Nga David Gilmour (albumi âA Momentary Lapse of Reasonâ, Pink Floyd, 1987) PĂ«rktheu: Agron Shala
NĂ« largĂ«si, njĂ« rrip zie ShtrirĂ« deri nĂ« pikĂ«n qĂ« sâka kthim NjĂ« fluturim fantazie nĂ« njĂ« fushĂ« tĂ« rrahur nga era Fillikat vetĂ«m, teksa mendtĂ« mĂ« ikin Joshja fatale mĂ« mban tĂ« kurthuar Si mund tĂ« shpĂ«toj nga kjo tĂ«rheqje e papĂ«rballueshme?
SâmĂ« shqiten sytĂ« nga qielli qĂ« rrotullohet GjuhĂ«lidhur dhe i ngatĂ«rruar, thjesht njĂ« tokĂ«sor qĂ« nuk pĂ«rshtatem Akulli mbin nĂ« majat e krahĂ«ve tĂ« mi ParalajmĂ«rime tĂ« shpĂ«rfillura, mendova se i kisha menduar qĂ« tĂ« gjitha AsnjĂ« navigator nuk mund ta gjejĂ« rrugĂ«n time pĂ«r nĂ« shtĂ«pi Pa barrĂ«, bosh dhe i mpirĂ«
NjĂ« shpirt i trazuar qĂ« mĂ«son tĂ« fluturojĂ« I gozhduar nĂ« tokĂ«, por i pĂ«rcaktuar tĂ« provojĂ« SâmĂ« shqiten sytĂ« nga qielli qĂ« rrotullohet GjuhĂ«lidhur dhe i ngatĂ«rruar, thjesht njĂ« tokĂ«sor qĂ« nuk pĂ«rshtatem
Mbi planet me një krah dhe një lutje Aura ime e ndotur, një vijë tymi në qiellin shterpë Përmes reve, shoh hijen time të fluturojë Nga cepi i syrit që më loton Një ëndërr e paprekur nga drita e mëngjesit Mund ta çajë këtë shpirt tejpërtej çatisë së natës
Sâka ndjesi qĂ« krahasohet me kĂ«tĂ« Pezullim i jetĂ«s, njĂ« gjendje lumturie SâmĂ« shqiten sytĂ« nga qielli qĂ« rrotullohet GjuhĂ«lidhur dhe i ngatĂ«rruar, thjesht njĂ« tokĂ«sor qĂ« nuk pĂ«rshtatem
Nga të rrallët njerëz në botë, që e pata si vëlla. Kemi qenë miq një kohë tepër të gjatë, qysh nga viti 1972. E mbaj mend mirë këtë sepse isha për herën e parë në Kosovë dhe deri pak para vdekjes së tij, një kohë gati tridhjetëvjeçare, mund të them se ka qenë, ka qëlluar të jetë miku im më i ngushtë nga shkrimtarët e Kosovës. Azem Shkreli, mik i dashur, mik i vërtetë, mik nga ana njerëzore dhe nga idetë, gjithashtu. Kemi bërë biseda të pafundme bashkë, kemi biseduar, mund të them çdo gjë me të.
Pikërisht kujtimi im i parë, sepse shpeshherë kujtimet e para janë më të paharrueshmet, është ai kur kam ardhur në Kosovë vetëm në vitin 1972, me rastin e vënies, mesa më kujtohet, në skenë të dramës Gjenerali i ushtrisë së vdekur, që e organizonte Azemi. Isha, si të thuash, mysafiri i tij, si institucion, por u bëra për shembull, mysafiri i tij njerëzor në radhë të parë. Dhe, kujtimi im i parë ishte se kam qëndruar gati një javë në Kosovë dhe çdo ditë, pothuajse çdo ditë dilnim bashkë të dy, vetëm me makinën e tij dhe ajo ka qenë një mrekulli mund të them, jashtë çdo protokolli, jashtë çdo syri të jashtëm, jashtë çdo përgjimi ... se kishte përgjim, dihet, edhe në Shqipëri, edhe në Kosovë në atë kohë, dhe çdo ditë kalonim orë të tëra. Dhe, unë e kam parë të gjithë Kosovën me sytë e mi, sigurisht, por edhe me sytë e tij, se ishte ai që ma tregonte, por që ai ishte si shkrirje, një infuzion. Dhe, kemi biseduar, natyrisht të gjitha, nga më të çuditshmet, më delikatet. Kjo është edhe karakteristikë e këtij kujtimi.
DitĂ«n, e dytĂ« ose tĂ« tretĂ«, maksimumi, mĂ« kujtohet se midis nesh u bĂ« biseda mĂ« delikate e asaj kohe, biseda mĂ« tabu, mĂ« e ndaluar nĂ« botĂ«, qĂ« ishte: çështja e lirisĂ« sĂ« ShqipĂ«risĂ«. Sepse, sigurisht, nĂ« fillim u bĂ« biseda e natyrshme, qĂ« do tĂ« bisedonim pĂ«r mungesĂ«n e lirisĂ« nĂ« KosovĂ« dhe çfarĂ« po bĂ«hej pĂ«r tâu kapĂ«rcyer disi-disi ajo barbari e deriatĂ«hershme me aktivitete kulturore ose afrim kulturor me kulturĂ«n shqiptare. Por, ne kaluam pastaj nĂ« temĂ«n qĂ« ishte mĂ« delikatja, pra mĂ« tabu nga tĂ« gjitha - mungesa e lirisĂ« nĂ« ShqipĂ«ri, gjĂ« qĂ« nuk flitej nĂ« atĂ« kohĂ« dhe ishte e kuptueshme tĂ« mos flitej midis shqiptarĂ«ve tĂ« ShqipĂ«risĂ« dhe tĂ« KosovĂ«s, sepse kĂ«tu ishte njĂ« mungesĂ« lirie, e ndryshme nga mungesa juaj (nĂ« KosovĂ«). Mungonte, pra, liria, por nĂ« mĂ«nyra tĂ« ndryshme. Liria Ă«shtĂ« njĂ«, por ajo mund tĂ« mungojĂ« nĂ« mĂ«nyra tĂ« ndryshme. Mungesa juaj nuk ngjante me mungesĂ«n tonĂ«, ishte tjetĂ«r gjĂ«. Ne, pra, e kapĂ«rcyem kĂ«tĂ« gjĂ« dhe folĂ«m, folĂ«m gjerĂ«sisht, unĂ« i shpjegova se si, gjithashtu nĂ« ShqipĂ«ri ka njĂ« mungesĂ« lirie, qĂ« Ă«shtĂ« po aq tragjike sa mungesa nĂ« KosovĂ«, por e njĂ« sensi tjetĂ«r, e njĂ« drejtimi tjetĂ«r. Prandaj, biseda jonĂ« kishte, do tĂ« thosha njĂ« karakter disi misterioz, nĂ« kĂ«tĂ« kuptim, qĂ« as unĂ«, as ai dhe as njeri nĂ« botĂ« nuk mund ta gjente atĂ« enigmĂ« se çfarĂ« ka tĂ« pĂ«rbashkĂ«t kjo mungesĂ«. Se, diku, nĂ« njĂ« zonĂ« tjetĂ«r tĂ« largĂ«t, ajo kishte diçka tĂ« pĂ«rbashkĂ«t, liria ka diçka tĂ« pĂ«rbashkĂ«t. PsenĂ« nuk mund ta gjenim ne, as unĂ«, as ai dhe asnjĂ« njeri nĂ« botĂ«, sepse asnjĂ« njeri nĂ« botĂ« nĂ« vitin 1972 nuk kish parashikuar qĂ« njĂ« ditĂ« komunizmi do tĂ« binte.
