Javën e kaluar, CEO i Meta, Mark Zuckerberg, publikoi një letër të hapur prej 6,500 fjalësh me titull “E ardhmja është për të gjithë”.

Për disa, është një shprehje shprese në premtimin e AI-së. Për të tjerët, është pak më shumë se një ushtrim i gjatë i marrëdhënieve me publikun.

Manifestimi i Zuckerberg është shembulli më i fundit i një shefi teknologjik që shpreh mendimin e tij se pse AI është gjëja e madhe e radhës.

Vizioni i tij pasqyron atë që liderët e AI-së kanë shprehur në forma të ndryshme: produkti që po ndërtojnë është ndër “teknologjitë më të rëndësishme në histori”.

Marc Andreessen, bashkëthemelues i gjigantit të hershëm të internetit Netscape, ndoshta e filloi këtë trend në vitin 2023 me një ese prej 5,000 fjalësh që e quajti “Manifesti Tekno-Optimist”, i cili argumentonte se inovacioni ishte mënyra për të zgjidhur problemet e jetës.

Shkrimi i Andreessen filloi me të duke rrëfyer gënjeshtrat që pretendonte se njerëzit po përhapnin dhe u bëri thirrje lexuesve të kundërshtonin këtë.

“Ne besojmë se rritja është progres – që çon në vitalitet, zgjerim të jetës, rritje të njohurive, mirëqenie më të lartë”, shkroi ai.

Eseja e fundit e Zuckerbergut nuk përmend emra- por shefi i Meta-s imiton Andreessenin duke vënë në pikëpyetje ata që kanë paralajmëruar për anët negative të teknologjisë së së ardhmes.

“Është e habitshme që diskursi nga shumë njerëz që po zhvillojnë inteligjencën artificiale është kaq i mbushur me keqdashje,” shkruan ai.

Ndërsa Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN) paralajmëron se inteligjenca artificiale mund të ndikojë në gati 40% të vendeve të punës dhe të përkeqësojë pabarazinë financiare globale, Zuckerberg thotë se beson se do të ketë një bollëk vendesh pune në të ardhmen.

“Nuk e kuptoj pse dikush që beson se inteligjenca artificiale do të eliminojë shumicën e vendeve të punës dhe pjesën më të madhe të rëndësisë së njerëzimit do të nxitojë ta ndërtojë atë të ardhme.”

Harrojeni që Meta e Zuckerbergut ka shkurtuar 10% të fuqisë punëtore globale- rreth 8,000 vende pune – ndërsa kompania riorganizohet për t’u përqendruar në inteligjencën artificiale.

Manifesti i Zuckerbergut është i fundit që shfaqet në rrjetet tona sociale në një përpjekje për t’i dhënë një kthesë pozitive inteligjencës artificiale.

Në vitin 2024, shefi i OpenAI-t, krijuesit të ChatGPT, Sam Altman, publikoi një manifest të quajtur “Epoka e Inteligjencës”, një shprehje gjithëpërfshirëse optimizmi rreth potencialit të teknologjisë.

Progresi njerëzor ishte gati të përshpejtohej në mënyrë dramatike, premtoi ai.

“Ne duhet të veprojmë me mençuri, por me bindje,” tha ai.

Po atë vit, në një manifest të titulluar “Makinat e Dashurisë së Mirë”, CEO i Anthropic, Dario Amodei, lavdëroi potencialin e inteligjencës artificiale për të transformuar gjithçka, nga kujdesi shëndetësor te politika.

Ai e paraqiti atë si një përpjekje për të ndarë anët e mundshme pozitive të inteligjencës artificiale – dhe nuk donte të shihej si një katastrofë.

Zuckerberg nuk është i panjohur me formatin e eseve të gjata. Gjatë administratës së parë të Presidentit të SHBA-së Donald Trump, ai madje shkroi për tema të vështira, siç është përhapja e dezinformatave në platformat e tij.

Më vonë ai vuri penën mbi letër për të shpjeguar kthesën e pafat të kompanisë në metaunivers në vitin 2021.

Por rreziqet janë më të larta në epokën e inteligjencës artificiale, argumenton blogeri i ekonomisë Noah Smith, dhe komentet nga drejtuesit e pasqyrojnë këtë.

“Mendoj se të gjithë mendojnë se është një moment kaq i rëndësishëm saqë është detyrë e tyre të bëjnë gjithçka që munden për të formësuar drejtimin që po merr kjo teknologji”, tha Smith.

Manifesti i ri i Zuckerberg njoftoi planet për të ndarë mjetet e tij të inteligjencës artificiale më hapur, që do të thotë se dizajni ose kodi pas teknologjisë do të bëhet publik, duke i lejuar kujtdo ta shohë, përdorë dhe ndryshojë atë.

Vendimet nëse këto mjete duhet të jenë me burim të hapur kanë një peshë të konsiderueshme duke pasur parasysh potencialin e tyre për të bërë dëm.

Në javët e fundit, disa modele shumë të fuqishme të inteligjencës artificiale u hakuan në faqet e internetit.

Këto ishin modelet më të fuqishme, jo ato që u bënë me burim të hapur- por ndërsa teknologjia zhvillohet, kjo ka ngritur një pyetje serioze për Smith.

“A duhet të krijojmë me burim të hapur diçka që ka aftësinë të vrasë njerëzimin?” pyeti ai.

Kjo është arsyeja pse ai mendon se këto manifeste janë të rëndësishme, edhe nëse disa online tallen me to.

Dhe ata po fitojnë interes shtesë në një kohë kur tregu dominohet nga modelet kineze të inteligjencës artificiale si Qëen, DeepSeek dhe GLM.

Por frekuenca e këtyre manifesteve të korporatave shërben gjithashtu si një mënyrë për drejtuesit që të pozicionojnë veten dhe kompanitë e tyre në tregun e ideve.

“Është një mënyrë për të treguar se sa i zgjuar je”, tha Rob Lalka, një profesor biznesi në Universitetin Tulane.

Drejtoritë e kanë përdorur prej kohësh blogun e korporatave “për të shpjeguar idetë në një mënyrë ku ata janë një lloj biznesmeni-filozof, në një farë mënyre”.

“Ata po përpiqen të argumentojnë për optimizmin si një mënyrë për të parë të ardhmen”, tha ai.

Lalka thotë se koha e manifestit të Zuckerberg përkon me zemërimin në rritje për ndikimin e AI-së në gjithçka, nga vendet e punës te mjedisi.

Dhe ndërsa gazetarët dhe akademikët e teknologjisë mund t’i shqyrtojnë ato duke u përpjekur të nxjerrin grimca kuptimi, këto manifeste ekzekutive nuk po i përshtaten domosdoshmërisht publikut të gjerë.

“Ata po përpiqen të argumentojnë se anët pozitive do të jenë shumë më të mëdha se disa nga ato negative që po nxjerr në pah reagimi i publikut”, tha ai.

“Por mendoj se shumë nga arsyet për optimizëm ende nuk janë parë.”

The post Pse shefat e teknologjisë vazhdojnë të ndajnë manifestimet e tyre rreth inteligjencës artificiale appeared first on Gazeta Si.

Gjykata Kushtetuese e Francës ka bllokuar ligjin që ndalonte aksesin në rrjetet sociale për fëmijët nën 15 vjeç, duke e konsideruar atë në kundërshtim me garancitë kushtetuese, përfshirë lirinë e shprehjes.

Në vendimin e saj, Gjykata argumenton se zbatimi i ndalimit do t’i detyronte edhe të rriturit të provonin moshën për të aksesuar platformat online.

Sipas saj, ligji nuk përcaktonte qartë kushtet dhe kufijtë e këtij verifikimi, duke mos ofruar garanci të mjaftueshme ligjore për mbrojtjen e të drejtave themelore.

Ligji ishte miratuar nga Parlamenti francez dhe synonte të ndalonte përdorimin e rrjeteve sociale nga të miturit nën 15 vjeç. Franca do të bëhej vendi i parë europian me një kufizim të tillë, pas Australisë, e cila në dhjetor të vitit 2025 vendosi ndalimin e aksesit në disa platforma për të miturit nën 16 vjeç.

Pallati Elysee ka bërë të ditur se presidenti Emmanuel Macron mbetet i vendosur që reforma të hyjë në fuqi përpara pranverës së vitit 2027, ndaj ka urdhëruar kryeministrin të rishohë projektligjin dhe të përfshijë shqetësimet e gjyqtarëve.

The post Ndalimi i rrjeteve sociale nën 15 vjeç, pezullohet ligji në Francë appeared first on Gazeta Si.

Gjatë 24 orëve të fundit janë raportuar 35 vatra zjarri, nga të cilat 8 mbeten aktive.

Në operacionet për menaxhimin e situatës janë angazhuar 533 forca operacionale dhe 39 automjete zjarrfikëse, ndërsa në mbështetje janë angazhuar 186 efektivë të Forcave të Armatosura, 4 helikopterë dhe 2 avionë Air Tractor.

Në Dajt, Tiranë, vijon operacioni për shuarjen e zjarrit në zonën mbi tunelet e Qafë-Mollës. Në Priskë, Farkë dhe zonat përreth, ndërhyrja e 30 forcave të MZSH-së me 6 mjete ka bërë të mundur vendosjen e zjarrit nën kontroll.

Në Krujë, vijon puna në vatrat e Abazes dhe Zidollit. Ndërhyrjet e forcave nga toka, të mbështetura gjatë ditës së djeshme edhe nga ajri, kanë ndihmuar në normalizimin e situatës. Në Zidoll po punohet për izolimin dhe fikjen e plotë të zjarrit, ndërsa nuk ka rrezik për zonat e banuara.

Në Gurë-Lurë, Dibër, vijon një nga operacionet kryesore. Hapja e korridoreve ka penguar përparimin e zjarrit drejt banesave. Sot operacioni vijon me forcat në terren, të mbështetura nga 50 efektivë të FA-së, 2 avionë Air Tractor dhe 1 autobot uji.

Në Qafë Helmes, Bulqizë-Selishtë, operacioni vijon. Në të dyja zonat nuk raportohet rrezik për banesat.

Në Lezhë, Elbasan dhe Shkodër vijon puna për izolimin dhe shuarjen e vatrave të mbetura në Lufaj, Dardhë dhe pyjet e Tërbunit. Ndërkohë, një zhvillim pozitiv është regjistruar në Përmet, Trojë, Qukës dhe Paulesh, ku vatrat janë shuar plotësisht, si rezultat i punës së forcave operacionale.

The post Situata e zjarreve në vend/ 35 vatra të raportuara, 8 prej tyre mbeten aktive appeared first on Gazeta Si.

Një tërmet i fuqishëm me magnitudë 7.7 goditi mëngjesin e së shtunës ishullin Flores në Indonezi, duke shkaktuar viktima, shembje ndërtesash dhe evakuime masive.

Autoritetet lëshuan fillimisht një paralajmërim për cunami, i cili u hoq rreth tre orë më vonë, pasi u regjistruan dallgë të vogla në disa zona bregdetare. Sipas raportimeve të autoriteteve lokale, deri më tani kanë humbur jetën 20 persona.

Tërmeti u regjistrua në orët e para të mëngjesit, me epiqendër në det, pranë ishullit Flores, rreth 68 kilometra në veriperëndim të qytetit Ende. Tërmeti ishte relativisht i cekët, çka kontribuoi në intensitetin e fortë të lëkundjeve të ndjera në zonat përreth. Pas goditjes kryesore u regjistruan edhe disa pasgoditje.

Dëme të konsiderueshme janë raportuar në disa pjesë të Nusa Tenggara Lindore. Ndërtesa janë shembur pjesërisht, ndërsa janë raportuar edhe rrëshqitje dheu, ndërprerje të energjisë elektrike dhe dëmtime në infrastrukturë.

The post Tërmeti 7.7 ballë godet Indonezinë, raportohet për viktima. Pasgoditjet dhe rrëshqitjet e dheut përkeqësojnë situatën appeared first on Gazeta Si.

Presidenti amerikan Donald Trump ka kërcënuar se do ta shpallë Ngushticën e Hormuzit “territor të Shteteve të Bashkuara”, në një deklaratë të bërë ndërsa përpjekjet diplomatike për t’i dhënë fund luftës me Iranin mbeten në ngërç.

