❌

Reading view

There are new articles available, click to refresh the page.
↗

Dashuria në bilanc, sa kushton Shën Valentini në Shqipëri?

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Shën Valentini nuk e shpiku dashurinë, por e bëri të matshme. Për disa ditë me radhë, tregu i Tiranës merr ngjyrë të kuqe, restorantet kthehen në studio me qirinj dhe muzikë live, agjencitë publikojnë paketat e fundjavës, ndërsa rrjetet sociale bëhen vitrinë ku surpriza duhet të duket po aq sa të ndihet.

NĂ« njĂ« ekonomi ku konsumatori po mĂ«sohet tĂ« krahasojĂ«, tĂ« kĂ«rkojĂ« ofertĂ« dhe tĂ« blejĂ« mĂ« shumĂ« “pĂ«rvojĂ«â€, 14 shkurti Ă«shtĂ« njĂ« mini sezon qĂ« i rrit xhiron njĂ« serie sektorĂ«sh njĂ«herĂ«sh, nga lule e Ă«mbĂ«lsira te argjendaria, hoteleria dhe shĂ«rbimet e argĂ«timit.

Kjo ditë vjen edhe në një moment ku çmimet, edhe kur nuk janë në alarm, mbeten të pranishme në vendimmarrje. Inflacioni vjetor në dhjetor 2025 ishte 2.3 për qind, ndërsa rritja mesatare vjetore e çmimeve në 2025 ishte 2.2 për qind.

“Darka romantike” dhe “buqeta e bukur” nuk janĂ« thjesht zgjedhje emocionale, por pjesĂ« e njĂ« buxheti qĂ« ndĂ«rtohet me mĂ« shumĂ« kujdes se disa vite mĂ« parĂ«. Dhe pikĂ«risht kĂ«tu nis ekonomia e ShĂ«n Valentinit: jo me pyetjen “Sa do?”, por me pyetjen “Sa duket?”.

Shumë marka shqiptare dhe ndërkombëtare kanë investuar në reklama të shtrenjta gjatë periudhës së Shën Valentinit, duke përdorur influencues të njohur dhe fushata të personalizuara për të tërhequr konsumatorët. Kjo ka bërë që një festë që dikur ishte e thjeshtë të bëhet një ngjarje masive, duke e kthyer tregun shqiptar në një mundësi të madhe për bizneset.

Lulet janë sinjali më i shpejtë i kësaj ekonomie. Ato janë produkt i menjëhershëm, i fotografueshëm, i krahasueshëm dhe me një varësi të fortë nga importi, pra nga kursi i këmbimit, kostot e transportit dhe sezonaliteti. Sipas të dhënave të INSTAT, importet e luleve rriten vit pas viti dhe kulmojnë në muajt e shkurtit e marsit, si edhe në verë, kur shtohen dasmat.

Kjo Ă«shtĂ« arsyeja pse nĂ« prag feste, dyqanet e luleve nuk shesin vetĂ«m trĂ«ndafila, por edhe “paketĂ«â€: aksesorĂ«, kartolina, tullumbace, kuti dhuratash, pra njĂ« vlerĂ« tĂ« shtuar rreth produktit bazĂ«, sepse konkurrenca nuk bĂ«het mĂ« te lulja, por te kompozimi dhe shĂ«rbimi.

Sipas tĂ« dhĂ«nave tĂ« INSTAT pĂ«r kapitullin “PemĂ«t dhe bimĂ«t, rrĂ«njĂ«t, lulet dhe gjethet zbukuruese”, pesha neto e importeve Ă«shtĂ« rritur nga rreth 5.20 milionĂ« kilogramĂ« nĂ« vitin 2020 nĂ« rreth 9.53 milionĂ« kilogramĂ« nĂ« vitin 2025.

Kjo është një rritje afërsisht 83 për qind në gjashtë vjet. Edhe vlera është zgjeruar ndjeshëm, nga rreth 884.3 milionë në 2020 në rreth 1.39 miliardë në 2025, rritje afërsisht 58 për qind. Në vitin 2025, Holanda dhe Italia janë dy qendrat kryesore të këtij importi, por me role të ndryshme. Holanda kryeson në vlerë, ndërsa Italia në volum.

Floristët në kryeqytet pohojnë se kërkesa për buqetë lulesh në Shën Valentin është gjithmonë e qëndrueshme, shpenzimet për to nisin nga 2000-10mijë lekë.

Nga buqeta te tavolina, “shpenzimi i dashurisĂ«â€ zhvendoset shpejt te restorantet dhe hotelet. Ajo qĂ« blihet nĂ« fakt Ă«shtĂ« koha jashtĂ« rutinĂ«s, njĂ« ambient qĂ« tĂ« duket i veçantĂ«, njĂ« menu e menduar si ceremoni, njĂ« performancĂ« e vogĂ«l qĂ« e dallon mbrĂ«mjen nga njĂ« darkĂ« e zakonshme.

Në vitet e fundit, ky model është përforcuar edhe nga mënyra se si paguajmë. Banka e Shqipërisë ka raportuar rritje të fortë të pagesave elektronike dhe të pagesave me kartë në POS, duke sinjalizuar se gjithnjë e më shumë transaksione kalojnë në kanale formale, aty ku ofertat, paketat dhe promocionet e organizuara funksionojnë më lehtë.

Sipas komunikimeve me disa restorante në kryeqytet, çmimet për një darkë speciale mund të variojë nga 60 deri në 100 euro për çift, varësisht nga tipologjia e restorantit dhe ofrimi i menusë speciale. Për restorantet me një reputacion të njohur, çmimi mund të arrijë deri në 200 euro për çift. Në qytetet si Tiranë, Durrës dhe Vlorë, ku turizmi dhe aktivitetet janë më të pranishme, oferta e restoranteve dhe hoteleve që ofrojnë paketat speciale është më e lartë.

NĂ« skajin tjetĂ«r tĂ« spektrit janĂ« dhuratat “e qĂ«ndrueshme”, argjendaria, bizhuteritĂ«, ora, parfumi, ku shpenzimi ka edhe njĂ« mesazh statusi. Edhe kĂ«tu, tregu ka mĂ«suar tĂ« luajĂ« me psikologjinĂ« e konsumatorit: ulje çmimesh, koleksione me motive zemre, personalizime, kuti premium, pra mekanizma qĂ« e bĂ«jnĂ« blerjen tĂ« duket si investim emocional, jo si luks i thjeshtĂ«. nĂ« njĂ« kontakt me argjendari Roche Bianka kĂ«rkesat kĂ«tĂ« vit kanĂ« qenĂ« tĂ« pĂ«rqendruara drejt produkteve tĂ« personalizuara, kostot pĂ«r produkte tĂ« tilla varionin nga 120-500 euro.

NdĂ«rkohĂ«, pĂ«r njĂ« pjesĂ« tĂ« çifteve, blerja mĂ« e madhe nuk Ă«shtĂ« njĂ« send, por njĂ« udhĂ«tim i shkurtĂ«r, njĂ« fundjavĂ« jashtĂ«, njĂ« arratisje e vogĂ«l qĂ« kthehet nĂ« kujtim dhe pĂ«rmbajtje pĂ«r rrjete sociale, pra edhe nĂ« “kapital” simbolik.

Nga agjencia Ilirida bëhet me dije se përkimi i 14 shkurtit me fundjavën ka rritur ndjeshëm interesin për paketa dy ose tre ditore, si brenda vendit ashtu edhe jashtë tij. Sipas tyre, rezervimet kanë nisur më herët se zakonisht, me kërkesa që janë përqendruar kryesisht te destinacionet urbane në rajon dhe qytetet evropiane me fluturime direkte, ku çmimi i biletës dhe koha e shkurtër e qëndrimit e bëjnë udhëtimin të përballueshëm edhe për buxhete mesatare.

Brenda vendit destinacionet më të kërkuara kanë qenë Vlora, Gjirokastra dhe Korça, si edhe zonat me resorte dhe hotele me shërbime spa, ku çmimet për një fundjavë për çift variojnë zakonisht nga 150 deri në 300 euro, në varësi të standardit dhe shërbimeve të përfshira.

Për udhëtimet jashtë vendit, interes ka pasur kryesisht për Romën, Milanon, Venezia dhe Stambollin, me kosto totale për dy persona që në shumicën e rasteve luhaten nga 400 deri në 700 euro, duke përfshirë fluturimin dhe akomodimin për dy net.

Kujdesi personal mendohet se zĂ« njĂ« vend shumĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« shpenzimet e femrave dhe çdo festĂ«, sikurse edhe 14 shkurti, e dĂ«shmon kĂ«tĂ«. KĂ«rkesat pĂ«r t’i bĂ«rĂ« partneres njĂ« dhuratĂ« tĂ« tillĂ« kĂ«tĂ« vit kanĂ« qenĂ« tĂ« shumta. PĂ«rfaqĂ«suesja e “My spa” nĂ« kryeqytet pohon se edhe kĂ«tĂ« vit, kur krijuan paketat pĂ«r ShĂ«n Valentin, menduan qĂ« tĂ« ofronin njĂ« gamĂ« tĂ« gjerĂ« tĂ« shĂ«rbimeve: Spa, masazhe, trajtime tĂ« ndryshime estetike, me qĂ«llim qĂ« tĂ« kenĂ« interes tĂ« gjerĂ«.

Prej disa vitesh, edhe në qendra të tjera të sektorit të bukurisë dhe Spa-së, paketat ofrohen në çift, ose edhe të personalizuara për meshkuj. Kërkesat për të tilla paketa janë në rritje prej vitesh, duke rrëzuar mitin e dhuratave të zakonshme për meshkujt.

Paketat nisin nga 4000 lekë personi ose në ofertë 6000 lekë në çift./ Deada Hyka

The post Dashuria në bilanc, sa kushton Shën Valentini në Shqipëri? appeared first on Revista Monitor.

↗

Arsimi i lartë, në udhëkryq

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

NjĂ« reformĂ« e vonuar nĂ« arsimin e lartĂ« po synon tĂ« sjellĂ« ndryshime nĂ« mĂ«nyrĂ«n e financimit pĂ«r universitetet, rritjen e cilĂ«sisĂ« sĂ« kĂ«rkimit shkencor, ndĂ«rkombĂ«tarizimin dhe fleksibilitetin e programeve. Aktualisht, rĂ«nia e numrit tĂ« studentĂ«ve dhe mospĂ«rputhja me tregun e punĂ«s e kanĂ« kthyer sistemin nĂ« njĂ« “treg diplomash” pa ndikim real nĂ« ekonomi. Me gjysmĂ«n e stafeve akademike qĂ« punojnĂ« me kohĂ« tĂ« pjesshme dhe 49% tĂ« universiteteve qĂ« dĂ«shtojnĂ« nĂ« kĂ«rkimin shkencor, ndryshimet mbeten tĂ« vĂ«shtira. VetĂ«m 66% e tĂ« diplomuarve tĂ« rinj punĂ«sohen, ndĂ«rsa 40% e tyre ushtrojnĂ« profesione jashtĂ« profileve pĂ«rkatĂ«se. Ja sfidat e studimeve “low cost” nĂ« ShqipĂ«ri.

 

Blerina Hoxha

Universitetet po rezultojnë hallka më e dobët e sistemit arsimor në vend. Rënia e numrit të studentëve dhe rritja e fondeve nuk po shoqërohet me rritje të cilësisë, teksa hendeku ndërmjet nevojave të tregut të punës dhe programeve të studimit po zgjerohet, në vend që të ngushtohet.

Tani kur teknologjia po formëson të gjithë aktivitetin jetësor kudo në botë, universitetet shqiptare nuk janë të gjendje të zhvillojnë bazat më të thjeshta të kërkimit as në nivel pedagogësh, teksa aftësitë digjitale të një pjese të stafit dhe studentëve mbeten të kufizuara.

Ndërmjet 2016-2024, numri i studentëve ka rënë me 13.5%, teksa në universitetet publike, rënia është dyfish më e fortë me 25% sipas të dhënave zyrtare të INSTAT.

Qeveria ka shpallur një reformë të re në fillim të këtij viti që synon të trajtojë problematikën në arsimin e lartë. Por reformat në arsim zakonisht shtyhen nga emergjencat e momentit, për shkak se nuk i japin rezultatet sot për nesër, por kanë koston më të lartë në zhvillimin afatgjatë.

Sipas dokumentit zyrtar tĂ« MinistrisĂ« sĂ« Arsimit pĂ«r “Universitetin 2030” vihet njĂ« theks mĂ« i fortĂ« nĂ« lidhjen mes arsimit tĂ« lartĂ« dhe tregut tĂ« punĂ«s. PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, universitetet orientohen tĂ« profilizojnĂ« ofertĂ«n akademike sipas nevojave reale tĂ« ekonomisĂ« kombĂ«tare dhe rajonale.

Sipas dokumentit të Ministrisë së Arsimit, një tjetër risi qendrore është zhvendosja e fokusit drejt kërkimit shkencor dhe inovacionit si shtylla të arsimit të lartë.

Një risi tjetër është ndërkombëtarizimi i arsimit të lartë. Kjo nënkupton që universitetet shqiptare duhet të funksionojnë gjithnjë e më shumë si pjesë e një hapësire akademike europiane.

Selami Xhepa, presidenti i Universitetit Europian të Tiranës, tha se në kuadër të diskutimeve për reformimin e mëtejshëm të arsimit të lartë, kërkesa e UET është përqendruar veçanërisht te lehtësimi i burokracisë në hartimin dhe miratimin e programeve të studimit, një aspekt që pengon reagimin e shpejtë të universiteteve ndaj ndryshimeve të tregut të punës dhe kërkesave të studentëve.

Një tjetër pikë e rëndësishme lidhet me rritjen e mobilitetit të studimeve, si brenda vendit ashtu edhe në nivel ndërkombëtar, në mënyrë që studentët të kenë më shumë mundësi për të ndjekur një pjesë të studimeve në institucione të tjera dhe për të përfituar nga përvoja akademike të ndryshme, tha ai.

Institucionet e Arsimit tĂ« LartĂ« jashtĂ« TiranĂ«s janĂ« tĂ« shqetĂ«suar pĂ«r efektet e reformĂ«s. Florian Bjanku, profesor nĂ« Fakultetin e DrejtĂ«sisĂ« nĂ« Universitetin e ShkodrĂ«s “Luigj Gurakuqi”, argumenton se reforma e arsimit tĂ« lartĂ« po shkon drejt njĂ« centralizimi “de facto” nĂ« boshtin Tiranë–DurrĂ«s, duke lĂ«nĂ« universitetet rajonale nĂ« nĂ«nkapacitet dhe duke krijuar pabarazi territoriale.

“Me financim minimal dhe pritshmĂ«ri maksimale, universitetet nuk arrijnĂ« tĂ« lidhen realisht me tregun e punĂ«s dhe po shndĂ«rrohen nĂ« ‘treg diplomash’. Rasti i ShkodrĂ«s tregon humbjen e besimit tĂ« tĂ« rinjve. Pa ndryshuar modelin e financimit dhe trajtimin e barabartĂ« tĂ« universiteteve, reforma rrezikon tĂ« formalizojĂ« njĂ« dĂ«shtim strukturor, jo ta zgjidhĂ« atĂ«â€, – tha z. Binjaku.

Mirëpo çdo dokument për reformimin e arsimit të lartë dhe arsimit në tërësi mbetet i paragjykuar për aq kohë sa qeveria parashikon me ulje fondet për arsimin gjatë tre viteve në vijim.

Shpenzimet publike për arsimin në vitin 2022 ishin vetëm 2.9% e PBB-së, ndërsa më 2025 pritet të arrijnë në 2.4% të PBB dhe në vitin 2028 do të jenë vetëm 2.1% të PBB-së, sipas të dhënave zyrtare të Ministrisë së Financave në buxhetin afatmesëm 2026-2028.

Kjo tregon se teksa ekonomia rritet, ndahen më pak fonde për arsimin. E njëjta praktikë po ndodh edhe me shëndetësinë. Fondet për arsimin ulen jo vetëm në raport me PBB-në, por edhe me shpenzimet totale buxhetore. Këtë vit buxheti i arsimit është sa 7.5% e totalit të buxhetit, teksa në 2028 nuk do të jetë më shumë se 7%. Teksa ekonomia zgjerohet, gjithnjë e më pak fonde ndahen për arsimin.

 

Burimi: INSTAT

 

Financimet sipas meritës dhe profilizimit

Sipas dokumenteve fillestare të reformës për arsimin e lartë, financimi i universiteteve publike do të kalojë nga një sistem financimi linear në një model që shpërblen rezultatin.

Deri më sot, universitetet tona shpesh kanë garuar në një terren të paqartë, duke ofruar degë të ngjashme që prodhojnë të papunë me diploma. Formula aktuale e financimit të IAL-ve publike mbështetet kryesisht në numrin e studentëve, programet prioritare dhe të ardhurat që krijojnë IAL-të nga tarifat e shkollimit.

Të ardhurat që kanë arritur të grumbullojnë IAL-të publike luhaten nga 32.5% e vlerës së buxhetit të shtetit të caktuar për arsimin e lartë, siç u vërejt gjatë vitit akademik 2019-2020, e deri në 21.4% në vitin 2023.

Qasja e re propozon një ndryshim paradigme me investime direkte në profilizimin e universiteteve. Kjo do të thotë që financimi nuk do të shpërndahet njësoj, por do të shkojë drejt atyre institucioneve që guxojnë të identifikohen me nevoja specifike, sidomos ato të zhvillimit rajonal.

Nëse një universitet operon në një zonë me potencial turistik apo industrial, fondet shtetërore do të priren të mbështesin ato programe që furnizojnë drejtpërdrejt ekonominë rajonale.

Për të përfituar mbështetje, universitetet duhet të dëshmojnë sukses në tre fronte. Së pari, mësimdhënia akademike, pasi cilësia nuk do të matet me numrin e studentëve në sallë, por me kompetencën e tyre pas diplomimit.

Së dyti, kërkimi shkencor, ku investimet do të kushtëzohen nga inovacioni dhe zgjidhjet që shkenca ofron për problemet reale. Së treti, roli social dhe ekonomik, i cili mat aftësinë e universitetit për të dalë jashtë mureve të tij dhe për të ndikuar pozitivisht në shoqëri.

 

Cilësia problem, gjysma e pedagogëve part-time

Ndërkohë që flitet për ndërkombëtarizim dhe renditje në listat prestigjioze botërore, një raport i fundit i Bordit të Akreditimit të Arsimit të Lartë (2024) ka nxjerrë në dritë një të vërtetë të hidhur: universitetet tona po mbështeten masivisht mbi punën e stafit me kohë të pjesshme.

Pothuajse gjysma e stafit akademik nĂ« vend, 48%, janĂ« tĂ« punĂ«suar me kohĂ« tĂ« pjesshme (part-time). Me gjysmĂ«n e trupĂ«s pedagogjike qĂ« nuk Ă«shtĂ« e pranishme me kohĂ« tĂ« plotĂ« nĂ« auditorĂ«, kĂ«rkimi shkencor mbetet nĂ« hije, pasi konsulta me studentĂ«t kthehet nĂ« njĂ« mision tĂ« pamundur. Ky model “part-time” sugjeron se universitetet po shĂ«rbejnĂ« mĂ« shumĂ« si stacione tranziti sesa si vatra tĂ« mirĂ«fillta tĂ« dijes dhe kĂ«rkimit.

Nuk bëhet fjalë vetëm për mungesë stafi, por për mungesë të kualifikimit të duhur. 39% e universiteteve kanë raportuar sfida serioze lidhur me formimin e vazhdueshëm të stafit. Ekziston një vakum i dukshëm në mbështetjen për studimet për grada dhe tituj akademikë.

Pa një trupë akademike që rritet profesionalisht, diplomat e studentëve rrezikojnë të mbeten letra pa vlerë në një treg pune që kërkon inovacion. Nuk mjafton më vetëm mbijetesa e Institucioneve të Arsimit të Lartë (IAL), por një politikë e guximshme që nxit stafin akademik të ndjekë gradat dhe titujt, duke u ofruar siguri financiare dhe stabilitet në punë.

 

Burimi: INSTAT

 

49% e universiteteve, pa lidhje me kërkimin shkencor

Arsimi i lartĂ« nĂ« ShqipĂ«ri po kalon nĂ«pĂ«r njĂ« fazĂ« ku dĂ«shira pĂ«r t’u integruar nĂ« hapĂ«sirĂ«n kĂ«rkimore europiane po pengohet nga muret e vjetra tĂ« njĂ« sistemi qĂ« ende funksionon nĂ« izolim.

Sipas gjetjeve më të fundit të Bordit të Akreditimit, panorama e kërkimit shkencor mbetet e mbyllur pothuajse tërësisht brenda mureve të universiteteve, duke dështuar të krijojë një urë komunikimi me motorët e ekonomisë: biznesin dhe institucionet publike.

Raporti i periudhës 2016-2023 tregon se rreth 49% e institucioneve të arsimit të lartë vuajnë nga probleme serioze sa u përket investimeve në shkencë dhe infrastrukturës kërkimore, duke dëshmuar se gjysma e universiteteve tona po tentojnë të prodhojnë dije pa pasur mjetet bazë për ta bërë këtë.

Hendeku reflektohet në numrin e ulët të patentave dhe në mungesën e një interesi të mirëfilltë nga industria për të financuar inovacionin akademik, një situatë që kërkon me urgjencë rishikim të thellë të legjislacionit fiskal që do të nxiste sipërmarrjen të kthente sytë nga laboratorët universitarë. Shqipëria gjendet gjithashtu përballë një vakumi të dhënash.

Edhe pse flitet pĂ«r “ShkencĂ«n e Hapur” dhe harmonizimin me strategjitĂ« europiane, realiteti tregon se jemi ende nĂ« hapat e parĂ«.

Nevoja për një fond special që financon literaturën bazë në gjuhën shqipe dhe modernizimi i bibliotekave, të cilat sipas raportit të vitit 2024 kanë ende nevojë të madhe për përmirësim, mbetet sfida që do të përcaktojë nëse universitetet tona do të jenë qendra të vërteta të inovacionit apo thjesht transmetues të një dijeje të vjetruar.

 

Kosto vjetore për student kalon 1600 euro në vit, as sa gjysma e rajonit

Në shikim të parë, shifrat që vijnë nga bilancet e arsimit të lartë në Shqipëri flasin për një rritje ambicioze. Kostoja mesatare vjetore për një student, e cila në vitin 2023 ishte 151,354 lekë, pritet të shënojë rritje të ndjeshme deri në 162,000 lekë brenda vitit 2025.

Ky trend në rritje reflekton mbështetjen shtetërore për kërkimin shkencor dhe fondet e ekselencës, të cilat kanë shënuar rritje nga rreth 364 milionë lekë në vitin 2019, në mbi 908 milionë lekë në vitin 2023. Megjithatë, pas kësaj fasade shifrash optimiste, fshihet një rrezik që po gërryen universitetet jashtë kryeqytetit.

Me kĂ«to tĂ« dhĂ«na, ShqipĂ«ria operon me njĂ« model ekstremisht “low-cost” tĂ« arsimit tĂ« lartĂ«. TĂ« dhĂ«nat e OECD-sĂ« tregojnĂ« se nĂ« rajonin e Ballkanit PerĂ«ndimor, ShqipĂ«ria mbetet nĂ« fund tĂ« renditjes. NĂ« Serbi dhe Mal tĂ« Zi, kostoja pĂ«r student vlerĂ«sohet rreth 3,000–4,000 euro nĂ« vit, nĂ« BosnjĂ« dhe MaqedoninĂ« e Veriut rreth 2,500–3,500 euro, ndĂ«rsa nĂ« KosovĂ« rreth 2,000–2,500 euro.

Pra edhe vendet e rajonit, me sisteme dhe probleme të ngjashme, investojnë mesatarisht dyfish deri në trefish më shumë për student sesa Shqipëria.