Pra, ne e pĂ«rfytyronim jetĂ«n tonĂ«, jetĂ«n e ShqipĂ«risĂ«, jetĂ«n e KosovĂ«s. Ne, si tĂ« thuash, gjithfarĂ« gjĂ«rash mund tĂ« mbĂ«rrinim, por jo atĂ« kryesoren - rĂ«nien e komunizmit, ku ishte edhe misteri, ku ishte edhe enigma, ku ishte edhe kyçi qĂ« nuk lejonte lirinĂ« e njĂ«rit dhe tĂ« tjetrit. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ«, pra, edhe pĂ«rdora fjalĂ«n misteri, sepse kĂ«tĂ« gjĂ« qĂ« rrinte nĂ« mjegull e fshehur, kĂ«tĂ« sâe kuptonte, nuk mund ta gjente asnjĂ«ri. KĂ«tĂ« nuk e dinin as organizmat e zbulimit mĂ« tĂ« sofistikuar perĂ«ndimor. Nuk kanĂ« parashikuar qĂ« komunizmi do tĂ« binte nĂ« atĂ« kohĂ«, kurrsesi. Prandaj, kjo ishte shumĂ« interesante qĂ« ne, si tĂ« thuash, flisnim pĂ«r diçka tjetĂ«r, gĂ«zonim veten tonĂ« nĂ« afrimin e lirisĂ« sĂ« KosovĂ«s e tĂ« ShqipĂ«risĂ«, çka ishte, si tĂ« thuash, njĂ« ushqim zĂ«vendĂ«sues pĂ«r lirinĂ«, nuk ishte liria e vĂ«rtetĂ«, por ishte njĂ« lloj i tretĂ«, si tĂ« thuash, qĂ« i ngjante lirisĂ«, por nuk ishte ajo. Prandaj, thashĂ«, po kthehem, pĂ«rdora fjalĂ«n misteri dhe enigma, kjo ishte. Dhe, kjo ishte, do tĂ« thotĂ«, biseda jonĂ« e pafundme, tĂ« pafundme me ato mijĂ«ra kilometra qĂ« kemi bĂ«rĂ« bashkĂ« nĂ«pĂ«r KosovĂ« dhe u pasuruam nga kjo gjĂ«. MĂ« vonĂ« kur jemi takuar, kur ra komunizmi, e kemi kujtuar atĂ« kohĂ«, por sâkishim faj, sâmund tĂ« na shkonte nĂ« mend, askujt nuk i kishte shkuar qĂ« do tĂ« binte komunizmi dhe atje ishte zgjidhja. Pa rĂ«nĂ« komunizmi, sâkishte liri as pĂ«r KosovĂ«n, as pĂ«r ShqipĂ«rinĂ«, me sa duket.
Jam takuar disa herë me të. Jemi takuar në Paris. Jam takuar në Gjermani. Kemi shkuar te shtëpia e tij. Atëherë kemi qenë bashkë me bashkëshortet tona.
Në Kosovë, prapë, pas këtij takimi kam shkuar herën e fundit gjatë kohës së robërisë. Ka qenë viti 1980, fundi i vitit ose në prag të ngjarjeve. Ishte edhe ai një kujtim shumë i bukur dhe Azemi gjithmonë ishte i pranishëm. Jemi takuar në Shqipëri, ka ardhur disa herë. Domethënë, kam takime të shumta me të, të shumta. Gjithmonë takoheshim me të njëjtën dëshirë, me të njëjtën kënaqësi, me të njëjtin kuriozitet. Dhe ishte gjithmonë ai që ishte, i pandryshueshëm dhe marrëdhënia midis nesh ishte e pandryshueshme, gjithmonë e thellë, e sinqertë, interesante, plot pasuri intelektuale ...
Nga: John Davenport / Newsweek PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Ndër veprimet më tronditëse të presidentit Donald Trump në politikën e jashtme, qëndrimi i tij ndaj Venezuelës duhet të marrë shumë më tepër vëmendje nga publiku amerikan. Kjo sepse, nga të gjitha krimet e Trumpit, mbështetja e tij e drejtpërdrejtë për tiraninë në Venezuelë është padyshim më e rënda.
Nuk po i referohem vendimeve të Trumpit dhe sekretarit të tij të Shtetit, Marco Rubio, për të hequr me forcë presidentin de facto të Venezuelës, Nicolås Maduro (Maduro i humbi të dy zgjedhjet e fundit, por qëndroi në pushtet përmes shtypjes së kundërshtarëve politikë). Kishte plot arsye për ta larguar Maduron, edhe pse kjo duhej bërë nga liderët e Amerikës Latine - ashtu siç kam argumentuar më parë.
Problemi gjigant Ă«shtĂ« se Trumpi dhe Rubio na kanĂ« lidhur me Delcy RodrĂguezin, presidenten e pĂ«rkohshme tĂ« VenezuelĂ«s, e cila drejton tĂ« njĂ«jtĂ«n klikĂ« tĂ«rĂ«sisht tĂ« korruptuar tĂ« narko-ushtrisĂ« qĂ« ka zhdukur dhe torturuar mijĂ«ra venezuelas tĂ« pafajshĂ«m pĂ«r mĂ« shumĂ« se 15 vjet, duke i nĂ«nshtruar shumĂ« prej tyre ndaj dhunĂ«s seksuale, duke shkatĂ«rruar plotĂ«sisht ekonominĂ« e kĂ«tij vendi dikur tĂ« pasur dhe duke detyruar pothuajse tetĂ« milionĂ« venezuelas tĂ« ikin.