Gjatë një fjalimi në një akademi policie në Long Island, New York, Trump deklaroi se “shumë shpejt” do të caktojë ngushticën si territor amerikan. Ai pretendoi gjithashtu se Shtetet e Bashkuara kanë vendosur një bllokadë dhe se asnjë anije nuk mund të kalojë nëpër këtë rrugë ujore pa miratimin e Washingtonit.

“Pasi të përfundojmë mposhtjen e Iranit, i cili po mposhtet shumë keq, shumë shpejt do ta shpall ngushticën e Hormuzit territor të Shteteve të Bashkuara”, deklaroi Trump.

Ngushtica e Hormuzit është një nga korridoret detare më të rëndësishme në botë. Nëpër të kalon zakonisht rreth një e pesta e furnizimeve botërore me naftë të transportuar nga deti, duke e bërë çdo ndërprerje të lundrimit një kërcënim të drejtpërdrejtë për tregjet globale të energjisë.

Deklarata e presidentit amerikan vjen në një moment kur negociatat me Iranin kanë ngecur. Teherani ka refuzuar të rihapë plotësisht ngushticën, e cila është pothuajse e mbyllur që prej fillimit të konfliktit mes SHBA-së, Izraelit dhe Iranit.

The post Trump: Do ta shpall Ngushticën e Hormuzit territor të SHBA-së appeared first on Gazeta Si.

Supergrupi K-pop BTS ka njoftuar se nuk do të aplikojë për çmimet Grammy të vitit 2027. Vendimi duket të jetë një përgjigje ndaj shtimit për vitin 2027 të kategorisë “performanca më e mirë e muzikës pop aziatike”.

Libri i rregullave të Grammy e përshkruan popin aziatik si një “formë të dallueshme dhe të njohur globalisht të muzikës së njohur”. Kategoria e re ka për qëllim të shpërblejë regjistrimet që “përdorin në mënyrë kuptimplote një ose më shumë gjuhë aziatike”.

Duke njoftuar tërheqjen e tyre nga Grammy në llogaritë e tyre në Instagram, shtatë anëtarët e BTS shprehën dëshirën që “muzika të dëgjohet dhe të duhet për atë që është, në vend që të ndahet sipas rajonit ose gjuhës”.

Duke parë më nga afër formulimin e kategorisë së Grammy, libri i rregullave pohon se popi aziatik “karakterizohet nga një qasje e integruar ndaj muzikës, performancës dhe prezantimit”, duke dhënë si shembuj “K-Pop, J-Pop dhe C-Pop” – të gjitha zhanre nominalisht të Azisë Lindore. Kjo “qasje e integruar” ka për qëllim këtu të sugjerojë qasjen “idhull” ndaj prodhimit.

Me origjinë nga Japonia e pasluftës, “idhujt” janë interpretues të muzikës pop që fillojnë trajnimin e tyre intensiv në këndim, vallëzim, aktrim dhe gjuhë të huaja në vitet e adoleshencës, dhe disa prej tyre madje fillojnë punë edhe më parë. Të gjitha botimet, marketingu dhe eventet e tyre zakonisht trajtohen nga një agjenci e vetme, megjithëse zhanret që ata performojnë ndryshojnë sipas vendit, rajonit dhe madje edhe sipas agjencisë.

Prodhimi i muzikës idol është veçanërisht i zakonshëm në Japoni, Kinë dhe Korenë e Jugut, por jo ekskluzivisht. Grupi filipinas i vajzave Bini, i cili debutoi (performoi publikisht për herë të parë) në Coachella në vitin 2026, përshkruhet si një “grup idol”. Ndërsa K-pop si term është sinonim i prodhimit të muzikës idol si diçka që eksportohet në botë, termi J-pop është më pak i tillë, pasi ka origjinën si një frazë për të dalluar meloditë në gjuhën japoneze nga ato në gjuhën angleze për radion japoneze në vitet 1980.

Artistët japonezë që po cilësohen si pretendentë të fortë për kategorinë e performancës më të mirë të muzikës pop aziatike në Grammy përfshijnë këngëtarë-kompozitorë si Kenshi Yonezu, të cilët kanë pak të bëjnë me prodhimin e idoleve. Dhe ndërsa konkurrentët kinezë janë paraqitur dukshëm në shfaqjet e talenteve në të gjithë Azinë për të krijuar grupe idolesh, C-pop përfshin nënzhanre të shumta rajonale dhe gjuhësore me nuanca që nuk pasqyrohen në formulimin e kësaj kategorie të re.

Pse ‘pop aziatik’?

Çmimet Grammy kanë selinë në SHBA, kështu që formulimi i “pop aziatik” mund të jetë gjithashtu një shprehje e identitetit të përbashkët të diasporës për amerikanët aziatikë. BTS më parë ka shprehur solidaritet me amerikanët aziatikë pas një serie krimesh urrejtjeje të profilit të lartë kundër këtyre komuniteteve në SHBA në vitin 2021. Por privilegji i prodhimit të idoleve implikuar në formulimin e kategorisë në dëm të sistemeve të tjera të prodhimit të popit, dhe shpërfillja e dukshme e muzikës popullore perëndimore ose të Azisë Jugore tregon atë që duhet të jetë e qartë- se Grammy janë të pozicionuar dobët për të përcaktuar se çfarë është Pop Aziatik.

Diskutimet mbi suksesin e tyre “global” në mediat anglishtfolëse kanë tendencë të supozonin se “arritja” në SHBA ishte standardi i artë për matjen e arritjeve të tyre ndërkombëtare. Kjo jo vetëm që injoron faktin se Japonia dhe Kina janë përkatësisht tregu i dytë dhe i tretë më i madh i muzikës në botë që nga viti 2026, por gjithashtu shpërfill shkëmbimin e gjatë muzikor dhe kulturor popullor që po ndodh në të gjithë Azinë.

Ky fenomen është quajtur “referim ndër-aziatik” nga studiuesi i studimeve kulturore Koichi Iëabuchi. Iëabuchi e sheh këtë referim si një mjet për të vënë në pikëpyetje “qasjet dhe teoritë që rrjedhin nga përvojat euro-amerikane”.

Një demonstrim i mundësive për t’i lejuar interpretuesit e muzikës aziatike të përcaktojnë krijimet e tyre demonstrohet në një projekt ndërkombëtar nga muzikantja japoneze Aëich- një artiste e njohur japoneze e hip-hopit, e cila gjithashtu i ka dhënë hua zërin dhe aftësitë e saj në shkrimin e këngëve projekteve rock dhe pop.

Në vitin 2025, ajo kryesoi një këngë dhe video promovuese me reperë të tjerë të njohur nga Koreja, Kina, India dhe Kamboxhia të titulluar ‘ASIAN OF MIND’. Çdo varg paraqet artistët që eksplorojnë se çfarë i motivon ata të bëjnë muzikë dhe si është formësuar ajo nga vendet që ata e quajnë shtëpi. Reperi kamboxhian Vannda thotë në mënyrë të dukshme vargun anglez “Të thashë se është koha, unë dekolonizoj” në vargun e tij përfundimtar.

Drejtori ekzekutiv i Akademisë së Regjistrimit (e cila zotëron, administron dhe prezanton çmimet Grammy) Harvey Mason Jr., vitet e fundit, ka qenë i etur të mbrojë konsultimin që është bërë në kategoritë e reja të çmimeve. Për shembull, ai ka folur për kategorinë e performancës më të mirë muzikore afrikane si të informuar nga “udhëtimet në Afrikë” dhe një pranim se artistët afrikanë “nuk po dëgjoheshin në procesin tonë”.

Pas tërheqjes së BTS nga konkurrenca për çmimet e 69-ta Grammy, Mason Jr. njoftoi se Akademia e Regjistrimit do të “vazhdojë të dëgjojë komunitetin global të muzikës dhe të punojë për të nderuar dhe festuar të gjithë artistët, muzika e të cilëve lëviz botën”.

Më pas na mbetet një pyetje e madhe: me kë u konsultua për krijimin e kategorisë së re të performancës së muzikës pop aziatike? Të paktën, diskutimi rreth mosparaqitjes së BTS në çmimet e vitit 2027 ka arritur të krijojë një “qendër të vëmendjes” mbi muzikën pop të Azisë – megjithëse ndoshta jo në mënyrën që Akademia e Regjistrimit kishte ndërmend.

Burimi: The Conversation. Përshtati: Gazeta Si.

The post Çfarë na tregon bojkoti i çmimeve Grammy nga BTS për problemin me ‘popin aziatik si markë’? appeared first on Gazeta Si.

Nga hardhucat që ngjiten në ndërtesa te dhelprat që përshtaten me jetën urbane dhe elefantët që lindin pa dhëmbë, kafshët po përballen me një presion të ri evolucionar: një planet i transformuar nga njeriu.

Njerëzit janë bërë një nga forcat më të fuqishme që ndikojnë në evolucionin e specieve. Qytetet, rrugët, ndotja, ndryshimet klimatike, gjuetia dhe përdorimi i barnave kanë krijuar një botë të re, në të cilën kafshët duhet të përshtaten- dhe disa prej tyre po e bëjnë këtë me një shpejtësi të jashtëzakonshme.

Në Porto Riko, për shembull, hardhucat anole që jetojnë në qytete ndryshojnë dukshëm nga ato që jetojnë në pyje.

Ato duket se kanë zhvilluar gjymtyrë më të gjata dhe më shumë lamela në gishtërinj- struktura të holla që i ndihmojnë të kapen pas sipërfaqeve.

Këto karakteristika mund t’u japin avantazh kur ngjiten në qelq, metal dhe sipërfaqe të tjera të lëmuara të ndërtesave. Më e habitshmja është se ndryshime të tilla mund të shfaqen brenda vetëm disa brezash.

Qyteti, një laborator i ri i evolucionit

Qytetet janë një prej ekosistemeve më të rinj të planetit. Ato janë të nxehta, të zhurmshme, të ndriçuara gjatë natës dhe të mbushura me struktura artificiale. Megjithatë, për disa kafshë, ato mund të ofrojnë edhe avantazhe.

Ushqimi mund të jetë më i bollshëm, ndërsa disa grabitqarë natyrorë mungojnë. Për speciet që arrijnë të përshtaten, kjo mund të nënkuptojë më shumë mbijetesë dhe më shumë pasardhës.

Dhelprat e kuqe në Britani janë një shembull i njohur. Popullatat urbane kanë treguar norma më të larta riprodhimi, pjesërisht falë burimeve të bollshme ushqimore që ofrojnë qytetet.

Edhe rakunët e Amerikës së Veriut po tregojnë shenja ndryshimi. Këta “panda të mbeturinave”, siç quhen shpesh, janë bërë mjeshtër të jetës pranë njerëzve. Disa kërkime kanë evidentuar shenja të hershme të një procesi të ngjashëm me zbutjen, përfshirë ndryshime në pamje dhe sjellje.

Në Danimarkë, lepujt urbanë janë vërejtur duke toleruar më mirë praninë dhe shqetësimet njerëzore. Kjo mund të lidhet me mënyrën se si shprehen gjenet e tyre ose me përzgjedhjen natyrore të individëve më tolerantë ndaj qytetit.

Jo çdo përshtatje duhet të fillojë me një ndryshim gjenetik.

Sipas studiuesve, aftësia për të ndryshuar sjelljen në përgjigje të një mjedisi të ri mund të jetë vendimtare. Një kafshë që mëson të gjejë ushqim, të shmangë rrezikun ose të përdorë një burim të ri mund të fitojë kohë për të mbijetuar dhe për t’u riprodhuar.

Ky ndryshim i sjelljes mund të jetë më pas hapi i parë drejt ndryshimeve evolucionare më të qëndrueshme.

Edhe këngët e zogjve po ndryshojnë

Qyteti nuk ndryshon vetëm trupin e kafshëve. Ai ndryshon edhe mënyrën se si ato komunikojnë.

Shumë zogj urbanë kanë përshtatur këngët e tyre për të konkurruar me zhurmën e trafikut. Studime të ndryshme kanë treguar se zogjtë mund të ndryshojnë frekuencën, volumin dhe kohën e këngës në varësi të nivelit të zhurmës.