Ndërsa një student europian ka pas vetes një investim publik që varion nga 6 deri në 10 herë më i lartë, një student shqiptar përfiton vetëm minimumin e nevojshëm për funksionim bazë.

Hendeku financiar e shpjegon pse universitetet shqiptare kanĂ« mĂ« pak laboratorĂ«, mĂ« pak kĂ«rkim shkencor, paga mĂ« tĂ« ulĂ«ta pĂ«r pedagogĂ«t, mĂ« pak shĂ«rbime studentore dhe vĂ«shtirĂ«si pĂ«r t’u integruar realisht nĂ« hapĂ«sirĂ«n akademike europiane.

Reforma e arsimit tĂ« lartĂ«, megjithĂ«se synonte autonominĂ« dhe rritjen e cilĂ«sisĂ«, po prodhon njĂ« efekt anĂ«sor tĂ« rrezikshĂ«m. PĂ«rqendrimi i fondeve tĂ« ekselencĂ«s dhe programeve prioritare shpesh favorizon institucionet e mĂ«dha qendrore, duke i lĂ«nĂ« universitetet rajonale si ai i ShkodrĂ«s, DurrĂ«sit, VlorĂ«s etj., nĂ« njĂ« lloj “vdekjeje klinike” akademike.

Ndërsa Tirana thith pjesën më të madhe të investimeve dhe projekteve prioritare, universitetet në rrethe po përballen me një rënie të numrit të studentëve dhe  vështirësi në rritje për të justifikuar kostot operative që po shtrenjtohen çdo vit.

 

Burimi: INSTAT

 

Lidhje e dobët me tregun e punës, 40% e diplomave jashtë profilit

Një nga dobësitë kryesore është shkëputja relative nga tregu i punës. Shumë programe studimi mbeten ende teorike dhe jo mjaftueshëm të përditësuara me nevojat reale të ekonomisë. Studentët shpesh diplomohen pa aftësi praktike të mjaftueshme dhe me pak përvojë pune, ndërsa praktikat profesionale janë të kufizuara, formale ose jo sistematike.

Si pasojë, tranzicioni nga universiteti në punësim është i vështirë dhe shpesh i zgjatur, duke prodhuar papunësi të diplomuarish ose punësim nën nivelin e kualifikimit.

Raporti mĂ« i fundit mbi “Trendet dhe zhvillimet nĂ« edukim, aftĂ«si dhe punĂ«sim 2025” i Fondacionit Europian tĂ« Trajnimeve, tregon se ShqipĂ«ria regjistron njĂ« normĂ« punĂ«simi prej 66% pĂ«r tĂ« diplomuarit e rinj.

Ky tregues është shumë më i ulët kur krahasohet me standardin e Bashkimit Europian, i cili ka një normë punësimi prej 82.4%.

Problemi më i mprehtë që evidenton raporti është mospërputhja e aftësive, pasi rreth 30% deri në 40% e të diplomuarve me arsim të lartë ushtrojnë profesione që nuk kanë lidhje me kualifikimet e tyre arsimore.

Ky fenomen dëshmon për një lidhje të dobët ndërmjet sistemit arsimor dhe tregut të punës, duke detyruar forcën e re të punës të pranojë pozicione që nuk shfrytëzojnë potencialin e tyre të plotë, duke çuar në humbje të produktivitetit në rang kombëtar.

Përtej vështirësisë për të gjetur një punë në profesion, cilësia e vendeve të punës në Shqipëri mbetet një shqetësim madhor.

MĂ« shumĂ« se gjysma e tĂ« gjitha vendeve tĂ« punĂ«s nĂ« vend klasifikohen si “punĂ«sim i ndjeshĂ«m” (vulnerable employment), njĂ« normĂ« qĂ« Ă«shtĂ« sa dyfishi ose trefishi i mesatares sĂ« BE-sĂ«. Kjo shpjegohet me investimet e ulĂ«ta publike nĂ« arsim, ku ShqipĂ«ria shpenzon vetĂ«m 2.9% tĂ« PBB-sĂ«, duke mbetur ndjeshĂ«m nĂ«n mesataren e BE-sĂ« prej 4.7%.

Mungesa e fondeve reflektohet drejtpërdrejt në cilësinë e nxënies, ku 73.9% e 15-vjeçarëve shqiptarë rezultojnë me mungesë të aftësive bazë në matematikë, duke krijuar një cikël vështirësish që nis që në shkollë dhe kulmon me vështirësitë në tregun e punës.

Dobësitë e arsimit të lartë në Shqipëri nuk janë vetëm çështje burimesh financiare, por lidhen me modelin e zhvillimit të sistem që është i orientuar më shumë drejt prodhimit të diplomave sesa drejt aftësive, dijes dhe inovacionit që i duhen realisht ekonomisë dhe shoqërisë.

 

Ndërkombëtarizimi, diplomë europiane në Tokë Shqiptare

Sektori i arsimit të lartë në Shqipëri shënoi një hap para me nisjen zyrtare të aktivitetit të Akademisë Amerikane e Teknologjisë në Tiranë (AATT) gjatë vjeshtës së kaluar.

Ky institucion, i cili nisi rrugëtimin e tij në vitin akademik 2025-2026, po vendos një standard të ri në edukimin teknologjik në vend duke ofruar programet prestigjioze të Rochester Institute of Technology. Për herë të parë, studentët shqiptarë kanë mundësinë të ndjekin studime që kulmojnë me një diplomë të akredituar direkt nga SHBA, e lëshuar pa asnjë dallim nga selia qendrore e RIT në New York.

Kampusi i ri i Akademisw Amerikane e TeknologjisĂ« nĂ« TiranĂ« (AATT) po zhvillohet pĂ«rmes njĂ« bashkĂ«punimi tĂ« ngushtĂ« me Institutin “Harry Fultz”, duke u fokusuar nĂ« dy fusha jetike pĂ«r tregun e sotĂ«m tĂ« punĂ«s: TeknologjinĂ« e Informacionit dhe InxhinierinĂ« Elektrike.

Programet Bachelor of Science nĂ« “Computing and Information Technology” si dhe “Electrical Engineering Technology”, tĂ« cilat janĂ« projektuar pĂ«r tĂ« pĂ«rgatitur njĂ« gjeneratĂ« tĂ« re ekspertĂ«sh sipas metodologjive mĂ« tĂ« avancuara amerikane.

Ky projekt ambicioz Ă«shtĂ« fryt i njĂ« partneriteti tĂ« gjerĂ« dhe tĂ« mirĂ«-koordinuar mes Fondacionit Shqiptaro-Amerikan “Harry Fultz”, RIT New York dhe RIT KosovĂ«s. NjĂ« peshĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme nĂ« jetĂ«simin e kĂ«saj nisme kanĂ« pasur American-Albanian Educational Foundation (AAEF) dhe Albanian-American Development Foundation (AADF), tĂ« cilĂ«t nĂ« koordinim me autoritetet qeveritare shqiptare, kanĂ« bĂ«rĂ« tĂ« mundur qĂ« kjo ofertĂ« akademike elitare tĂ« jetĂ« e pranishme nĂ« kryeqytet.

Hapja e degës së Kolegjit të Europës në Tiranë, kampusi i UNED-it spanjoll në Gjirokastër, Universiteti Bujqësor që synon të transformohet sipas modelit të Vjenës (BOKU) dhe marrëveshjet me Universitetin Teknik të Stambollit janë disa sinjale të universiteteve tona drejt ndërkombëtarizimit.

Sipas shifrave zyrtare, programet në gjuhë të huaj pothuajse janë dyfishuar, duke shkuar 35 gjithsej, teksa 30 programe ofrojnë diploma të dyfishta ose të përbashkëta, kryesisht me partnerë italianë dhe francezë.

Por, ky mbetet një ndërkombëtarizim në sipërfaqe, që ende nuk ka prekur bërthamën e kërkimit shkencor. Serbia dhe Kroacia kanë një lidhje shumë më të fortë mes universitetit dhe industrisë (patentat), gjë që tek ne pothuajse nuk ekziston.

 

 

Burokraci e lartë me programet

Në një botë ku teknologjia dhe tregjet e punës ndryshojnë brenda një nate, universitetet shqiptare mbeten të mbërthyera në një burokraci kohore që duket se sfidon logjikën e kohës.

Ndërsa flasim për ndërkombëtarizim dhe diploma të përbashkëta me Vjenën apo Stambollin, rruga që duhet të përshkojë një program i ri studimi, nga ideja në departament deri te regjistrimi i studentit të parë është një maratonë burokratike që zgjat mesatarisht 12 deri në 18 muaj.

Reforma në arsimin e lartë synon edhe një fleksibilitet të hartimit dhe miratimit të programeve. Sot, hartimi i një programi të ri më shumë se sfidë akademike është betejë me procedurat.

Faza e parë nis me muaj të tërë hartimi kurrikulash dhe stivimi dokumentesh për personelin dhe infrastrukturën. Pasi kalon filtrat e brendshëm të Senatit, programi trajtohet në zyrat e Ministrisë dhe Agjencisë së Sigurimit të Cilësisë për 6 deri në 9 muaj të tjerë vlerësimi.

Kur programi më në fund merr dritën e gjelbër për të hapur dyert, një pjesë e literaturës apo metodologjisë mund të jetë tashmë e vjetruar. Nëse një universitet kërkon të hapë sot një degë për Inteligjencën Artificiale, studenti i parë do të ulet në bankë vetëm në fund të vitit 2027.

Presidenti i Universitetit Europian tĂ« TiranĂ«s tha se duhet mĂ« shumĂ« fleksibilitet nĂ« miratimin e programeve pĂ«r t’iu pĂ«rgjigjur nevojave tĂ« kohĂ«s.

Xhepa tha se Shqipëria ka nevojë për një procedurë të përshpejtuar për degët prioritare. Nuk mund të trajtohet me të njëjtën ngadalësi një degë teorike me një program në teknologji apo energji të rinovueshme, ku nevoja e tregut është emergjente.

Së dyti, izolimi akademik duhet të marrë fund. Programet e reja nuk mund të hartohen më vetëm nga profesorët brenda katër mureve. Nevojitet një model i ri ku biznesi dhe industria janë bashkautorë të kurrikulës.

NjĂ« diplomĂ« duhet tĂ« jetĂ« njĂ« “kontratĂ«â€ punĂ«simi qĂ« nĂ« zanafillĂ«, e certifikuar nga bordet e ekspertĂ«ve tĂ« fushĂ«s.

Një tjetër pengesë është ngurtësia e programeve ekzistuese. Sot, ndryshimi i një lënde kërkon riakreditim, duke i mbajtur universitetet peng të programeve të betonizuara. Nevojitet fleksibilitet që lejon institucionet të përditësojnë deri në 30% të përmbajtjes së tyre në kohë reale, pa pasur nevojë për vulat e radhës në ministri.

 

Burimi: INSTAT

 

Lexoni edhe:

Nga Florian Bjanku – Kriza e modelit universitar, pse korrektimet ligjore nuk mjaftojnĂ« pĂ«r reformĂ«n

The post Arsimi i lartë, në udhëkryq appeared first on Revista Monitor.

↗

“Kriza e modelit universitar, pse korrektimet ligjore nuk mjaftojnĂ« pĂ«r reformĂ«n”

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Nga Prof.asoc.dr. Florian Bjanku

 

  • Konferenca e RektorĂ«ve dhe reforma si pikĂ«nisje politike

Në Konferencën e fundit të Rektorëve, Kryeministri Edi Rama deklaroi se ndryshimi i Ligjit të Arsimit të Lartë nuk do të shtyhet më dhe se ai duhet të draftohet dhe miratohet brenda këtij viti.

Sipas tij, nuk bĂ«het fjalĂ« pĂ«r njĂ« pĂ«rmbysje tĂ« modelit aktual, por pĂ«r “korrektime”, duke ftuar drejtuesit e universiteteve tĂ« bĂ«hen pjesĂ« e njĂ« grupi pune pĂ«r tĂ« reflektuar shqetĂ«simet dhe konstatimet e ngritura ndĂ«r vite.

Në të njëjtën tryezë u diskutuan edhe ndërtimi i kampusit të Tiranës dhe hapja e garës për kampusin studentor në Durrës, me idenë që studentët të studiojnë në kryeqytet dhe të jetojnë në Durrës, me ndihmën e trenit, një projekt që, edhe vetë, mbetet ende i papërfunduar.

NĂ« pamje tĂ« parĂ«, ky debat jep pĂ«rshtypjen e njĂ« reforme qĂ« synon modernizimin e arsimit tĂ« lartĂ«. Por mĂ«nyra se si po artikulohet ajo pĂ«rmes kampuseve, pĂ«rqendrimit territorial dhe “korrektimeve” ligjore, ngre njĂ« pyetje themelore: a po shkojmĂ« drejt njĂ« sistemi universitar mĂ« tĂ« fortĂ« dhe mĂ« tĂ« barabartĂ«, apo drejt njĂ« sistemi edhe mĂ« tĂ« centralizuar?

 

  • Centralizimi “de facto” i sistemit universitar

Edhe pse ligjĂ«risht tĂ« gjitha institucionet publike tĂ« arsimit tĂ« lartĂ« kanĂ« tĂ« njĂ«jtin status juridik dhe u nĂ«nshtrohen tĂ« njĂ«jtave kritere akreditimi, praktika e viteve tĂ« fundit tregon se sistemi universitar shqiptar po funksionon gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« si njĂ« sistem i centralizuar “de facto”.

NĂ« mungesĂ« tĂ« njĂ« vendimi formal pĂ«r centralizim, ai po prodhohet gradualisht pĂ«rmes mekanizmave faktikĂ«: mĂ«nyrĂ«s sĂ« shpĂ«rndarjes sĂ« investimeve publike, orientimit tĂ« politikave infrastrukturore, pĂ«rqendrimit tĂ« vĂ«mendjes institucionale dhe sinjaleve politike qĂ« favorizojnĂ« boshtin Tiranë–DurrĂ«s, si epiqendĂ«r tĂ« arsimit tĂ« lartĂ«.

Kërkesa akademike, reputacioni institucional dhe investimet infrastrukturore po përqendrohen gjithnjë e më shumë në këtë bosht.

Një pjesë e konsiderueshme e kuotave universitare në rang kombëtar mbeten të paplotësuara, kapaciteti real i sistemit publik të arsimit të lartë po përdoret gjithnjë e më pak dhe kërkesa po përqendrohet në shumë pak programe studimi, kryesisht në kryeqytet.

Ky zhvillim nuk Ă«shtĂ« thjesht rezultat i “preferencave tĂ« tregut”, por pasojĂ« e drejtpĂ«rdrejtĂ« e njĂ« modeli politik dhe administrativ qĂ«, nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme, ka prodhuar diferenca midis universiteteve, pavarĂ«sisht se ligjĂ«risht ato trajtohen si tĂ« barabarta.

Kjo do të thotë se pjesa dërrmuese e universiteteve publike jashtë Tiranës po funksionojnë në kushte nënkapaciteti strukturor: auditorë bosh, programe studimi me numra minimalë studentësh, staf akademik i mbajtur në kufijtë e mbijetesës institucionale dhe infrastrukturë që amortizohet më shpejt sesa rinovohet.

Ky nĂ«nkapacitet nuk Ă«shtĂ« problem i brendshĂ«m i kĂ«tyre universiteteve. ËshtĂ« pasojĂ« sistemike e njĂ« shpĂ«rndarjeje asimetrike tĂ« burimeve dhe vĂ«mendjes publike, qĂ« i shtyn studentĂ«t drejt qendrĂ«s dhe i lĂ« universitetet rajonale nĂ« njĂ« rreth vicioz rĂ«nieje: mĂ« pak studentĂ«, mĂ« pak burime, mĂ« pak reputacion dhe, nĂ« fund, edhe mĂ« pak studentĂ«.

 

“Universitetet e rretheve”: njĂ« kategori qĂ« ligji nuk e njeh

NĂ« diskursin politik dhe institucional shqiptar, universitetet publike jashtĂ« TiranĂ«s trajtohen gjithnjĂ« e mĂ« shpesh si “universitete rrethesh”. Ky term pĂ«rdoret hapur ose nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« nĂ«nkuptuar jo vetĂ«m nĂ« debatet publike, por edhe nĂ« komunikimin institucional, nĂ« mĂ«nyrĂ«n se si artikulohen politikat arsimore dhe nĂ« hierarkinĂ« faktike qĂ« krijohet midis institucioneve tĂ« arsimit tĂ« lartĂ«.

Por ky kategorizim nuk ekziston askund në ligj.

Ligji për arsimin e lartë njeh vetëm institucione publike të arsimit të lartë, me të njëjtin status juridik, të njëjtat kritere akreditimi, të njëjtën arkitekturë institucionale dhe të njëjtin parim bazë financimi nga buxheti i shtetit.

Nuk ekziston asnjĂ« ndarje ligjore midis universiteteve “qendrore” dhe universiteteve “rrethesh”, as ndonjĂ« klasifikim territorial qĂ« tĂ« prodhonte nivele tĂ« ndryshme statusi apo misioni institucional.

Po ashtu, Shqipëria nuk ka asnjë sistem zyrtar rankimi akademik kombëtar që të justifikojë hierarki institucionale mbi bazë performance. Nuk ka as indikatorë publikë të standardizuar që të ndajnë universitetet sipas cilësisë së kërkimit, ndërkombëtarizimit, punësimit të të diplomuarve apo prodhimit shkencor.

NĂ« kĂ«tĂ« situatĂ«, ndarja faktike midis “universiteteve tĂ« TiranĂ«s” dhe “universiteteve tĂ« tjera” Ă«shtĂ« njĂ« ndarje politike dhe administrative, jo akademike.

Ajo prodhohet përmes sinjaleve politike, përqendrimit të investimeve, orientimit të politikave infrastrukturore, aksesit diferencial në projekte dhe vëmendjes institucionale që u kushtohet disa universiteteve në raport me të tjerat.

Kjo ndarje joformale ka pasoja reale: ajo i deligjitimon universitetet e tjera jashtë Tiranës në sytë e studentëve dhe familjeve të tyre, ul perceptimin për cilësinë e tyre dhe i shtyn maturantët drejt kryeqytetit jo mbi bazë standardesh akademike, por mbi bazë reputacioni të prodhuar politikisht.

NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, “universitetet e rretheve” nuk janĂ« njĂ« kategori ligjore. JanĂ« njĂ« kategori politike e prodhuar artificialisht brenda njĂ« sistemi qĂ«, nĂ« letĂ«r, pretendon barazi institucionale.

 

Ndërkombëtarizim në letër, hierarki territoriale në praktikë

Kjo ndarje faktike bie ndesh drejtpërdrejt me vetë diskursin për ndërkombëtarizimin e arsimit të lartë.

Universitetet ose janë institucione kombëtare të arsimit të lartë, të hapura ndaj ndërkombëtarizimit mbi bazë standardesh dhe performance, ose janë institucione që mbahen qëllimisht në periferi nga vetë shteti që i financon.

Nuk ekziston një kategori e ndërmjetme, ku disa universitete të kenë të drejtë reale për ndërkombëtarizim, ndërsa të tjerat të mbahen në rol periferik për shkak të vendndodhjes gjeografike.

Ndërkombëtarizimi nuk është funksion i afërsisë me kryeqytetin. Ai është funksion i cilësisë së programeve, kapaciteteve kërkimore, stafit akademik, partneriteteve ndërkombëtare, transparencës institucionale dhe prodhimit shkencor.

Nëse vetë shteti prodhon një hierarki territoriale brenda sistemit publik, atëherë ai po minon nga brenda vetë parakushtet e ndërkombëtarizimit.

Sepse një universitet që trajtohet si periferik nga financuesi i tij kryesor nuk mund të ndërtojë në mënyrë të besueshme:

  • partneritete ndĂ«rkombĂ«tare afatgjata
  • programe tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta studimi
  • mobilitet real studentĂ«sh dhe pedagogĂ«sh
  • projekte kĂ«rkimore konkurruese

Nëse vetë shteti i trajton disa institucione si të dorës së dytë, atëherë çdo fjalë për ndërkombëtarizim mbetet retorikë.

Në këtë kuptim, paradoksi është i thellë: shteti flet për ndërkombëtarizim, por sillet si një aktor që prodhon dhe legjitimon pabarazi territoriale brenda sistemit të vetë universitar.

Dhe kjo e bën të pamundur që ndërkombëtarizimi të funksionojë si politikë publike serioze, sepse ai mbështetet mbi një themel institucional të brishtë dhe të pabarabartë.

 

Financim minimal, pritshmëri maksimale

Kjo kontradiktë bëhet edhe më e fortë kur shihet niveli real i financimit publik për arsimin e lartë.

Shqipëria renditet ndër vendet me financimin më të ulët për student në Europë dhe ndër më të ulëtit globalisht. Investimi publik për student është disa herë më i ulët se mesatarja e vendeve të Bashkimit Europian dhe dukshëm më poshtë edhe se ai i vendeve të rajonit.

Në terma praktikë, kjo do të thotë se universitetet shqiptare operojnë me buxhete që nuk mbulojnë as nevojat bazë për laboratorë, infrastrukturë moderne, biblioteka funksionale, staf të kualifikuar dhe kërkim shkencor minimalisht konkurrues.

Megjithatë, me këtë nivel financimi kërkohet njëkohësisht cilësi europiane e programeve, kërkim shkencor i qëndrueshëm, ndërkombëtarizim real dhe lidhje funksionale me tregun e punës, por pa instrumentet financiare që i bëjnë këto objektiva realisht të arritshme.

Universiteteve u kërkohet të prodhojnë diploma konkurruese ndërkombëtarisht, të publikojnë kërkim shkencor të nivelit të lartë, të tërheqin studentë të huaj dhe të ndërtojnë partneritete ndërkombëtare, ndërkohë që nuk u jepen as mjetet minimale financiare për ta bërë këtë në mënyrë serioze dhe të qëndrueshme.

Ky është një model që prodhon në mënyrë të pashmangshme dështim: nga universitetet kërkohet të sillen si institucione të botës së zhvilluar, ndërkohë që financohen si institucione periferike të një vendi me të ardhura të ulëta.

NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, kriza e arsimit tĂ« lartĂ« nĂ« ShqipĂ«ri nuk Ă«shtĂ« krizĂ« menaxhimi universitar dhe as krizĂ« performance akademike. ËshtĂ« krizĂ« e drejtpĂ«rdrejtĂ« e modelit shtetĂ«ror tĂ« financimit tĂ« arsimit tĂ« lartĂ« dhe e njĂ« politike publike qĂ« ka ndĂ«rtuar pritshmĂ«ri maksimale mbi baza financiare minimale.

 

Universiteti dhe tregu i punës: verdikti i heshtur

Kriza e lidhjes universitet – treg pune nuk Ă«shtĂ«, nĂ« thelb, dĂ«shtim i universiteteve. Ajo Ă«shtĂ« pasojĂ« logjike e njĂ« modeli qĂ« kĂ«rkon rezultate tĂ« nivelit tĂ« lartĂ« me financim minimal dhe pa njĂ« arkitekturĂ« institucionale serioze pĂ«r formimin praktik dhe tranzicionin drejt punĂ«simit.

Tregu i punës po jep prej vitesh një verdikt të heshtur: formimi praktik i të porsadiplomuarve është i pamjaftueshëm, tranzicioni nga auditorët në punësim është i gjatë dhe i kushtueshëm dhe shumica e të rinjve kanë nevojë për muaj ose vite trajnimi shtesë përpara se të bëhen realisht produktivë.

Diploma universitare, në këto kushte, nuk përkthehet më automatikisht në kapital njerëzor të gatshëm për tregun e punës. Ajo kërkon një fazë të dytë investimi në trajnim, praktikë dhe rikualifikim që nuk është as e garantuar dhe as e barabartë për të gjithë.

Kjo krijon një pabarazi të re sociale: vetëm ata që kanë akses në kompani të mëdha, në rrjete profesionale ose në burime financiare familjare arrijnë të kalojnë më shpejt këtë fazë tranzicioni.