VetĂ« RodrĂguezi dyshohet nga Administrata Amerikane pĂ«r Zbatimin e Ligjit mbi DrogĂ«n (DEA) pĂ«r trafik droge dhe kontrabandĂ« me ar, si dhe pĂ«r pastrim parash. Ajo ka qenĂ« pjesĂ« thelbĂ«sore e mafies qĂ« ka manipuluar zgjedhjet nĂ« VenezuelĂ«, ka terrorizuar popullin dhe ka shkatĂ«rruar institucionet demokratike. Siç vuri nĂ« dukje Qendra Presidenciale âGeorge W. Bushâ, RodrĂguez ka shtuar mĂ« tej shtypjen ndaj gazetarĂ«ve tĂ« pavarur pas inaugurimit tĂ« saj. VĂ«llai i Delcyt, Jorge RodrĂguez, drejton gjithashtu parlamentin e rremĂ« qĂ« Maduro e vuri nĂ« pushtet me forcĂ« pasi legjislatura e zgjedhur nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« ligjshme e hodhi poshtĂ« Maduron dhe shpalli Juan GuaidĂłn president tĂ« pĂ«rkohshĂ«m nĂ« dhjetor 2018 - nĂ« njĂ« plan tĂ« miratuar nga sekretari i atĂ«hershĂ«m i Shtetit, Mike Pompeo, gjatĂ« mandatit tĂ« parĂ« tĂ« Trumpit.
RodrĂguezi dhe vĂ«llai i saj pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« tĂ« njĂ«jtin regjim totalitar qĂ« drejtonte Maduro - tirania tĂ« cilĂ«n vetĂ« ambasadori i OKB-sĂ« i emĂ«ruar nga Trumpi, Mike Waltz, e dĂ«noi pĂ«r krime kundĂ«r njerĂ«zimit. NĂ« vend qĂ« ta çlirojmĂ« VenezuelĂ«n nga vampirĂ«t qĂ« pinĂ« gjakun e popullit, jemi bashkuar me tĂ« njĂ«jtin rrjet kriminal qĂ« Ă«shtĂ« ngushtĂ«sisht i lidhur me Vladimir Putinin, ia ka borxh KinĂ«s 30 miliardĂ« dollarĂ« dhe mbrohet nga forcat speciale tĂ« tiranisĂ« kubane, 32 prej tĂ« cilĂ«ve u vranĂ« gjatĂ« bastisjes amerikane pĂ«r tĂ« kapur Maduron.
Dhe, pĂ«r aq kohĂ« sa makineria paramilitare e terrorit e RodrĂguezit kontrollon VenezuelĂ«n, pak refugjatĂ« venezuelas do tĂ« kthehen nĂ« shtĂ«pi; pĂ«rkundrazi, mĂ« shumĂ« do tĂ« largohen. MeqĂ« nuk ka trupa amerikane nĂ« VenezuelĂ«, sipas administratĂ«s, RodrĂguezi ka duart e lira.
AtĂ«herĂ«, pse po e mbĂ«shtet qeveria jonĂ« RodrĂguezin, nĂ« vend qĂ« tĂ« kalojĂ« kontrollin te fituesit e vĂ«rtetĂ« tĂ« zgjedhjeve tĂ« fundit nĂ« VenezuelĂ«, pra reformatorĂ«t demokratĂ« Edmundo GonzĂĄlez, MarĂa Corina Machado dhe partia e tyre? Ndoshta pjesĂ«risht sepse Trumpi ndihet i fyer - siç ka thĂ«nĂ« shpesh - qĂ« Machado mori Ămimin Nobel pĂ«r Paqe, tĂ« cilin mendon se duhej ta kishte marrĂ« ai vetĂ« (pavarĂ«sisht retorikĂ«s kĂ«rcĂ«nuese ndaj GrenlandĂ«s dhe refuzimit pĂ«r tĂ« ndihmuar UkrainĂ«n kundĂ«r luftĂ«s agresive tĂ« Putinit).
Në dëshpërimin për të ndihmuar popullin e saj të vuajtur, Machado së fundmi ia dhuroi Trumpit medaljen e saj të Nobelit, para se të nxirrej fshehurazi nga një hyrje e pasme.
Por, ka arsye shumĂ« mĂ« tĂ« errĂ«ta pĂ«r mbĂ«shtetjen e Trumpit ndaj RodrĂguezit. SĂ« pari, ajo organizoi njĂ« donacion prej 500 mijĂ« dollarĂ«sh pĂ«r ngjarjen e inaugurimit tĂ« tij nĂ« vitin 2025. Dhe, siç zbuloi njĂ« hetim i Associated Press-it, ajo ka punuar prej vitesh pĂ«r tĂ« krijuar aleatĂ« tĂ« ngushtĂ« brenda korporatave amerikane tĂ« naftĂ«s.
NĂ« njĂ« pĂ«rpjekje tĂ« mjerĂ« pĂ«r tĂ« justifikuar kĂ«tĂ« pamje tĂ« neveritshme, Trumpi ka pohuar se vendosja nĂ« pushtet e Machados do tĂ« privonte ushtrinĂ« venezuelase nga kontrolli, duke pĂ«rsĂ«ritur gabimin qĂ« bĂ«ri ShBA-ja nĂ« Irak nĂ« vitin 2003 duke larguar gjithĂ« forcat e Saddam Husseinit nga detyra. Kjo Ă«shtĂ« njĂ« marrĂ«zi e vĂ«rtetĂ«. Pastrimi i shtĂ«pisĂ« nĂ« VenezuelĂ« do tĂ« kĂ«rkojĂ« spastrimin e oficerĂ«ve tĂ« lartĂ«, jo tĂ« tĂ« gjithĂ« tĂ« punĂ«suarve tĂ« shtetit. âStabilitetiâ nĂ« VenezuelĂ« nuk kĂ«rkon dhe as nuk justifikon njĂ« regjim totalitar qĂ« sundon pĂ«rmes rrugaçëve me bluza tĂ« zeza nĂ« rrugĂ«t e Karakasit.
George W. Bush bëri disa gabime të mëdha në Irak, pa dyshim. Por, ka një gabim shumë më të rëndë që Bushi nuk do ta kishte ëndërruar kurrë të bënte - të vendoste një nga bijtë apo besnikët gjakatarë të Saddamit në krye të Irakut ndërkohë që ne korrnim naftën. Jam i sigurt se Bushi do të ishte shkarkuar nëse do ta kishte bërë një gjë të tillë. Megjithatë, kur Trumpi bën ekuivalentin sot, kjo nuk i shqetëson aspak liderët skllevër republikanë të Kongresit.
Imagjinoni si duket për të gjithë në Amerikën Latine që Shtetet e Bashkuara vendosin dhe mbështesin një diktator të ri ushtarak si kukullën tonë - të njëjtin krim që e bëri qeverinë tonë të urryer në të gjithë rajonin për pjesën më të madhe të shekullit XX. Kjo është mënyra më e sigurt për të detyruar kombet demokratike që duhet të jenë aleatët tanë, të hidhen në krahët e Rusisë dhe Kinës. Amerikanët mendonin se e kishin refuzuar këtë makth imperialist më shumë se gjysmë shekulli më parë.
Një padrejtësi e tillë kërkon me të vërtetë protestat më të forta dhe mosbindjen më paqësore civile. Amerikanët e Jugut do të kishin plotësisht të drejtë të vendosnin një bojkot total tregtar ndaj Shteteve të Bashkuara derisa kjo të korrigjohet.