Një rast veçanërisht interesant është ai i junco-s me sy të errët në Kaliforni.

Në fillim të viteve 1980, një grup këtyre zogjve u vendos gjatë gjithë vitit në kampusin e Universitetit të Kalifornisë, San Diego. Studiuesit patën kështu mundësinë të ndiqnin ndryshimet e tyre përgjatë kohës.

Zogjtë u bënë më pak agresivë dhe humbën një pjesë të puplave të bardha në bisht, të cilat përdoren gjatë shfaqjeve agresive. Ata gjithashtu filluan të shumoheshin më herët, rritën më shumë të vegjël dhe ndryshuan modelet e migrimit.

Një popullatë tjetër urbane në Universitetin e Kalifornisë, Los Anxhelos, nisi të ndërtonte fole në pemë dhe ndërtesa, në vend të tokës ku zakonisht folezonin.

Ndryshime janë vërejtur edhe në trupin e tyre. Disa zogj urbanë kanë krahë më të vegjël, një përshtatje që mund të lidhet me nevojën për manovrim mes ndërtesave, pemëve dhe strukturave të tjera të dendura urbane.

Këto përshtatje mund të jenë veçanërisht të rëndësishme në një kohë kur Amerika e Veriut ka humbur rreth 168 milionë zogj gjatë pesë dekadave.

Kur njeriu bëhet forca e përzgjedhjes natyrore

Ndikimi njerëzor nuk kufizohet te qytetet. Në disa zona të Afrikës, elefantët po lindin më shpesh pa dhëmbë. Arsyeja lidhet me gjuetinë e paligjshme: gjuetarët kanë synuar veçanërisht elefantët me dhëmbë, duke bërë që individët pa dhëmbë të kenë më shumë gjasa të mbijetojnë dhe të riprodhohen.

Në këtë mënyrë, një karakteristikë që dikur mund të kishte qenë disavantazh është shndërruar në avantazh evolucionar në një mjedis ku gjuetia është kërcënim i madh.

Edhe peshqit po përballen me një presion të ngjashëm. Peshkimi intensiv shpesh largon nga popullata individët më të mëdhenj. Me kalimin e kohës, kjo mund të favorizojë peshq më të vegjël, të cilët arrijnë të shmangin kapjen dhe të riprodhohen.

Ndërkohë, peshku killifish i Atlantikut ka treguar një tjetër formë përshtatjeje. Në zona të ndotura, disa popullata kanë evoluar rezistencë ndaj toksinave dhe kimikateve industriale, përmes ndryshimeve gjenetike në mekanizmat biologjikë që reagojnë ndaj këtyre substancave.

Këto shembuj tregojnë se evolucioni nuk është gjithmonë një proces që zhvillohet në mijëra apo miliona vite. Në kushte të caktuara, përzgjedhja natyrore mund të prodhojë ndryshime të dukshme brenda vetëm disa brezash.

Shkencëtarët e quajnë këtë evolucion bashkëkohor

Nga njëra anë, kjo tregon aftësinë mbresëlënëse të natyrës për t’u përshtatur. Nga ana tjetër, është edhe një paralajmërim.

Jo të gjitha speciet janë në gjendje të ndryshojnë mjaftueshëm shpejt. Ndërsa qytetet zgjerohen, klima ndryshon dhe habitatet natyrore zhduken, disa kafshë mund të mos kenë kohë të mjaftueshme për t’u përshtatur.

Mbretëria e kafshëve po ndryshon për t’i bërë ballë një planeti që ndryshon me ritme të jashtëzakonshme. Pyetja e madhe është nëse evolucioni do të jetë gjithmonë aq i shpejtë sa ndryshimet që shkakton njeriu.

The post Evolucion ekstrem: Kafshët po ndryshojnë me shpejtësi për t’i mbijetuar botës së njerëzve appeared first on Gazeta Si.

Gazeta Si – Kur Donald Trump flet, e gjithë bota dëgjon. Megjithatë, janë profesionistët e financës ata që tregojnë një vëmendje të veçantë.

Kjo nuk ndodh sepse ata kanë më shumë gjasa se të tjerët të bëjnë pjesë në bazën elektorale të Trumpit; përkundrazi, arsyeja është thjesht se çdo fjalë që thotë presidenti ndikon te tregjet dhe te njerëzit që punojnë çdo ditë brenda atij ekosistemi.

Presidenti është plotësisht i vetëdijshëm për peshën që kanë deklaratat e tij dhe, në stilin e tij karakteristik, ka vendosur t’i shfrytëzojë ato për të nisur një sipërmarrje të re biznesi.

Bëhet fjalë për “Truth API”, një shërbim i lançuar në fillim të këtij muaji, i cili u jep tregtuesve të Wall Street-it mundësinë të shohin paraprakisht postimet nga llogaritë më me ndikim në rrjetin social me të njëjtin emër.

Kjo është një platformë e krijuar nga Donald Trump – dhe ku ai është zëri kryesor – gjë që, në mënyrë krejt të natyrshme, e bën atë një nga përdoruesit më të rëndësishëm në Truth.

Një e vërtetë e kushtueshme – E vërteta e hidhur për këdo që dëshiron të abonohet në këtë shërbim është se ai përfshin një tarifë mujore që varion nga 60,000 deri në 100,000 dollarë.

Kjo u konfirmua zyrtarisht nga drejtuesi i përkohshëm ekzekutiv, Kevin McGurn, gjatë një konference telefonike lidhur me rezultatet financiare të “Trump Media & Technology Group” (TMTG).

Sigurisht, bëhet fjalë për një çmim të lartë që në mënyrë të pashmangshme përjashton individët privatë, duke tërhequr interes kryesisht nga firmat e tregtimit me frekuencë të lartë.

Këto firma pritet të jenë klientët e parë të shërbimit, ndërsa raportohet se të paktën dhjetë kompani të mëdha janë regjistruar tashmë.

Në fakt, vetë TMTG i konsideron këto kompani si ato që aktualisht “preken më së shumti nga kostoja e vonesave në marrjen e informacionit”.

Problemi etik – Joe Saluzzi, bashkëthemelues i “Themis Trading”, vë në dukje se ofrues të tjerë të të dhënave, media dhe bursa kanë ofruar prej kohësh shërbime të ngjashme me ato të “Truth API”, duke sugjeruar se kjo mund të krijojë një “precedent” për TMTG.

Megjithatë, shumë vëzhguesve nuk do t’u shpëtojë fakti se një sistem i bazuar në një koncept të tillë krijon një rrezik të prekshëm për konflikt interesi.

Në fakt, vetë Saluzzi pranoi për BBC-në se një shërbim i tillë ngre çështje nga një këndvështrim rreptësisht etik.

Rreziku i tregtimit me informacione të privilegjuara – Është e vështirë të mos e shohësh me dyshim shitjen e këtyre informacioneve, duke e konsideruar atë si një rast të mundshëm të tregtimit me informacione të privilegjuara.

Në thelb, Donald Trump thjesht po u shet palëve të treta informacione kyçe që u mundësojnë atyre të parashikojnë paraprakisht prirjet e tregut.

Në thelb, kjo mund të çojë në tregtimin e informacioneve konfidenciale të qeverisë amerikane, duke shkaktuar potencialisht atë që ligjet amerikane për tregtimin me informacione të privilegjuara e përcaktojnë si “përgjegjësi e marrësit të informacionit” (tippee liability).

“Thënë thjesht, nëse unë i jap dikujt tjetër – i cili më paguan për to – informacione që i përkasin qeverisë amerikane (dhe që nuk më lejohet t’i përdor për tregtim), atëherë edhe unë jam fajtor për tregtim me informacione të privilegjuara. Dhe personi që e blen atë informacion është po aq fajtor sa unë”, – shpjegoi me qartësi dhe koncizitet të madh Richard Painter – ish-avokati kryesor për çështjet e etikës i Presidentit George W. Bush dhe, duke pasur parasysh prejardhjen e tij, sigurisht jo një demokrat.

Rikrijimi i një ideje – Drejtuesi i Shtëpisë së Bardhë – i cili zotëron rreth 41% të “Trump Media” përmes një fondi besimi të menaxhuar nga fëmijët e tij – pritet të përfitojë nga ky shërbim pavarësisht rrethanave.

TMTG duket se ka nevojë urgjente për të ardhura të tilla, duke pasur parasysh se kompania regjistroi një humbje prej 238 milionë dollarësh vetëm në periudhën prill-qershor.

Prandaj, orientimi i biznesit drejt rrjeteve sociale mund të jetë vendimtar për një kompani që nuk ka regjistruar ende asnjë fitim të prekshëm që nga themelimi i saj.

Pasqyrat financiare tregojnë të ardhura prej 1,7 milionë dollarësh – një rritje prej 89% krahasuar me vitin e kaluar – por edhe një humbje të përgjithshme të konsiderueshme, të shkaktuar nga rënia në tregjet e kriptomonedhave.

Në fund të fundit, kriptomonedha ka qenë në fakt biznesi i fshehur pas TMTG-së gjatë gjithë kohës. Markus Thielen, një analist në “10x Research”, ka shkuar deri aty sa ta përshkruajë “Trump Media” si një kompani mbajtëse (holding) kriptomonedhash të “mbështjellë” rreth një biznesi mediatik.

Nuk është rastësi që një funksion i ri për parashikimin e tregut, i zhvilluar në partneritet me “Crypto.com”, ishte njoftuar më parë për platformën “Truth”; projekti u pezullua vetëm pasi valuta virtuale u përball me pengesa serioze.

Në këtë fazë, kishte kuptim të braktisej koncepti fillestar dhe të rimendohej shërbimi, duke e shndërruar atë në një mjet të krijuar posaçërisht për elitën financiare të Wall Street-it.

Disa palë duket se kanë shfaqur tashmë interes, megjithëse edhe mediat e mëdha nuk kanë arritur ende të identifikojnë dhjetë kompanitë që investuan kapital për të fituar qasje të hershme në përditësimet më të fundit të presidentit.

Përshtati: Gazeta “Si”

The post Qasja prioritare për informacion e kompanive të mëdha në platformat e Trumpit appeared first on Gazeta Si.

Gazeta Si – Vitet e fundit, është bërë e zakonshme të dëgjosh njerëz që flasin për udhëtimet e tyre të ardhshme në Gjeorgji, ose të shohësh foto në Instagram me ndërtesa të vjetra të epokës sovjetike dhe rrugët gjarpëruese e të pabarabarta të Tbilisit.

Ata që e kanë vizituar shpesh thonë se është një vend me kosto të përballueshme, vera është e shkëlqyer, Deti i Zi dhe malet spektakolare ndodhen vetëm pak orë larg, ndërsa jeta e natës në kryeqytet është çuditërisht e gjallë.

Megjithatë, deri para një dekade, Gjeorgjia ishte një vend i shpërfillur kryesisht nga turistët evropianë. “Udhëtoja me avion nga Milano dhe isha e vetmja italiane në bord; pasagjerët e tjerë ishin kryesisht gra të moshës së mesme që punonin si kujdestare në Itali”, tregon autorja Eleonora Sacco, e cila tani drejton një kompani të vogël udhëtimesh të specializuar për rajonin e Kaukazit.

Nëse situata ka ndryshuar, kjo i dedikohet kryesisht një përpjekjeje afatgjatë për ta bërë Gjeorgjinë një destinacion turistik për një lloj të ri vizitorësh – kryesisht nga Perëndimi.

Duke filluar nga viti 2003, qeveria nisi të investonte në infrastrukturë dhe në politika publike të hartuara për të nxitur turizmin dhe për të modernizuar vendin.

Në vitin 2005, ajo lançoi një fushatë që ofronte incentiva për investitorët e huaj në sektorin e mikpritjes. Më pas, miratoi politikën e “qiellit të hapur”, duke u lejuar kompanive ajrore të huaja – përfshirë ato me kosto të ulët – të krijonin linja fluturimi drejt Gjeorgjisë, si dhe reformoi rrënjësisht regjimin e vizave, duke u mundësuar shtetasve nga pothuajse njëqind vende (përfshirë Italinë) të hynin dhe të qëndronin në vend deri në një vit pa vizë.