Ky realitet shpjegon një pjesë të madhe të eksodit të heshtur nga universitetet publike dhe humbjen progresive të besimit se diploma universitare përbën ende një investim racional për të ardhmen.

 

Rendja pas numrave dhe tarifave

Një tjetër devijim strukturor i rëndë është rendja pas degëve ku ka më shumë kërkesë dhe më shumë tarifa studentore.

Sistemi universitar po sillet gjithnjë e më shumë si një treg i brendshëm diplomash, jo si instrument i politikës publike për zhvillim ekonomik dhe shoqëror.

Degët që sjellin më shumë studentë dhe më shumë të ardhura mbahen hapur dhe zgjerohen, pavarësisht nga vlera e tyre reale për ekonominë kombëtare dhe për nevojat afatgjata të tregut të punës.

Në të kundërt, degët strategjike për shtetin dhe ekonominë reale po lihen pas dore në mënyrë sistematike. Në krye të kësaj liste janë degët e mësuesisë, të cilat përbëjnë sot një rrezik real për sigurinë arsimore të vendit në afatin e mesëm dhe të gjatë.

Programet e mësuesisë në matematikë, fizikë, kimi, biologji dhe informatikë kanë prej vitesh numër shumë të ulët studentësh, aq sa në disa universitete mezi formohen grupe mësimore minimale ose programet mbahen hapur vetëm formalisht.

Kjo do të thotë se pas disa vitesh, Shqipëria rrezikon të përballet me mungesë reale mësuesish në shkencat ekzakte dhe natyrore, ose, edhe më keq, me një trupë mësimore të pamjaftueshme dhe të paformuar si duhet për kërkesat e një shoqërie moderne.

Në të njëjtën logjikë po degradojnë edhe degë të tjera strategjike për ekonominë reale dhe sigurinë zhvillimore të vendit, si bujqësia, agropërpunimi, pyjet, mjedisi dhe disa degë teknike.

Kjo po prodhon një paradoks të rrezikshëm: Shqipëria përballet njëkohësisht me mungesë të theksuar të specialistëve në sektorë kyç të ekonomisë dhe me tepricë diplomash në fusha që kanë gjithnjë e më pak kthim real në punësim.

Logjika e tregut të brendshëm universitar po zëvendëson logjikën e interesit publik.

Universitetet po detyrohen të mbijetojnë financiarisht përmes tarifave dhe volumit të studentëve, jo të zhvillojnë kapital njerëzor për sektorët që i duhen realisht vendit.

NĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ«, politika publike e arsimit tĂ« lartĂ« po privatizohet “de facto”, jo pĂ«rmes ligjit, por pĂ«rmes mungesĂ«s sĂ« financimit dhe zhvendosjes sĂ« barrĂ«s financiare nga shteti te studentĂ«t.

Në një vend që përballet me emigrim masiv të të rinjve dhe boshatisje të rajoneve, arsimi i lartë duhej të shërbente si instrument për mbajtjen e të rinjve në vend.

Në praktikë, tarifat universitare janë të larta në raport me të ardhurat dhe barra financiare mbi familjet është bërë e rëndë. Për shumë maturantë, zgjedhja për të vazhduar studimet e larta nuk është më vetëm vendim akademik, por edhe vendim ekonomik.

Në këtë kontekst, arsimi i lartë po kufizon aksesin e një pjese të të rinjve në universitet dhe po i orienton ata ose drejt Tiranës, me kosto më të larta, ose drejt zgjedhjeve alternative, përfshirë emigrimin.

Në këtë kuptim, tarifat universitare nuk janë thjesht çështje financiare.
Ato janë çështje strategjike kombëtare, sepse po ndikojnë drejtpërdrejt në vendimet jetike të një brezi të tërë.

 

Shkodra si test real i modelit

Në këtë kuadër, Shkodra përfaqëson një rast testues për të gjithë modelin universitar shqiptar dhe për pasojat reale të mënyrës se si po konceptohet sot reforma e arsimit të lartë përmes ndryshimit të ligjit që pritet të miratohet këtë vit.

NĂ«se reforma e re po ndĂ«rtohet mbi idenĂ« e “korrektimeve” ligjore, kampuseve tĂ« reja dhe pĂ«rqendrimit territorial tĂ« investimeve, atĂ«herĂ« shifrat nga Shkodra tregojnĂ« qartĂ« se problemi Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« i thellĂ« dhe shumĂ« mĂ« strukturor.

Nga 1.413 maturantĂ« nĂ« Qarkun e ShkodrĂ«s pĂ«r vitin 2025, vetĂ«m 580 zgjodhĂ«n Universitetin “Luigj Gurakuqi”. 325 u orientuan drejt universiteteve tĂ« TiranĂ«s, 113 drejt universiteteve jashtĂ« vendit dhe 400 nuk nisĂ«n fare arsimin e lartĂ«.

NĂ« total, 838 tĂ« rinj – gati 60% e maturantĂ«ve shkodranĂ« – nuk e panĂ« universitetin e qytetit tĂ« tyre si zgjedhje pĂ«r tĂ« ardhmen.

Këto shifra nuk përfaqësojnë thjesht një luhatje regjistrimesh apo një problem lokal të një institucioni të vetëm. Ato pasqyrojnë një prirje strukturore dhe një krizë besimi shumë më të thellë ndaj modelit aktual të arsimit të lartë.

Në thelb, ato tregojnë një prishje të kontratës së heshtur midis universitetit publik dhe të rinjve: ideja se arsimi i lartë është rruga më e sigurt drejt një jete më të mirë, drejt punësimit të qëndrueshëm dhe drejt mobilitetit social.

Kur një qytet universitar historik si Shkodra humbet shumicën e maturantëve të vet, problemi nuk është thjesht reputacioni i një universiteti. Problemi është modeli kombëtar i arsimit të lartë që po prodhon sistematikisht humbës rajonalë dhe fitues territorialë.

Në këtë kuptim, Shkodra nuk është përjashtim. Ajo është testi real për reformën që po shkruhet sot.

Dhe nĂ«se ligji i ri nuk adreson pikĂ«risht kĂ«to dinamika reale – besimin e tĂ« rinjve, lidhjen me tregun e punĂ«s, financimin publik dhe trajtimin e barabartĂ« tĂ« universiteteve si institucione kombĂ«tare – atĂ«herĂ« ai rrezikon tĂ« formalizojĂ« nĂ« ligj njĂ« dĂ«shtim qĂ« tashmĂ« po ndodh nĂ« praktikĂ«.

 

Shkodra dhe qytetet rajonale: rol periferik apo qendra kombëtare?

Shkodra nuk është një qytet periferik dhe as një hapësirë dytësore në hartën akademike dhe ekonomike të vendit.

Ajo është një nga qendrat historike të arsimit të lartë në Shqipëri, qendër ekonomike rajonale dhe nyje natyrore e veriut dhe verilindjes, me funksione reale arsimore, kulturore dhe zhvillimore që shkojnë përtej kufijve të një bashkie apo qarku.

Në çdo model modern të zhvillimit territorial, qytete të tilla trajtohen si pole universitare dhe ekonomike rajonale, jo si satelitë periferikë të kryeqytetit.

Trajtimi i ShkodrĂ«s si hapĂ«sirĂ« dytĂ«sore, ndĂ«rkohĂ« qĂ« gjithçka qĂ« lidhet me tĂ« rinjtĂ«, universitetet, investimet publike, infrastruktura akademike dhe perspektiva ekonomike pĂ«rqendrohet nĂ« TiranĂ«, nuk Ă«shtĂ« politikĂ« zhvillimi tĂ« balancuar. ËshtĂ« politikĂ« boshatisjeje graduale.

Kjo qasje po prodhon një cikël vetëpërforcues: sa më shumë investime, programe dhe mundësi përqendrohen në kryeqytet, aq më shumë të rinjtë largohen nga qytetet rajonale; dhe sa më shumë të rinjtë largohen, aq më shumë justifikohet politikisht zhvendosja e investimeve drejt Tiranës.

NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, pĂ«rqendrimi i popullsisĂ« nĂ« TiranĂ« nuk Ă«shtĂ« sukses statistik dhe as tregues i zhvillimit modern. ËshtĂ« maskim numerik i zbrazjes sĂ« pjesĂ«s tjetĂ«r tĂ« ShqipĂ«risĂ«.

Një vend që mat suksesin e vet zhvillimor me mbipopullimin e një qyteti të vetëm dhe me boshatisjen e gjithë territorit tjetër nuk po zhvillohet. Po tkurret në mënyrë asimetrike.

Dhe nëse reforma e arsimit të lartë vazhdon të konceptohet mbi këtë logjikë territoriale, ajo nuk do të prodhojë universitete më të forta. Do të prodhojë një Shqipëri më të zbrazur jashtë kryeqytetit.

 

ÇfarĂ« duhet tĂ« prekĂ« realisht reforma

NĂ«se reforma e Ligjit tĂ« Arsimit tĂ« LartĂ« kufizohet nĂ« “korrektime” teknike, nĂ« riorganizime administrative dhe nĂ« projekte infrastrukturore tĂ« pĂ«rqendruara territorial, ajo do tĂ« dĂ«shtojĂ« tĂ« adresojĂ« problemin real tĂ« sistemit universitar shqiptar.

NĂ«se reforma nuk prek realisht:

  • mĂ«nyrĂ«n se si shteti i financon universitetet dhe nivelin minimal tĂ« investimit publik pĂ«r student
  • mĂ«nyrĂ«n se si i trajton universitetet si institucione kombĂ«tare tĂ« barabarta dhe jo si institucione qendrore dhe periferike
  • lidhjen reale, tĂ« strukturuar dhe tĂ« detyrueshme me tregun e punĂ«s
  • financimin prioritar tĂ« degĂ«ve strategjike pĂ«r shtetin dhe ekonominĂ« reale
  • dhe rolin rajonal tĂ« universiteteve si pole zhvillimi ekonomik, social dhe demografik

atëherë ajo nuk do të ndalë as eksodin e heshtur të të rinjve nga universitetet publike, as boshatisjen progresive të auditorëve në qytetet rajonale, as humbjen e besimit të një brezi të tërë se arsimi i lartë përbën ende një rrugë reale drejt një jete më të mirë.

Në këtë rast, ligji i ri nuk do të prodhojë reformë. Do të prodhojë vetëm një version të ri ligjor të të njëjtit dështim strukturor.

Sepse kriza e arsimit tĂ« lartĂ« nĂ« ShqipĂ«ri nuk Ă«shtĂ« krizĂ« normash juridike. ËshtĂ« krizĂ« modeli zhvillimi.

Dhe nëse modeli nuk ndryshon, as ligji nuk mund ta shpëtojë sistemin.

 

Lexoni edhe:

Arsimi i lartë, në udhëkryq

The post “Kriza e modelit universitar, pse korrektimet ligjore nuk mjaftojnĂ« pĂ«r reformĂ«n” appeared first on Revista Monitor.

↗

Kostoja e fshehur nga pandemia

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Pas pandemisĂ« sĂ« Covid-19, numri i pacientĂ«ve tĂ« shtruar nĂ« spitalet psikiatrike ka rĂ«nĂ«, por mjekĂ«t psikiatĂ«r tĂ« shĂ«rbimeve ambulatore pohojnĂ« se kjo nuk tregon pĂ«rmirĂ«sim tĂ« gjendjes mendore tĂ« popullsisĂ«, pasi barrierat sociale dhe stigma kanĂ« penguar trajtimin. Sipas tyre, nĂ« shĂ«rbimet ambulatore Ă«shtĂ« rritur ndjeshĂ«m numri i tĂ« rinjve dhe moshĂ«s sĂ« mesme (20–45 vjeç) qĂ« trajtohen pĂ«r ankth, çrregullime humori dhe probleme me identitetin dhe marrĂ«dhĂ«niet. Ministria e ShĂ«ndetĂ«sisĂ« parashikon ndĂ«rhyrje tĂ« hershme dhe zhvillimin e shĂ«rbimeve komunitare pĂ«r fĂ«mijĂ«t dhe adoleshentĂ«t, megjithatĂ« mungesa e specialistĂ«ve dhe pengesat infrastrukturore mbeten sfida kryesore.

 

Dorina Azo

NĂ« spitalin psikiatrik “Xhavit Gjata”, brenda QendrĂ«s Spitalore Universitare “NĂ«nĂ« Tereza”, aktualisht ndodhen tĂ« shtruar 60 deri nĂ« 80 pacientĂ«, prej tĂ« cilĂ«ve pesĂ« janĂ« tĂ« hospitalizuar prej mĂ« shumĂ« se njĂ« dekadĂ«.

Dy nga kĂ«ta pacientĂ« gjenden tĂ« shtruar qĂ« prej moshĂ«s 10–12-vjeçare, duke e kaluar pothuajse gjithĂ« jetĂ«n e tyre brenda institucionit.

Mosha aktuale e pacientëve që kanë nevojë për hospitalizim afatgjatë varion nga 30 deri në 45 vjeç. Dy prej tyre, sipas stafit të shërbimit psikiatrik, janë pacientë të shtruar prej 30 vitesh, një prej tyre është i hospitalizuar prej 23 vitesh, dhe dy të tjerë janë të hospitalizuar për një periudhë 15 deri në 20-vjeçare.

Sipas stafit tĂ« shĂ«rbimit psikiatrik nĂ« QSUNT, 70–80% e rasteve tĂ« shtruara lidhen me pĂ«rdorimin e lĂ«ndĂ«ve narkotike, njĂ« problematikĂ« qĂ« vijon tĂ« rritet, sidomos mes tĂ« rinjve dhe atyre me çrregullime tĂ« shĂ«ndetit mendor tĂ« pambĂ«shtetur nga familja.

Pjesa tjetër e pacientëve, gati 30% e të shtruarve, vuajnë nga skizofrenia e lindur ose e shfaqur në moshë të re, çrregullime të rënda të humorit apo diagnoza të tjera që kërkojnë monitorim të vazhdueshëm spitalor.

Stafi i pavijonit thekson se pacientët që qëndrojnë për periudha shumë të gjata në spital zakonisht janë raste të cilat nuk kanë përfituar dot kujdes të qëndrueshëm familjar për shkak të kushteve të tyre mjekësore dhe kanë nevojë për hospitalizim afatgjatë.

Pjesa tjetĂ«r e pacientĂ«ve janĂ« kryesisht pĂ«rdorues tĂ« lĂ«ndĂ«ve narkotike ose pacientĂ« me skizofreni, tĂ« cilĂ«t shtrohen deri nĂ« 3–4 herĂ« nĂ« vit.

Këta janë pacientë që qëndrojnë disa muaj të shtruar dhe më pas kthehen sërish për hospitalizim, apo për shkak të ripërdorimit të substancave narkotike, ose pavarësisht trajtimit për skizofreninë, përjetimet e forta emocionale i detyrojnë të rikthehen në pavijon.

 

Burimi: Ministria e Bujqësisë

 

Sipas të dhënave të raporteve të realizimit të treguesve të monitorimit financiar për Ministrinë e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale, në vitin 2024, në spitalet psikiatrike ishin të shtruar 1,096 pacientë. Krahasuar me vitin paraardhës, numri i tyre ka rënë 33.4%.

Pas periudhës së pandemisë së Covid-19 vihet re se numri i pacientëve të shtruar në spitalet psikiatrike është në rënie. Në vitin 2019, sipas të dhënave të Ministrisë së Shëndetësisë, ishin të shtruar 2,312 pacientë. Në 2020 numri i tyre arriti në 1,558 apo rreth 33% më pak se viti paraardhës. Rënia e shtrimeve të pacientëve në spitalet psikiatrike vijoi edhe gjatë vitit 2021. Numri i të shtruarve krahasuar me 2020 ra me rreth 19%.

Edhe pse numri i shtrimeve në spitalet psikiatrike është në rënie, sipas mjekut psikiatër, psikoterapist Neli Demi, kjo nuk duhet të interpretohet si përmirësim i gjendjes së shëndetit mendor të popullsisë. Sipas tij, barriera të shumta, përfshirë ato sociale, kulturore dhe ekonomike, pengojnë qasjen në trajtim efektiv.

“Kjo rĂ«nie nuk duhet interpretuar si pĂ«rmirĂ«sim i gjendjes mendore tĂ« popullatĂ«s. PĂ«rkundrazi, pandemia e Covid-19 rriti ndjeshĂ«m barrĂ«n e problemeve tĂ« shĂ«ndetit mendor. Ajo qĂ« ka ndryshuar Ă«shtĂ« mĂ«nyra e trajtimit, por edhe disa faktorĂ« tĂ« tjerĂ«.

Së pari, gjatë pandemisë së Covid-19 pati kufizime reale të aksesit në spital dhe hezitim të madh nga familjarët për shtrime për shkak të frikës nga infektimi. Së dyti, u forcua prirja për trajtim ambulator dhe në komunitet, shpesh edhe kur shtrimi do të mund të kishte qenë i dobishëm.

Disponueshmëria e shtretërve psikiatrikë nuk është e shpërndarë në mënyrë të barabartë duke vështirësuar aksesin e popullatës në shërbime psikiatrike me shtretër.

Po ashtu, stigma ndaj shtrimit psikiatrik mbetet e fortĂ« dhe shumĂ« familje pĂ«rpiqen ta menaxhojnĂ« situatĂ«n nĂ« shtĂ«pi deri nĂ« limite tĂ« rrezikshme. Pra rĂ«nia e shtrimeve nuk reflekton domosdoshmĂ«risht nevojĂ« mĂ« tĂ« ulĂ«t, por barriera strukturore, sociale dhe kulturore”, nĂ«nvizon mjeku psikiatĂ«r Demi.

MĂ« herĂ«t, mjekĂ«t psikiatĂ«r tĂ« spitalit psikiatrik nĂ« QSUNT pohuan pĂ«r “Monitor” se nĂ« spitalet psikiatrike gjithmonĂ« shfaqet kjo tendencĂ«, numri i pacientĂ«ve herĂ« ulet dhe herĂ« rritet. Kjo pasi disa pacientĂ« kronikĂ« tĂ« shtruar nĂ« psikiatri qĂ« pĂ«rfundojnĂ« mjekimin, rikthehen sĂ«rish pĂ«r shtrime, pasi gjendja e tyre pĂ«rkeqĂ«sohet nga pĂ«rdorimi i substancave narkotike.

 

Burimi: Ministria e Bujqësisë

 

Të shtruarit në spitalet psikiatrike, peshë të ulët në totalin e shtrimeve

Për vitin 2024, në total, numri i të shtruarve në spitalet publike arriti 322 mijë pacientë sipas të dhënave të Ministrisë së Shëndetësisë. Në raport me vitin paraardhës, numri i pacientëve të shtruar u rrit 5%.

Por pavarësisht numrit të lartë të shtrimeve, pacientët e shtruar në spitalet psikiatrike përbëjnë peshë të ulët. Për vitin 2024, shtrimet në psikiatri zinin rreth 0.3% të totalit të shtrimeve, duke shënuar nivelin më të ulët për periudhën 6-vjeçare.

Në vitin 2019, pacientët që u shtruan në spitale psikiatrike përbënin rreth 0.74% të totalit të shtrimeve spitalore. Ky ishte niveli më i lartë gjatë periudhës 2019-2024.

Në vitin 2020, kjo përqindje ra pak, në rreth 0.7%, duke reflektuar ndikimin e kufizimeve dhe frikës nga pandemia Covid-19. Ulja u përshpejtua edhe më shumë në vitin 2021, kur përqindja arriti në 0.49%, që është një rënie e ndjeshme krahasuar me 2019.

Në vitet 2022 dhe 2023 pati përmirësim të lehtë, pasi përqindja u rrit në afërsisht 0.5%, por kjo rritje ishte ende nën nivelin e viteve para pandemisë së Covid-19.

Mjeku psikiatër Neli Demi thekson se shifra është e ulët për një sërë arsyesh që nga nënraportimet, por edhe shmangie të pacientëve nga shtrime për arsye sociale apo ekonomike, si dhe periodiciteti i shtrimeve, ku më shumë pacientët shtrohen në spitalet psikiatrike në fazë të avancuar të sëmundjes së tyre mendore. Sipas tij, kjo mund të tregojë se pacientët me probleme mendore po hasin vështirësi më të mëdha për të pasur shërbimet spitalore ose po trajtohen më shumë jashtë spitalit.

“Kjo shifĂ«r Ă«shtĂ« tejet e ulĂ«t dhe nuk pasqyron barrĂ«n reale tĂ« sĂ«mundjeve mendore. Po, ka shumĂ« gjasa pĂ«r: nĂ«nraportim, shmangie tĂ« shtrimit pĂ«r arsye sociale, kulturore, ekonomike, mungesĂ« alternativash tĂ« ndĂ«rmjetme (shĂ«rbime komunitare, struktura rezidenciale).

Shpesh pacientĂ«t shtrohen vetĂ«m nĂ« faza tĂ« avancuara tĂ« sĂ«mundjes, kur situata Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« e papĂ«rballueshme. Kjo e ul efikasitetin e trajtimit dhe rrit koston afatgjatĂ«â€.

 

Diagnozat dhe grupmoshat më të prekura nga sëmundjet mendore

NĂ« praktikĂ«n ambulatore, çrregullimet mĂ« tĂ« shpeshta tĂ« shĂ«ndetit mendor janĂ« ankthi, depresioni, varĂ«sitĂ« dhe çrregullimet e personalitetit. MegjithatĂ«, vetĂ«m 5-10% e pacientĂ«ve me kĂ«to diagnoza pĂ«rfundojnĂ« nĂ« shtrim spitalor. “Diagnozat qĂ« kĂ«rkojnĂ« mĂ« shumĂ« shtrim janĂ« psikoza, episodet maniake dhe depresionet e rĂ«nda”, nĂ«nvizon mjeku Neli Demi.

Sipas tij, grupmoshat më të prekura nga ankthi janë të rinjtë dhe moshat e mesme, të cilët përballen me presione sociale, ekonomike dhe profesionale të rënda. Në të moshuarit dominojnë depresioni dhe çrregullimet neuro-kognitive.

“Aktualisht, tĂ« rinjtĂ« dhe moshat e mesme (20–45 vjeç) paraqiten mĂ« shpesh pĂ«r trajtim. Kjo lidhet me presionet sociale, ekonomike dhe profesionale, pasigurinĂ« dhe ndryshimet e shpejta tĂ« stilit tĂ« jetesĂ«s.

Te tĂ« moshuarit shohim mĂ« shumĂ« raste tĂ« lidhura me: depresionin; çrregullimet neuro-kognitive, izolimin social. NdĂ«rsa tek tĂ« rinjtĂ« po vĂ«rehet rritje e ndjeshme e ankthit, çrregullimeve tĂ« humorit dhe problemeve tĂ« lidhura me identitetin dhe marrĂ«dhĂ«niet”, pohon ai.

Mjekja psikiatër Arjana Rreli, pranë shërbimit parësor, pohoi më herët se pas ngjarjes së tërmetit të vitit 2019, shtimi i pacientëve më shenja ankthi dhe paniku u rrit në vend. Me shfaqjen e pandemisë së Covid-19, numri i pacientëve që vuajnë nga ankthi është në rritje.

Gjithashtu nga stafi i urgjencës së shërbimit psikiatrik pohojnë se në ditë paraqiten mbi 10 raste urgjencash të pacientëve që vuajnë nga ankthi. Pacientët e paraqitur në urgjencën e spitalit janë kryesisht individë që në të kaluarën kanë qenë përdorues të lëndëve narkotike.

 

Profili i pacientit që kërkon trajtim ambulator

Sipas mjekut psikiatër Neli Demi, profili i pacientit që kërkon trajtim ambulator ka ndryshuar ndjeshëm, për shkak të pasigurive ekonomike dhe intensitetit të jetës moderne.

“Sot kemi pacientĂ« mĂ« tĂ« rinj, mĂ« shumĂ« gra qĂ« kĂ«rkojnĂ« ndihmĂ«, mĂ« shumĂ« probleme tĂ« lidhura me stres kronik, pasiguri ekonomike dhe izolim social.