KĂ«tĂ« vit, amerikanĂ«t do tĂ« festojnĂ« 250-vjetorin e DeklaratĂ«s sĂ« PavarĂ«sisĂ«. NĂ«se Trumpi dhe Rubio me tĂ« vĂ«rtetĂ« kujdesen pĂ«r parimet e kĂ«saj deklarate, atĂ«herĂ« duhet tâia lejojnĂ« Machados dhe partisĂ« sĂ« saj tĂ« bashkuar tĂ« marrin kontrollin nĂ« VenezuelĂ«. Ajo Ă«shtĂ« Thomas Jeffersoni i popullit tĂ« saj. Shtetet e Bashkuara mund tĂ« mbajnĂ« nĂ«n kontroll forcat venezuelase qĂ« i kundĂ«rvihen Machados, ndĂ«rsa ajo reformon ushtrinĂ«, rindĂ«rton infrastrukturĂ«n dhe rikthen integritetin e institucioneve publike tĂ« vendit tĂ« saj.
Dhe, e gjithë nafta në botë nuk vlen për një ditë tjetër të diktaturës ushtarake në Venezuelë. /Telegrafi/
NĂ« mjedisin tonĂ« publik, ku fjala shpesh humbet peshĂ«n e saj nĂ«n breshĂ«rinĂ« e opinioneve tĂ« pafiltruara, gjeopolitika Ă«shtĂ« shndĂ«rruar nĂ« njĂ« lloj âtoke tĂ« askujtâ, ku secili mund tĂ« ngulĂ« flamurin e tij tĂ« kompetencĂ«s pa pasur nevojĂ« pĂ«r pasaportĂ« intelektuale. VĂ«rehet njĂ« dukuri shqetĂ«suese: transformimi i analizĂ«s strategjike nĂ« njĂ« bisedĂ« rĂ«ndomtĂ« kafeneje, ku fatet e kombeve trajtohen me tĂ« njĂ«jtĂ«n lehtĂ«si si rezultatet e ndeshjeve tĂ« futbollit. Ky fenomen nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« shenjĂ« e pasionit pĂ«r ngjarjet globale, por njĂ« simptomĂ« e njĂ« krize mĂ« tĂ« thellĂ« tĂ« mendimit kritik dhe rreptĂ«sisĂ« metodologjike. Shqiptari i sotĂ«m, i gjendur nĂ« udhĂ«kryqin e informacioneve fragmentare, shpesh zgjedh ose rrugĂ«n e analizĂ«s sipĂ«rfaqĂ«sore e cila nuk i shĂ«rben asnjĂ« kauze pĂ«rveçse dĂ«shirĂ«s pĂ«r tĂ« mbizotĂ«ruar nĂ« debatin e radhĂ«s nĂ« klubin e lagjes ose duke u kredhur nĂ« strehĂ«n e errĂ«t tĂ« konspiracionit, qĂ« nĂ« thelb nuk Ă«shtĂ« gjĂ« tjetĂ«r veçse njĂ« shprehje e pafuqisĂ« intelektuale pĂ«r tĂ« rrokur kompleksitetin e realitetit.
Për të kuptuar pse diskursi shqiptar mbi gjeopolitikën është i mangët, duhet së pari të definojmë se çfarë përfaqëson gjeopolitika si një disiplinë e mirëfilltë studimi. Ajo nuk është një koleksion thashethemesh mbi preferencat e liderëve botërorë, por një shkencë që studion ndërveprimin kompleks midis hapësirës gjeografike dhe proceseve politike. Gjeopolitika operon mbi premisën se gjeografia është një faktor konstant që dikton, kufizon dhe mundëson veprimet e shteteve në arenën ndërkombëtare. Ajo është studimi i fuqisë në raport me hapësirën, duke përfshirë këtu elementet fizike si topografia, klima, dhe burimet natyrore, por edhe elementet njerëzore si demografia dhe organizimi politik.
Gjeopolitika lindi nĂ« fund tĂ« shekullit tĂ« 19-tĂ« dhe fillim tĂ« shekullit tĂ« 20-tĂ« si njĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« racionalizuar strategjitĂ« e fuqive tĂ« mĂ«dha nĂ« njĂ« botĂ« qĂ« po bĂ«hej gjithnjĂ« e mĂ« e vogĂ«l pĂ«r shkak tĂ« zhvillimeve teknologjike. Ajo e sheh botĂ«n si njĂ« sistem tĂ« mbyllur, ku çdo ndryshim nĂ« ekuilibrin e fuqisĂ« nĂ« njĂ« rajon ka pasoja tĂ« pashmangshme nĂ« tĂ« gjithĂ« sistemin. Kjo disiplinĂ« nuk merret me âatĂ« qĂ« duhet tĂ« jetĂ«â, por me âatĂ« qĂ« Ă«shtĂ«â, duke u mbĂ«shtetur nĂ« njĂ« realizĂ«m tĂ« ftohtĂ« qĂ« shpesh injoron emocionet apo preferencat ideologjike.
Studimi disiplinor i gjeopolitikĂ«s na ndihmon tĂ« lexojmĂ« marrĂ«dhĂ«niet ndĂ«rkombĂ«tare jo si njĂ« varg ngjarjeve rastĂ«sore, por si njĂ« shah strategjik ku lĂ«vizjet janĂ« shpesh tĂ« paracaktuara nga nevojat gjeografike. Pa njĂ« kuadĂ«r teorik, ngjarjet globale duken si njĂ« kaos i pakuptueshĂ«m, i cili nxit kĂ«rkimin pĂ«r shpjegime tĂ« thjeshtĂ«zuara ose konspirative. Analiza shkencore na lejon tĂ« kuptojmĂ« âpse-nĂ«â pas veprimeve tĂ« shteteve, duke i parĂ« ato si aktorĂ« racionalĂ« qĂ« kĂ«rkojnĂ« tĂ« maksimizojnĂ« sigurinĂ« dhe mbijetesĂ«n e tyre nĂ« njĂ« mjedis anarkik.
Disiplina gjeopolitike na pajis me mjetet për të identifikuar tendencat afatgjata, duke i ndarë ato nga zhurma e lajmeve të përditshme. Ajo na mëson se ndryshimet në teknologji. si kalimi nga qymyri tek nafta, apo nga hekurudha te fluturimet hapësinore, rikonfigurojnë vlerën e hapësirave gjeografike, por nuk e eliminojnë rëndësinë e tyre. Ky lexim i disiplinuar është e vetmja rrugë për të evituar diletantizmin që karakterizon diskutimet publike në Shqipëri.