Njëkohësisht, qeveria inkurajoi kalimin nga rusishtja në anglisht si gjuhë e dytë për qytetarët. Fillimisht, ajo largoi nga puna një numër të madh oficerësh policie, duke i zëvendësuar ata me rekrutë të rinj që flisnin anglisht dhe më pas solli rreth 1,500 mësues që e kishin anglishten gjuhë amtare; këta mësues strehoheshin falas nga familje gjeorgjiane dhe paguheshin me një rrogë modeste për t’ua mësuar gjuhën edhe të rriturve.

Sot, në destinacionet kryesore turistike, nuk është aspak e nevojshme të dish gjeorgjisht për të lëvizur apo për t’u orientuar.

Edhe vetë destinacionet pësuan ndryshime. Batumi, në bregdetin e Detit të Zi, u rikonceptua si një zonë turistike me hotele dhe kazino me pesë yje.

Në Mestia, që ndodhet në rajonin malor të Svanetit, u ndërtuan një aeroport dhe ambiente për ski, me synimin për ta shndërruar qytezën në “Zvicrën e Kaukazit”.

Qyteti i Vjetër i Tbilisit iu nënshtrua rinovimit. Shumë prej këtyre projekteve u financuan nga burime të jashtme; që nga fillimi i viteve 1990, Banka Botërore ka ofruar mbi 2,4 miliardë dollarë për të mbështetur rritjen e Gjeorgjisë, ku një pjesë e këtyre fondeve u dedikua për itineraret turistike, zonat e mbrojtura dhe restaurimin e qendrave historike.

Së fundmi, qeveria investoi në fushata reklamuese të drejtuara te publiku perëndimor, duke bashkëpunuar me agjenci të njohura private krijuese.

Për shembull, agjencia “Windfor’s” krijoi një fushatë tejet të suksesshme që kishte në qendër mbërritjen e turistit të 6 miliontë të vendit.

Ai u prit në aeroport – falë ndihmës së një miku gjeorgjian – dhe iu shtrua një darkë me një menu të zgjedhur përmes votimit online nga qytetarët gjeorgjianë; vetë kryeministri mori rolin e mikpritësit.

Historia tërhoqi vëmendjen e mediave ndërkombëtare, numri i turistëve u rrit me 25 për qind krahasuar me të njëjtën periudhë të vitit të kaluar, dhe turisti në fjalë përfundimisht u shpërngul në Gjeorgji.

Sot, “Windfor’s” nuk bashkëpunon më me qeverinë – ndryshe nga shumë agjenci të tjera private – pas kthesës autoritare të ndërmarrë nga partia në pushtet “Ëndrra Gjeorgjiane” (Georgian Dream) duke filluar nga viti 2024 dhe pas ndalimit të procesit të anëtarësimit të vendit në BE.

“Edhe kur realizonim fushata për vendin, e kishim të vështirë të binim dakord me qeverinë se cili duhet të ishte mesazhi kryesor”, thotë Beqa Meparishvili, drejtor kreativ në “Windfor’s”.

“Tetë mijë vite traditë në prodhimin e verës janë një aset i shkëlqyer promovues për vendin, ashtu siç janë edhe gjeografia, çmimet dhe mikpritja. Ke detin, malet dhe ushqimin e mrekullueshëm. Por, të thuash në një reklamë tërheqëse se ky është një vend i mrekullueshëm është një gjë; ndërsa t’i sjellësh njerëzit këtu dhe t’u tregosh se kush jeni vërtet, është krejt tjetër gjë”.

Megjithatë, rezultatet e gjithë kësaj pune mbeten të dukshme: në vitin 2025, Gjeorgjia priti një shifër rekord prej 5.5 milionë vizitorësh ndërkombëtarë, një rritje e ndjeshme krahasuar me 526.000 vizitorë në vitin 2005 dhe më pak se 100.000 në vit në fillim të viteve 2000.

Më shumë se një e katërta e tyre mbërritën përmes Aeroportit të Kutaisit, që shërben si baza gjeorgjiane e kompanisë “Wizz Air”. Italia ishte ndër tregjet me rritjen më të shpejtë, krahas Spanjës dhe Mbretërisë së Bashkuar.

Megjithatë, edhe sot e kësaj dite, shumica e vizitorëve të vendit nuk janë as evropianë dhe as perëndimorë.

Përveç rusëve – të cilët vitet e fundit kanë rifilluar të vizitojnë Gjeorgjinë në numër të madh – shumë vizitorë vijnë nga Lindja e Mesme.

“Nëse shkoni në Borjomi, shihni makina golfi me targa të personalizuara që transportojnë turistë sauditë”. thotë Sacco.

“Dhe nëse drejtoheni nga Kazbegi, shihni tabela përgjatë rrugës që reklamojnë ‘rafting hallall’: hipni në një gomone në lumë dhe, në fund, një kasap mysliman ther një dele për ju në një ishull, për të përgatitur një skarë hallall”.

Kjo nuk e mohon faktin se pjesë të ndryshme të vendit – dhe kryeqyteti në veçanti – kanë ndryshuar për t’iu përshtatur një estetike të caktuar perëndimore.

Në Tbilisi, ky ndryshim lidhet me një emër të vetëm: atë të sipërmarrësit Temur Ugulava, i cili, gjatë viteve 2010, vendosi të riinvestonte kapitalin e fituar nga kazinotë në blerjen dhe rinovimin e ndërtesave të vjetra sovjetike në qendër të qytetit.

Në Tbilisi, kompania e tij – Adjara Group – e nisi veprimtarinë në vitin 2014 duke rizhvilluar një shtypshkronjë ku dikur shtypeshin gazetat e Partisë Komuniste Gjeorgjiane.

Njëri krah i ndërtesës u shndërrua në “Rooms Hotel”, hoteli i parë i qytetit me fokus të veçantë te dizajni; struktura origjinale industriale u la e ekspozuar dhe, në oborrin e brendshëm – ku gjatë verës mblidhen vendasit më trendy për të pirë diçka – bimë uisterie ngjiten përgjatë boshtit të një ashensori të vjetër. Në vitin 2018, në krahun tjetër u hap “Stamba”; një tjetër hotel me një atmosferë tipike “hipster” – dhe padyshim tepër i shtrenjtë për gjeorgjianin mesatar – ku makineritë që dikur transportonin gazetat përgjatë linjës së shtypit janë lënë të varura nga tavani.

Në vitin 2016, “Adjara Group” hapi gjithashtu “Fabrika”-n – hostelin më të popullarizuar të qytetit mes evropianëve – në një ish-fabrikë tekstili.

Sot, oborri i tij është i mbushur me hapësira pune të përbashkëta (coworking), dyqane për skateboard dhe veshje “vintage”, kafene e restorante; ai të kujton shumë projektet e rizhvillimit që u realizuan në të njëjtën periudhë në Berlin dhe në qytete të tjera të Evropës Lindore, ku arkitektura industriale dhe ajo sovjetike po rimendohen nga një publik i ri në kërkim të “autenticitetit”.

Shumë italianë filluan të shfaqnin interes për Gjeorgjinë pikërisht në atë periudhë, kur Lonely Planet e renditi vendin si një nga destinacionet në zhvillim të vitit.

“Tbilisi promovohej si ‘Berlini i ri’ në ngritje – një vend ku daljet për të kërcyer kushtonin pothuajse asgjë dhe ku kishte plot klube të jashtëzakonshme”. thotë Sacco.

Ai gjithashtu ia atribuon këtë imazh faktit që publikime si “Calvert Journal” filluan ta risillnin në vëmendje arkitekturën sovjetike: “Ishte interesante të shkoje e të shihje ato ndërtesa në gjendje degradimi – simbole të lavdisë së dikurshme”.

Bassiani, klubi më i famshëm i muzikës techno në Tbilisi, ndihmoi në konsolidimin e reputacionit të qytetit si “Berlini i ri”, duke u shndërruar në një magnet për entuziastë nga e gjithë Evropa – shumë prej të cilëve udhëtojnë posaçërisht për fundjavë, duke përfituar nga fluturimet me kosto të ulët.

Ani Gvatua, Drejtoresha Komerciale e “Adjara Group”, e njeh ndikimin që grupi ka pasur ndër vite. “Njerëzit shpesh thonë se ne ndihmuam që Gjeorgjia të vihej në hartë dhe mendoj se ka të vërtetë në këtë”, thotë ajo.

Megjithatë, sipas saj, ata nuk e kishin parashikuar shkallën në të cilën këto vende do të formësonin imazhin estetik të Gjeorgjisë në mendjet e shumë perëndimorëve.

“Do të thoja se ishte njëkohësisht e qëllimshme dhe një efekt anësor, – vijon ajo. – Kishte gjithmonë një ambicie për të krijuar destinacione që mund të konkurronin me markat e mëdha të mikpritjes kudo në botë. Por shkalla në të cilën këto vende do të ndikonin në mënyrën se si një brez i tërë vizitorësh e perceptonte Gjeorgjinë, u bë e qartë vetëm me kalimin e kohës”.

Megjithatë, sipas Saccos, pasojë e kësaj është se lagje të ndryshme në Tbilisi tani janë “tejet të gentrifikuara”.

Chugureti, lagjja ku ndodhet “Fabrika”, dikur ishte një zonë banimi për klasën punëtore: “Tani, nëse shkon atje, sheh vetëm kafene të mbushura me nomadë digjitalë që punojnë, ose bare të krijuara brenda ndërtesave të rrënuara. Nuk ka mbetur asnjë furrë buke”.

Qyteti i Vjetër është rindërtuar kryesisht me beton dhe është shndërruar në apartamente Airbnb e hotele, ashtu siç po ndodh në shumë qytete evropiane të artit.

Shumë gjeorgjianë – të cilët historikisht krenohen me mikpritjen e tyre të jashtëzakonshme – janë lodhur nga kjo situatë: “Si popull, ata janë shumë të vetëdijshëm për vlerën e historisë, kulturës dhe kuzhinës së tyre, – shton Sacco. – Dhe ndihen të fyer nga kjo formë turizmi, shpeshherë tejet vulgare”.

Përshtati: Gazeta “Si”

The post Si u bë Gjeorgjia një destinacion turistik? appeared first on Gazeta Si.

Gazeta Si – Është data 9 nëntor 1979. Jimmy Carter ndodhet në Shtëpinë e Bardhë dhe Leonid Brezhnjevi drejton një Bashkim Sovjetik që ka hyrë në fazën e të ashtuquajturës “gerontokraci”, ndërsa në Itali, Francesco Cossiga kryeson qeverinë në mes të “Viteve të Plumbit”.

Në zemër të Komandës së Mbrojtjes Hapësinore të Amerikës së Veriut (NORAD) – salla gjigante e kontrollit e gdhendur brenda Malit Cheyenne në Kolorado – sistemet fillojnë papritur të sinjalizojnë lëshimin e qindra raketave balistike sovjetike që drejtohen nga Shtetet e Bashkuara.

Sot është e vështirë të kuptosh plotësisht ndjesinë e rrezikut të vazhdueshëm që ekzistonte atëherë, sepse – na pëlqen apo jo – ne jemi të gjithë pjesë e një brezi të mpirë nga një mbidozë videosh dhe imazhesh.

Ne jetojmë sikur në një video-lojë, ku ngjarjet ndodhin vetëm për t’u zëvendësuar menjëherë nga ato pasuese.

Megjithatë, më 9 nëntor, ekuipazhet e bombarduesve strategjikë morën urdhër të përgatiteshin për ngritje, qendrat e komandës kaluan në gjendje gatishmërie maksimale dhe zinxhiri i komandës u shtri deri te nivelet më të larta të udhëheqjes politike dhe ushtarake.

Protokollet u aktivizuan, me vetëdijen e zymtë se, nëse kërcënimi do të kishte qenë real, gjithçka do të kishte ndodhur brenda pak minutash.

Për fat të mirë, procedura kërkonte verifikim të dyfishtë dhe as satelitët e paralajmërimit të hershëm, as radarët tokësorë nuk konfirmuan ndonjë lëshim.

Nuk pati asnjë sulm. Një shirit magnetik i destinuar për simulime trajnimi ishte futur gabimisht në kompjuterin e NORAD-it.

