂ« vendi ishte shumĂ« rrĂ«mujĂ« dhe nuk arrinim dot , problemi i financimit ishte njĂ« problem mĂ« vete. Ka qenĂ« njĂ« vit i vĂ«shtirĂ«â, theksoi Bozo.
Ndërsa Drita Ziri, Miss Shqipëria dhe Miss Earth 2023, solli perspektivën e brezit të ri mbi rëndësinë e këtij konkursi sot. Ajo e cilësoi Miss Shqipëria si një platformë të rëndësishme zhvillimi profesional.
âMiss ShqipĂ«ria Ă«shtĂ« njĂ« platformĂ« qĂ« tĂ« ekspozon drejtĂ« kĂ«saj fushe sic Ă«shtĂ« modelingu apo TV. Miss ShqipĂ«ria Ă«shtĂ« njĂ« shkollĂ« dhe tĂ« ndihmon qĂ« nga mĂ«nyra se si qĂ«ndron para kameras, mĂ«nyra se si shprehesh je me njĂ« skuadĂ«r qĂ« punojnĂ« pĂ«r ty gjatĂ« tĂ« gjithĂ« kohĂ«sâ, tha Ziri.
Skenaristi i âMiss Albania â91â, EngjĂ«lli Ndocaj, ka ndarĂ« nĂ« njĂ« lidhje tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« detaje nga organizimi i konkursit tĂ« parĂ« tĂ« bukurisĂ« nĂ« ShqipĂ«ri. Ai u shpreh se vĂ«shtirĂ«sia kryesore gjatĂ« pĂ«rzgjedhjes sĂ« vajzave ishte kundĂ«rshtimi i prindĂ«rve, mĂ« shumĂ« se vetĂ« gara.
Ndocaj kujton se Bona ishte e fundit mes 104 vajzave që aplikuan për të kandiduar, ndërsa theksoi se nisma u ndërmor prej tij, nën drejtimin e Yllo Pepos, atëherë drejtor i RTSH-së, në bashkëpunim me Vera Grabockën, ndërsa më pas ekipit iu bashkua edhe Petri.
âNĂ« atĂ« kur ne zgjidhnim vajzat kishim problem edhe prindĂ«rit mĂ« shumĂ« se çdo gjĂ« tjetĂ«r. BonĂ«n e kujtoj tĂ« fundit midis 104 vajzave qĂ« kĂ«rkonin tĂ« kandidonin. AventurĂ«n e nisa unĂ« i udhĂ«hequr nga Yllo Pepo qĂ« nĂ« atĂ« kohĂ« ishte drejtor i RTSH, Vera Grabocka dhe ekipit tonĂ« iu bashkua dhe Petri. Ne tĂ« 4 e nisĂ«m dhe vazhduam. Miss Albania â91 Ă«shtĂ« zhvilluar me 31 janar tĂ« vitit â92. UnĂ« sapo kisha parĂ« Miss Italia, gjĂ« qĂ« mĂ« frymĂ«zoi edhe pĂ«r skenarin dhe i pĂ«rshtata me situatĂ«n e ShqipĂ«risĂ«â, u shpreh Ndocaj.
Miss Albania mbetet jo vetĂ«m njĂ« konkurs bukurie, por edhe njĂ« dĂ«shmi e ndryshimeve tĂ« mĂ«dha shoqĂ«rore dhe kulturore nĂ« ShqipĂ«ri, qĂ« nisĂ«n pikĂ«risht nĂ« fillim tĂ« viteve â90.
E fundit e Dinastisë Osmane, e dëbuar nga Turqia, jetoi mes Evropës dhe Lindjes me një emër që nuk u shua kurrë
Ajo Ă«shtĂ« personi i fundit i regjistruar nĂ« trungun familjar tĂ« DinastisĂ« Osmane. NesliĆah Sultan pĂ«rjetoi fatin e pazakontĂ« tĂ« ishte njĂ«kohĂ«sisht anĂ«tarja mĂ« e re dhe mĂ« e moshuar e njĂ« dinastie tĂ« fuqishme qĂ« pĂ«r mĂ« shumĂ« se gjashtĂ« shekuj kishte sunduar njĂ« perandori tĂ« madhe.
Perandoria Osmane ekzistoi nga viti 1299, kur Osmani I themeloi dinastinĂ«, deri mĂ« 1922, kur u rrĂ«zua sulltani i fundit Mehmed VI, ndĂ«rsa Turqia u shpall republikĂ« nĂ«n udhĂ«heqjen e Mustafa Kemal AtatĂŒrk. AnĂ«tarĂ«t e familjes sunduese u detyruan tĂ« shkonin nĂ« mĂ«rgim. Kthimi iu lejua nĂ« vitet â50, por vetĂ«m grave; ndĂ«rsa vetĂ«m njĂ« çerek shekulli mĂ« vonĂ« edhe burrave iu lejua tĂ« vizitonin atdheun. NdĂ«rkohĂ«, tĂ« gjithĂ« humbĂ«n titujt. PĂ«rfaqĂ«suesja e fundit e DinastisĂ« Osmane ishte Sulltanesha NesliĆah.
Ajo lindi mĂ« 4 shkurt 1921, nĂ« njĂ« pallat nĂ«Â Istanbul, vetĂ«m njĂ« vit para ngjarjeve qĂ« do tĂ« ndryshonin historinĂ« e TurqisĂ«. Kur u regjistrua nĂ« librin e lindjeve, askush nuk mund ta parashikonte se do tĂ« ishte anĂ«tarja e fundit âe regjistruarâ e dinastisĂ«. Edhe pse kishte dy motra mĂ« tĂ« vogla, emrat e tyre nuk u shĂ«nuan, pasi sulltanati ishte shfuqizuar ndĂ«rkohĂ«.