Shqiptari i pakualifikuar qĂ« merr pĂ«rsipĂ«r tĂ« bĂ«jĂ« gjeopolitikĂ« shpesh bie viktimĂ« e asaj qĂ« mund tĂ« quhet ânarcisizmi i periferisĂ«â. Duke mos pasur mjetet intelektuale pĂ«r tĂ« analizuar dinamikat globale, ai tenton tĂ« projektojĂ« frikĂ«rat, dĂ«shirat dhe paragjykimet e tij mbi skenĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare. Ky diletantizĂ«m shfaqet nĂ« dy forma kryesore: sipĂ«rfaqĂ«sia bisedore dhe konspiracioni.
MĂ« shqetĂ«suesja Ă«shtĂ« qĂ« ky pakualifikim intelektual shfaqet dendur nĂ« televizione javĂ« pas jave. Madje duke kaluar nga pretendimi pĂ«r analizĂ« nĂ« pretendimin pĂ«r shpjegime definitive pĂ«rmes konspiracionit. Konspiracioni shĂ«rben si njĂ« âfast-foodâ intelektual pĂ«r ata qĂ« flasin nĂ« televizion por nuk kanĂ« durimin apo kapacitetin pĂ«r tĂ« studiuar kompleksitetin. Konspiracioni ofron shpjegime tĂ« thjeshta pĂ«r probleme tĂ« vĂ«shtira, duke ia faturuar çdo dĂ«shtim apo ngjarje planeve sekrete tĂ« grupeve tĂ« padukshme. Kjo nuk Ă«shtĂ« gjĂ« tjetĂ«r veçse njĂ« shprehje e pafuqisĂ« intelektuale; Ă«shtĂ« kapitullimi i arsyes. Kur njĂ« shqiptar nĂ« televizion, njĂ«soj si nĂ« kafene, thotĂ« âgjithçka Ă«shtĂ« e vendosur nga ata tĂ« mĂ«dhenjtĂ«â, ai nĂ« fakt po pranon paaftĂ«sinĂ« e tij pĂ«r tĂ« kuptuar mekanizmat realĂ« tĂ« fuqisĂ« dhe po kĂ«rkon njĂ« justifikim pĂ«r pasivitetin e tij.
NĂ«se ndokush, edhe pse mund tĂ« mos ketĂ« studiuar, gjeopolitikĂ«, histori e diplomaci, do tĂ« donte ta njihte disiplinĂ«n seriozisht, si njĂ« mjet qĂ« ndihmon nĂ« zbĂ«rthimin e ngjarjeve globale sot, duhet tâi futet leximeve. Nuk mund tĂ« flasĂ«sh pĂ«r gjeopolitikĂ« pa njohur debatin mes fuqisĂ« tokĂ«sore dhe asaj detare, apo pa kuptuar sfidat moderne tĂ« sigurisĂ« nĂ« EvropĂ«. Halford Mackinder, Alfred Thayer Mahan apo Carlo Jean pĂ«rbĂ«jnĂ« ABC-nĂ« e njohjes sĂ« disiplinĂ«s.
Analiza e gjeopolitikĂ«s Ă«shtĂ« njĂ« disiplinĂ« qĂ« kĂ«rkon punĂ« tĂ« vazhdueshme studimore. Prandaj, televizionet duhet tâi thonĂ« ândalâ atyre qĂ« ndjekin lajmet dhe parashikojnĂ« se kur do zbresin alienĂ«t qĂ« tĂ« ndalojnĂ« luftĂ«rat.
Lutem të mos ketë njerëz të uritur në qytet që kur të dalin në televizion, të mos ndjehen të ofenduar nga akti i dhurimit;
Kërkoj që të gjithë të kenë rroba për të veshur; Kërkoj një vend për qetësinë e shpirtit Dhe për këtë na duhet kombi ku të lutemi çdo ditë: Stop urrejtjes! Stop diskriminimit!
Do kërkoj në çdo cep të vendit ortodoksë, arabë, sa majtas, sa djathtas, etiopianë, ashkenazi, këdo që përshëndet lindjen e diellit në këtë tokë Dhe do lutem, përsëri do lutem që të gjithë ne të jemi vëllezër.
Kërkoj që të jemi një komb i vetëm, solid me të gjitha anët e tij! Qoftë i pranueshëm ndryshimi! Amen!
Do të kërkoj paqe Mes nesh, Mes meje dhe vetes, Mes nesh dhe fqinjëve tanë, Se vetëm kështu Raketat nuk do qëllojnë më Dhe fëmijët nuk do të kenë më frikë Dhe as civilët, dhe as ushtarët nuk do të vrasin më! Dhe kështu, pranë teje do jem edhe unë, që kërkoj kaq pak nga ty ...
Lërini maskat këtë vit njerëz! Le të dalim, të qeshim e të flasim Me njëri-tjetrin të gjithë bashkë, Në një!
Nga: Rikki Schlott / New York Post PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
TikTok tani Ă«shtĂ« nĂ« pronĂ«si tĂ« shumicĂ«s sĂ« aksionerĂ«ve qĂ« nuk janĂ« kinezĂ« dhe ka njĂ« bord drejtues me shumicĂ« amerikane - dhe tani Ă«shtĂ« koha qĂ« ata tâu tregojnĂ« prindĂ«rve se janĂ« tĂ« zotĂ«t, duke ofruar mĂ« shumĂ« transparencĂ« dhe mbrojtje mĂ« tĂ« forta pĂ«r tĂ« miturit.
Aplikacioni është pjesë e pandashme e jetës së adoleshentëve amerikanë, por mënyra se si funksionon dhe kush e kontrollon ende mbetet një mister. Aksionerët e rinj të TikTok-ut - Oracle, Silver Lake dhe MGX tani zotërojnë nga 15 përqind secili, ndërsa kompania kineze ByteDance mban vetëm 19.9 përqind - duhet të kërkojnë që fëmijët të mbrohen nga algoritmet tepër të personalizuara dhe që llogaritë e tyre të jenë të mbrojtura me siguri maksimale.
Rreziku është i madh. Dyqind milionë amerikanë janë në TikTok, sipas kompanisë, dhe 63 përqind e adoleshentëve amerikanë e përdornin platformën që nga viti 2024.
Para sĂ« gjithash, adoleshentĂ«t nuk duhet tĂ« ekspozohen ndaj algoritmeve tepĂ«r tĂ« personalizuara nĂ« faqen e tyre âPĂ«r Tyâ [For You Page]. ĂshtĂ« shumĂ« e lehtĂ« tĂ« biesh nĂ« situatĂ« tĂ« pakĂ«ndshme nĂ« rrjetet sociale; mjafton njĂ« shfletim i paktĂ« i pĂ«rmbajtjes politike apo pĂ«r dietat. Pa e kuptuar, je i zhytur nĂ« ideologji ekstreme ose bĂ«hesh i fiksuar pas peshĂ«s trupore.