Një luftë imagjinare kishte depërtuar në sistemin operativ të botës reale. Nëse kjo ju sjell ndërmend imazhe nga filmi “WarGames” – ku një Inteligjencë Artificiale bindet se duhet të shkaktojë një luftë globale termonukleare, pasi një adoleshent haker depërton në sistemin e saj dhe e sfidon në një lojë – tani e dini se ai film i vitit 1983 (me protagonist një Matthew Broderick shumë të ri) bazohej në një ngjarje reale. Për më tepër, ngjarjet e filmit zhvilloheshin pikërisht në NORAD.

Ky incident i vetëm do të mjaftonte për të vënë në dyshim mitin e pagabueshmërisë teknologjike: duke qenë se nuk zotëron vetëdije, një makinë nuk mund të bëjë dallimin mes një loje të zhvilluar në realitet dhe një tjetre të luajtur në mënyrë virtuale.

Kjo është arsyeja pse, nëse gjërat shkojnë keq, një chatbot mund ta shtyjë dikë drejt vetëvrasjes – siç ka ndodhur tashmë, në mënyrë tragjike. Për një makinë, këto janë thjesht sekuenca statistikore fjalësh – ndonëse tejet efikase.

Disa muaj më vonë, më 3 qershor 1980, ndodhi diçka edhe më shqetësuese. Jimmy Carter ishte ende President i Shteteve të Bashkuara, Brezhnjevi ende në krye të BRSS-së, ndërsa në Itali, Cossiga po përgatitej t’ia dorëzonte qeverinë Arnaldo Forlanit.

Edhe një herë, NORAD-i raportoi një sulm masiv bërthamor sovjetik. Por këtë herë, shifrat ndryshonin vazhdimisht: dy raketa, pastaj dyqind, pastaj asnjë, e më pas sërish qindra.

Ishte një sekuencë e pakuptueshme që linte të kuptohej se bëhej fjalë për një keqfunksionim elektronik dhe jo për një strategji ushtarake.

Një hetim zbuloi shkaktarin: një qark i integruar me defekt, që kushtonte vetëm dyzet e gjashtë cent. Një çip defektiv po gjeneronte sinjale të rastësishme, të cilat softueri i interpretonte si të dhëna autentike.

Edhe këtë herë, procedurat e vendosura shmangën katastrofën, pasi burimet e ndryshme të zbulimit nuk e konfirmonin njëri-tjetrin.

Megjithatë, stabiliteti gjeopolitik i planetit ishte vënë në rrezik nga një komponent që kushtonte më pak se një filxhan kafeje.

Edhe këtu, disa anekdota mund të duken të ekzagjeruara. Në realitet, sistemi i kontrollit funksionoi. Megjithatë, askush nuk mund ta dijë se sa pranë gabimeve të pakthyeshme kemi qenë – momente kur një çip me defekt dhe pak minuta pavendosmëri mund të kishin përcaktuar ndryshimin midis gjithçkaje dhe asgjëje.

Sot nuk jetojmë më nën tmerrin e një lufte bërthamore, por në vitin 1983, një film televiziv – The Day After – u ndoq nga 100 milionë amerikanë në një mbrëmje të vetme (përfshirë Ronald Reagan-in, i cili e shënoi këtë në ditarin e tij personal), duke u bërë filmi më i ndjekur në historinë amerikane. Ai u transmetua më 20 nëntor.

Në atë kohë, askush nuk e dinte se vetëm dy muaj më parë kishte ndodhur një krizë reale. Natën e 26 shtatorit 1983, nënkoloneli sovjetik Stanislav Petrov ishte në shërbim në qendrën e mbikëqyrjes satelitore Serpukhov-15, në periferi të Moskës.

Yuri Andropov kishte marrë drejtimin e Bashkimit Sovjetik nga Brezhnkevi më pak se një vit më parë. Në Shtetet e Bashkuara, Ronald Reagan – një figurë kyçe në fazën më armiqësore të përballjes me Bllokun Lindor – ishte në pushtet, ndërsa në Itali, Bettino Craxi shërbente si lryeministër, socialisti i parë që drejtonte një qeveri të qëndrueshme të Republikës.

Tensionet ishin jashtëzakonisht të larta: më herët atë shtator, një avion luftarak rus MiG kishte rrëzuar një avion pasagjerësh korean “Boeing” plot me familje, duke e ngatërruar trajektoren e tij të fluturimit me një inkursion agresiv në hapësirën ajrore kundërshtare sovjetike.

Atë ditë, më 26 shtator, sistemi “Oko” sinjalizoi lëshimin e një rakete bërthamore amerikane. Pak çaste më vonë, numri u rrit në dy raketa, pastaj në tri, e më pas në pesë.

Të gjitha shenjat tregonin se Shtetet e Bashkuara kishin nisur një sulm. Protokolli kërkonte që Petrovi të njoftonte menjëherë eprorët e tij, në mënyrë që të mund të përgatitej një kundërsulm bërthamor.

Megjithatë, Petrovi hezitoi. Nuk ishte sepse ai kishte informacion më të mirë se kompjuteri. Përkundrazi. Ai thjesht e gjeti të pamundur që Uashingtoni të vendoste të fillonte një luftë bërthamore vetëm me pesë raketa.

Ishte një vlerësim strategjik, jo teknik – një linjë arsyetimi njerëzor e ndërtuar mbi përvojën, njohurinë e kundërshtarit dhe madje edhe intuitën.

Prandaj, ai vendosi ta klasifikonte alarmin si një alarm të rremë. Ai kishte të drejtë. Satelitët e kishin ngatërruar reflektimin e dritës së diellit nga retë e lartësisë së madhe me shkëlqimin e motorëve të raketave.

Sikur Petrov ta kishte ndjekur verbërisht sistemin, historia e shekullit të njëzetë mund të kishte marrë një fund të papritur atë natë.

Këto tre episode shpesh mbahen mend si incidente të Luftës së Ftohtë. Do të ishte më e saktë t’i shihnim ato si incidente të automatizimit.

Ato tregojnë një histori jo vetëm të papërsosmërisë së makinës, por edhe të diçkaje më të thellë: vështirësinë e përkthimit të kompleksitetit të botës në një sekuencë të dhënash.

Çdo sistem teknologjik është ndërtuar mbi një përfaqësim të realitetit. Megjithatë, ky përfaqësim nuk përputhet kurrë në mënyrë të përsosur me vetë realitetin.

Gjithmonë ka një boshllëk, një zhurmë, një ngjarje të papritur. Është brenda kësaj hapësire që lind gabimi – qoftë një halucinacion në përgjigje të një nxitjeje apo diçka shumë më të rëndësishme.

Iluzioni modern është se duke rritur vëllimin e të dhënave, shpejtësinë e përpunimit dhe fuqinë algoritmike, kjo diferencë gabimi mund të eliminohet gradualisht.

Është i njëjti premtim që shoqëron Inteligjencën Artificiale sot: ideja e delegimit të vendimeve gjithnjë e më të sofistikuara te makinat sepse ato konsiderohen më objektive sesa ato njerëzore.

E megjithatë, mësimi i parandalimit bërthamor sugjeron pikërisht të kundërtën. Petrov – i cili pagoi çmimin për veprimet e tij duke u lënë mënjanë nga Partia Komuniste Sovjetike – tha: “Isha njeriu i duhur në vendin e duhur në kohën e duhur”. Çfarë mund të ndodhte nëse do të kishim makinën e duhur në vendin e duhur në kohën e duhur?

Përshtati: Gazeta “Si”

The post Tri rastet kur bota iu afrua luftës bërthamore për një çip të dëmtuar dhe dyshimet e AI appeared first on Gazeta Si.

Numri i shqiptarëve që udhëtuan për në Britani me anije të vogla katër vjet më parë mbetet në qendër të kritikave “të paqëndrueshme” dhe “histerike” nga politikanët e krahut të djathtë dhe mediat, sipas ambasadorit të Mbretërisë së Bashkuar të vendit.

Uran Ferizi thotë për The Guardian se fluksi i më shumë se 12,000 njerëzve nga shteti ballkanik në vitin 2022 ishte “real”, “i jashtëzakonshëm” dhe “jetëshkurtër”, por komuniteti shqiptar në Mbretërinë e Bashkuar ende po vihet në kurth nga ato ngjarje nga Reform UK dhe Daily Telegraph.

Ai i bëri thirrje partisë së Nigel Farage të ndalojë “vëzhgimin e shqiptarëve” dhe tha se politika e vizave e Mbretërisë së Bashkuar në atë kohë- e cila u jepte një përqindje më të ulët vizash shqiptarëve krahasuar me vendet e tjera të Ballkanit- mund të ketë shtyrë disa njerëz të cenueshëm drejt trafikantëve të njerëzve.

Zyra e Ferizit ka prodhuar një raport 10-faqësh të bazuar kryesisht në të dhëna nga Ministria e Brendshme dhe Observatori i Migracionit në Universitetin e Oksfordit. Thuhet se 12,658 shqiptarë kaluan Kanalin në vitin 2022- një rritje dramatike, por ekuivalente me vetëm rreth 1% të imigracionit të përgjithshëm afatgjatë në Mbretërinë e Bashkuar atë vit. Mbërritjet më pas ranë ndjeshëm dhe analiza e ambasadës sugjeron se shumica e atij grupi është larguar që atëherë nga Mbretëria e Bashkuar.

Ferizi, përvoja e parë e të cilit në Britani ishte si një emigrant i paligjshëm adoleshent përpara se të vazhdonte të studionte matematikë në Universitetin e Oksfordit katër vjet më vonë, thotë për Guardian se një pjesë e fiksimit me shqiptarët “tingëllon e çrregullt”.

“Një pakicë e zhurmshme në politikën dhe median britanike e ka mbajtur gjallë krizën e emigracionit shqiptar shumë kohë pasi ajo përfundoi në të dhëna”, tha ai.

“Për fat të keq, korniza është ngjitëse. Konservatorët, dhe për fat të keq disa në qeveri, mund të duken më të etur për të konkurruar me titujt e Reform sesa për të vënë në dyshim provat.”

Sipas raportit të Ferizit, aplikantët shqiptarë për viza në Mbretërinë e Bashkuar kishin një shkallë miratimi prej vetëm 65.5% gjatë viteve 2018-25, krahasuar me rreth 90% në të gjitha vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor, me më shumë se 70,000 aplikime nga Shqipëria të refuzuara.

Ferizi argumenton se kjo meriton një shqyrtim më të madh.

“Kur rruga ligjore është jashtëzakonisht e vështirë, nuk mund të diskutosh rrugën e parregullt sikur të dyja nuk kanë të bëjnë fare me njëra-tjetrën”, tha ai. Raporti nuk pretendon se refuzimet e vizave shkaktuan rritjen e numrit të vizave në Kanal, por ngre mundësinë që qasja e kufizuar ligjore i bëri disa të rinj shqiptarë më të prekshëm ndaj kontrabandistëve dhe trafikantëve.

“Rritja ishte reale”, tha Ferizi. “Por ishte e jashtëzakonshme, ishte jetëshkurtër dhe Britania ende flet për shqiptarët sikur viti 2022 nuk ka mbaruar kurrë.”

Ferizi ka kritikuar mbulimin e çështjeve të shqiptarëve nga Daily Telegraph për demonizimin e komunitetit si kriminelë. Në një letër të pabotuar dërguar gazetës, ai citoi një artikull të vitit 2024 i cili pretendonte se një në 50 shqiptarë në Mbretërinë e Bashkuar ishin në burg, shkalla më e keqe e çdo kombësie.

“E rregulluar për moshën, seksin dhe faktorë të tjerë relevantë, siç duhet të jetë çdo krahasim, shkalla zvogëlohet në mënyrë dramatike”, tha ai. “Nëse lihet e parregulluar, të jep titullin që dëshiron.”

The post Ambasadori Ferizi akuzon të djathtën britanike si të fiksuar me emigrantët shqiptarë appeared first on Gazeta Si.

Vaksina e re mRNA e Moderna-s po shihet si një hap i rëndësishëm në luftën kundër gripit sezonal, por shkencëtarët ende po vlerësojnë nëse ajo do të jetë më e mirë se vaksinat tradicionale në çdo sezon.