Gjithashtu, ka njĂ« rritje tĂ« pacientĂ«ve funksionalĂ« nga ana profesionale, por emocionalisht tĂ« rraskapitur, tĂ« cilĂ«t mĂ« parĂ« nuk do t’i drejtoheshin psikiatrit. Kjo tregon rritje tĂ« ndĂ«rgjegjĂ«simit, por edhe intensitet tĂ« jetĂ«s moderne”.

 

Burimi: Ministria e Bujqësisë

 

Kostoja e trajtimit të sëmundjeve mendore

Për vitin 2024, sipas të dhënave të Ministrisë së Shëndetësisë, kostoja e trajtimit për një pacient në spitalet psikiatrike shtetërore ishte 847,173 lekë, kundrejt kostos prej 693,238 lekësh për pacient të 8-mujorit të 2024.

Rritja e kostos së shpenzimeve është rritur për shkak të shtimit të numrit të punonjësve dhe si rrjedhim, të fondit të pagave.

Ndërsa në sektorin privat, një seancë psikiatrike kushton mes 4,000 dhe 8,000 lekë, ndërsa kostoja e medikamenteve mund të jetë e konsiderueshme për familjet, veçanërisht për trajtime afatgjata.

“Sa u pĂ«rket medikamenteve: trajtimet bazĂ« mund tĂ« kushtojnĂ« disa mijĂ«ra lekĂ« nĂ« muaj, ndĂ«rsa terapitĂ« mĂ« komplekse apo medikamentet specifike mund tĂ« shkojnĂ« ndjeshĂ«m mĂ« lart. PĂ«r shumĂ« familje, kostoja Ă«shtĂ« pengesĂ« reale, sidomos pĂ«r trajtime afatgjata”, nĂ«nvizon Dr. Demi.

 

Sfida e sistemit të shëndetit mendor dhe nevoja për shërbime më të integruara

Pavarësisht rënies së shtrimeve, barra e sëmundjeve mendore mbetet e lartë dhe mjekët psikiatër theksojnë domosdoshmërinë e përmirësimit të sistemit të shëndetit mendor.

Sistemi i shëndetit mendor, sipas psikiatrit Neli Demi, ka nevojë për zhvendosje të fokusit drejt shërbimeve komunitare, qendrave ditore dhe strukturave rezidenciale. Një tjetër problem i rëndësishëm është stigma e madhe që lidhet me shtrimin psikiatrik, që shpesh detyron familjet të menaxhojnë situatën në shtëpi, deri në limite të rrezikshme.

 

ÇfarĂ« parashikon strategjia kombĂ«tare dhe rĂ«ndĂ«sia e ndĂ«rhyrjeve tĂ« hershme

Ministria e ShĂ«ndetĂ«sisĂ« dhe MirĂ«qenies Sociale parashikon nĂ« draftin e Planit KombĂ«tar tĂ« Veprimit pĂ«r GarancinĂ« e FĂ«mijĂ«ve zbatimin e “StrategjisĂ« KombĂ«tare tĂ« ShĂ«ndetit pĂ«r periudhĂ«n 2021–2030” dhe tĂ« “Planit tĂ« Veprimit pĂ«r ShĂ«ndetin Mendor 2023–2026”. KĂ«to masa synojnĂ« pĂ«rmirĂ«simin e zbulimit tĂ« hershĂ«m dhe trajtimit tĂ« çrregullimeve mendore, me njĂ« fokus tĂ« veçantĂ« te fĂ«mijĂ«t dhe adoleshentĂ«t.

Sipas draftit është ngritur Nënkomiteti për Shëndetin Mendor të Fëmijëve dhe Adoleshentëve, si strukturë ndërsektoriale. Janë hartuar disa dokumente të praktikës klinike për identifikimin e hershëm të problemeve të shëndetit mendor, përfshirë problemet e shëndetit mendor të fëmijëve dhe adoleshentëve dhe është vijuar me transformimin e Qendrave Shëndetësore në Qendra Socio-Shëndetësore me përfshirjen e shërbimit psiko-social në kujdesin shëndetësor parësor.

“MegjithatĂ«, nuk ka ndodhur ende transformimi i plotĂ« i Qendrave ShĂ«ndetĂ«sore dhe mĂ« shumĂ« se gjysma e Qendrave tĂ« Kujdesit tĂ« ShĂ«ndetit Mendor (QKSHM) nuk ofrojnĂ« shĂ«rbime pĂ«r fĂ«mijĂ«t dhe adoleshentĂ«t, si dhe nĂ« disa qarqe tĂ« mĂ«dha tĂ« vendit ende nuk janĂ« ngritur QKSHM, tĂ« cilat duhet tĂ« sigurojnĂ« dhe ofrimin e shĂ«rbimeve tĂ« posaçme pĂ«r fĂ«mijĂ«t dhe adoleshentĂ«t”, nĂ«nvizohet nĂ« dokument.

Drafti thekson se mungesa e shërbimeve të specializuara, si dhe pengesat financiare dhe jofinanciare, mbeten sfida të mëdha, sidomos në zonat rurale dhe malore.

“FĂ«mijĂ«t hasin disa pengesa financiare dhe jofinanciare pĂ«r aksesin ndaj shĂ«rbimeve shĂ«ndetĂ«sore. Pengesat financiare pĂ«rfshijnĂ« pagesa tĂ« larta nga xhepi pĂ«r barna, specialistĂ« dhe kujdes dentar, veçanĂ«risht problematike pĂ«r fĂ«mijĂ«t nga familjet e varfra, tĂ« cilĂ«t janĂ« mĂ« tĂ« ekspozuar ndaj varfĂ«risĂ« shĂ«ndetĂ«sore dhe pĂ«rjashtimit nga trajtimet efektive”, citohet nĂ« draft.

Pengesat kryesore jofinanciare për fëmijët dhe adoleshentët mbeten: Distanca nga qendrat shëndetësore; Mungesa e specialistëve dhe trajnimeve të përshtatshme, veçanërisht për adoleshentët dhe fëmijët me nevoja të veçanta; Stigma dhe frika për të kërkuar ndihmë për çështje sensitive;

Mungesa e njohjes sĂ« tĂ« drejtave pĂ«r kujdes shĂ«ndetĂ«sor; Analfabetizmi shĂ«ndetĂ«sor: 20% e fĂ«mijĂ«ve 12–15 vjeç nuk e njohin tĂ« drejtĂ«n e tyre pĂ«r kujdes shĂ«ndetĂ«sor (Muja et al., 2024); Pengesat digjitale: NĂ« zonat rurale, mungesa e internetit dhe aftĂ«sive digjitale pengon aksesin nĂ« shĂ«rbime shĂ«ndetĂ«sore dhe informacion tĂ« besueshĂ«m.

 

 

The post Kostoja e fshehur nga pandemia appeared first on Revista Monitor.

↗

Pandemia e Covid-19 fshehu barrën e sëmundjeve mendore

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Flet mjeku psikiatër, psikoterapist Neli Demi

 

Shtrimet në spitalet psikiatrike në Shqipëri kanë rënë ndjeshëm pas vitit 2020, por sipas mjekut psikiatër Neli Demi, kjo rënie nuk lidhet me përmirësimin e shëndetit mendor të popullatës. Përkundrazi, pandemia ka shtuar problemet psikologjike, ndërsa barrierat sociale, kulturore dhe mungesa e aksesit kanë ulur numrin e hospitalizimeve.

Psikiatri Neli Demi shpjegon se frika nga Covid-19, mungesa e aksesit dhe stigma e fortë kanë ndryshuar mënyrën e trajtimit, duke bërë që shumë raste të mbeten të patrajtuara.

 

Shtrimet në spitalet psikiatrike kanë rënë pas vitit 2020 krahasuar me periudhën para Covid-19. Si e shpjegoni këtë rënie?

Kjo rënie nuk duhet interpretuar si përmirësim i gjendjes mendore të popullatës. Përkundrazi, pandemia rriti ndjeshëm barrën e problemeve të shëndetit mendor. Ajo që ka ndryshuar është mënyra e trajtimit, por edhe disa faktorë të tjerë.

Së pari, gjatë pandemisë pati kufizime reale të aksesit në spital dhe hezitim të madh nga familjarët për shtrime, për shkak të frikës nga infektimi. Së dyti, u forcua prirja për trajtim ambulator dhe në komunitet, shpesh edhe kur shtrimi do të mund të kishte qenë i dobishëm.

Disponueshmëria e shtretërve psikiatrikë nuk është e shpërndarë në mënyrë të barabartë duke vështirësuar aksesin e popullatës në shërbime psikiatrike me shtretër.

Po ashtu, stigma ndaj shtrimit psikiatrik mbetet e fortë dhe shumë familje përpiqen ta menaxhojnë situatën në shtëpi deri në limite të rrezikshme. Pra rënia e shtrimeve nuk reflekton domosdoshmërisht nevojë më të ulët, por barriera strukturore, sociale dhe kulturore.

 

Cilat janë diagnozat më të shpeshta që hasni dhe cilat kontribuojnë më shumë në shtrimet spitalore?

Në praktikën klinike ambulatore, diagnozat më të shpeshta janë: çrregullimet e ankthit; depresioni; çrregullimet e përshtatjes; varësitë (alkool, substanca); çrregullimet e personalitetit.

Megjithatë, pjesa më e madhe e këtyre pacientëve nuk ka nevojë për shtrim spitalor. Vetëm një përqindje relativisht e vogël, rreth 5 deri në 10%, përfundojnë në shtrim.

Diagnostikat që kontribuojnë më shumë në shtrim janë: psikoza (p.sh. skizofrenia), episodet maniake, depresionet e rënda me rrezikshmëri funksionale, çrregullimet e rënda të përdorimit të substancave.

 

Cilat grupmosha paraqiten më shpesh për trajtim psikiatrik?

Aktualisht, tĂ« rinjtĂ« dhe moshat e mesme (20–45 vjeç) paraqiten mĂ« shpesh pĂ«r trajtim. Kjo lidhet me presionet sociale, ekonomike dhe profesionale, pasigurinĂ« dhe ndryshimet e shpejta tĂ« stilit tĂ« jetesĂ«s.

Tek të moshuarit shohim më shumë raste të lidhura me: depresionin; çrregullimet neuro-kognitive, izolimin social. Ndërsa te të rinjtë po vërehet rritje e ndjeshme e ankthit, çrregullimeve të humorit dhe problemeve të lidhura me identitetin dhe marrëdhëniet.

 

 

A ka ndryshuar profili i pacientit që kërkon trajtim apo shtrim?

Po, profili ka ndryshuar ndjeshëm. Sot kemi pacientë më të rinj, më shumë gra që kërkojnë ndihmë, më shumë probleme të lidhura me stres kronik, pasiguri ekonomike dhe izolim social.

Gjithashtu, ka njĂ« rritje tĂ« pacientĂ«ve funksionalĂ« nga ana profesionale, por emocionalisht tĂ« rraskapitur, tĂ« cilĂ«t mĂ« parĂ« nuk do t’i drejtoheshin psikiatrit. Kjo tregon rritje tĂ« ndĂ«rgjegjĂ«simit, por edhe intensitet tĂ« jetĂ«s moderne.

 

Numri i pacientëve të shtruar psikiatrikë përbën rreth 1% të totalit të shtrimeve. Si e interpretoni këtë shifër?

Kjo shifër është tejet e ulët dhe nuk pasqyron barrën reale të sëmundjeve mendore. Po, ka shumë gjasa për: nënraportim, shmangie të shtrimit për arsye sociale, kulturore, ekonomike, mungesë alternativash të ndërmjetme (shërbime komunitare, struktura rezidenciale).

Shpesh pacientët shtrohen vetëm në faza të avancuara të sëmundjes, kur situata është bërë e papërballueshme. Kjo e ul efikasitetin e trajtimit dhe rrit koston afatgjatë.

 

Sa kushton ndjekja e trajtimit psikiatrik privat dhe medikamentet?

Në sektorin privat, kostoja e një seance psikiatrike zakonisht luhatet: nga rreth 4,000 deri në 8,000 lekë për konsultë, në varësi të mjekut dhe kohëzgjatjes.

Sa u përket medikamenteve: trajtimet bazë mund të kushtojnë disa mijëra lekë në muaj, ndërsa terapitë më komplekse apo medikamentet specifike mund të shkojnë ndjeshëm më lart. Për shumë familje, kostoja është pengesë reale, sidomos për trajtime afatgjata.

 

ÇfarĂ« i nevojitet sistemit tĂ« shĂ«ndetit mendor nĂ« ShqipĂ«ri pĂ«r t’u pĂ«rmirĂ«suar?

Sistemi ka nevojë për: zhvendosje të fokusit nga spitali te shërbimet komunitare, më shumë qendra ditore dhe struktura rezidenciale të ndërmjetme, integrim më të mirë të shëndetit mendor në shërbimin parësor, financim të unifikuar dhe standarde të qarta cilësie.

Mbi të gjitha, ka nevojë për një qasje që bashkon lirinë e individit, drejtësinë në akses, sigurinë klinike dhe përkujdesjen njerëzore. Pa këtë ekuilibër, shërbimet mbeten fragmentare dhe jo efektive.

 

The post Pandemia e Covid-19 fshehu barrën e sëmundjeve mendore appeared first on Revista Monitor.

↗

Ankesa të stisura

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Kriza e përballueshmërisë në SHBA është (kryesisht) një mirazh. Kjo nuk ia zbeh fuqinë politike, shkruan The Economist

 

Ironia është pothuajse aq e fortë sa të të ngjallë keqardhje për presidentin. Donald Trump fitoi zgjedhjet e vitit 2024 pjesërisht duke folur kundër inflacionit, të cilin ia atribuoi Partisë Demokratike.

Ai premtoi se do t’i ulte çmimet “shumĂ«, shumĂ« shpejt” dhe se do ta “BĂ«nte AmerikĂ«n sĂ«rish tĂ« pĂ«rballueshme”. Siç ishte me siguri i vetĂ«dijshĂ«m Trump, ky premtim ishte i parealizueshĂ«m; njĂ« rĂ«nie e pĂ«rgjithshme e çmimeve nĂ« tĂ« gjithĂ« ekonominĂ« Ă«shtĂ« e paprecedentĂ« jashtĂ« njĂ« recesioni tĂ« thellĂ«.

PĂ«r mĂ« tepĂ«r, qĂ« kur mori detyrĂ«n, politika mĂ« e spikatur e Trump nĂ« lidhje me çmimet ka qenĂ« t’i rrisĂ« ato edhe mĂ« tej, duke shtuar tarifa ndĂ«shkuese mbi koston e importeve tĂ« SHBA-sĂ«.

NjĂ« vit mĂ« vonĂ«, çmimet mbeten tĂ« larta dhe rolet janĂ« pĂ«rmbysur. Pasi eksperimentuan pa shumĂ« sukses me njĂ« sĂ«rĂ« sloganesh tĂ« zbehta, nga “bollĂ«ku” te “antitrust”, demokratĂ«t janĂ« ndalur te “pĂ«rballueshmĂ«ria” si temĂ« mobilizuese politike.

Zohran Mamdani, nga krahu i majtë i partisë, e ndërtoi fushatën fituese për zgjedhjet për kryetar bashkie në Nju Jork mbi këtë temë, duke premtuar ngrirje të çmimeve të qirave dhe transport publik falas.

Edhe figura më të moderuara, si Mikie Sherrill, guvernatorja e zgjedhur e Nju Xhersit, e kanë përqafuar këtë ide: ajo ka premtuar të shpallë gjendje emergjence për kostot e shërbimeve publike që në ditën e parë. Zgjedhësit duket se bien dakord me demokratët se ekziston një krizë e përballueshmërisë.

Kjo e ka lĂ«nĂ« Trump nĂ« pozicion mbrojtĂ«s. NĂ« pĂ«rgjithĂ«si, ai mohon se pĂ«rballueshmĂ«ria Ă«shtĂ« problem, duke i quajtur pretendimet e tilla “mashtrim” dhe “skenar”.

Scott Bessent, sekretari i Thesarit, ka thĂ«nĂ«: “AmerikanĂ«t nuk e dinĂ« sa mirĂ« janĂ«â€. Sean Duffy, sekretari i Transportit, e mishĂ«roi paaftĂ«sinĂ« e dukshme tĂ« administratĂ«s kur u pyet pĂ«r ushqimin e shtrenjtĂ« nĂ« aeroporte. “Nuk ka shumĂ« alternativa”, – u pĂ«rgjigj ai. “Pra, nuk kam njĂ« plan pĂ«r t’i ulur kostot”.

Ndëshkimi është i merituar: pasi i ka sulmuar demokratët për këtë çështje, Trump vështirë se mund të ankohet tani që ata po nxisin votuesit me të njëjtën retorikë. Por në aspektin ekonomik, zotërinjtë Trump, Bessent dhe Duffy kanë njëfarë të drejte.

Ideja se amerikanët mund të përballojnë më pak sesa dikur është në thelb e pavërtetë. Fuqia e bindjes kolektive se e kundërta është e vërtetë flet më shumë për politikën toksike të inflacionit sesa për gjendjen e ekonomisë apo fuqinë blerëse të familjeve, të dyja këto duken të shëndetshme.

Rreziku nuk është se politikanët nuk i ulin çmimet, por se përpiqen ta bëjnë këtë, duke i dhënë jetë të re ideve të dëmshme dhe të diskredituara të politikave si kontrolli i çmimeve.

 

Realiteti i vërtetë

Treguesi më i qartë i përballueshmërisë janë pagat reale: sa blen një pagë, pasi merret parasysh inflacioni. Inflacioni i lartë, veçanërisht kur nxitet nga mungesa e mallrave, shpesh i dëmton pagat reale.

Fuqia blerëse e punëtorëve në Europë, për shembull, pësoi rënie pas goditjes energjetike të shkaktuar nga pushtimi rus i Ukrainës në vitin 2022. Në SHBA, megjithatë, pagat reale janë rritur në mënyrë të qëndrueshme gjatë dekadës së fundit.

Rritja e inflacionit pas pandemisë, e nxitur më shumë nga stimulimi i tepruar sesa nga tronditjet e ofertës, nuk e ndërpreu këtë trend.

 

 

Paga e punonjësve me të ardhura të ulëta ka ecur veçanërisht mirë: pagat e tyre u rritën ndjeshëm në tregun jashtëzakonisht të shtrënguar të punës gjatë viteve të pandemisë.

Edhe pas përshtatjes për dallimet në modelet e shpenzimit mes familjeve më të varfra dhe më të pasura, pagat reale janë pranë niveleve rekord në të gjithë spektrin e të ardhurave (shih grafikun 1), por janë më të forta pikërisht për më të varfrit. Me fjalë të tjera, kurrë më parë jeta nuk ka qenë kaq e përballueshme në SHBA për kaq shumë njerëz, një fakt që rrallë dëgjohet në tubimet elektorale.

PavarĂ«sisht shifrave zyrtare, “alarmistĂ«t” e pĂ«rballueshmĂ«risĂ« thonĂ« se njĂ« grup nevojash bazĂ«, si ushqimet, energjia dhe strehimi, janĂ« bĂ«rĂ« tĂ« papranueshĂ«m pĂ«r nga kostoja.

Ky pretendim është në thelb i dyshimtë, pasi të gjitha këto përfshihen në shportën e çmimeve të konsumit që përdoret për të llogaritur pagat reale dhe për të indeksuar përfitimet. Megjithatë, ia vlen të shqyrtohen këto kategori një e nga një.

 

Etiketa mashtruese

Argumenti për një krizë përballueshmërie është më i dobëti në rastin e ushqimeve. Dihet se çmimet e vezëve u katërfishuan gjatë viteve të fundit, pas asgjësimit masiv të shpendëve për të frenuar gripin e shpendëve.

Por një shportë tipike ushqimore ka ndjekur kryesisht inflacionin e përgjithshëm (shih grafikun 2).

Kjo nuk është surprizë: përbërësit e faturës së ushqimeve pasqyrojnë një mikrokozmos të ekonomisë, duke përfshirë koston e mallrave (vetë ushqimin), pagat (të arkëtarëve dhe punonjësve të magazinave) dhe qiranë (që paguhet nga supermarketet).

 

 

Kostot e energjisë elektrike, në të kundërt, e kanë tejkaluar vërtet inflacionin, me mbi dhjetë pikë përqindje që nga viti 2019. Politikanët dhe komentatorët shpesh e fajësojnë këtë për qendrat e të dhënave që fuqizojnë modelet e reja të Inteligjencës Artificiale, të cilat konsumojnë sasi të mëdha energjie.

Kjo ndoshta është e padrejtë: një analizë e The Economist nuk gjeti prova se shtetet me më shumë qendra të reja të të dhënave kanë çmime më të larta energjie.

Shkaqe mĂ« tĂ« besueshme janĂ« kostoja e modernizimit tĂ« rrjetit pĂ«r tĂ« akomoduar burimet e rinovueshme dhe rritja e eksporteve tĂ« gazit natyror tĂ« lĂ«ngshĂ«m, qĂ« kanĂ« filluar t’i afrojnĂ« çmimet mĂ« tĂ« ulĂ«ta tĂ« gazit nĂ« SHBA me ato mĂ« tĂ« larta tĂ« EuropĂ«s.

Megjithatë, diskutimet për energjinë e papërballueshme anashkalojnë një tjetër formë energjie që shumica e familjeve konsumojnë: karburantin, për të cilin amerikanët shpenzojnë 40% më shumë.

Çmimet nĂ« pompĂ« kanĂ« rĂ«nĂ« ndjeshĂ«m vitet e fundit, pas ndryshimeve nĂ« tregjet globale tĂ« naftĂ«s. NĂ« fakt, qĂ« nga viti 2019, çmimet e karburantit kanĂ« rĂ«nĂ« mĂ« shumĂ« sesa janĂ« rritur kostot e energjisĂ« elektrike (shih grafikun 3). MegjithatĂ«, trendi i dytĂ« tĂ«rheq shumĂ« mĂ« tepĂ«r vĂ«mendje sesa i pari.

Argumenti më i fortë për një krizë përballueshmërie lidhet me strehimin. Të jetosh në qytetet superstar të SHBA-së është jashtëzakonisht e shtrenjtë. Toka është e kufizuar dhe rregullat kufizuese të ndarjes në zona kanë penguar ndërtimin e banesave për dekada.

Kredia hipotekore, sigurimi dhe taksat për pronën mesatare në Manhattan dhe Brooklyn përbëjnë më shumë se 90% të të ardhurave mesatare para taksave të një familjeje atje.

NjĂ« rregull i zakonshĂ«m orientues thotĂ« se çdo gjĂ« mbi 30% konsiderohet “e papĂ«rballueshme”. Blerja nĂ« bashkitĂ« e tjera, ose marrja me qira, nuk Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« e mirĂ«.

 

 

Por shumica e SHBA-së nuk është as Nju Jorku, as San Francisko. Jashtë qyteteve më të mbipopulluara, nxitësi kryesor i kostove të strehimit nuk ka qenë çmimi i pronave, por rritja e normave të interesit për kreditë hipotekore.

Deri sa normat nisën të rriteshin në vitin 2022, një shtëpi mesatare në shumicën e qarqeve ishte e përballueshme sipas rregullit të përgjithshëm që shpenzimet për strehim të mos kalojnë 30% të të ardhurave, edhe për blerësit me vetëm 10% parapagim. Tani, shumica nuk janë më (shih grafikun 4).

Pronarët që i kanë fiksuar kreditë përpara rritjes së normave i kanë shpëtuar këtij presioni. Norma mesatare për të gjitha kreditë hipotekore në qarkullim është ende vetëm 4.3%, gati dy pikë përqindje më pak se norma mesatare për kreditë e reja.

Sërish, shtrëngimi për blerësit është real. Qiratë, të cilat ndikohen më pak drejtpërdrejt nga normat e interesit, janë më të përballueshme: mesatarja në shumicën e qarqeve mbetet nën pragun 30%.