Kur je nën moshën 18 vjeç, ende je duke formuar identitetin dhe bindjet e tua. Gjëja e fundit që të duhet është një përforcim i vazhdueshëm me ide të caktuara nga një algoritëm i përshtatur që ta ngushton botën përreth pasigurive apo prirjeve tua politike.
Për hir të së vërtetës, TikTok-u lejon vetëm përdoruesit mbi 13 vjeç, dhe ndër vite ka prezantuar një sërë kontrollesh prindërore - përfshirë kufizime kohe, filtra për përditësimin e përmbajtjes dhe kontrolle për komentet dhe mesazhet. Gjithashtu, përmbajtja e postuar nga personat nën 16 vjeç nuk u rekomandohet të huajve. Megjithatë, ata munden dhe duhet të bëjnë më shumë.
Të rriturit e panjohur nuk duhet të kenë mundësi të shohin asgjë që poston një i mitur nën 18 vjeç - sidomos nëse algoritmi disi dyshon që ata mund të pëlqejnë përmbajtje të një fëmije të mitur.
Llogaritë e adoleshentëve janë automatikisht private, por mund të bëhen publike me një ndryshim të thjeshtë në faqe. Nuk ka asnjë arsye pse një i mitur duhet të ketë llogari publike.
Aktualisht ka një kufi kohe prej 60 minutash për adoleshentët, por ai mund të çaktivizohet lehtësisht. Kjo nuk duhet të ndodhë.
Madje, mund të merret në konsideratë edhe shkurtimi i këtij kufiri kohor. Raportohet se të rinjtë në Kinë janë të kufizuar në vetëm 40 minuta në ditë në Douyin - versioni i TikTok-ut për Kinën.
Dy vjet më parë, TikTok-u u kritikua kur u zbulua se Douyin-i kishte disa mbrojtje për të miturit kinezë - përfshirë kufizime më të rrepta dhe promovim të përmbajtjes edukative dhe sociale - ndërsa adoleshentët amerikanë përballeshin me një lloj të Perëndimit të Egër.
Versioni i TikTok-ut që është i qasshëm në ShBA ka marrë me të drejtë kritika duke qenë bastion i videove seksuale, informacioneve të dëmshme për shëndetin mendor, madje edhe përmbajtjeve që lidhen me çrregullimet e të ngrënit.
âSkinnytokâ ishte njĂ« kĂ«nd i veçantĂ« i aplikacionit, para se tĂ« vihej nĂ« shĂ«njestĂ«r. Para disa vitesh, FDA-ja [Administrata e Ushqimit dhe Barnave] u detyrua tâu kĂ«rkonte pĂ«rdoruesve tĂ« TikTok-ut tĂ« ndalonin sĂ« gatuari mish pule me [ilaçin] NyQuil, pasi u bĂ« trend nĂ« rrjetet sociale. Madje, pati raportime se fĂ«mijĂ« tĂ« vegjĂ«l kishin fituar nga aplikacioni reagime tĂ« ngjashme me sindromĂ«n e Turetit [Tourette].
Sigurisht, jo për gjithçka fajësohet TikTok-u. Fëmijët ndonjëherë janë të pamend dhe kjo vërtet është lojë me çekan [Whac-A-Mole] për të shtypur trendin e rrezikshëm të fundit ose zhargonin e algoritmeve për terma të ndaluar, por versioni kinez i aplikacionit bëri më shumë për ta kontrolluar situatën dhe për të mbrojtur fëmijët.
TikTok-u ka funksionuar për vite me radhë në një shtet që është një armik i huaj, duke nxitur shqetësime se Kina kishte qasje te sytë, veshët dhe zemra e fëmijëve tanë përmes ekraneve të tyre. Shpresoj që tani ky shqetësim mund të zbutet.
NjĂ« zĂ«dhĂ«nĂ«s i SipĂ«rmarrjes sĂ« PĂ«rbashkĂ«t TikTok-USDS [ShĂ«rbimi Dixhital i Shteteve tĂ« Bashkuara] i tha âThe Postâ-it se ata do tĂ« âvazhdojnĂ« ta bĂ«jnĂ« prioritet kryesor sigurinĂ« e adoleshentĂ«veâ, duke vĂ«nĂ« nĂ« dukje se kanĂ« mĂ« shumĂ« se 50 veçori tĂ« paracaktuara sigurie.
âDuke ditur qĂ« çdo adoleshent dhe çdo familje Ă«shtĂ« ndryshe, ne gjithashtu vazhdojmĂ« tĂ« ofrojmĂ« mjete tĂ« lehta sigurie dhe privatĂ«sie, pĂ«r tâu pĂ«rdorur, qĂ« ndihmojnĂ« prindĂ«rit tĂ« pĂ«rshtatin pĂ«rvojĂ«n pĂ«r adoleshentĂ«t e tyreâ, shtuan ata.
Nuk janë vetëm fëmijët dhe prindërit ata që meritojnë më shumë përgjigje. Tani që TikTok-u po hap një faqe të re dhe po lejon amerikanët të bëhen pjesë e radhëve të tij, ka ardhur koha që TikTok-u të jetë në anën e transparencës - në çdo aspekt.
Le të mësojnë të gjithë përdoruesit se çfarë të dhënash mblidhen për ta dhe si funksionojnë algoritmet. Me gjithë të metat e X-it, Elon Musku kishte të drejtë kur e bëri algoritmin me kod të hapur.
Jo më paqartësi rreth privatësisë. Jo më dyshime për ndalesa të fshehta, jo më dyshime se në peshore është gishti i një qeverie apo një grup me interesa të veçanta.
Për hir të fëmijëve, adoleshentëve, prindërve, amerikanëve dhe madje edhe joamerikanëve, kjo udhëheqje e re duhet të marrë në konsideratë mirëpritjen e një raporti të pavarur transparence.
Tregojuni përdoruesve atë që duhet të dinë. Jini të ndershëm. Dhe, nëse disa gjëra janë të shëmtuara, tregoni se çfarë do të ndryshojë. Transparenca është mënyra e vetme se si kompanitë e mëdha të teknologjisë [Big Tech] mund të rifitojë besimin e një publiku skeptik. /Telegrafi/
Pabarazia gjinore dhe mungesa e përfshirjes adekuate në të gjithë spektrin e jetës shoqërore për vajzat dhe gratë e komuniteteve rom, ashkali dhe egjiptian, vazhdojnë të mbeten sfiduese dhe përbëjnë çështje për të cilat ende duhet të punohet vazhdimisht. Situata e pasluftës dhe mundësitë e krijuara për këto komunitete nga faktorët ndërkombëtarë, me qëllim që edhe ato të kenë partitë e tyre politike, u realizuan fillimisht me nga një parti dhe më pas me krijimin e disa partive politike nga vetë komunitetet rom, ashkali dhe egjiptian.