Më 5 gusht, FDA miratoi vaksinën mFLUSIVA për të rriturit 50–64 vjeç dhe dha miratim të përshpejtuar për personat mbi 65 vjeç. Vaksina pritet të përdoret në SHBA gjatë sezonit të gripit 2026–2027.

Në provat klinike me më shumë se 20 mijë të rritur, rreth 2% e personave të vaksinuar me mFLUSIVA zhvilluan grip të konfirmuar, krahasuar me 2.8% te ata që morën një vaksinë standarde. Kjo përfaqëson një ulje relative prej rreth 26.6% të rasteve.

Një tjetër avantazh i rëndësishëm është se vaksinat mRNA mund të përshtaten më shpejt me llojet e reja të gripit. Ndërsa prodhimi tradicional mund të kërkojë rreth gjashtë muaj, përditësimi i një vaksine mRNA mund të bëhet brenda rreth dy deri në tre muaj.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme sepse viruset e gripit ndryshojnë vazhdimisht dhe llojet që qarkullojnë mund të mos përputhen plotësisht me ato të parashikuara disa muaj më herët.

Sa i përket sigurisë, vaksina u tolerua përgjithësisht mirë. Efektet anësore më të zakonshme ishin dhimbja në vendin e injektimit, lodhja dhe dhimbja e kokës, të cilat u shfaqën më shpesh te grupi mRNA.

Megjithatë, shkencëtarët theksojnë se është ende herët për të thënë se mFLUSIVA do të jetë më efektive në çdo sezon. Studimet e ardhshme dhe përdorimi në miliona njerëz do të tregojnë nëse avantazhi i saj në prova do të përkthehet në më pak raste dhe komplikacione nga gripi.

Vaksina mRNA është premtuese dhe mund të sjellë një ndryshim të madh sidomos falë aftësisë për t’u përshtatur shpejt. Por përgjigjja përfundimtare nëse është më e mirë se vaksinat tradicionale do të kërkojë më shumë të dhëna dhe disa sezone gripi.

The post A do të jetë vaksina mRNA kundër gripit më efektive se tradicionalja? appeared first on Gazeta Si.

Kryeministri në detyrë i Kosovës, Albin Kurti, ka thënë të premten se partitë politike duhet të fillojnë diskutimet edhe për emrat konkretë të kandidatëve për presidentin e ardhshëm, me qëllim që të arrihet një marrëveshje dhe të shmangen zgjedhjet e reja.

“Duhet të fillojmë të flasim edhe me emra, sepse po humbim shumë kohë, por më së shumti humbim duke shkuar në zgjedhje”, tha Kurti.

Ai tha se presidenti i ardhshëm duhet të jetë “konsensual”, gjithëpërfshirës dhe të ketë mbështetje sa më të gjerë në Kuvend dhe në mesin e qytetarëve.

Kurti bëri të ditur se mbrëmë u ka shkruar kryetarëve të PDK-së, LDK-së dhe Aleancës, duke u kërkuar takim për të diskutuar për presidentin.

“Duam që për këtë të merremi vesh paraprakisht në mënyrë që të evitojmë zgjedhjet”, tha ai.

Ai vlerësoi se në Kosovë ka “me dhjetëra” personalitete nga jeta akademike, politike dhe shoqërore, përfshirë persona që kanë kontribuar në luftë dhe në shtetndërtim, që mund të konsiderohen për këtë post.

Deklaratat e Kurtit vijnë një ditë pasi LDK-ja njoftoi se tërhiqet nga negociatat për poste me LVV-në dhe se nuk kërkon asnjë pozitë institucionale, por do të votojë për një figurë jopartiake për president.

Ndërkohë, PDK-ja dhe AAK-ja qëndruan edhe të premten në sallën e Kuvendit, duke kërkuar vazhdimin e seancës konstituive, ndonëse për sot nuk është thirrur seancë.

Ata po kërkojnë që të vazhdojë seanca konstituive e Kuvendit, e cila ka mbetur e ndërprerë në kuadër të përpjekjeve për konstituimin e legjislaturës së re.

“LVV-ja e ka kaluar një kufi që nuk është dashur ta kalojnë kurrë. Ata qëllimshëm e kanë shkelur afatin kushtetues për konstituimin e Kuvendit”, tha kryetari i PDK-së, Bedri Hamza, në foltoren e Kuvendit.

PDK-ja dhe Aleanca kanë qëndruar në Kuvend edhe gjatë ditëve të kaluara, duke kërkuar që puna e Kuvendit të vazhdojë, ndërsa përplasjet me deputetët e Lëvizjes Vetëvendosje janë shoqëruar edhe me tensione në sallë.

Në anën tjetër, Lëvizja Vetëvendosje ka insistuar se para vazhdimit të procedurave për konstituimin e Kuvendit duhet të arrihet një marrëveshje politike për zgjedhjen e presidentit të ardhshëm.

Kriza institucionale në Kosovë po vazhdon prej përplasjes mbi mënyrën se si duhet të procedohet me konstituimin e Kuvendit dhe zgjedhjen e presidentit.

Pas zgjedhjeve të 7 qershorit, LVV-ja doli partia e parë me 53 deputetë, PDK-ja me 22, LDK-ja me 18 dhe AAK-ja me shtatë.

Zgjedhjet e qershorit u shkaktuan pikërisht për çështjen e presidentit, pasi palët nuk arritën konsensus, pasi Vjosa Osmanit i përfundoi mandati pesëvjeçar në krye të shtetit në prill.

LVV-ja e Kurtit ka fituar mandate të mjaftueshme për të konstituuar Kuvendin dhe për të votuar Qeverinë e re – duke llogaritur edhe në votat e partive të minoriteteve joshumicë.

Megjithatë, për zgjedhjen e presidentit nevojitet prania e 80 deputetëve në Kuvendin me 120 vende që votimi për presidentin e Kosovës të jetë i vlefshëm./REL/

The post Kurti iu bën thirrje partive për takim: Të diskutojmë emrat për presidentin appeared first on Gazeta Si.

Pasojat e urdhrit ekzekutiv të Presidentit të SHBA-së, Donald Trump, që synonte uljen e numrit të vaksinimeve të rekomanduara universalisht për fëmijë, mund të shtrihen përtej Shteteve të Bashkuara, duke nxitur mosbesimin ndaj vaksinave dhe duke krijuar boshllëqe në imunizim.

Presidenti i SHBA-së, Donald Trump, nënshkroi urdhrin ekzekutiv të hënën, duke rekomanduar uljen e numrit të sëmundjeve të mbuluara nga rekomandimet universale të vaksinimit rutinë për fëmijë nga 18 në 11.

Vendimet si të tilla mund të çojnë në boshllëqe në imunizim, duke i lënë popullatat të cenueshme ndaj shpërthimeve dhe duke nxitur mosbesimin ndaj vaksinave, thotë Marco Cavaleri, kreu i Departamentit të Kërcënimeve të Shëndetit Publik të Agjencisë Evropiane të Barnave.

Anashkalimi i vaksinimeve rutinë të fëmijërisë mund të jetë “katastrofik”, tha ai, duke shtuar se rrezikon “rikthimin e sëmundjeve që ne ishim në gjendje t’i përmbanim dhe eliminonim nga vendet tona”.

Për më tepër, kjo mund të pengojë besimin në vaksina në shoqëri. Vendime të tilla, si ai në SHBA, “për fat të keq, mund të jenë shumë të dëmshme për sa i përket besimit në vaksina”, paralajmëroi Cavaleri.

Urdhri i Trump i zhvendos rekomandimet për COVID-19, gripin, rotavirusin, sëmundjen meningokokale, RSV dhe hepatitin A dhe B larg vaksinimit rutinë universale. Disa vaksinime do të mbeten të rekomanduara për fëmijët që konsiderohen me rrezik më të lartë, ndërsa të tjerat do t’i nënshtrohen “vendimmarrjes së përbashkët klinike” midis prindërve dhe ofruesve të kujdesit shëndetësor.

Urdhri gjithashtu rekomandon ndarjen e vaksinës kundër fruthit, shytave dhe rubeolës (MMR) në tre doza të veçanta dhe administrimin e tyre në vizita të veçanta. Vaksinat e ndara kundër fruthit, shytave dhe rubeolës aktualisht nuk janë të disponueshme në SHBA.

Ky veprim vjen pasi Sekretari i Shëndetësisë i SHBA-së, Robert F. Kennedy Jr., ka vënë në dyshim sigurinë e vaksinave dhe ka promovuar pretendime që lidhin vaksinat me autizmin, pavarësisht provave të gjera shkencore që nuk gjejnë asnjë lidhje shkakësore midis vaksinimit dhe autizmit.

“Provat aktuale janë të padiskutueshme: vaksinat – përfshirë vaksinën MMR – janë të sigurta dhe nuk shkaktojnë autizëm”, tha kreu i Organizatës Botërore të Shëndetësisë (OBSH), Tedros Adhanom Ghebreyesus, të mërkurën.

Vaksinat e kombinuara gjithashtu mund ta bëjnë imunizimin më të lehtë për fëmijët, prindërit dhe punonjësit e kujdesit shëndetësor. Prandaj, zhvillimi i vaksinave ka lëvizur drejt më shumë vaksinave të kombinuara, në vend të më pak.

“Pra, në fakt, ky vendim i SHBA-së po shkon kundër asaj që do të na sjellë e ardhmja në drejtim të mbrojtjes më të mirë për fëmijët, të rriturit dhe të moshuarit”, tha Cavaleri, duke shtuar se “nuk ka bazë shkencore për të ndarë këto vaksina”.

Ndërsa prindërit do të jenë ende në gjendje të zgjedhin të vaksinojnë fëmijët e tyre përmes vendimmarrjes së përbashkët klinike, ekspertët e shëndetit paralajmërojnë se kërkesa për vaksina të ndara dhe vizita shtesë të kujdesit shëndetësor mund të çojë disa familje në vonimin ose anashkalimin e vaksinimeve.

Ndryshimet gjithashtu mund të përforcojnë hezitimin ndaj vaksinimit, duke i lënë potencialisht popullatat më të ndjeshme ndaj shpërthimeve të sëmundjeve të parandalueshme që janë eliminuar ose vënë nën kontroll në shumë vende.

“Ndryshimet e fundit në politikën e imunizimit të SHBA-së nuk janë në përputhje me dekada provash”, tha Tedros. “Këto prova rishikohen vazhdimisht ndërsa dalin të dhëna të reja nga e gjithë bota”, shtoi ai.

Rreziqet për Evropën dhe globin

Evropa i ka parë tashmë pasojat e rënies së mbulimit të vaksinimit. Gjashtë vende – Armenia, Austria, Azerbajxhani, Spanja, Mbretëria e Bashkuar dhe Uzbekistani – u zbulua se kishin riregjistruar transmetimin e fruthit në vitin 2024, sipas OBSH-së.

Fruthi ofron një shembull të qartë të asaj që mund të ndodhë kur mbulimi i vaksinimit bie.

“Ne tashmë po shohim rikthimin e fruthit sa herë që mbulimi i vaksinimit bie,” tha Cavaleri. “Dhe do të shohim më shumë që vijnë, për fat të keq, në Shtetet e Bashkuara dhe pjesë të tjera të botës.”

Ai paralajmëroi se situata mund të “përkeqësohet shumë” nëse numri i vaksinimit bie. “Mendoni vetëm për poliomielitin. A duam që kjo të kthehet? Shpresoj që jo,” tha Cavaleri, duke i nxitur njerëzit të vaksinohen.

Ekspertët e shëndetit paralajmërojnë gjithashtu se vendimi i SHBA-së mund të dëmtojë më tej besimin e publikut në vaksina edhe në Evropë.

Raporti i Komisionit Evropian për Gjendjen e Besimit në Vaksina zbuloi se besimi i përgjithshëm në vaksina ka rënë në mesin e publikut të gjerë që nga viti 2020, me rënie veçanërisht të dukshme të besimit në shumë vende të Evropës Qendrore dhe Lindore. Vendimi i SHBA-së mund ta nxisë këtë trend edhe më tej.

Dhe pasojat nuk ndalen te kufijtë.

“Evropa është rajoni që kemi për detyrë ta shqyrtojmë. Por këto sëmundje infektive po shkaktojnë probleme globale, shpërthime globale, epidemi globale”, tha Cavaleri.