Trump, gjithmonĂ« zhvillues pasurish tĂ« paluajtshme, Ă«shtĂ« i vĂ«mendshĂ«m ndaj çështjes sĂ« strehimit. Presioni i tij mbi RezervĂ«n Federale pĂ«r tĂ« ulur normat e interesit duket se nxitet pjesĂ«risht nga dĂ«shira pĂ«r t’i bĂ«rĂ« kreditĂ« hipotekore mĂ« tĂ« lira.

“NjerĂ«zit nuk mund tĂ« marrin njĂ« kredi hipotekore pĂ«r shkak tĂ« tij”, shkroi presidenti nĂ« korrik nĂ« Truth Social, rrjetin e tij social, duke iu referuar Jerome Powell, kryetarit tĂ« Fed. SĂ« fundmi, ai ka hedhur idenĂ« e njĂ« kredie hipotekore 50-vjeçare, e cila do tĂ« ulte pagesat mujore.

 

 

Fed ka filluar së fundmi të ulë normat, pasi problemi i inflacionit në SHBA është tani kryesisht nën kontroll. Indeksi i çmimeve të shpenzimeve të konsumit personal, matësi i preferuar i inflacionit nga Fed, po rritet me 2.8% në bazë vjetore.

Kjo Ă«shtĂ« pak mbi objektivin 2%, por tejkalimi prej 0.8 pikĂ«sh pĂ«rqindje Ă«shtĂ« diçka qĂ« zakonisht do tĂ« shqetĂ«sonte vetĂ«m bankierĂ«t qendrorĂ«, jo publikun votues. NĂ« fakt, inflacioni ka qenĂ« pĂ«rafĂ«rsisht nĂ« intervalin 2–3% pĂ«r dy vitet e fundit.

Atëherë, çfarë po ndodh? Një pjesë e problemit është se njerëzit fokusohen te niveli i çmimeve, të cilat tani janë rreth 25% më të larta se para pandemisë. Edhe pse ritmi i rritjes është ngadalësuar, vetë çmimet mbeten tepër të larta. Fakti që pagat nominale (pa u përshtatur për inflacionin) janë rritur me rreth 30% gjatë së njëjtës periudhë duket se nuk i ngushëllon njerëzit.

NjĂ« shpjegim i mundshĂ«m qĂ«ndron te psikologjia e çuditshme e inflacionit. Sondazhet e kryera nga Stefanie Stantcheva, ekonomiste nĂ« Universitetin Harvard, sugjerojnĂ« se njerĂ«zit priren t’ua atribuojnĂ« rritjet e çmimeve faktorĂ«ve jashtĂ« kontrollit tĂ« tyre, por rritjet e pagave ua atribuojnĂ« aftĂ«sive tĂ« tyre profesionale. Me fjalĂ« tĂ« tjera, ata besojnĂ« se meritojnĂ« jo vetĂ«m rritjen reale tĂ« pagave, por edhe rritjen nominale.

NjĂ« problem tjetĂ«r mund tĂ« jetĂ« paqĂ«ndrueshmĂ«ria e çmimeve. NĂ« kulmin e goditjes inflacioniste nĂ« vitet 2022–23, rreth njĂ« nĂ« pesĂ« mallra dhe shĂ«rbime shĂ«nonte rritje vjetore çmimi mbi 10%.

Dhe pothuajse në çdo moment gjatë pesë viteve të fundit ka pasur ndonjë blerje të zakonshme familjare që papritur është shtrenjtuar. Po të kombinohet kjo me prirjen e zërave alarmantë në media dhe rrjete sociale për të amplifikuar histori të rritjeve të çmimeve, publiku mund të falet që mendon se kostot janë rritur shumë më shpejt nga sa kanë bërë në të vërtetë.

Ndryshimet relative të çmimeve ndoshta luajnë gjithashtu një rol. Për dekada, mallrat janë bërë më të lira në raport me shërbimet në SHBA. Kujdesi për fëmijët ka shumë më tepër gjasa të shkatërrojë buxhetin e një familjeje sesa një televizor me ekran të sheshtë apo një lavatriçe e sofistikuar. Kjo është një pasojë e drejtpërdrejtë e fuqisë së ekonomisë, e cila është bërë shumë më produktive, duke rritur pagat.

Megjithatë, paga e njërit është çmimi i tjetrit. Ana tjetër e rritjes së të ardhurave në punët e shërbimeve me paga të ulëta është se këto shërbime bëhen më të shtrenjta.

Teksa pesha e shpenzimeve tĂ« amerikanĂ«ve zhvendoset gradualisht nga mallrat te shĂ«rbimet, Ă«shtĂ« e lehtĂ« t’i interpretosh kostot pĂ«rkatĂ«se si njĂ« krizĂ« pĂ«rballueshmĂ«rie, nĂ« vend qĂ« si pasqyrim i prosperitetit mĂ« tĂ« madh dhe rritjes sĂ« tĂ« ardhurave.

Së fundi, janë normat e interesit, që në njëfarë mënyre janë edhe ato një formë çmimi: kostoja e parasë me kalimin e kohës. Këto u rritën ndjeshëm pas pandemisë, ndërsa FED luftonte inflacionin, dhe që atëherë kanë rënë vetëm pak. Deficitet e larta dhe zakoni i Trump për të kërcënuar ndërhyrje në FED mund të kontribuojnë në qëndrueshmërinë e normave afatgjata.

Normat më të larta, nga ana e tyre, reflektohen në kostot familjare në shumë mënyra, nga faturat më të larta të kartave të kreditit te kreditë më të shtrenjta për makina.

Një studim nga ekonomistë të Harvard dhe Fondit Monetar Ndërkombëtar zbuloi se përfshirja e kostove të huamarrjes drejtpërdrejt në matjet e inflacionit ndihmon të shpjegohet pse besimi i konsumatorëve në mbarë botën është kaq i ulët tani, më shumë sesa do të pritej duke parë papunësinë dhe treguesit tradicionalë të inflacionit.

 

 

SidoqoftĂ«, pĂ«rtej disa ankesave tĂ« ligjshme pĂ«r normat mĂ« tĂ« larta tĂ« interesit, kriza e pĂ«rballueshmĂ«risĂ« nĂ« SHBA Ă«shtĂ« kryesisht njĂ« mirazh. ÇfarĂ« do tĂ« thotĂ« kjo pĂ«r politikĂ«n e pĂ«rballueshmĂ«risĂ«?

Siç e kanĂ« zbuluar Trump dhe ekipi i tij, goditja e votuesve me statistika ekonomike pĂ«r t’i bindur se po ecin mĂ« mirĂ« nga sa ndihen nuk Ă«shtĂ« njĂ« strategji efektive elektorale.

Po ashtu, nuk ka zgjidhje të qarta afatshkurtra: inflacioni tashmë ka rënë; pagat më të larta e kanë kompensuar më shumë se mjaft rritjen e çmimeve; dhe ulja e fortë e normave të interesit do ta nxiste ekonominë së tepërmi, duke çliruar një raund të ri inflacioni.

Një përfundim është se periudhat e inflacionit të lartë janë në mënyrë të pashmangshme shkatërruese për politikanët në pushtet. Trump e shfrytëzoi këtë në 2024, por e pagoi çmimin në 2025.

Sa do të zgjasë pakënaqësia popullore? Dy vjet më parë, Neale Mahoney dhe Ryan Cummings nga Universiteti Stanford përdorën të dhëna historike mbi besimin e konsumatorëve dhe inflacionin për të llogaritur sa kohë duhet që zemërimi për rritjen e çmimeve të shuhet, teksa njerëzit rikalibrojnë pritshmëritë e tyre për çmimet.

Ata llogaritën se rreth gjysma e zemërimit shuhet brenda një viti, duke sugjeruar se njerëzit do të kishin kaluar kryesisht përtej kësaj pas rreth tre vitesh. Por tashmë kanë kaluar afërsisht tre vjet që nga kulmi i inflacionit, dhe politika e çmimeve mbetet po aq e ashpër sa kurrë.

Shkalla dhe intensiteti i kĂ«saj vale inflacioni, qĂ« erdhi pas dekadash çmimesh pothuajse tĂ« qĂ«ndrueshme, duket se janĂ« vĂ«rtet tĂ« ndryshme. SidoqoftĂ«, pritshmĂ«ria e demokratĂ«ve se zemĂ«rimi pĂ«r pĂ«rballueshmĂ«rinĂ« do t’i çojĂ« pĂ«rpara nĂ« zgjedhjet e mesmandatit nĂ« nĂ«ntor duket krejtĂ«sisht i besueshĂ«m.

Në planin afatgjatë, me gjasë, votuesit do të ecin përpara. Nëse tregu i punës dobësohet, vëmendja ka të ngjarë të zhvendoset shpejt te papunësia.

Por ndërkohë, politikanët po kapen pas politikave dhe mesazheve për të kënaqur këmbënguljen e votuesve se diçka duhet bërë për ta bërë jetën më të përballueshme, sado i gabuar të jetë zemërimi i tyre. Një opsion joshës është dëbimi i inflacionit me ligj, përmes vendosjes së kontrolleve të çmimeve.

EkonomistĂ«t (dhe The Economist) janĂ« skeptikĂ« ndaj kontrollit tĂ« çmimeve, i cili priret tĂ« shtrembĂ«rojĂ« tregjet, tĂ« imponojĂ« racionim pĂ«rmes mekanizmave tĂ« tjerĂ« pĂ«rveç çmimit dhe tĂ« bĂ«jĂ« pak pĂ«r tĂ« adresuar shkaqet themelore tĂ« rritjes sĂ« çmimeve. MegjithatĂ«, votuesit amerikanĂ« kanĂ« shfaqur shenja interesi, edhe pĂ«rpara se “pĂ«rballueshmĂ«ria” tĂ« bĂ«hej slogani i momentit.

Elementi mĂ« i pĂ«lqyer nĂ« sondazhe i platformĂ«s ekonomike (tĂ« varfĂ«r, duhet thĂ«nĂ«) tĂ« Kamala Harris gjatĂ« zgjedhjeve tĂ« vitit 2024 ishte njĂ« propozim pĂ«r tĂ« ndaluar “abuzimin me çmimet” nga supermarketet. Muajt e fundit, veçanĂ«risht pas fitores sĂ« Mamdanit, ideja ka fituar edhe mĂ« shumĂ« mbĂ«shtetje.

Sondazhet tregojnë se amerikanët mbështesin masivisht kufizimin e rritjes së çmimeve të ushqimeve, qirave dhe tarifave të kartave të kreditit. Në themel të këtij qëndrimi qëndron mosbesimi ndaj fuqisë së tregjeve dhe konkurrencës për të penguar kompanitë të abuzojnë me konsumatorët.

Dy të tretat e amerikanëve kanë një opinion negativ për biznesin e madh, nga rreth gjysma para pandemisë, sipas institutit amerikan të sondazheve Gallup.

Ka mënyra shumë më të mira për të përmirësuar fuqinë blerëse të amerikanëve. Tërheqja e disa prej politikave më të dëmshme të Trump do të sillte ndryshim të menjëhershëm.

Tarifat i kanë bërë mallrat më pak të përballueshme. Fushata e tij kundër FED dhe uljet e taksave të financuara me deficit kanë ndihmuar gjithashtu në mbajtjen e lartë të normave afatgjata të interesit dhe të shtrenjta kreditë hipotekore.

Goditja ndaj emigracionit po redukton ofertën e punëtorëve dhe po ndërpret sektorë si ndërtimi dhe bujqësia, duke rritur çmimet. Skadimi i pritshëm i subvencioneve të Obamacare do ta bëjë kujdesin shëndetësor shumë më pak të përballueshëm për disa.

Por opsionet më përfituese do të kërkonin kohë të gjatë për të dhënë efekt të dukshëm. Heqja e kufizimeve të rregullave të ndërtimit sipas zonave për të mundësuar më shumë ndërtim banesash mund të ndihmojë në uljen e kostos së strehimit, por projektet e mëdha ndërtimore kërkojnë kohë.

Ka mënyra për të përfituar nga bumi i qendrave të të dhënave, duke bërë që kompanitë e mëdha të teknologjisë të paguajnë për përmirësimet e rrjetit, duke ulur barrën për konsumatorët; por edhe kjo do të ndihej pas njëfarë kohe.

Lehtësimi i rregulloreve për të përshpejtuar adoptimin e Inteligjencës Artificiale në gjithçka, nga makinat vetëdrejtuese te spitalet, mund të bënte gjithashtu ndryshim, por vetëm pasi teknologjia të ketë pasur kohë të përhapet.

 

TĂ« fiksuar pas kontrollit

Mahoney dhe Bharat Ramamurti, ish-kĂ«shilltar i Joe Biden, paraardhĂ«sit tĂ« Trump nĂ« presidencĂ«, si dhe Elizabeth Warren, senatore e majtĂ«, e kanĂ« quajtur mospĂ«rputhjen mes urgjencĂ«s sĂ« kĂ«rkesave tĂ« votuesve dhe afateve tĂ« ngadalta tĂ« anĂ«s sĂ« ofertĂ«s sĂ« ekonomisĂ« “enigmĂ«n e pĂ«rballueshmĂ«risĂ«â€:

“Votuesit duan lehtĂ«sim tĂ« menjĂ«hershĂ«m tĂ« kostove, por mjetet standarde tĂ« politikĂ«s nuk mund ta ofrojnĂ« gjithmonĂ«â€.

Kjo mospërputhje, kanë sugjeruar ata, do të thotë se reformat në anën e ofertës mund të kenë nevojë të shoqërohen me kontrolle çmimesh për të ofruar ndihmë të menjëhershme dhe të dukshme.

Kjo rrugĂ« do tĂ« ishte e rrezikshme. Edhe kontrollet e çmimeve tĂ« menduara fillimisht si tĂ« pĂ«rkohshme kanĂ« prirjen tĂ« zgjasin. Entuziazmi i rrezikshĂ«m i votuesve pĂ«r kontrollet e çmimeve ka gjasa vetĂ«m tĂ« rritet nĂ«se politikanĂ«t nisin t’i promovojnĂ« ato mĂ« gjerĂ«sisht dhe nĂ« mĂ«nyrĂ« mĂ« energjike.

Dhe duke pasur parasysh justifikimin empirik tĂ« dyshimtĂ« pĂ«r ankesat e votuesve, nuk Ă«shtĂ« aspak e qartĂ« se ndonjĂ« ndĂ«rhyrje qeveritare, sado e shpejtĂ« apo efektive, do t’i shuante domosdoshmĂ«risht kĂ«to pakĂ«naqĂ«si.

Kjo lë vetëm një rrugëdalje politikisht të pakënaqshme nga gjendja e keqe e përballueshmërisë në SHBA: kohën. Përfundimisht, amerikanët do të përshtaten me normalitetin e ri të çmimeve nominale më të larta.

Nëse ekonomia mbetet e qëndrueshme dhe pagat reale vazhdojnë të rriten, kjo do të ndihmojë. Inflacioni më i butë do të lejonte norma më të ulëta interesi dhe kështu do të lehtësonte presionin mbi kreditë hipotekore.

Por, nĂ« fund tĂ« fundit, e vetmja mĂ«nyrĂ« qĂ« tema e pĂ«rballueshmĂ«risĂ« tĂ« “detoksifikohet” Ă«shtĂ« qĂ« votuesit ta harrojnĂ« atĂ«, ose tĂ« paktĂ«n tĂ« ndalen sĂ« shqetĂ«suari. VĂ«shtirĂ« ta shndĂ«rrosh kĂ«tĂ« ide nĂ« njĂ« slogan frymĂ«zues.

 

The post Ankesa të stisura appeared first on Revista Monitor.

↗

Përurohet vepra e shekullit, stacioni hekurudhor më i madh në botë

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Transporti modern ka shënuar një pikë kthese të rëndësishme me hapjen e stacionit hekurudhor më të madh në botë që përfaqëson një gur kilometrik në transportin modern.

Ky projekt, i realizuar në qytetin kinez Chongqing, përfaqëson një përparim të paprecedentë në aspektin e infrastrukturës, teknologjisë dhe projektimit urban.

 

Nga MSc. Roland Tashi, ekspert i çështjeve të sigurisë

Për të kuptuar qëllimin e këtij investimi super gjigant është e nevojshme të evidentohen disa karakteristika; pozicioni gjeografik, industria si dhe bizneset që zhvillohen në këtë qytet.

Chongqing ndodhet në jugperëndim të Kinës, shtrihet në rajonin Sichuan përgjatë lumit Yangtze dhe kufizohet me provincat Sichuan, Guizhou, Hubei, Hunan dhe Shaanxi.

ËshtĂ« njĂ« nga qytetet mĂ« industriale tĂ« KinĂ«s, ka tĂ« zhvilluar industrinĂ« e automjeteve sidomos makinat ekonomike dhe elektrike, prodhon makineri pĂ«r industrinĂ« e rĂ«ndĂ«, pajisje dhe komponentĂ« elektronikĂ«, produkte kimike, industri ushqimore etj., si dhe ka fuqi tĂ« madhe punĂ«tore.

Kompleksi hekurudhor, me një sipërfaqe që i kalon 1.2 milionë metra katrorë (120 hektarë), është i krahasueshëm me 170 fusha futbolli dhe ka kapacitetin për të transportuar deri në 16.000 pasagjerë në orë.

Stacioni, i njohur si Chongqing East Railway Station, u përurua zyrtarisht më 27 qershor 2025 pas një periudhe ndërtimi prej rreth shtatë vitesh.

Zhvillimi i tij përfshiu një investim prej 7,8 miliardë dollarësh dhe ndërthur një arkitekturë të frymëzuar nga stili cyberpunk (kombinim mes teknologjisë shumë të avancuar dhe realitetit urban) me elemente natyrore karakteristike të rajonit malor të qytetit.

 

Arkitektura dhe organizimi i brendshëm

Chongqing East Railway Station, që në hyrjen kryesore, i ngjan më shumë një aeroporti modern se sa një stacioni hekurudhor. Ai disponon 15 platforma dhe 29 shina, të mirorganizuara që të shmangin mbingarkesën edhe gjatë orëve të pikut.

Brenda sallave të pritjes ndodhen mbi pesë mijë vende ulëse, një mijë prej të cilave të pajisura me porta USB, si dhe restorante, biznese të ndryshme, si dhe ekrane digjitale që mbulojnë me informacion çdo sektor të kompleksit.

  • Arkitektura e stacionit pasqyron ndĂ«rthurjen mes natyrĂ«s dhe inovacionit qĂ« karakterizon qytetin.
  • Dizajni kombinon ndriçimin neon me aksesorĂ« metalikĂ«, duke evokuar njĂ« estetikĂ« futuriste.
  • Kolonat mbajtĂ«se kryesore janĂ« projektuar pĂ«r tĂ« imituar pemĂ«t hungjue, tipike tĂ« rajonit.
  • Kanalet e ventilimit kanĂ« formĂ«n e luleve, ndĂ«rsa tabelat sinjalizuese janĂ« tĂ« realizuara me bambĂč/dru karakteristik pĂ«r zonĂ«n.

 

 

Teknologjia e përdorur

Sipas raportimeve nga mediat kineze, stacioni u ndërtua me ndihmën e teknologjisë së përparuar dhe robotëve, duke përdorur makina automatike për instalime dhe përpunime me saktësi të lartë, një revolucion teknologjik në mënyrën se si ndërtohen objektet e mëdha infrastrukturore.

Kjo ndihmoi për të përshpejtuar punimet, për të ulur kostot dhe për të përmirësuar sigurinë e punëtorëve në kushte ekstreme të motit.

Nga ky stacion Ă«shtĂ« e mundur tĂ« arrihen qytete si Shangai, Chengdu, Guangzhou dhe Pekini, me udhĂ«time qĂ« zgjasin nga gjashtĂ« deri nĂ« tetĂ« orĂ«, me shpejtĂ«si deri nĂ« 350 km/orĂ«. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, ai lidh linjat Chongqing–Xiamen, Shangai–Chongqing–Chengdu dhe Chongqing–Wanzhou, duke e konsoliduar rajonin si njĂ« bosht themelor tĂ« sistemit hekurudhor kinez.

 

 

Media të huaja e krahasojnë madhësinë e Chongqing East me stacionin ikonë të Nju Jorkut, Grand Central, duke vënë në dukje se ai është mbi pesë herë më i madh se ky i fundit, një mënyrë për të ndihmuar lexuesit të kuptojnë shkallën e tij kolosale.

Versionet jashtĂ« KinĂ«s e pĂ«rshkruajnĂ« stacionin si njĂ« “terminal futuristik”, me hapĂ«sira tĂ« mĂ«dha, dritare gjysmĂ«qelqi qĂ« lejojnĂ« dritĂ«n natyrale tĂ« hyjĂ« brenda dhe me lidhje tĂ« integruara me metronĂ« dhe autobusin, qĂ« e bĂ«jnĂ« stacionin mĂ« shumĂ« se njĂ« pikĂ« udhĂ«timi, njĂ« qendĂ«r transporti urbane, njĂ« qendĂ«r biznesi dhe informacioni.

 

 

The post Përurohet vepra e shekullit, stacioni hekurudhor më i madh në botë appeared first on Revista Monitor.

↗

“HerĂ«n e parĂ« qĂ« pashĂ« ashensorin
”! Eleni Foureira rrĂ«fen fĂ«mijĂ«rinĂ« e vĂ«shtirĂ« dhe mĂ«mĂ«sinĂ«

✇Revista Who
By: ro land
Para se tĂ« pushtonte skenat evropiane me energjinĂ« e saj magnetike, Eleni Foureira ishte njĂ« vajzĂ« qĂ« rritej mes mungesave nĂ« ShqipĂ«ri. NĂ« njĂ« intervistĂ« tĂ« fundit, kĂ«ngĂ«tarja foli hapur pĂ«r fĂ«mijĂ«rinĂ« nĂ« njĂ« fshat tĂ« vogĂ«l, ku, siç kujton ajo: “bukĂ« tregu nuk kisha ngrĂ«nĂ« kurrĂ«. Mamaja e bĂ«nte çdo ditĂ« vetĂ«.” RrĂ«fimi i [
]
↗

Fermerët grekë protestojnë në Athinë për vonesat në pagesat e subvencioneve

✇Opinion.al
By: e xh

Fermerët grekë kanë hyrë me traktorë në sheshin Sintagma në qendër të Athinës në shenjë proteste, duke kërkuar pagesat e vonuara të subvencioneve dhe masa ligjore për uljen e kostove të prodhimit, teksa hetimet për një skandal të dyshuar korrupsioni të lidhur me stimuj shtetërore kanë ndërprerë shpërndarjen e subvencioneve.

Fermerët, të cilët prej javësh kanë bllokuar rrugë në pjesë të ndryshme të vendit për të shtyrë përpara kërkesat e tyre, pas mbërritjes në kryeqytet u mblodhën para ndërtesës së parlamentit.

Ata bënë thirrje për lirimin e menjëhershëm të pagesave të vonuara për shkak të hetimeve në vazhdim mbi parregullsitë në skemat e mbështetjes shtetërore, si dhe për reforma që synojnë uljen e shpenzimeve në rritje të prodhimit.

Punonjës nga sektori publik dhe privat, grupe studentore dhe disa organizata të shoqërisë civile iu bashkuan protestës në mbështetje të fermerëve.

Në demonstratën në sheshin Sintagma mori pjesë edhe Dimitris Koutsoumpas, sekretar i përgjithshëm i Partisë Komuniste të Greqisë (KKE).

↗

22:58 A po e fundos Barcelonën mungesa e Raphinhas dhe Pedrit?

✇Gazeta Fjala
By: EL

Barcelona pësoi një humbje të rëndë 4-0 në ndeshjen e parë gjysmëfinale të Kupës së Mbretit ndaj Atletico Madrid në stadiumin Metropolitano, në një përballje ku skuadra katalanase nuk arriti në asnjë moment të rivalizojë seriozisht për një rezultat pozitiv.

Disfata erdhi sërish në mungesë të Pedrit dhe mbi të gjitha të Raphinhas duke theksuar varësinë në rritje të ekipit nga dy prej figurave kyçe të formacionit.