Organizata RROGRAEK, së bashku me organizata të tjera të grave rome, ashkalinje dhe egjiptiane, arritën të jenë pjesë e takimeve dhe proceseve të dokumentimit të organizuara nga shumë OJQ-ve të grave, lokale, qeveritare dhe ndërkombëtare, të cilat synonin që përqindja e përfshirjes së grave dhe vajzave të respektohej në çdo parti politike, përfshirë edhe partitë e këtyre komuniteteve.
Megjithatë, partitë e këtyre komuniteteve, në vitet e para të krijimit, e respektuan përqindjen gjinore duke siguruar që çdo i treti kandidat në listat zgjedhore të ishte vajzë apo grua. Si çdo fillim, edhe vajzat dhe gratë nga këto tri komunitete kishin mungesë njohurish dhe përgatitjeje adekuate për të qenë pjesë aktive e proceseve zgjedhore dhe për të shërbyer si zëri përfaqësues i grave dhe vajzave nga komunitetet e tyre. Programet partiake përmbanin vetëm përshkrime të shkurtra për përfshirjen e grave dhe vajzave, ose kjo çështje ishte pothuajse e paadresuar, gjë që ndikonte që këto vajza dhe gra të mos kishin qartësi mbi rolin dhe përgjegjësitë e tyre ndaj vetes dhe ndaj grave dhe vajzave të tjera në komunitet.
Në anën tjetër, udhëheqja e partive dominohej nga burrat, si liderë dhe përgjegjës kryesorë, në përputhje me mendësinë patriarkale, sipas së cilës gratë dhe vajzat konsideroheshin të paafta për këto role. Ato vazhdonin të ballafaqoheshin me presion familjar dhe komunitar, ku si vajza dhe gra pritej të dëgjonin dhe të respektonin vendimet e anëtarëve të familjes, të cilët vendosnin për jetën e tyre në të gjitha fushat, si dhe të përgatiteshin për rolin tradicional të kujdesit për shtëpinë dhe familjen.
Organizata RROGRAEK, e regjistruar pas luftës dhe e fokusuar në të drejtat e grave dhe vajzave si dhe në barazinë gjinore, vazhdoi punën e saj duke ngritur zërin për pozitën dhe të drejtat e grave dhe vajzave përmes avokimit në institucionet lokale, qeveritare dhe ndërkombëtare, si dhe përmes aktiviteteve të projekteve të zbatuara në komunitete. Pozita e vajzave dhe grave filloi gradualisht të ndryshonte dhe të përmirësohej përmes rritjes së nivelit të arsimimit dhe krijimit të një numri më të madh të grave dhe vajzave aktiviste në organizata të ndryshme dhe brenda vetë komuniteteve.
Herë pas here, u realizuan aktivitete për ngritjen e kapaciteteve të partive politike përmes organizatave ndërkombëtare, por përfshirja e grave dhe vajzave mbeti shumë e ulët. Në të njëjtën kohë, fondet e kufizuara që kishin partitë për fushatat zgjedhore lokale dhe qendrore, ndikuan negativisht në prezantimin e punës dhe angazhimit të tyre politik në të ardhmen.
Organizata RROGRAEK dhe organizatat e tjera tĂ« kĂ«tyre komuniteteve nuk arritĂ«n tĂ« siguronin pĂ«rkrahje tĂ« mjaftueshme pĂ«r projekte qĂ« synonin ngritjen e kapaciteteve tĂ« grave dhe vajzave pĂ«r tâu bĂ«rĂ« kandidate profesionale dhe pĂ«r tĂ« prezantuar punĂ«n e tyre nĂ« parti dhe para komuniteteve pĂ«rkatĂ«se. E gjithĂ« kjo ndikoi qĂ« gratĂ« dhe vajzat nga kĂ«to komunitete tĂ« jenĂ« shumĂ« pak tĂ« votuara dhe tĂ« zgjedhura si kĂ«shilltare komunale apo deputete nĂ« Kuvendin e KosovĂ«s.
Gjatë kësaj periudhe, në Kuvend kishte vetëm një deputete nga komuniteti ashkali me mandat katërvjeçar dhe një zëvendësministre me mandat të papërfunduar, për shkak se u largua nga pozita nga partia e saj. Ndërsa, në nivel komunal, sipas njohurive ekzistuese, kanë qenë vetëm tri këshilltare komunale në komuna të ndryshme, të cilat u angazhuan për përmirësimin dhe ndryshimin e pozitës së komuniteteve që përfaqësonin.
Megjithatë, numri i vogël i këshilltareve komunale dhe mungesa e koalicioneve me parti të tjera shpeshherë e bënin të pamundur sigurimin e përkrahjes së nevojshme për avancimin e të drejtave dhe pozitës së komuniteteve në komunat ku ato vepronin.
Vitet e fundit, partitĂ« e kĂ«tyre komuniteteve kanĂ« reflektuar ndryshime, duke pĂ«rfshirĂ« mĂ« shumĂ« pĂ«rmbajtje pĂ«r mbĂ«shtetjen e grave dhe vajzave nĂ« programet e tyre politike dhe duke rritur numrin e grave dhe vajzave anĂ«tare. MegjithatĂ«, partitĂ« vazhdojnĂ« tĂ« udhĂ«hiqen kryesisht nga burra; fushatat politike organizohen nga burra; deputetĂ«t dhe zĂ«vendĂ«sministrat janĂ« kryesisht burra, ndĂ«rsa ngritja e kapaciteteve tĂ« grave dhe vajzave pĂ«r tâu bĂ«rĂ« lidere dhe udhĂ«heqĂ«se politike mbetet njĂ« sfidĂ« e madhe.
Shpresa mbetet që organizatat e këtyre komuniteteve, në bashkëpunim me institucionet dhe partitë politike, të arrijnë të avokojnë dhe të ngritin kapacitetet e grave dhe vajzave, në mënyrë që në të ardhmen e afërt të kemi edhe kryetare partish politike, ministre, zëvendësministre, këshilltare komunale dhe deputete nga komunitetet rom, ashkali dhe egjiptian.
Për ta arritur këtë qëllim, është jashtëzakonisht e rëndësishme që organizatat e grave të komuniteteve rom, ashkali dhe egjiptian të kenë përkrahje të vazhdueshme për projekte nga donatorët komunalë, qeveritarë dhe ndërkombëtarë, si dhe të forcohet bashkëpunimi i tyre me partitë politike.