The post Rishikimi i vaksinave në SHBA mund të nxisë mosbesim dhe rishfaqje të sëmundjeve në Europë appeared first on Gazeta Si.

Versioni më i fundit i traktatit të shumëpritur për plastikën është edhe më pak ambicioz se ai i mëparshmi, sipas ekspertëve.

Një vit pasi negociatat e OKB-së për traktatin e plastikës dështuan në Gjenevë në vitin 2025, diplomatët u takuan në mënyrë joformale në Nairobi midis 30 qershorit dhe 3 korrikut, me qëllim që të hartonin një dokument të ri “pa surpriza”.

Kryetari i procesit, Julio Cordano, ambasadori kilian në OKB, mori detyrën në shkurt me objektivin “të jepte një përgjigje efektive për t’i dhënë fund ndotjes nga plastika përmes një instrumenti ndërkombëtar ligjërisht të detyrueshëm”.

Një draft i ri i traktatit u botua më parë këtë javë, të cilin Cordano e përshkroi si “një dokument referimi joformal dhe në zhvillim”. Ndërsa tha se ishte “i inkurajuar nga angazhimi i vazhdueshëm i anëtarëve”, kishte ende punë për t’u bërë.

Megjithatë, Andrés del Castillo, avokat në Qendrën për të Drejtën Ndërkombëtare Mjedisore, thotë se “Shkenca dhe realiteti nuk po përshtaten me kontekstin gjeopolitik.”

Ai tha se në mes të valës së pestë radhazi të të nxehtit në Evropë, drafti i fundit ishte “shumë i ngjashëm, nëse jo i njëjtë, me draftin e fundit të publikuar një vit më parë, kryesisht gjithçka që lidhej me prodhimin, shëndetin dhe kimikatet”.

Drejtoresha menaxhuese e OJQ-së mjedisore OceanCare, Fabienne McLellan, u pajtua.

“Në thelb është një kllapë e madhe”, tha ajo, duke shtuar se përmbante tekst të ngjashëm me atë të refuzuar më parë në Gjenevë.

Kllapat në tekst tregojnë mosmarrëveshje dhe në fakt e vënë në diskutim objektivin e traktatit për të mbrojtur shëndetin e njeriut nga ndikimi i plastikës. Nga një perspektivë e shëndetit publik, kjo është shqetësuese e thellë kur “shkenca është e qartë”, sipas Megan Deeney, studiuese në Shkollën e Higjienës dhe Mjekësisë Tropikale në Londër.

“Shëndeti i njeriut shfaqet vetëm nëntë herë në nenet thelbësore të tekstit”, tha ajo, me shtatë prej tyre në kllapa, “që do të thotë se ato mund të humbasin krejtësisht në negociata të mëtejshme”. Në përgjithësi, “mbrojtja e shëndetit tonë dhe e brezave që do të vijnë është e dobët në këtë traktat”, shtoi ajo.

Traktati i mëparshëm dështoi sepse nuk mund të arrihej një marrëveshje për çështjen thelbësore të zgjidhjes së reduktimit të prodhimit. Në konferencën në Gjenevë verën e kaluar, vendet punuan përtej afatit, por nuk mundën të zgjidhin bllokimin nëse do të ulnin rritjen eksponenciale të prodhimit të plastikës dhe të vendosnin kontrolle globale, ligjërisht të detyrueshme, mbi kimikatet toksike të përdorura për të bërë plastikë.

Negociatat e kanë vënë në provë deri në limit sistemin e konsensusit të OKB-së – i cili kërkon që të gjitha vendet të nënshkruajnë marrëveshjen përfundimtare. Del Castillo tha se negociatat kishin nevojë për një alternativë kur konsensusi nuk mund të arrihej, pasi pa të, “ne rrezikojmë të njëjtën inerci që ka ngadalësuar veprimet klimatike për dekada”.

Në bisedimet e vitit të kaluar, disa OJQ thanë se kishin “humbur besimin” në proces pasi shumica e vendeve donin një kufizim në prodhimin e plastikës, por një pakicë e vogël por e fuqishme e vendeve prodhuese të naftës dhe plastikës vazhduan ta refuzonin idenë. Disa argumentuan se sistemi po “përdorej si armë”.

Raundi tjetër i negociatave është planifikuar për mars 2027, duke shënuar një periudhë jashtëzakonisht të gjatë prej 18 muajsh midis bisedimeve. Në fund të fundit, teksti duhej të përqendrohej në “si”, tha del Castillo.

Grupet mjedisore po flasin gjithnjë e më shumë për atë që McLellan e quan “elefanti në dhomë” në dhënien fund të ndotjes plastike: “Prodhimi i pazbutur i plastikës bazuar në lëndën e parë fosile”.

The post ‘Traktati i ri i OKB-së për plastikën po shkon prapa’ appeared first on Gazeta Si.

Gazeta Si – Prej muajsh, diçka shumë e çuditshme po ndodh në mbarë botën. Magazinat e librave nëpër botë po marrin — në orë të pazakonta — porosi të mëdha për tituj të vjetër, të cilët më parë nuk dukeshin se zgjonin interesin e askujt.

Pak javë më parë, një shitës librash australian mori një kërkesë nga një blerës i vetëm për një manual të viteve ’70 mbi mekanikën e tokës, një libër të vitit 2010 për çiklizmin me titull “Born to Thunder: Champions of New Zealand Cycling”, një përmbledhje të poezisë australiane të vitit 1982 dhe një libër mbi historinë lokale të një periferie të Melburnit.

Libri me poezi u shit për nëntë dollarë, pasi kishte qëndruar në të njëjtin raft për njëzet vjet. Blerësi i bleu të gjitha pa bërë pazar për çmimin, siç është zakon.

Ndërkohë, duke filluar nga fillimi i muajit maj, një librari gjermane online librash të vjetër e të rrallë. filloi të merrte porosi masive çdo natë – midis orës 3:00 dhe 5:00 të mëngjesit – në mënyrë të automatizuar dhe sistematike.

Duke vënë re se email-et ishin identike, shitësi u bë dyshues dhe e diskutoi çështjen me kolegë në një forum online për shitësit e librave të vjetër, ku zbuloi se shumë të tjerë po raportonin të njëjtën përvojë.

Duke përpirë libra ashtu siç bënte Cell te Dragon Ball – Po bëhej e qartë se diçka nuk shkonte. Faqja amerikane “404 Media” e hetoi çështjen dhe formuloi një hipotezë që është sa shqetësuese, aq edhe e besueshme: kompanitë e Inteligjencës Artificiale thuhet se po blejnë sasi të mëdha librash dhe manualesh të vjetra, që nuk botohen më, nga e gjithë bota, për t’i përdorur tekstet e tyre si të dhëna trajnimi për sistemet e tyre të AI-së.

Kjo teori mbështetet, jo vetëm nga video që tregojnë vëllime të grisura dhe të shndërruara në grumbuj faqesh gati për skanim, por edhe nga ngjarje të fundit.

Në fillim të këtij viti, gazeta “Washington Post” zbuloi një plan të kompanisë Anthropic – krijuesja e chatbot-it Claude – që dukej sikur kishte dalë nga një film fantastiko-shkencor distopik: “të skanoheshin dhe më pas të shkatërroheshin të gjithë librat e botës”.

E njohur brenda kompanisë si “Projekti Panama”, kjo nismë ishte mbajtur natyrisht e fshehtë. Megjithatë, Anthropic nuk është e vetme në këtë drejtim; një artikull i fundit në “The Telegraph” akuzoi Silicon Valley-n se po shkatërron miliona libra të rrallë dhe po i “copëton origjinalet”. Por, pse do ta bënin një gjë të tillë kompanitë e Inteligjencës Artificiale?

AI pëlqen faqen e shtypur – “Hipoteza është kjo: duhet t’i zotërosh fizikisht librat dhe t’i shkatërrosh ato pasi t’i lexosh, në mënyrë që të pretendosh se nuk ka kopje ‘pirate’ në qarkullim dhe se përthithja e përmbajtjes për këtë arsye bie nën përdorimin e drejtë”, deklaroi shitësi gjerman i librave, duke shpjeguar logjikën e supozuar pas këtij modus operandi shkatërrues.

Në fund të fundit, chatbot-et funksionojnë pikërisht falë sasive të mëdha të tekstit të konvertuar në të dhëna trajnimi për AI-në.

Në përpjekjen e tyre për të rritur krijimet e tyre “Frankenstein”, kompanitë e përfshira kanë kontrolluar të gjithë internetin, madje kanë shkuar aq larg sa kanë përvetësuar libra të fundit të disponueshëm për shkarkim të paligjshëm në formatin EPUB.

Megjithatë, uria e pangopur e makinave nuk është pakësuar, duke detyruar disa entitete të plaçkitin edhe tregun fizik.

Në fund të fundit, asnjë Inteligjencë Artificiale nuk mund të përmirësohet duke përthithur informacion nga një AI rivale – e cila mund t’i ketë përpunuar tashmë ato të dhëna në mënyrën e vet unike.

Kjo do të ishte si të kopjosh esenë e një shoku klase mbi Danten dhe të shpresosh se llogaritet si të kesh lexuar të gjithë veprën e Poetit Suprem. Megjithatë, duhet të shkosh direkt te burimi – pavarësisht kostos.

Rreziku në SHBA – Për të shmangur paditë multi-milionëshe nga botuesit dhe për të siguruar të dhëna të paprekura nga ndikimi i modeleve të tjera të AI-së, kompanitë kanë filluar të grumbullojnë vepra të pabotuara, duke favorizuar vëllime me të drejta autori të skaduara ose më pak kufizuese.

Në shtator 2025, Anthropic – siç ndodh shpesh – u pajtua me shkrimtarët dhe shtëpitë botuese për afërsisht 1.5 miliardë dollarë, megjithatë shumë mosmarrëveshje ligjore mbeten të pazgjidhura.

Si pasojë, këto kompani po kërkojnë tituj më të vjetër për të cilët askush nuk duket i interesuar të pretendojë të drejta.

Kjo çështje është veçanërisht e mprehtë në Shtetet e Bashkuara, ku ligjet e të drejtave të autorit janë më pak të rrepta se në Evropë.

Në të vërtetë, vendimet e SHBA-ve kanë vendosur që blerja e librave, digjitalizimi i tyre dhe shkatërrimi i kopjeve fizike përbën thjesht një ndryshim formati dhe për këtë arsye është i ligjshëm.

Për më tepër, ligjet e SHBA-ve, mbrojnë gëlltitjen e librave nga AI, me arsyetimin se procesi rezulton në krijimin e përmbajtjes që është e re dhe e dallueshme nga materiali burimor që “vidhet”.

Si në një të ardhme distopike – Makineritë po i shkatërrojnë përfundimisht librat – dhe këtë e bëjnë për arsye thjesht praktike.

Në fushat e informatikës dhe botimeve, ky proces njihet si “skanim shkatërrues” dhe përdoret për të rritur efikasitetin.

Në fakt, skanerët e sheshtë – ata ku faqet kthehen me dorë – janë tepër të ngadaltë për të digjitalizuar mijëra faqe me shpejtësi të lartë dhe pa deformime.

Është shumë më e shpejtë të presësh lidhjen e librit, të ndash faqet individuale dhe t’i kalosh ato përmes skanerëve me rezolucion ultra-të lartë, të aftë për të përpunuar qindra faqe në minutë.

Kështu, ndërsa një librari irlandeze e quajtur “Kennys” i raportoi dje gazetës “Irish Times” një porosi “absurde” për 5.000 tituj pak të njohur, ne fillojmë ta kuptojmë fatin që u rezervohet këtyre librave.

Është e vështirë të mos dorëzohesh para dëshpërimit dhe të mos imagjinosh skenarë apokaliptikë, duke ndjerë afrimin e së ardhmes distopike të parashikuar nga Ray Bradbury në kryeveprën e tij letrare Fahrenheit 451.

Njerëzimi ka filluar vërtet t’i djegë librat dhe pasojat mund të jenë edhe më tragjike se ato të përshkruara në një roman fantastiko-shkencor.

Përshtati: Gazeta “Si”

The post Si po i ‘përpin’ AI librat e shtypur, fillimisht i shfrytëzon, pastaj i shkatërron! appeared first on Gazeta Si.