Barcelona e drejtuar nga Hansi Flick është ndërtuar mbi një sistem kolektiv, ku funksionimi i grupit ka përparësi ndaj individualiteteve.

Megjithatë, sezoni 2025/2026 po dëshmon se mungesa e Pedrit dhe Raphinhas e dëmton ndjeshëm strukturën taktike, deri në pikën që plani i lojës humbet ekuilibrin dhe kohezionin.

Në aspektin e ndërtimit të lojës, mungesa e Pedrit u ndje thellësisht.

Alternativat në dispozicion janë më komode në role më të avancuara dhe hasin vështirësi kur duhet të zbresin për të marrë topin nën presion.

Përballë presionit të koordinuar të mesfushës së Atleticos, lojtarët blaugrana e patën të pamundur të çliroheshin me manovra individuale apo kontroll të orientuar, duke e bërë qarkullimin e topit të parashikueshëm dhe të ngadaltë.

Nga ana tjetër, pavarësisht shifrave mbresëlënëse në sulm, kontributi i Raphinhas shkon përtej golave dhe asistimeve.

Barcelona luan me një vijë të lartë mbrojtëse dhe presioni i menjëhershëm ndaj pasuesit kundërshtar është thelbësor për të shmangur hapësirat në prapavijë.

Në mungesë të brazilianit, ky presion nuk ishte në nivelin e zakonshëm, duke i dhënë kundërshtarit kohë dhe hapësirë për të ndërtuar aksione të rrezikshme, ndërsa mbrojtësit u detyruan të tërhiqeshin në mënyrë të çrregullt.

Raphinha ka fituar një rol udhëheqës në repartin ofensiv, jo vetëm për intensitetin personal, por edhe për aftësinë për të orientuar dhe motivuar bashkëlojtarët në fazën mbrojtëse.

Diferenca në ritëm dhe agresivitet është e dukshme sa herë ai mungon, çka reflektohet edhe në numrin më të lartë të golave të pësuar në ndeshjet ku nuk ka qenë i disponueshëm.

Nga një lojtar i konsideruar dikur i transferueshëm, 29-vjeçari është shndërruar në një element të pazëvendësueshëm në projektin e Flick.

Sezonin e kaluar ai zhvilloi 57 ndeshje në të gjitha kompeticionet, duke grumbulluar mbi 4600 minuta aktivizim, me 34 gola dhe 22 asistime, statistika që konfirmojnë peshën e tij reale në skuadër.

Aktualisht, ndikimi i tij në lojën e Barcelonës konsiderohet në të njëjtin nivel me lojtarët më të rëndësishëm të ekipit, duke e bërë një nga shtyllat kryesore të projektit sportiv katalanas. /et

↗

22:51 Pse keni vonesë të ciklit menstrual? Disa arsye përveç shtatzënisë

✇Gazeta Fjala
By: EL

Ushtrimet fizike janĂ« shumĂ« tĂ« dobishme pĂ«r lĂ«kurĂ«n. Ato rrisin qarkullimin e gjakut nĂ« tĂ« gjitha organet – pĂ«rfshirĂ« edhe lĂ«kurĂ«n – duke e furnizuar atĂ« me oksigjen dhe lĂ«ndĂ« ushqyese. Por nĂ«se ushtroheni me fytyrĂ« tĂ« lyer plotĂ«sisht me grim, mund tĂ« dĂ«mtoni shĂ«ndetin e lĂ«kurĂ«s nĂ« vend qĂ« ta pĂ«rmirĂ«soni.

Për të kuptuar se si ndikon grimi në lëkurë gjatë aktivitetit fizik, studiuesit aplikuan një fondatinë kremi të një marke të zakonshme në zonën e ballit dhe poshtë syve tek 43 studentë universitarë. Gjysma e poshtme e fytyrës së secilit pjesëmarrës u la pa grim. Më pas, të gjithë studentët vrapuan në një pistë për 20 minuta.

“Hipoteza jonĂ« ishte se grimi mund tĂ« bllokojĂ« poret pjesĂ«risht ose plotĂ«sisht. MeqenĂ«se poret janĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r avullimin e djersĂ«s dhe largimin e papastĂ«rtive, grimi mund tĂ« ndikojĂ« negativisht nĂ« shĂ«ndetin e lĂ«kurĂ«s,” shpjegon Sukho Lee, profesor nĂ« Universitetin Texas A&M-San Antonio dhe autor kryesor i studimit tĂ« publikuar nĂ« Journal of Cosmetic Dermatology.

LĂ«kura luan njĂ« rol thelbĂ«sor nĂ« rregullimin e temperaturĂ«s sĂ« trupit – sidomos gjatĂ« ushtrimeve, kur rritet rrahja e zemrĂ«s dhe pĂ«rshpejtohet metabolizmi. Hapja e poreve pĂ«r tĂ« lejuar daljen e djersĂ«s Ă«shtĂ« njĂ« nga mĂ«nyrat kryesore me tĂ« cilat trupi çliron nxehtĂ«sinĂ« e tepĂ«rt.

Duke pĂ«rdorur njĂ« pajisje qĂ« skanon lĂ«kurĂ«n pĂ«r tĂ« matur nivelin e lagĂ«shtisĂ«, sasinĂ« e yndyrĂ«s dhe madhĂ«sinĂ« e poreve, studiuesit krahasuan pjesĂ«t e fytyrĂ«s me grim dhe pa grim. Niveli i lagĂ«shtisĂ« ishte mĂ« i lartĂ« nĂ« anĂ«n me grim sesa nĂ« anĂ«n pa grim. Edhe pse kjo mund tĂ« duket pozitive, nĂ« fakt tregon njĂ« efekt negativ tĂ« fondatinĂ«s. “LagĂ«shtia nĂ« sipĂ«rfaqen e lĂ«kurĂ«s Ă«shtĂ« shenjĂ« e avullimit tĂ« dobĂ«t, prandaj njĂ« sasi e madhe lagĂ«shtie nuk Ă«shtĂ« tregues i mirĂ«, pasi ajo duhet tĂ« avullojĂ«,” shpjegon Lee.

Poret ishin më të vogla në zonat ku ishte aplikuar grim, çka tregon se lëkura nuk ishte në gjendje të hapej siç duhet për të rregulluar lagështinë dhe për të larguar yndyrën dhe papastërtitë.

Niveli i sebumit (yndyra natyrale e lĂ«kurĂ«s) ishte gjithashtu mĂ« i lartĂ« nĂ« anĂ«n me grim krahasuar me anĂ«n pa grim. Sebumi lidhet me grumbullimin e papastĂ«rtive, pluhurit dhe baktereve nĂ« lĂ«kurĂ«, gjĂ« qĂ« mund tĂ« kontribuojĂ« nĂ« probleme si aknet. Nga ana tjetĂ«r, niveli i yndyrĂ«s sĂ« lirĂ« ishte mĂ« i ulĂ«t nĂ« zonĂ«n me grim, por arsyeja pĂ«r kĂ«tĂ« nuk Ă«shtĂ« plotĂ«sisht e qartĂ«. ËshtĂ« e mundur qĂ« fondatina tĂ« ketĂ« ndĂ«rhyrĂ« nĂ« aftĂ«sinĂ« e lĂ«kurĂ«s pĂ«r tĂ« rregulluar prodhimin e yndyrĂ«s.

Gjetjet e studimit ngrenĂ« pikĂ«pyetje edhe pĂ«r produkte tĂ« tjera qĂ« aplikohen nĂ« fytyrĂ«, si kremi kundĂ«r diellit, i cili Ă«shtĂ« krijuar pĂ«r tĂ« formuar njĂ« shtresĂ« mbrojtĂ«se ndaj rrezeve UV. Me ndihmĂ«n e dermatologĂ«ve, Lee shpreson ta zgjerojĂ« studimin pĂ«r tĂ« pĂ«rfshirĂ« lloje tĂ« tjera fondatine me pĂ«rbĂ«rĂ«s tĂ« ndryshĂ«m – si formulat pa yndyrĂ« – si dhe kremra kundĂ«r diellit, pĂ«r tĂ« pĂ«rcaktuar se si ndikojnĂ« kĂ«to produkte nĂ« lĂ«kurĂ« gjatĂ« ushtrimeve fizike./et

↗

22:40 Eksperti i IA kundër trendit të fundit të ChatGPT për të kthyer fotot në karikatura

✇Gazeta Fjala
By: EL

Një ekspert i inteligjencës artificiale (IA) ka paralajmëruar kundër një trendi viral që përdor ChatGPT dhe mjetet e IA-së për të kthyer fotot personale në karikatura humoristike.

Ai ka paralajmëruar se trendi në dukje i padëmshëm mbart rreziqe serioze për privatësinë dhe sigurinë.

Trendi, i cili kohët e fundit është përhapur në platformat e mediave sociale, shkon përtej ndryshimit të tipareve të fytyrës për të krijuar imazhe të ngjashme me ato të karikaturave.

Në shumë raste, ai përpiqet të parashikojë profesionin e një përdoruesi dhe ta integrojë vizualisht atë në një skenë satirike.

Por ekspertët thonë se procesi pas këtyre imazheve përfshin shumë më tepër sesa manipulim të thjeshtë të imazhit.

Duke folur për Al Arabiya, Mohamed Mohsen Ramadan, kreu i Njësisë së Inteligjencës Artificiale dhe Sigurisë Kibernetike në Qendrën Arabe për Kërkime dhe Studime, tha se trendi fsheh rreziqe reale teknike dhe sigurie pavarësisht popullaritetit të tij të gjerë.

Ai shpjegoi se aplikacione të tilla mbështeten në sisteme të përparuara të IA-së, duke përfshirë modelet e vizionit kompjuterik që analizojnë tiparet e fytyrës, moshën, shprehjet, veshjet dhe detajet e sfondit.

Ato gjithashtu përdorin modele të të mësuarit të thellë dhe multimodale që kombinojnë imazhe, tekst, të dhëna të mëparshme dhe sjelljen e përdoruesit.

Ai vuri në dukje një skenar më të rrezikshëm që përfshin shkelje të të dhënave, duke vënë në dukje se imazhet e rrjedhura që përmbajnë karakteristika të detajuara biometrike mund të ripërdoren më vonë për mashtrim, shantazh ose imitim, duke e bërë të pamundur rikuperimin e plotë të të dhënave.

Ramadan theksoi se çdo bazë të dhënash dixhitale është e ndjeshme ndaj hakerimit. /wet

↗

22:40 Qindra emra shqiptarë dhe ilirë për fëmijën tuaj/ Hidhini një sy listës (Lifestyle)

✇Gazeta Fjala
By: EL

Last Updated on 13/02/2026 by EL

Shtatzënia është një proces i magjishëm nëpër të cilin kalon thuajse çdo grua

Normalisht se nëntë muajt e shtatzënisë janë të veçantë, por edhe të mbushur me sfida të ndryshme.

Megjithatë, edhe pas lindjes sfidat e nënës nuk përfundojnë. Në mesin e sfidave të paslindjes është edhe vënia e emrit të bebes.

Dhe, përderisa disa njerëz mund të mos e kenë problem gjetjen e një emri ideal, disa çifte tjera e kanë të vështirë këtë proces dhe kanë disa kritere që duhet përmbushur.

Kryesisht këto kritere janë se emri duhet të jetë shqiptar ose me prejardhje ilire.

Prandaj, duke marrë parasysh këtë, ju sjellim qindra emra për meshkuj e për femra, ndërkaq juve iu mbetet vetëm ta zgjedhni atë që i përshtatet më së shumti bebes.

Emra mashkullorë (75) Emra femërorë (91) 

A a
Adamat
Adan
Adomat
Adriatik
Afrim
Agim
Agimor
Agrin
Agron
Aidan
Aigin
Aimir
Akal
Alaron
Alasin
Alban
Albanon
Albanor
Album
Algas
Alk
Alkan
Almarin
Alper
Altin
Alzan
Alzen
Alzet
Amant
Amantin
Amat
And
Andam
Anden
Andik
Andin
Anen
Anil
Antiam
Aranit
Arben
Arbenor
Arber
Arberesh
Arberor
Arbi
Arbian
Arbor
Ardian
Argjel
Argjend
Argjendor
Arianit
Aril
Arion
Arlind
Armir
Artan
Artar
Artas
Artian
Artin
Artmir
Artor
Artoran
Arven
Arzan
Arzen
Asdrea
Ashtin
Askan
Astrit
Atintan
Audar
Audat
A a
Adamata
Adana
Adania
Adanira
Adea
Admeta
Adriatika
Afeida
Aferdita
Afrime
Afrore
Afta
Agime
Agimore
Agnushe
Agrina
Agrone
Aidana
Aiola
Aje
Ajkina
Ajkuna
Alarona
Alasina
Albana
Albanesha
Albanona
Albanora
Albulena
Albuna
Aleta
Alkana
Alketa
Alkina
Almarina
Alpera
Altina
Alzana
Alzena
Alzeta
Amanta
Amantina
Amisa
Ana
Anda
Andena
Andika
Andina
Anduena
Anila
Antiana
Antintana
Anula
Aranita
Arba
Arbana
Arbena
Arbenia
Arbenore
Arberasha
Arbiana
Arbrorja
Ardiana
Argjela
Argjendore
Arianisa
Arianita
Arila
Ariona
Arjeta
Arlinda
Armira
Arnena
Arnisa
Arsa
Artana
Artare
Arte
Artiana
Artina
Artora
Artorana
Arvena
Arzana
Ashtina
Astirta
Atdhesore
Audara
Audata
Aulona
Avenda

Emra mashkullorë (150) Emra femërorë (187)

Bacol
Bajuk
Bakull
Balan
Baler
Balish
Ballan
Ballor
Ballush
Balmir
Balshe
Balush
Bamir
Baral
Bardh
Bardhal
Bardhani
Bardhanjor
Bardhian
Bardhim
Bardhok
Bardhor
Bardhosh
Bardhush
Bardhyl
Bardibal
Baren
Barid
Barjet
Barlet
Barmal
Barven
Barzid
Bashkim
Bato
Baton
Batonian
Batul
Batun
Batush
Bec
Becan
Bedar
Bedarin
Begatim
Begator
Bejkush
Belshar
Ben
Bendo
Benush
Bercen
Bergin
Berosh
Bersn
Berzant
Besa
Besart
Besatar
Besator
Besfort
Besian
Besim
Besmir
Besnik
Besor
Bestar
Betim
Bezan
Bilan
Bilbil
Bilen
Bilind
Bilis
Binak
Birzim
Bisar
Bisen
Bitil
Bizat
Bjeshkan
Bjeshkor
Blat
Bled
Bledar
Bledaret
Bledat
Bledian
Bledin
Bledion
Bledor
Bleg
Blegin
Blend
Blendar
Bleran
Blerand
Blerian
Blerim
Bleror
Blerosh
Blert
Blerush
Blet
Bletak
Bletar
Bletmir
Bletor
Blin
Blirim
Blodin
Blond
Boiken
Bonin
Bor
Borak
Boran
Borash
Borbardh
Bores
Borian
Borim
Borsak
Borush
Bregan
Brel
Brerim
Bresha
Bret
Briken
Briz
Brizid
Bruzor
Bubul
Bujar
Bujet
Buklor
Bukuran
Bukurosh
Bukurush
Bulezim
Bulim
Burim
Burnor
Burror
Busid
Butar
Butor
Buzagaz
Bylin
B b
Bajame
Bajuke
Bajula
Balera
Balina
Balisha
Ballargjenda
Balleze
Ballmira
Ballonja
Ballore
Balloshe
Balmira
Baluke
Balushe
Bamira
Bardha
Bardhabora
Bardhana
Bardhanjora
Bardhesha
Bardhime
Bardhina
Bardhoke
Bardhonja
Bardhora
Bardhoshe
Bardhulina
Bardhyle
Barena
Baresha
Barida
Barzida
Bashkime
Bata
Batona
Batoniana
Batuja
Batula
Batuna
Batusha
Becana
Bedare
Bedarina
Begatia
Begatime
Begatore
Bejka
Bejkushe
Belina
Belita
Beltina
Bena
Benara
Benkushe
Benusha
Bergina
Berkina
Beroshe
Bersa
Bersena
Berzanta
Besa
Besara
Besarta
Besforta
Besiana
Besime
Besmira
Besnike
Besora
Bestara
Betare
Betime
Bezana
Bidusa
Biklena
Bilana
Bilbile
Bilbilesha
Bilena
Bilida
Bilisa
Bilonja
Birkena
Bisara
Bisena
Biskonja
Bitila
Bizata
Bjeshka
Bjeshkana
Bjeshkore
Bleda
Bledana
Bledare
Bledareta
Bledarina
Bledata
Blediana
Bledina
Blediona
Bledora
Blega
Blegina
Blenda
Blendara
Bleranda
Bleriana
Blerime
Blerina
Blerona
Blerore
Bleroshe
Blerta
Blertana
Blertoshe
Blertusha
Bletake
Bletana
Bletare
Bletmira
Bletore
Blina
Blirime
Blodina
Boikena
Bonja
Bora
Borake
Borana
Borasha
Borbardha
Boriana
Borime
Borina
Borsaka
Borushe
Bregana
Bregore
Brela
Brena
Brerima
Breta
Briga
Brikena
Brisilda
Briza
Brizida
Bruzina
Bruzore
Bruzta
Bruztore
Bujana
Bujare
Bujaresha
Bujaria
Bujeta
Bukla
Buklore
Bukura
Bukurana
Bukuresha
Bukureza
Bukurie
Bukuriza
Bukuroshe
Bukurushe
Bulëza
Bulëzime
Bulëzore
Bulima
Bulina
Bulore
Burbuqe
Burila
Burime
Burimza
Buronja
Burrnore
Butare
Butëza
Butina
Butmira
Butore
Buzagaze
Buzida

Emra mashkullorë (16) Emra femërorë (10)

Cakol
Cal
Cel
Celush
Cem
Cemtar
Cer
Ceril
Cirkel
Cirket
Cok
Col
Cukal
Cukel
Curr
Curran
C c
Cala
Cela
Ceme
Cemtare
Cirkore
Cuca
Cukela
Curlina
Currana
Currela

Emra mashkullorë (14) Emra femërorë (15)

Çajup
Çapel
Çekel
Çeldit
Çelik
Çelikan
Çelikor
Çelin
Çeljan
Çeltar
ÇiltĂ«rim
ÇiltĂ«ror
Çiltor
Çun
Ç ç
Çajupe
Çapela
Çeldita
Çelike
Çelikore
Çelina
Çeljeta
Çelora
Çeltare
Çeltina
Çeltira
Çika
Çiljeta
ÇiltĂ«rime
Çiltore

Emra mashkullorë (102) Emra femërorë (113)

Dadan
Dajt
Dajtar
Dalin
Danjush
Dardan
Dasant
Dasantil
Dasar
Dasaret
Dash
Dashalir
Dashamir
Dashan
Dasho
Dashurim
Dastid
Dator
Dazan
Dazem
Dazer
Dazim
Dazin
Dazmen
DĂ«borak
DĂ«boran
DĂ«boras
Dedan
Dedash
Dedë
DĂ«frim
Dejk
Delin
DĂ«lir
DĂ«liran
DĂ«lirim
Delmin
Delosh
Demush
Denat
DĂ«shir
DĂ«shirim
DĂ«shiror
Detar
Devoll
Diell
Diellar
Diellor
Dijan
Dijar
Dijemir
Dilin
Diljan
Dilosh
Dimal
Dimat
Dindar
Dirin
Ditbardh
Dite
Dition
Ditjon
Ditlum
Ditmir
Diturak
Dituror
Ditver
Donjet
Dorargjend
Dorart
Dorbardh
Dragon
Dranjash
Dranush
Drejtar
Dren
Drenaz
Drenor
Drenush
Drilon
Drin
Drinaz
Drinbardh
Drinor
Drinush
Drit
Dritan
Dritbardh
Dritësim
Dritim
Dritjon
Dritor
Dritosh
Dritush
Drityll
Drivast
Dukagjin
Dukuran
Dulin
Durim
Dushkan
Dushkor
D d
Dafina
Dajtina
Dajza
Dalina
Dallëndyshe
Danja
Danjana
Danjusha
Darana
Dardana
Dardanesha
Dasanta
Dasantila
Dasara
Dasareta
Dasha
Dashamira
Dashtra
Dashuri
Dashurime
Dastida
Dava
Dazana
Dazema
Dazeta
Dazime
Dazina
Dazmena
DĂ«borake
DĂ«borane
Dedana
Dejka
Delina
DĂ«lira
DĂ«lirana
DĂ«lirime
Deliza
Delmere
Delmina
Denata
Desa
DĂ«shira
DĂ«shirana
DĂ«shirime
Detare
Diella
Diellare
Diellonja
Diellore
Dija
Dijana
Dijara
Dijemira
Dila
Dilika
Dilina
Diljana
Diloshe
Diluke
Dindare
Dirina
Ditbardha
Ditila
Ditlinda
Ditlume
Ditmira
Ditona
Ditore
Diturake
Dituri
Diturore
Ditvera
Donika
Donjeta
Donmira
Dorargjenda
Dorarta
Dorbardha
Dorina
Doriza
Doruntina
Drande
Dranushe
Drejta
Drejtare
Drena
Drenaza
Drenore
Drenusha
Drilona
Drina
Drinaza
Drinore
Drinusha
Driola
Drita
Dritana
Dritana
Dritbardha
Dritësime
Dritime
Dritjona
Dritona
Dritoshe
Dritusha
Dritylle
Drivasta
Dukagjine
Dukurana
Dulina
Durime
Durimtare
Dushkana

Emra mashkullorë (5) Emra femërorë (7)
Dh dh
Dhelk
Dhelkor
Dhuntiar
Dhurëtar
Dhurim
Dh dh
Dhelka
Dhelkore
Dhuntare
Dhuntia
Dhurata
Dhurime
Dhuronja

Emra mashkullorë (44) Emra femërorë (55)

Edlir
Edrin
Egzon
Elban
Elbar
Emirjon
Emirush
En
Endrin
Endrit
Enian
Enkel
Enkelan
Enkelejd
Entel
Epidam
Epikad
Erag
Eragim
Erand
Erbardh
Erblin
Erdet
Erdit
Erëzak
Ergjënd
Erin
Erind
Eris
Erjet
Erkand
Erlet
Erlir
Erlis
Erlul
Ermal
Ermir
Eror
Ershel
Erzan
Erzen
Eshten
Etrit
Etritan
E e
Eanda
Earta
Edlira
Edliriana
Edrina
Egzona
Ejona
Elbana
Elbara
Elbaroza
Elbuna
Elira
Eliriana
Elona
Emërushe
Emira
Emiranda
Emirea
Emiriana
Emirjona
Endrina
Endrita
Eniana
Enkela
Enkelana
Enkelejda
Entela
Epikada
Era
Eraga
Eragime
Eranda
Erblina
Erbora
Erdetta
Erdita
Erëzake
Erina
Erinda
Erisa
Erjeta
Erkanda
Erleta
Erlisa
Erlule
Ermale
Ermira
Erora
Ershela
Ervjollca
Erza
Erzena
Etleva
Etrita
Etritana

Emra mashkullorë (1) Emra femërorë (2)

ËngjĂ«ll
Ë Ă«
ËndĂ«rrjeta
ËngjĂ«llushe

Emra mashkullorë (34) Emra femërorë (41)

Fajkor
Fatbardh
Fatlum
Fatmir
Fatmirosh
Fatos
Fatush
Festar
Festim
Fidan
Fillor
Fisnik
Fisnikor
Fitor
Flakim
Flakor
Flakrim
Flamur
Flamurtar
Flatror
Flatrosh
Fllad
Flladagim
Flladim
Flladjet
Flokart
Florjon
Flurim
Fluturak
Fluturim
Fluturosh
Foltar
Fortan
Frang
F f
Fajkore
Fatbardha
Fatlume
Fatmira
Fatmiroshe
Fatose
Fatushe
Festare
Festime
Fidane
Fiskaja
Fisnike
Fisnikore
Fitime
Fitore
Flakime
Flakore
Flakrime
Flamure
Flamurtare
Flatrore
Flatroshe
Fllada
Flladagime
Flladime
Flladjeta
Flojera
Flokarta
Flora
Floriza
Flurime
Fluroma
Flutur
Fluturake
Fluturesha
Fluturime
Foltare
Forta
Fortana
Fortiana
Frangë