NĂ«na e saj ishte princesha Sabiha, vajza e tretĂ« dhe mĂ« e vogĂ«l e sulltanit Mehmed VI, ndĂ«rsa i ati, princi Ămer Faruk, ishte djali i vetĂ«m i kalifit tĂ« fundit osman Abdulmejid II. Pas dĂ«bimit, familja u vendos nĂ« NicĂ«, ku NesliĆah kaloi fĂ«mijĂ«rinĂ« dhe u shkollua. Jeta, megjithatĂ«, nuk ishte e lehtĂ«: nuk kishte asnjĂ« gjurmĂ« tĂ« luksit tĂ« dikurshĂ«m tĂ« pallatit perandorak. Malli pĂ«r atdheun ishte i madh, ndĂ«rsa shumĂ« anĂ«tarĂ« tĂ« dinastisĂ« nĂ« mĂ«rgim e mbyllĂ«n jetĂ«n nĂ« varfĂ«ri tĂ« skajshme.
 Sulltanesha NesliĆah, Foto: Alamy
NĂ« prag tĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, NesliĆah u shpĂ«rngul me prindĂ«rit dhe motrat nĂ« Egjipt, ku u vu re nga njĂ« princ i ri, Hasan. Edhe pse kalifi nuk e bekoi kĂ«tĂ« dashuri, princesha u fejua me egjiptianin hijerĂ«ndĂ«. Martesa, megjithatĂ«, nuk u realizua.
âPoâ-nĂ« vendimtare ia tha njĂ« princi tjetĂ«r, Muhamed Abdel Moneim, djalit tĂ« kedivit (nĂ«nmbretit) tĂ« fundit egjiptian Abbas Hilmi II. NĂ« dasmĂ«n e mbajtur nĂ« shtator 1940 nĂ« njĂ« pallat nĂ« Kajro, ajo mori titullin e LartmadhĂ«risĂ« sĂ« Saj. NjĂ« vit mĂ« pas lindi djalin, princin Abbas Hilmi, ndĂ«rsa nĂ« vitin 1944 vajzĂ«n, princeshĂ«n Ikbal.
Kur Lëvizja e Oficerëve të Lirë rrëzoi mbretin Faruk në revolucionin e qershorit 1952, Moneim u emërua princ-regjent. Bashkëshortja e tij shfaqej rrallë në publik dhe ishte kryesisht e përkushtuar ndaj punës bamirëse. Regjenti, në fakt, nuk kishte pushtet real, pasi në krye të shtetit kishte ardhur Gamal Abdel Nasser.
 Sulltanesha NesliĆah me bashkĂ«shortin dhe fĂ«mijĂ«t
NĂ«n akuzĂ«n se vepronin kundĂ«r Naserit, Moneim dhe NesliĆah u arrestuan nĂ« vitin 1957, duke e detyruar princeshĂ«n tĂ« pĂ«rballej edhe njĂ« herĂ« me mĂ«rgimin. U liruan pas ndĂ«rhyrjes sĂ« presidentit turk, i cili nĂ« vitin 1963 ia riktheu shtetĂ«sinĂ«. Ajo fitoi gjithashtu tĂ« drejtĂ«n tĂ« rikthente mbiemrin familjar OsmanoÄlu nĂ« dokumente. Pas vdekjes sĂ« bashkĂ«shortit, jetoi nĂ« disa kryeqytete evropiane, derisa nĂ« vitin 1979 u vendos pĂ«rfundimisht nĂ« vendin e origjinĂ«s.
Ajo fliste rrjedhshĂ«m disa gjuhĂ«, pĂ«rveç gjuhĂ«s amtare, pĂ«rdorte frĂ«ngjishten, anglishten, gjermanishten dhe arabishten. Ishte skiatore, notare dhe kalĂ«ruese e pasionuar; interesohej pĂ«r histori, letĂ«rsi, gjeografi, botanikĂ« dhe kulinari. Ndiqte edhe serialin popullor âSulejmani i MadhĂ«rishĂ«mâ, i cili, sipas burimeve tĂ« afĂ«rta, nuk i pĂ«rmbushi pritshmĂ«ritĂ«.
Pas kthimit nĂ« Istanbul, Sulltanesha NesliĆah e gjeti sĂ«rish veten. Ajo thoshte se, duke ecur nĂ«pĂ«r rrugĂ« dhe duke kaluar pranĂ« pallateve qĂ« kishin ndĂ«rtuar paraardhĂ«sit e saj, ndiente thellĂ« lidhjen me ta. Me kĂ«tĂ« ndjenjĂ« jetoi dhe me tĂ« u nda nga jeta. E qetĂ« dhe e pajtuar, e priti pleqĂ«rinĂ« nĂ« qytetin e lindjes, ku vdiq mĂ« 2 prill 2012, nĂ« moshĂ«n 91-vjeçare, pas njĂ« ataku kardiak. U varros nĂ« varrezat AĆiyan, pranĂ« nĂ«nĂ«s dhe motrave, nĂ« majĂ« tĂ« njĂ« kodre me pamje nga Bosfori.
 Sulltanesha NesliĆah ndĂ«rroi jetĂ« nĂ« vitin 2012. Foto: AFP
Bashkatdhetarët e përshkruanin si një zonjë dinjitoze dhe sharmante, me qëndrim fisnik, që gjithmonë theksonte prejardhjen e saj dhe respektonte traditën. Për ta, ajo mbeti simboli i fundit i një epoke të fuqishme dhe i një historie madhështore më shumë se gjashtëqindvjeçare. /et
Login