Gazeta Si – Fondacioni Mozarteum në Salzburg u detyrua ta mbyllte para kohe një aktivitet artistik – të organizuar për të shënuar 270-vjetorin e lindjes së kompozitorit të njohur austriak Wolfgang Amadeus Mozart – pasi u vodhën 210 nga 320 statujat e arta që përbënin instalacionin.

Statujat, të krijuara nga artisti gjerman Ottmar Hörl, janë prej plastike dhe kanë një lartësi prej rreth 50 centimetrash; rrjedhimisht, ato nuk kanë ndonjë vlerë të madhe monetare.

Ato paraqesin Mozartin së bashku me qenin e tij, Pimperl, dhe ishin vendosur në një hapësirë ​​të gjelbër në Kopshtet Mirabell, si dhe brenda ambienteve të Mozarteum-it, një prej institucioneve kulturore më të rëndësishme të Austrisë.

Instalacioni ishte inauguruar më 15 korrik, por brenda dy javësh ishin zhdukur më shumë se 80 statuja. Në momentin e kontrollit të fundit, të kryer këtë javë, rezultonin të humbura 210 prej tyre.

Hörl kishte planifikuar t’i shiste statujat për rreth 100 euro secilën pas përfundimit të ekspozitës dhe shprehu zhgënjim të madh për zhdukjen e një numri kaq të madh figurash. Sipas tij, veprat nuk ishin vjedhur nga vizitorët, por kishin rënë pre e një “vjedhjeje të organizuar”.

@visit.salzburg Mozart – the untamable genius is a sculpture installation by Ottmar Hörl in Mirabell Garden It shows 400 gold-colored Mozarts to celebrate the genius‘ 270th birthday! And if you look closely, every little Mozart also has his little furry companion „Pimperl“ next to him cute right? Check it out! The installation is there until 30 August! #mozart #salzburg #mozart270 #mirabellgarden #wolfgangamadeusmozart ♬ Assumptions – Sam Gellaitry

Muzeu i Salzburgut kishte në dispozicion një sasi figurinash për të zëvendësuar ato që mund të dëmtoheshin apo thyheshin, por jo mjaftueshëm për të zëvendësuar të gjitha ato që kishin humbur. Situata u komplikua edhe më tej nga fakti se artisti ndodhej me pushime dhe, për rrjedhojë, nuk kishte mundësi të prodhonte të reja.

Madje, nuk është hera e parë që Hörl e gjen veten në këtë situatë të pakëndshme: 100 statueta të kompozitorit Richard Wagner u vodhën nga një instalacion i tij i mëparshëm në Bajrojt të Gjermanisë.

The post Dikush ka vjedhur më shumë se 200 statuja të arta të Mozartit! appeared first on Gazeta Si.

Nga milingonat që gjejnë rrugën më të shkurtër te mizat që peshojnë rrezikun, bota e insekteve ofron disa leksione të papritura për mënyrën se si marrim vendime.

Ne, njerëzit, kemi një bindje të fortë se aftësia për të menduar, analizuar dhe reflektuar na vendos në majë të evolucionit. Por, pavarësisht gjithë kësaj aftësie, vendimet tona nuk janë gjithmonë të mira. Shpesh ndikohemi nga emocionet, presioni i grupit, informacioni i tepërt apo thjesht nga frika për të gabuar.

Insektet, nga ana tjetër, kanë tru shumë më të vogël, por kanë zhvilluar mënyra jashtëzakonisht efikase për të zgjidhur probleme komplekse. Madje, disa prej këtyre mekanizmave janë shndërruar në modele matematikore dhe algoritme që përdoren sot në transport, logjistikë, komunikim dhe teknologji.

Pesë mësime që mund të marrim prej tyre.

1. Milingonat: mos kërko menjëherë përgjigjen perfekte

Kur një koloni milingonash duhet të gjejë rrugën drejt ushqimit, nuk ka një udhëheqës që harton planin dhe ua tregon të gjithave. Në vend të kësaj, milingonat eksplorojnë mundësi të ndryshme.

Gjatë lëvizjes, ato lënë pas feromone. Rrugët që çojnë më shpejt te ushqimi përshkohen më shpesh, ndaj gjurma e feromonit bëhet gjithnjë e më e fortë. Rrugët më të gjata ose më pak efikase humbasin gradualisht.

Në fund, kolonia arrin te rruga më e mirë pa qenë e nevojshme që ndonjë milingonë të ketë pasur një pamje të plotë të problemit.

Mësimi për njerëzit: kur kemi shumë alternativa, nuk duhet gjithmonë të presim për informacionin perfekt. Eksperimentimi, testimi i mundësive dhe korrigjimi gjatë rrugës mund të na çojnë te zgjidhja më e mirë.

Kjo ide ka frymëzuar edhe algoritmet e njohura si optimizimi i kolonisë së milingonave, të përdorura për probleme të planifikimit dhe rrjetëzimit.

2. Bletët: vendimet e mira nuk kanë gjithmonë nevojë për një lider

Kur një koloni bletësh duhet të gjejë një vend të ri për folenë, disa bletë eksploruese largohen për të kërkuar alternativa.

Kur kthehen, ato komunikojnë atë që kanë gjetur përmes të ashtuquajturës valle lëkundëse. Sa më premtues të jetë një vend, aq më energjikisht mund ta promovojë një bletë. Bletë të tjera kontrollojnë propozimet dhe sjellin informacion të ri.

Me kalimin e kohës, kolonia arrin një kuorum dhe zgjedh një vend.

Nuk ka një bletë që vendos për të gjitha. Vendimi lind nga kombinimi i shumë vlerësimeve individuale.

Mësimi: në një grup, një vendim i mirë mund të vijë nga mbledhja e informacionit dhe vlerësimeve të ndryshme, jo domosdoshmërisht nga personi më i zëshëm apo më autoritar.

3. Karkalecat: edhe neutraliteti mund të jetë i dobishëm

Në një debat njerëzor, shpesh mendojmë se sa më shumë njerëz të marrin një pozicion, aq më shpejt do të arrihet një vendim. Por studimet mbi karkalecat marshues sugjerojnë diçka më interesante.

Kur grupet e karkalecave përballen me zgjedhjen e drejtimit, ato mund të ngecin në një lloj konsensusi. Një moment i shkurtër neutraliteti, kur disa prej tyre ndalojnë së ndjekuri aktivisht një drejtim, mund ta bëjë më të lehtë kalimin drejt një zgjedhjeje të re.

Një eksperiment i ngjashëm me njerëzit tregoi se mundësia për të abstenuar mund ta ndihmojë një grup të arrijë më shpejt një konsensus.

Mësimi: të mos vendosësh menjëherë nuk do të thotë domosdoshmërisht dobësi. Ndonjëherë një pauzë, një hap prapa ose një periudhë neutraliteti është pikërisht ajo që i duhet një grupi për të parë alternativat me sy të rinj.

4. Buburrecat: ndryshimet mes nesh mund të jenë një avantazh

Buburrecat nuk sillen të gjithë njësoj. Disa janë më të guximshëm dhe eksplorues, ndërsa të tjerë janë më të kujdesshëm dhe priren të qëndrojnë në vende të sigurta.

Kur studiuesit modeluan mënyrën se si grumbullohen buburrecat, zbuluan se grupet me më shumë dallime në sjellje mund të merrnin vendime kolektive më shpejt.

Një grup i përbërë vetëm nga individë shumë të guximshëm mund të eksplorojë pafundësisht. Një grup vetëm me individë të kujdesshëm mund të vendoset shpejt, por mund të zgjedhë një alternativë jo aq të mirë.

Mësimi: një ekip i mirë nuk ka nevojë që të gjithë të mendojnë njësoj. Përkundrazi, kombinimi i njerëzve që eksplorojnë, dyshojnë, analizojnë dhe marrin iniciativa mund të prodhojë vendime më të mira.

Diversiteti i mendimit, kur shoqërohet me bashkëpunim, mund të jetë një formë inteligjence kolektive.

5. Mizat e frutave: mos i injoro emocionet dhe përvojën

Mizat e frutave mund të duken ndër insektet më të parëndësishme, por mënyra se si ato përpunojnë informacionin është befasuese.

Kur përballen me dy aroma të ngjashme, ato mund të marrin më shumë kohë për të zgjedhur. Kur duhet të vendosin mes një shpërblimi të këndshëm, por jo ushqyes, dhe një ushqimi më pak të shijshëm, por më ushqyes, ato marrin parasysh vlerën e përgjithshme të zgjedhjes.

Gjendja e tyre e brendshme gjithashtu ndikon në sjellje. Një mizë e uritur, e stresuar apo e qetë mund të reagojë ndryshe ndaj të njëjtit rrezik.

Kjo na kujton diçka të rëndësishme edhe për njerëzit: vendimet tona nuk bazohen vetëm te informacioni racional. Përvoja, emocionet dhe gjendja psikologjike ndikojnë në mënyrën se si e interpretojmë atë informacion.

Mësimi: emocionet nuk janë gjithmonë armiku i arsyes. Në disa raste, ato janë një burim informacioni. Sfida është të kuptojmë kur duhet t’u besojmë dhe kur duhet t’i kontrollojmë.

Nga jashtë, insektet mund të duken shumë larg nesh për nga kompleksiteti. Megjithatë, sjellja e tyre tregon se vendimmarrja e mirë nuk kërkon domosdoshmërisht një tru të madh apo një individ që kontrollon gjithçka.

Milingonat na mësojnë fuqinë e eksperimentimit. Bletët tregojnë vlerën e informacionit të shpërndarë. Karkalecat na kujtojnë se një pauzë mund të ndryshojë drejtimin e një grupi. Buburrecat tregojnë se dallimet individuale mund të forcojnë vendimmarrjen. Ndërsa mizat e frutave na kujtojnë se edhe gjendja jonë e brendshme është pjesë e procesit të zgjedhjes.

Ndoshta mësimi më i madh është ky: vendimet më të mira nuk vijnë gjithmonë nga ai që mendon më shumë, por nga ai që di të mbledhë informacion, të provojë alternativa, të dëgjojë të tjerët dhe të përshtatet kur rrethanat ndryshojnë.

Dhe për këtë, çuditërisht, mund të kemi ende shumë për të mësuar nga krijesat që zakonisht përpiqemi t’i shmangim.

The post Pesë mësime nga insektet për të marrë vendime më të mira appeared first on Gazeta Si.

Tre punonjës janë proceduar penalisht në Dibër në lidhje me zjarrin që përfshiu Parkun Kombëtar të Lurës.

Bëhet fjalë për shefin e monitorimit të parkut dhe dy roje mjedisi, të cilët dyshohen për shpërdorim detyre, pasi nuk kanë marrë masat e nevojshme për mbikëqyrjen dhe mbrojtjen e territorit nga zjarri. Si pasojë, sipas Policisë, janë djegur disa hektarë sipërfaqe pyjore.

“Në vijim të veprimeve hetimore dhe procedurale të kryera për dokumentimin e rrethanave të zjarrit në parkun kombëtar të Lurës, specialistët për Hetimin e Krimeve të Komisariatit të Policisë Dibër referuan materialet në Prokurori, ku nisi procedimi në gjendje të lirë, për veprën penale “Shpërdorimi i detyrës”, për K. S., 35 vjeç, S. L., 51 vjeç, të dy banues në Dibër, dhe A. L., 64 vjeç, banues në Tiranë”.

The post Zjarret në Lurë, procedohen penalisht shefi i monitorimit dhe dy roje appeared first on Gazeta Si.

Brukseli e ka transformuar Grand Place-in e tij historik në një version gjigant me lule të Valës së Madhe të Japonisë pranë Kanagawa-s, duke përdorur rreth 500,000 lule të vendosura në një sipërfaqe prej mbi 1,300 metrash katrorë me kalldrëm.

Vullnetarët punuan gjatë gjithë mëngjesit të së enjtes, më 13 gusht, duke i vendosur lulet me dorë në një qilim me numra për të zbuluar gradualisht dizajnin e frymëzuar nga shtypja e famshme në blloqe druri e artistes japoneze Katsushika Hokusai.

The post Brukseli mbulohet nga tapeti gjigant me lule appeared first on Gazeta Si.