Emra mashkullorë (39) Emra femërorë (44)

Gac
Gacan
Galdim
Gash
Gaspër
Gaz
Gazjet
Gazjon
Gazlind
Gazllim
Gazmadh
Gazmend
Gazmim
Gazmir
Gazmor
Geldon
Genc
Gencian
Gent
Gentian
GĂ«zim
GĂ«zimjet
GĂ«zimtar
Glauk
Gojar
Gojart
Gojtar
Gramoz
Gugush
Gur
Guran
Gurash
Gurnan
Gurosh
Gurran
Gurten
Guxim
Guximor
Guximtar
G g
Gajusha
Gajza
Galdime
Galdimore
Garentina
Gashe
Gazjeta
Gazlinda
Gazllime
Gazmadhe
Gazmenda
Gazmime
Gazmira
Gazmore
Geldona
Gelina
Genca
Genciana
Genta
Gentiana
Genusa
Genzana
GĂ«shtenja
GĂ«zimbardha
GĂ«zime
GĂ«zimjeta
GĂ«zimtare
Gojarta
Gojtare
Gonxhe
Grela
Guçe
Guguçe
Gugushe
Gurbita
Gure
Gurgullime
Gurije
Gurime
Guroshe
Gurtena
Guxime
Guximore
Guximtare

Emra mashkullorë (19) Emra femërorë (11)

Gjallim
Gjallor
Gjanosh
Gjator
Gjekë
Gjetan
Gjetë
Gjelbërim
Gjelbëror
Gjelosh
Gjelush
Gjergj
Gjerush
Gjethor
Gjik
Gjin
Gjinush
Gjokë
Gjon
Gj gj
Gjallime
Gjallore
Gjelbërime
Gjelbërore
Gjelina
Gjeraqina
Gjethina
Gjethore
Gjina
Gjinushe
Gjyste

Emra mashkullorë (6) Emra femërorë (20)

Hekur
Hekuran
HĂ«nor
Hershor
Hieshor
Hiror
H h
Hanushe
Hare
Hartina
Hekurane
Hekurore
Hekurusha
HĂ«na
HĂ«nore
HĂ«nplota
HĂ«nza
Herake
Hiesore
Hijeshia
Hijeshore
Hira
Hiroshe
Hirushe
Holli
Hosi
Hotiana

Emra mashkullorë (6) Emra femërorë (5)

Idlir
Ilir
Ilirian
Ilirjet
Imir
Indrit
I i
Ilira
Iliresha
Iliria
Ilirjeta
Ilnaja

Emra mashkullorë (24) Emra femërorë (38)

Jasemin
Jel
Jelan
Jerin
Jetan
Jetar
Jetbardh
Jetgjat
Jetik
Jetish
Jetlir
Jetlum
Jetmir
Jetnor
Jeton
Jetor
Jetosh
Jetsor
Jetush
Jon
Joniar
Jontar
Jorik
Joshan
J j
Jasemina
Jada
Jearta
Jehona
Jehora
Jela
Jelana
Jelira
Jemira
Jera
Jerina
Jermësina
Jerta
Jeta
Jetare
Jetbardha
Jetëmbël
Jetgjata
Jetika
Jetisha
Jetlira
Jetlume
Jetmira
Jetnore
Jetona
Jetore
Jetsore
Jona
Joniana
Joniara
Jonila
Jontare
Jora
Jorika
Jorina
Josha
Joshina
Jumira

Emra mashkullorë (38) Emra femërorë (50)

Kajan
Kandal
Kaon
Kasden
Kastriot
Keler
Kelmend
Kelmendar
KĂ«ndell
Klajd
Klambet
Klest
Klestor
Klevat
Klevis
Kodran
Koldet
Kolent
Komir
Komnen
Korab
Krahbardh
Krenar
Krenim
Kreshnik
Kreshnikan
Kreshnikor
Krojan
Kron
Krrelar
Kryemir
Kthjellim
Kthjellor
Kujtim
Kushtim
Kushtrim
Kuvendor
Kyeart
K k
Kaça
Kaltona
Kanarina
Kandalina
Kanina
Kanjusha
Kanusha
Kaona
Kastriote
Kelera
Kelmenda
Kelmendina
KĂ«ndella
KĂ«ngushe
Klambeta
Klesta
Klestore
Klevata
Kodrane
Kojela
Kolenta
Koliza
Komira
Komnena
Korabe
Kosova
Krahbardha
Krahjeta
Krahtare
Krenare
Krenarija
Krenime
Krenore
Kreshnike
Kreshnikia
Kreshnikore
Krojana
Krojza
Krrelare
Kryearta
Kthjellime
Kthjellore
Kujtime
Kumbullore
Kumri
Kuqëlina
Kuqëlore
Kushtime
Kushtrime
Kuvendore

Emra mashkullorë (96) Emra femërorë (123)

Ladan
Labeat
Labeatan
Labian
Labrik
Ladim
Ladon
Laid
Laidan
Laidin
Laidon
Lalosh
Lalzak
Landër
Lartan
Lartim
Lartor
Larush
Lason
Lastar
Lavdërim
Lavdim
Lavdimir
Lavdor
Lazrim
Lazror
Led
Ledan
Ledar
Ledër
Ledian
Ledion
Ledor
Lek
Lekan
Lelërim
Lend
Lendar
Lesin
Letan
Levik
Ligjëror
Likan
Linaz
Lind
Lindamir
Lindiell
Linor
Lir
Lirak
Lirian
Liridash
Liridon
Lirim
Lirimtar
Lirjet
Lirjon
Liros
hLirush
Lis
Lisian
Lisin
Lismal
Lismor
Loran
Luan
Luftar
Luftarak
Luftim
Lul
Lulan
Lulart
Lulash
Lulbardh
Lulbukur
Lulëzim
Lulian
Luljet
Luljon
Lulkuq
Lulmaj
Lulmal
Lulmir
Lulor
Lulosh
Lulver
Lumbardh
Lumir
Lumnor
Lumtor
Lumturor
Lunik
Lurtim
Lushan
Luvar
Luzak
L l
Ladana
Labeata
Labeatana
Labiana
Ladina
Ladona
Laida
Laidana
Laidina
Laidona
Lajmime
Lajmora
Lajthiza
Lajza
Lanasa
Landare
Landra
Landroja
Lartana
Lartime
Lartore
Larushe
Lasonia
Lastare
Lauresha
Lavdërime
Lavdie
Lavdime
Lavdimira
Lavduri
Lavdusha
Lazdrena
Lazrime
Lazrore
Leda
Ledana
Lediana
Lediona
Ledona
Ledra
Lekana
Leminota
Lenda
LĂ«ndina
Lesina
Letana
Levika
Lidra
Ligjëresha
Ligjërime
Ligjërore
Likana
Linada
Linda
Lindamira
Lindiella
Lindita
Lindiza
Lindrita
Linora
Lira
Lirake
Lirie
Liriana
Liridashe
Lirika
Lirime
Lirishta
Liriza
Lirjeta
Lirjoa
Liroshe
Lirushe
Lisa
Lisara
Lisiana
Lisina
Lisna
Liveta
Loke
Lorana
Luane
Luftarake
Luftare
Luftërore
Luftëtare
Luftime
Lula
Lularta
Lulashe
Lulbardha
Lulbukur
Lule
Lulëza
Lulëzime
Lulia
Luliana
Luljeta
Luljona
Lulkuqe
Lulmaja
Lulmale
Lulmira
Lulore
Luloshe
Lulushe
Lulvera
Lulvije
Lulzjarre
Lumbardha
Lume
Lumira
Lumjeta
Lumnesha
Lumnije
Lumnore
Lumtore
Lumturesha
Lumturi
Lumturore
Luriana
Lurtime
Lushana

Emra mashkullorë (2) Emra femërorë (2)

Llesh
Lleshan
Ll ll
Llamburi
Llaskonja

Emra mashkullorë (85) Emra femërorë (109)

Majlind
Madok
Majmal
Mal
Malaban
Malan
Malart
Malbor
Malen
Malor
Maloran
Maltin
Malton
Manar
Mandet
Manesh
Maranaj
Marash
Maren
Margil
Margjel
Marin
Marnesh
Marson
Marush
Masil
Mat
Mbarësor
Mbarjet
Medon
Meitin
Meksh
Melit
Mendim
Mendor
Mentar
Mentor
MĂ«rkur
Mermor
MĂ«rtir
MĂ«rtish
Mesil
Mesorian
Mic
Migjen
Mikan
Miklor
Milon
Milosa
Minat
Minaz
Mir
Mirak
Mirakand
Miran
Mirash
Mirbardh
Mirdash
Mirdit
Mirdrit
Mirësor
Mirgjen
Mirgjin
Mirian
Mirjet
Mirjon
Mirlind
Miror
Mirosh
Mirsjell
Mirton
Mirush
Mirvjen
Mitar
Mitil
Mjaltor
Mjlatush
Molos
Monum
Morin
Mugull
Mugullim
Mugullor
Murrash
Muzak
M m
Madhnore
Madusa
Majera
Majlinda
Malabana
Malana
Malarta
Malbora
Malda
Maldrita
Male
Malorana
Malore
Maltina
Maltona
Manare
Mandeta
Manushaqe
Manxurane
Marashe
Mardana
Marena
Margarita
Margjela
Marina
Marnesha
Marsona
Marta
Masila
Mbara
Mbarësia
Mbarësore
Mbarjeta
Mbarvasha
Medona
Meitina
Melika
Melita
Menata
Mençuria
Mendime
Mendore
Mentare
Mentore
Mentoria
Mergita
Merita
Meritore
Merma
Mermore
Mermushe
MĂ«rsina
Merushe
Mesila
Mesoriana
Midila
Mikana
Miklore
Milca
Milona
Milosana
Milza
Mimoza
Minaza
Mira
Mirada
Miradije
Mirakanda
Mirale
Mirana
Miranda
Mirashe
Mirate
Mirbana
Mirbardha
Mirdashe
Mire
Mirena
Mirësi
Mirësore
Mirgeta
Mirgita
Mirgjine
Miriana
Mirina
Mirjeta
Mirjona
Mirlinda
Mirnela
Mirni
Mirnije
Mirnisa
Mirore
Miroshe
Mirsjella
Mirtona
Mirushe
Mirvjena
Miserdhe
Mitare
Mitore
Mjaltina
Mjaltore
Mjaltushe
Mollarta
Molosia
Mrikë
Mugullore
Muzakina

Emra mashkullorë (28) Emra femërorë (37)

Naltor
Nandi
Narent
Nares
Naresin
Narest
Naron
Nart
Nderan
Nderbardh
Nderim
Ndermir
Nderor
Nderush
Ndriçim
Ndritar
Ndue
Nedin
Nerit
Neritan
Nertil
Nertilian
Nesil
Nestan
Neven
Ngadhënjim
Ngazëllim
Ngazëllor
N n
Naltina
Naltore
Nanda
Narenta
Naresa
Naresina
Naresta
Narona
Narta
Nartila
Nava
Nderbardha
Nderime
Nderina
Ndermira
Nderore
Nderusha
Ndriçime
Ndrina
Ndrita
Ndritesha
Nedina
NĂ«ntore
NĂ«ntorina
Nerenxa
Nerita
Neritana
Nertila
Nesa
Nesila
Nestana
Nevena
Nevila
Ngadhënjime
Ngazëllime
Nisjeta
Nistare

Emra mashkullorë (2) Emra femërorë (2)

Njomsh
Njomzak
Nj nj
Njome
Njomzake

Emra mashkullorë (8) Emra femërorë (12)
O o
Ohri
Oimir
Olt
Oltan
Oltian
Oltion
Orges
Ostral
O o
Ohrije
Oimira
Oketa
Olisa
Olsa
Olta
Oltana
Oltiana
Oltiona
Orgesta
Orgeta
Ostrala

Emra mashkullorë (65) Emra femërorë (70)

Pajor
Pajtim
Panent
Paran
Parish
Parlind
Parmor
Partin
Parush
Parver
Pasin
Pelion
Pelionian
Pellazg
PĂ«llumb
PĂ«llumbardh
PĂ«llumbor
PĂ«lqim
Per
Përgëzim
Perinjak
PĂ«rnar
PĂ«rparim
Perset
Petrit
Pezar
Pin
Pine
Pinent
Pinjoll
Pirro
Pirust
Pirustian
Pishak
Pishtar
Pladiron
Plahent
Plakont
Plarent
Plarentian
Plarentin
Plat
Plator
Platoran
Platur
Platuran
Plepan
Pleurat
Plotmir
Prarim
Prekatar
Prekë
Premal
Premt
Premtar
Premtim
Premtor
Prend
Preng
Preshtim
Pretash
Prijar
Prijatar
Progon
Punbardh
P p
Pajtime
Panenta
Panjëz
Paqësime
Paqësore
Parane
Parëz
Parime
Parlinda
Parmore
Partina
Parushe
Parvera
Pashie
Pasina
Pekulare
Pekule
Peliona
Pellazge
PĂ«llumbe
PĂ«llumbesha
PĂ«llumbore
PĂ«lqime
Pemël
Pemëlina
Pera
Përgëzime
Përgëzore
PĂ«rlindje
PĂ«rnare
PĂ«rparime
Perseta
Petrite
Peza
Pezare
Pina
Pinenta
Pirrina
Pishtare
Plaina
Plarenta
Plarentina
Platora
Platorana
Platura
Platurana
Plepane
Pleurata
Plotmira
Plotnie
Pohime
Pranvera
Prekatare
Premta
Premtare
Premtime
Premtore
Prena
Prendë
Preshtime
Prijare
Prijatare
Progone
Prusha
Puhie
Puhiza
Punbardha
Pundrita
Punmira
Puntore

Emra mashkullorë (5) Emra femërorë (11)

Qetar
Qetor
Qetim
Qetësor
QĂ«ndrak
Q q
Qershina
Qetore
Qetime
Qetie
Qetëza
Qetësore
Qetare
Qeta
Qershore
Qershiza
QĂ«ndrake

Emra mashkullorë (9) Emra femërorë (16)

Redon
Regont
Rinim
Rinor
Rinosh
Rozaf
Rozafat
Rudan
Rudor
R r
Redona
Rega
Regonta
Rilindje
Rimta
Rina
Rinime
Rinore
Rinoshe
Rinushe
Rozafa
Rozafata
Ruda
Rudana
Rudina
Rudore

Emra mashkullorë (16) Emra femërorë (17)

Rrap
Rrapush
Rrënjak
Rrezag
Rrezagim
Rrezan
Rrezar
Rrezargjend
Rrezart
Rrezekuq
Rrezelind
Rrezor
Rritan
Rritush
Rrok
Rron
Rr rr
Rrape
Rrapushe
Rrezage
Rrezagime
Rrezake
Rrezane
Rrezare
Rrezargjenda
Rrezarina
Rrezarta
Rreze
Rrezedita
Rrezekuqe
Rrezepare
Rrezore
Rrona
Rronja

Emra mashkullorë (47) Emra femërorë (45)

Saimir
Sabon
Sament
Samir
Samon
Saprin
Sarden
Sardian
Sarmin
Sation
Sazan
Senton
Sibal
Sikan
Siner
Skend
Skënder
Skenobard
Skerd
Skerdian
Skerdilaid
Skifter
Skirt
Skirtan
Skord
Skordian
Slator
Sokëllor
Sokol
Sokolan
Sokolar
Sorkadh
Spartak
Stelush
Suferin
Sugar
Sukalem
Sumbullor
Suril
Surin
Sutosh
Sybukur
Syçel
Symir
Synar
Sytar
Syzjarr
S s
Samira
Saprina
Sardiana
Sarmina
Sationa
Sazane
Selvie
Selvina
Senela
Sentona
Serina
Sikana
Sinera
Sjellmira
Skediana
Skënde
Skëndere
Skenobarda
Skerda
Skerdilaida
Skiftere
Skirtana
Skordiana
Slatora
Sokolane
Sokolare
Sokole
Sokolesha
Sorkadhe
Stelusha
Stenata
Stolie
Suferina
Sugare
Sukore
Sumbullare
Sumbullore
Surila
Surina
Suta
Sutore
Sutosha
Symira
Synore
Sytara

Emra mashkullorë (32) Emra femërorë (40)

Shegan
Shegor
Shegush
Shelgor
Shend
Shëndet
Shendim
Shendor
Shendver
Shenjtar
Shkëlqar
Shkëlqim
Shkëlqor
Shkëlzen
Shkëmb
Shkëmbor
Shkëndijor
Shkozak
Shkulmor
Shkumbin
Shpatar
Shpel
Shpend
Shpëtim
Shpezar
Shporiz
Shpresar
Shpresim
Shpresmir
Shpresor
Shpuzak
Shtatmir
Sh sh
Sheboja
Shega
Shegane
Shegëza
Shegore
Shegushe
Shejnare
Shelege
Shelgore
Shelgushe
Shëndete
Shendvera
Shenjëtare
Shenjëza
Sheqere
Shigjetëza
Shkabëza
Shkabonja
Shkëlqare
Shkëlqime
Shkëlzene
Shkëmbe
Shkëmbore
Shkëndije
Shkëndiza
Shkumbine
Shparta
Shpatena
Shpatore
Shpenda
Shpëtime
Shporiza
Shpresa
Shpresare
Shpresime
Shpresore
Shpuzake
Shqipe
Shqiponja
Shtatmira

Emra mashkullorë (41) Emra femërorë (37)

Tamblak
Tad
Taden
Tadin
Tador
Tanush
Tarabosh
Tarin
Tarion
Tatul
Taulant
Taulantian
Teit
Temal
Terand
Tergit
Ternil
Teut
Teutan
Teutik
Timent
Tomë
Tomor
Tomorak
Tonin
Trëndafil
Trim
Trimnor
Trimor
Trimshor
Trint
Trishull
Tritan
Tritos
Trodant
Trumzak
Tufar
Tulir
Tuliran
Tumir
Tush
T t
Tanusha
Tadena
Tadina
Tadora
Tarina
Tariona
Tataja
Tatuja
Taulante
Taulantiana
Tefta
Temale
Teranda
Tergita
Ternila
Tetore
Teuta
Teutaja
Teutana
Teutika
Teutona
Tomore
Tomorina
Trëndafile
Trëndelina
Trime
Trimërore
Trimnore
Trita
Tritana
Tritanera
Triteuta
Trodanta
Tulirana
Tumira
Tushana
Tushe

Emra mashkullorë (5) Emra femërorë (8)

Thanor
Thanush
Thëllëzor
Thjeshtak
Thjeshtor
Th th
Thana
Thanëza
Thanore
Thanula
Thanusha
Thëllëza
Thëllëzare
Thëllëzore

Emra mashkullorë (23) Emra femërorë (12)

Uc
Ucan
Udhmir
Ujkan
Ujkash
Ujmir
Ukë
Uksan
Ulban
Ulkan
Ulpëtin
Ulpian
Ulqin
Uran
Urim
Urt
Urtan
Urtar
Urtash
Ushtëror
Ushtim
Usian
Uskan
U u
Ujkana
Uksana
Ulpiana
Urana
Urime
Urta
Urtane
Urtare
Urtie
Urtoshe
Usiana
Uskana

Emra mashkullorë (65) Emra femërorë (90)

Vajkal
Vajkan
Val
Valbardh
Valdas
Valdet
Valgjin
Valjet
Vallzor
Valm
Valmir
Valmor
Valth
Valtid
Vandan
Vardon
Varid
Vastak
Vath
Vegim
Vels
Velson
Vepran
Veprim
Veprimtar
Verak
Veran
Verim
Verlind
Vermosh
Veror
Verush
Verzant
Veshtak
Vesid
Vesim
Vesor
Vezullim
Vezullor
Vidan
Vidush
Vilzan
Vindar
Viniok
Virtyt
Visar
Vishkull
Vishkullar
Vishkullor
Vizak
Vlastar
Vleftar
Vleran
Vlerësim
Vleror
Vlerush
Vllazërim
Vokon
Volset
Vraptar
Vrujim
Vrullim
Vukel
Vullnet
Vullnetmir
V v
Valbardha
Vala
Valbona
Valdete
Valgjine
Valjeta
Vallnesha
Vallzore
Valma
Valmira
Valmore
Valtida
Valtiza
Vandana
Vasha
Vashëza
Vashnore
Vatha
Vegime
Velsa
Venda
Vendona
Veprane
Veprime
Vera
Verake
Veriana
Verime
Verina
Verjona
Verore
Veroshe
Verusha
Verzana
Vesa
Veseka
Veshtake
Vesime
Vesore
Vesoshe
Vetëtima
Vezullime
Vezullonja
Vezullore
Vidane
Vidushe
Vila
Vilëza
Vilina
Vilma
Vilna
Vilzana
Vinioka
Virtyte
Visare
Vishkullore
Vishnjëza
Vishnjore
Vistare
Vitmira
Vitore
Vjeshtore
Vjollca
Vjosa
Vlastare
Vlefta
Vleftore
Vlera
Vlerana
Vleroshe
Vlersime
Vlerushe
Vllazërime
Vloresha
Voglane
Vokëla
Vokona
Volseta
Voltiza
Vraptare
Vraptore
Vrila
Vrujime
Vrulle
Vrullie
Vrullime
Vrullore
Vrulloshe
Vullnete
Vullnetore

Emra mashkullorë (3) Emra femërorë (6)

Xixan
Xixëllim
Xixëllor
X x
Xinxife
Xixa
Xixëllime
Xixëllonja
Xixëllore
Xixore

Emra mashkullorë (13) Emra femërorë (18)

Ylber
Ylberor
Ylberosh
YllYllball
Ylldrit
Yllim
Ylljet
Ylljon
Yllkuq
Yllmir
Yllnor
Yllor
Yllpar
Y y
Ylbere
Ylberia
Ylberina
Ylberore
Ylberoshe
Yllballe
Yllbardha
Ylldrita
Yllesha
Yllëza
Ylljeta
Yllka
Yllkuqe
Yllmira
Yllnesha
Yllnore
Yllore
Yllpara

Emra mashkullorë (22) Emra femërorë (31)

Zallor
Zaimin
Zairik
Zambak
Zamir
Zarik
Zarist
Zbardhim
Zbardhor
Zbukurim
ZĂ«dlir
Zef
Zekash
Zemëror
Zeshkan
Zgur
Zjarrmor
Zjarror
Zogan
Zoglar
Zorad
Zymbyl
Z z
Zambake
Zaimina
Zairika
Zamira
Zana
Zanamira
Zanesha
Zanfina
Zanushe
Zarista
Zbardhime
Zbardhore
Zbardhullore
Zbukurime
Zbutime
ZĂ«dlira
Zemërdlira
Zemërore
Zemërushe
Zeshkane
Zjarrina
Zjarrta
Zoga
Zogëla
Zoglare
Zoglina
Zonate
Zorada
Zulma
Zulmore
Zymbyle

↗

Jep dorëheqje një nga avokatet më të fuqishme në botë, i zbulohet lidhja me Epstein

✇Gazeta Fjala
By: EL

Avokatja më e lartë në Goldman Sachs, kompaninë kryesore globale të investimeve bankare, Kathy Ruemmler, ka njoftuar se do të jap dorëheqjen pas zbulimeve të lidhjeve të saj me financierin dhe abuzuesin seksual të ndjerë Jeffrey Epstein.

Dorëheqja e Ruemmler vjen pasi publikimi i fundit i dosjeve hetimore në lidhje me Epstein nga Departamenti i Drejtësisë i Shteteve të Bashkuara tregoi se ajo kishte marrë dhurata nga financieri, i ofroi atij këshilla për menaxhimin e reputacionit të tij dhe e krahasoi atë me një vëlla më të madh.

Drejtori ekzekutiv i Goldman Sachs, David Solomon, konfirmoi dorëheqjen e Ruemmler nga banka e investimeve, duke thënë se e respektonte vendimin e saj.

“GjatĂ« gjithĂ« mandatit tĂ« saj, Kathy ka qenĂ« njĂ« kĂ«shilltare e jashtĂ«zakonshme e pĂ«rgjithshme dhe ne jemi mirĂ«njohĂ«s pĂ«r kontributet dhe kĂ«shillat e saj tĂ« shĂ«ndosha mbi njĂ« gamĂ« tĂ« gjerĂ« çështjesh ligjore tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r kompaninĂ«â€, tha Solomon.

“Si njĂ« nga profesionistet mĂ« tĂ« arrira nĂ« fushĂ«n e saj, Kathy ka qenĂ« gjithashtu njĂ« mentore dhe mike pĂ«r shumĂ« nga njerĂ«zit tanĂ«, dhe ajo do tĂ« na mungojĂ«â€, shtoi ai.

Ruemmler, e cila më parë shërbeu si këshilltare e Shtëpisë së Bardhë nën presidentin e SHBA-së Barack Obama, tha se do të tërhiqej nga posti i drejtoreshës ligjore dhe këshilltares së përgjithshme në fund të qershorit.

Ajo mĂ« parĂ« kishte shprehur keqardhje qĂ« e njihte Epsteinin dhe mohoi t’i kishte ofruar financuesit pĂ«rfaqĂ«sim ligjor ose avokim nĂ« emĂ«r tĂ« tij ndaj ndonjĂ« pale tĂ« tretĂ«.

Ndryshe, Ruemmler është vetëm i fundit në një mori figurash të profilit të lartë dhe të fuqishme që largohen nga role të shquara ose përballen me shqyrtim ligjor në lidhje me rastin Epstein. /et

↗

22:20 Nëse keni shije të mirë, pranvera 2026 sjell 7 trende të reja stili (Lifestyle)

✇Gazeta Fjala
By: EL

Moda e pranverës 2026 vendos theksin te eksperimentimi dhe shprehja personale përmes ngjyrave intensive dhe teksturave interesante

Moda e femrave për pranverën 2026 dërgon një mesazh të qartë: ka ardhur koha për eksperimente dhe për rikthimin e një shprehjeje të fortë vizuale. Kombinimet minimaliste njëngjyrëshe po ia lënë gradualisht vendin ngjyrave të guximshme, teksturave interesante dhe siluetave që theksojnë figurën. Dizajnerët propozojnë veshje që përshtaten lehtë me gardërobën e përditshme, por që kanë fuqinë ta ngrejnë të gjithë pamjen në një nivel më të lartë.

Nëse dëshironi të jeni në hap me modën në pranverën 2026, mjafton të përfshini në gardërobë disa elemente kyçe që tashmë dominojnë pasarelat dhe stilimin e rrugës.

1. Xhaketë me siluetë të theksuar

Trendet e pranverĂ«s 2026 rikthejnĂ« xhaketat qĂ« krijojnĂ« strukturĂ« dhe theksojnĂ« pĂ«rmasat e trupit. NĂ« fokus janĂ« modelet qĂ« ndjekin vijĂ«n e belit dhe kanĂ« supe tĂ« theksuara ose fund tĂ« zgjeruar dekorativ. KĂ«to prerje krijojnĂ« efektin e “orĂ«s sĂ« rĂ«rĂ«s” dhe e bĂ«jnĂ« edhe kombinimin mĂ« tĂ« thjeshtĂ« tĂ« duket i menduar dhe elegant.

Si të vishet: kombinohet me pantallona të ngushta, xhinse të ngushta ose funde të ngushta për të ruajtur balancën e siluetës. Xhaketa me fund të zgjeruar duket më bukur me pantallona të drejta, ndërsa modelet me supe të theksuara mund të vishen edhe mbi fustane. Janë po aq aktuale si ngjyrat neutrale, ashtu edhe ngjyrat e forta.

2. Bluzë gjysmë transparente

Bluzat transparente mbeten ndër hitet kryesore të sezonit, por në një version më të sofistikuar. Rrjeta plotësisht e zhveshur pa detaje po del nga moda, ndërsa në plan të parë vijnë modelet me qëndisje, printime ose zbukurime rreth qafës, si fjongo dhe lidhëse. Veçanërisht të kërkuara janë pjesët e lehta prej tili dhe organze.

Si të vishet: ideale mbi sutjenat e butë prej dantelle ose një top në ngjyrë lëkure. Kombinohen shkëlqyeshëm me pantallona me bel të lartë, funde të ngushta dhe xhinse. Bluzat me fjongo përshtaten lehtë në kombinime zyre, ndërsa modelet fluide janë perfekte për dalje në mbrëmje. Shtresëzimi është i dëshiruar dhe i jep thellësi pamjes.

3. Resa në forma të papritura

Resat mbeten në modë, por në një formë të rifreskuar. Në vend të skajeve klasike, tani shfaqen në versione maksi te aksesorët ose si resë të rregulluara në formë xhufkash. Më së shpeshti i shohim te çantat, këpucët, bizhuteritë, por edhe te veshjet.

Si të vishet: për ato që nuk janë gati për guxim të madh, aksesorët janë fillimi ideal. Veshjet me resë kombinojini me pjesë të thjeshta, pa dekor shtesë. Resat sjellin dinamikë dhe lëvizje, prandaj duken veçanërisht bukur në funde, xhaketa dhe fustane mbrëmjeje.

4. Çorape najloni me ngjyrĂ«

Një nga trendet më interesante të pranverës 2026 janë çorapet najloni me ngjyrë. Ato mund ta transformojnë në çast edhe kombinimin më të thjeshtë. Modelet e holla, gjysmë transparente janë perfekte për stilit romantik, ndërsa ngjyrat më të forta dhe më të dendura janë ideale për deklarata të forta mode.

Si të vishet: kombinohen me fustane, funde dhe pantallona të shkurtra. Duken më bukur me këpucë në të njëjtën ngjyrë ose në tone neutrale si e zeza apo bezha. Nëse çorapet janë të theksuara, pjesa tjetër e veshjes duhet të jetë më e qetë. Për punë zgjidhni nuanca të errëta, për mbrëmje ngjyra të forta.

5. Ngjyra kontrastuese

Pas disa sezonesh ku dominoi stili monokromatik, me kontraste të forta ngjyrash. rikthehet fuqishëm. Kombinimi i ngjyrave kontraste bëhet mënyra kryesore e shprehjes përmes modës. Mund të bashkohen pjesë me nuanca krejtësisht të ndryshme ose të zgjidhet veshje që tashmë ka blloqe ngjyrash të qarta.

Si të vishet: nisni thjesht, për shembull me një bluzë rozë dhe pantallona blu, ose një fund portokalli dhe top vjollcë. Për më guximtaret, ka fustane dhe komplete me kontraste të integruara. E rëndësishme është që ngjyrat të jenë të pastra dhe të ngopura.

6. Shtresëzim me materiale transparente

Pranvera 2026 inkurajon lojën me shtresa, sidomos kur bëhet fjalë për pëlhura transparente. Fundi i tejdukshëm, fustan i lehtë dhe rrjeta vishen në disa shtresa, duke krijuar efekte vizuale interesante pa rënduar siluetën.

Si të vishet: një fund i tejdukshëm mbi një fund bazë, një bluzë e hollë mbi një veshje të brendshme të thjeshtë ose një fustan i lehtë mbi pantallona. Për kombinime të përditshme mjaftojnë dy deri në tre shtresa, ndërsa kombinimet e mbrëmjes lejojnë më shumë kreativitet.

7. Aksesorët si theksi kryesor

NĂ« pranverĂ«n 2026, aksesorĂ«t nuk janĂ« mĂ« dytĂ«sorĂ«. Çantat, kĂ«pucĂ«t dhe bizhuteritĂ« bĂ«hen pika qendrore e kombinimit. NĂ« trend janĂ« vathĂ« tĂ« mĂ«dhenj, çanta me forma tĂ« pazakonta dhe kĂ«pucĂ« me dekor si resĂ«, qĂ«ndisje dhe detaje metalike.

Si të vishet: rregulli është i thjeshtë. Nëse aksesorët janë të theksuar, veshja duhet të jetë më e thjeshtë. Vathët e mëdhenj shkojnë shkëlqyeshëm me një siluetë të pastër fustani, ndërsa çanta me resë funksionon perfekt me një kostum klasik. Kombinimi i materialeve dhe metaleve të ndryshme lejohet, por pa e tepruar.

Si t’i kombinoni me mençuri trendet

MĂ« e rĂ«ndĂ«sishmja Ă«shtĂ« tĂ« mos pĂ«rpiqeni t’i vishni tĂ« gjitha trendet njĂ«herĂ«sh. Mjafton tĂ« zgjidhni dy ose tre elemente qĂ« pĂ«rshtaten natyrshĂ«m me stilin dhe gardĂ«robĂ«n tuaj. Pranvera 2026 ofron pjesĂ« qĂ« kombinohen lehtĂ«: njĂ« xhaketĂ« me siluetĂ« tĂ« theksuar me njĂ« fustan tĂ« thjeshtĂ« dhe çorape najloni me ngjyrĂ«, ose njĂ« bluzĂ« transparente e kombinuar me pantallona me ngjyra dhe njĂ« çantĂ« me resĂ«. Rezultati Ă«shtĂ« njĂ« pamje moderne, e veshshme dhe mbresĂ«lĂ«nĂ«se, pa shumĂ« pĂ«rpjekje. /et

↗

22:14 Doktori zbulon se kur duhet ta pini kafenë e fundit nëse doni të flini mirë

✇Gazeta Fjala
By: EL

Shumë dashamirës të kafesë e shijojnë pijen e tyre të preferuar gjatë gjithë ditës, por një mjek ka zbuluar saktësisht se kur duhet të ndalojmë konsumimin e kafeinës për të siguruar një gjumë cilësor.

Rekomandimi bazohet në një studim që gjurmoi zakonet e gati 2,000 pjesëmarrësve dhe zbuloi se ekziston një afat kohor ideal për filxhanin tuaj të fundit të kafesë. Ky numër magjik është shtatë orë para gjumit.

Pse pikërisht shtatë orë?

Duke folur në emisionin This Morning të ITV-së, Dr. Nighat Arif shpjegoi bazën shkencore që qëndron pas këtij rekomandimi. Problemi është se kafeina ka një molekulë që është e ngjashme në formë me adenozinën, një hormon që grumbullohet në trup gjatë ditës dhe na bën të përgjumur.

“NdĂ«rsa adenozina grumbullohet, kafeina, e cila Ă«shtĂ« shumĂ« e zgjuar, imiton tĂ« njĂ«jtĂ«n molekulĂ«. Ajo futet nĂ« receptorĂ« si njĂ« copĂ« enigme dhe kjo Ă«shtĂ« arsyeja pse truri juaj nuk ndihet mĂ« i pĂ«rgjumur”, shpjegoi ajo. Kjo Ă«shtĂ« arsyeja pse, shton ajo, Ă«shtĂ« mĂ« e zgjuar tĂ« ndaloni sĂ« piri kafe rreth orĂ«s 14:00.

Kujdes edhe me alkoolin

Dr. Arif theksoi se rregullat nuk vlejnĂ« vetĂ«m pĂ«r kafenĂ«. Alkooli ka edhe çmimin e vet kur bĂ«het fjalĂ« pĂ«r gjumin – prandaj ajo rekomandon ndĂ«rprerjen e pirjes sĂ« alkoolit tĂ« paktĂ«n tre deri nĂ« katĂ«r orĂ« para gjumit. QĂ«llimi, thotĂ« ajo, Ă«shtĂ« t’i jepni trupit tuaj kohĂ« tĂ« “qetĂ«sohet dhe tĂ« relaksohet” dhe tĂ« futet nĂ« njĂ« ritĂ«m: heshtni stimujt, largohuni nga ekrani dhe ngadalĂ«soni ngadalĂ«.

Gjumi, shton ai, nuk duhet tĂ« vijĂ« si njĂ« buton qĂ« thjesht e shtyp, por si njĂ« pĂ«rgatitje qetĂ«suese – njĂ« lloj rutine qetĂ«suese pĂ«rpara se tĂ« shtriheni./et

↗

22:01 Udhëtimi me veturë përmes detit të ngrirë në rrugën e akullt të Estonisë

✇Gazeta Fjala
By: EL

Temperaturat në Evropën Veriore kanë qenë aq të ulëta sa qytetarët e Estonisë tani mund të kalojnë me makinë një shtrirje prej 20 kilometrash të detit të ngrirë, që lidh dy ishujt kryesorë të vendit.

E ashtuquajtura “rruga e akullt” qĂ« lidh ishujt Saaremaa dhe Hiiumaa, tĂ« vendosura nĂ« EstoninĂ« perĂ«ndimore midis Detit Baltik dhe Gjirit tĂ« RigĂ«s, u hap zyrtarisht tĂ« dielĂ«n me njĂ« radhĂ« makinash qĂ« prisnin ta pĂ«rdornin atĂ« pasdite, transmeton Telegrafi.

Autoritetet vendosën të hapnin rrugën e akullt pasi vendasit kishin filluar spontanisht të kalonin detin e ngrirë, duke e ekspozuar veten ndaj rreziqeve serioze.

Tragetet kishin luftuar për të mbajtur shërbimin e rregullt në detin e ngrirë pas javësh që temperaturat ranë në minus 10 gradë Celsius.

Njerëzit që jetojnë në ishullin më të vogël të Hiiumaa, me një popullsi prej 9,000 banorësh, udhëtojnë në Saaremaa, me popullsi 31,000 banorë, për të bërë pazar, për një filxhan kafe ose për të lënë fëmijët në shkollë.

Arritja nĂ« ishullin mĂ« tĂ« madh siguron gjithashtu lidhje me EstoninĂ« kontinentale. NdĂ«rsa hapja e rrugĂ«s sĂ« akullt erdhi nga nevoja, Hergo Tasuja, kryetari i bashkisĂ« sĂ« Hiiumaa, thotĂ« se Ă«shtĂ« gjithashtu “pjesĂ« e kulturĂ«s sonĂ«â€.

“PĂ«r breza e breza, njerĂ«zit vendas qĂ« jetojnĂ« kĂ«tu, veçanĂ«risht ata qĂ« jetojnĂ« pranĂ« detit, notojnĂ« dhe pĂ«rdorin varka nĂ« verĂ«. Dhe nĂ« dimĂ«r, Ă«shtĂ« nĂ« gjakun e tyre tĂ« shkojnĂ« nĂ« det” dhe tĂ« dalin mbi akull”, tha Tasuja pĂ«r The Associated Press.

Rruga është në thelb një korridor i shënuar në detin e ngrirë, ku specialistët kanë përcaktuar se akulli është mjaftueshëm i trashë për të mbështetur peshën e makinave që drejtohen.

Megjithatë, përgatitja e rrugës nuk është e lehtë, tha Marek Koppel, një mbikëqyrës i mirëmbajtjes së rrugëve në Verston Eesti, kompania estoneze e ndërtimit përgjegjëse për ndërtimin dhe menaxhimin e rrugës së akullt.

Punëtorët duhet të matin trashësinë e akullit çdo 100 metra për të përcaktuar zonat me më shumë se 24 centimetra akull, minimumi i kërkuar për siguri.


Ata gjithashtu zbutin akullin me kreshta dhe çarjet. Kushtet e motit dhe fortësia e akullit monitorohen 24 orë në ditë dhe rruga ndryshohet në përputhje me rrethanat.

NjĂ« automjet nuk mund tĂ« jetĂ« mĂ« i rĂ«ndĂ« se 2.5 ton dhe duhet tĂ« ngasĂ« ose nĂ«n 20 km/orĂ«, ose midis 40 dhe 70 km/orĂ« – çdo gjĂ« midis tyre mund tĂ« krijojĂ« njĂ« dridhje qĂ« dĂ«mton akullin.

Makinat nuk lejohen tĂ« ndalen dhe duhet tĂ« mbajnĂ« njĂ« distancĂ« tĂ« sigurt nga njĂ«ra-tjetra. PasagjerĂ«t nuk mund tĂ« vendosin rripa sigurie dhe dyert duhet tĂ« jenĂ« tĂ« lehta pĂ«r t’u hapur, pĂ«r tĂ« lejuar dalje tĂ« shpejtĂ« nĂ« rast aksidenti.

Sipas Tasuja, një rrugë akulli është përdorur për herë të fundit për të lidhur ishujt rreth tetë vjet më parë. Që atëherë, dimrat kanë qenë shumë të ngrohtë.

Verston, kompania e ndërtimit, tha se autoritetet i kanë kontraktuar ata për të hapur dy rrugë të tjera akulli këtë javë, këtë herë duke lidhur Estoninë kontinentale me dy ishuj më të vegjël. /et

↗

Aksident tragjik nĂ« AthinĂ«, humb jetĂ«n 15-vjeçari; mes tĂ« plagosurve edhe njĂ« i mitur shqiptar –

✇27.al
By: 27

NjĂ« aksident i rĂ«ndĂ« me pasojĂ« vdekjen e njĂ« 15-vjeçari dhe plagosjen e dy tĂ« tjerĂ«ve ka ndodhur mbrĂ«mjen e sĂ« premtes nĂ« rrugĂ«n “Dimokratias”, nĂ« zonĂ«n Luka, nĂ« periferi tĂ« AthinĂ«.

Sipas informacioneve paraprake, njĂ« nga adoleshentĂ«t kishte marrĂ« fshehurazi nga çanta e nĂ«nĂ«s çelĂ«sat e automjetit dhe mĂ« pas, sĂ« bashku me dy shokĂ«t e tij – mes tyre edhe njĂ« 15-vjeçar shqiptar – kishin dalĂ« pĂ«r tĂ« qarkulluar nĂ« rrugĂ«t e zonĂ«s.

Në rrethana që ende nuk janë sqaruar, automjeti, i cili po lëvizte me shpejtësi mbi normat e lejuara, ka dalë nga rruga dhe është përplasur me një pemë. Si pasojë e përplasjes, njëri prej të miturve ka humbur jetën në vendngjarje, ndërsa drejtuesi i mjetit dhe pasagjeri tjetër janë transportuar në spital në gjendje të rëndë, por jashtë rrezikut për jetën.

Policia ka njoftuar se drejtuesi i automjetit është ndaluar në spital, së bashku me prindërit e tij. Trupi i viktimës është dërguar në morg për veprime të mëtejshme mjeko-ligjore.

Hetimet për zbardhjen e plotë të rrethanave të aksidentit po kryhen nga policia rrugore e Drejtorisë së Atikës Lindore.

gijotina.com/

↗

Aksident tragjik nĂ« AthinĂ«, humb jetĂ«n 15-vjeçari; mes tĂ« plagosurve edhe njĂ« i mitur shqiptar –

✇27.al
By: 27

NjĂ« aksident i rĂ«ndĂ« me pasojĂ« vdekjen e njĂ« 15-vjeçari dhe plagosjen e dy tĂ« tjerĂ«ve ka ndodhur mbrĂ«mjen e sĂ« premtes nĂ« rrugĂ«n “Dimokratias”, nĂ« zonĂ«n Luka, nĂ« periferi tĂ« AthinĂ«.

Sipas informacioneve paraprake, njĂ« nga adoleshentĂ«t kishte marrĂ« fshehurazi nga çanta e nĂ«nĂ«s çelĂ«sat e automjetit dhe mĂ« pas, sĂ« bashku me dy shokĂ«t e tij – mes tyre edhe njĂ« 15-vjeçar shqiptar – kishin dalĂ« pĂ«r tĂ« qarkulluar nĂ« rrugĂ«t e zonĂ«s.

Në rrethana që ende nuk janë sqaruar, automjeti, i cili po lëvizte me shpejtësi mbi normat e lejuara, ka dalë nga rruga dhe është përplasur me një pemë. Si pasojë e përplasjes, njëri prej të miturve ka humbur jetën në vendngjarje, ndërsa drejtuesi i mjetit dhe pasagjeri tjetër janë transportuar në spital në gjendje të rëndë, por jashtë rrezikut për jetën.

Policia ka njoftuar se drejtuesi i automjetit është ndaluar në spital, së bashku me prindërit e tij. Trupi i viktimës është dërguar në morg për veprime të mëtejshme mjeko-ligjore.

Hetimet për zbardhjen e plotë të rrethanave të aksidentit po kryhen nga policia rrugore e Drejtorisë së Atikës Lindore.

gijotina.com/

↗

Në Zvicër po zhvillohet një debat i gjerë mbi të ardhmen e parasë fizike. Më 8 mars, qytetarët do të votojnë nëse do të miratojnë një reformë kushtetu...

✇@voxnews.al - TikTok
By: @voxnews.al

NĂ« ZvicĂ«r po zhvillohet njĂ« debat i gjerĂ« mbi tĂ« ardhmen e parasĂ« fizike. MĂ« 8 mars, qytetarĂ«t do tĂ« votojnĂ« nĂ«se do tĂ« miratojnĂ« njĂ« reformĂ« kushtetuese qĂ« synon tĂ« garantojĂ« me ligj disponueshmĂ«rinĂ« e parasĂ« cash nĂ« vend. Nisma, e titulluar “Po pĂ«r njĂ« monedhĂ« zvicerane tĂ« pavarur dhe tĂ« lirĂ« me monedha ose kartĂ«monedha”, Ă«shtĂ« promovuar nga Movimento svizzero per la libertĂ , njĂ« lĂ«vizje qĂ« u bĂ« e njohur gjatĂ« pandemisĂ« sĂ« COVID-19 pĂ«r qĂ«ndrimet e saj kundĂ«r vaksinimit. QĂ«llimi i propozimit Ă«shtĂ« tĂ« shmangĂ« zhdukjen graduale tĂ« parasĂ« fizike, nĂ« njĂ« kohĂ« kur pagesat elektronike po fitojnĂ« terren. PĂ«rveç kartave bankare, nĂ« vend pĂ«rdoret gjerĂ«sisht edhe aplikacioni Twint, i cili mundĂ«son pagesa pĂ«rmes kodit QR direkt nga telefoni celular. Sipas njĂ« sondazhi tĂ« publikuar nga BankĂ«s KombĂ«tare Zvicerane, 95% e popullsisĂ« vazhdon tĂ« pĂ«rdorĂ« para cash. NĂ« qarkullim ndodhen mesatarisht rreth 73 miliardĂ« franga zvicerane. MegjithatĂ«, 70% e pagesave kryhen tashmĂ« pĂ«rmes mjeteve elektronike. NdĂ«rkohĂ«, mĂ« shumĂ« se gjysma e qytetarĂ«ve do tĂ« donin tĂ« hiqeshin nga pĂ«rdorimi monedhat 5 centĂ«she, tĂ« cilat konsiderohen tĂ« bezdisshme. NĂ« qytetin e Lugano, autoritetet lejojnĂ« edhe pagesĂ«n e taksave me kriptovaluta, duke reflektuar hapjen ndaj teknologjive tĂ« reja financiare. MbĂ«shtetĂ«sit e nismĂ«s argumentojnĂ« se paraja fizike mbetet e domosdoshme, sidomos nĂ« rastet e sulmeve kibernetike ndaj bankave apo reduktimit tĂ« bankomateve dhe sporteleve bankare pĂ«r arsye kursimi. Sipas tyre, frangu zviceran konsiderohet njĂ« aset i sigurt, krahas arit dhe pasurive tĂ« paluajtshme. LĂ«vizja kĂ«rkon gjithashtu qĂ« çdo kalim i mundshĂ«m nĂ« njĂ« monedhĂ« tjetĂ«r, edhe pse aktualisht i largĂ«t, tĂ« miratohet vetĂ«m pĂ«rmes referendumit popullor. #voxnews #news #media

150 views


đŸ’Ÿ

❌