(Ky shkrim Ă«shtĂ« hartuar nĂ« kuadĂ«r tĂ« projektit âAjo UdhĂ«heq: Luftimi i GjuhĂ«s sĂ« Urrejtjes dhe Promovimi i Grave nĂ« UdhĂ«heqjen Lokaleâ, qĂ« implementohet nga Demokraci pĂ«r zhvillim (D4D) dhe mbĂ«shtetet nga Ambasada e MbretĂ«risĂ« sĂ« HolandĂ«s nĂ« KosovĂ«. PĂ«rmbajtja pasqyron mendimet dhe qĂ«ndrimet e autores dhe nuk pĂ«rfaqĂ«son domosdoshmĂ«risht qĂ«ndrimet e organizatĂ«s/donatorit)
Nga: Joseph de Weck, bashkëpunëtor në Institutin për Kërkime të Politikës së Jashtme / The Guardian Përkthimi: Telegrafi.com
Sapo kemi kaluar çerekun e këtij shekulli, Evropa duket të jetë në një pikë kthese. Për dekada me radhë, pjesa e saj në PBB-në globale ka qenë në rënie dhe ndikimi i saj gjeopolitik është gërryer. Në një moment të caktuar, rënia relative mund të kthehet në rënie absolute. Ky moment mund të jetë duke u afruar.
ShBA-ja, Rusia dhe Kina janĂ« haptazi tĂ« angazhuara nĂ« njĂ« âpĂ«rleshje pĂ«r EvropĂ«nâ. Moska kĂ«rkon tĂ« rikthejĂ« hegjemoninĂ« nĂ« Lindje. Pekini dĂ«shiron industrinĂ« e EvropĂ«s; Uashingtoni kĂ«rkon bindje - dhe GrenlandĂ«n. GjermanĂ«t janĂ« tĂ« shqetĂ«suar pĂ«r tĂ« ardhmen. Franca e çorientuar nuk mund tĂ« rregullojĂ« buxhetin e vet. I dĂ«shpĂ«ruar pĂ«r rritje, Brukseli po çmonton legjislacionin pĂ«r klimĂ«n qĂ« kishte miratuar vetĂ«m disa vite mĂ« parĂ«, ndĂ«rsa bĂ«n gjithçka pĂ«r tâia bĂ«rĂ« qejfin Donald Trumpit. KanĂ« mbetur pak gjĂ«ra nga dinjiteti evropian - njĂ« ndjenjĂ« deklasimi ka filluar tĂ« mbizotĂ«rojĂ«.
Ndoshta kjo është arsyeja pse përshtatja e fundit në Netflix e kryeveprës së vitit 1958 nga Giuseppe Tomasi di Lampedusa, Leopardi [Il Gattopardo], po ka jehonë te publiku në gjithë kontinentin. Romani epik i Lampedusas përshkruan rënien e një familjeje aristokrate siciliane në shekullin XIX - dhe, kryesorja, mendësinë e elitave që ndiejnë se bota e tyre po merr fund, por janë të gatshëm të bëjnë kompromise dhe do të bëjnë pothuajse gjithçka për të zgjatur pushtetin e tyre edhe pak.
Klasa politike e EvropĂ«s, e pezulluar mes dhimbjes dhe vetĂ«kĂ«naqĂ«sisĂ«, ka filluar tĂ« ngjasojĂ« me atĂ« aristokraci dhe Ă«shtĂ« dorĂ«zuar ndaj njĂ« strategjie tĂ« rĂ«nies sĂ« menaxhuar. MegjithatĂ«, âpĂ«rderisa ka vdekje, ka shpresĂ«â, shkruan Lampedusa, Evropa nuk Ă«shtĂ« patjetĂ«r e humbur - nĂ«se udhĂ«heqĂ«sit e saj nxjerrin mĂ«simet e duhura nga Leopardi.
Ta lexosh Leopardin është kënaqësi; ta shohësh përshtatjen e Luchino Viscontit nga viti 1963 është domosdoshmëri; të ndalesh te seria e Netflix-it me ritëm të ngadaltë është kohë e kaluar mirë. Për lexuesin e ngarkuar, ja përmbledhja: ngjarja e vendosur gjatë bashkimit italian, Leopardi ndjek princin e Salinës, një aristokrat sicilian në moshë të shtyrë që jeton rehat nga pronat e tij të mëdha. Por, rreth tij bota po ndryshon. Fshatarët synojnë të bëhen më shumë sesa punëtorë në tokat e princit. Pushteti aristokratik po i lë vend borgjezisë me kunja.
Me mendje tĂ« kthjellĂ«t, princi e kupton mirĂ« se mĂ«nyra e tij e jetesĂ«s po vdes. Pasuria dhe privilegjet e tij po veniten. âGjithçka duhet tĂ« ndryshojĂ« qĂ« gjithçka tĂ« mbetet njĂ«sojâ, deklaron nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« famshme nipi i princit, Tankredi, duke e nxitur xhaxhain e tij tĂ« rreshtohet me rendin e ri ekonomik dhe politik. Por, nĂ«se qĂ«ndrimi nĂ« majĂ« kĂ«rkon tĂ« heqĂ«sh dorĂ« nga vlerat dhe traditat, a Ă«shtĂ« kjo vĂ«rtet fitore?
Princi krenar tërhiqet nga dinjiteti i rezistencës, por nuk mund të shpëtojë nga logjika e dorëzimit pragmatik në shpresën për të vonuar rënien e familjes së tij. Duke lexuar Leopardin sot, është e vështirë të mos shohësh Evropën në princin melankolik të Salinës.
Si princi, shumë evropianë kanë pasur jetë relativisht të begatshme. Dhe, si aristokratët e një epoke të kaluar, shumica e evropianëve janë të bindur për superioritetin e modelit të tyre - një rend demokratik, një kapitalizëm i zbutur, një kulturë e rafinuar - duke injoruar faktin se kjo pasuri mbështetet gjithashtu në shfrytëzimin e të tjerëve.
EvropianĂ«t gjithashtu ndiejnĂ« se historia po lĂ«viz kundĂ«r tyre. NĂ« vend, politika Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« garĂ« e nostalgjive. E djathta populiste Ă«ndĂ«rron njĂ« tĂ« kaluar tĂ« imagjinuar nacionaliste, ndĂ«rsa qendra politike evropiane sillet si vetĂ« princi i SalinĂ«s - duke u pĂ«rpjekur ta zgjasĂ« tĂ« tashmen pĂ«rmes njĂ« pĂ«rshtatjeje taktike: mĂ« shumĂ« borxh kĂ«tu, shkurtime tĂ« mirĂ«qenies atje, çrregullim dhe, mbi tĂ« gjitha, dorĂ«zim ndaj mbretit Trump i cili tallet me udhĂ«heqĂ«sit e BE-sĂ« nĂ« rrjetet sociale dhe i fyen haptazi ata si âtĂ« dobĂ«tâ.
Sigurisht, kjo politikë mes përmes ngatërresave ka virtytet e veta. Rënia e menaxhuar është më e mirë sesa arroganca që ndiqet nga kolapsi. Por, ka një alternativë si ndaj mohimit ashtu edhe ndaj nënshtrimit.
Princi nuk ka një përgjigje bindëse. Ai përpiqet të ruajë një rend nga i cili përfiton vetëm ai. Evropianët, për dallim, kanë plot aleatë - nëse zgjedhin të mbrojnë parimet si demokracia, sundimi i ligjit, aparati shtetëror nga i cili nuk kemi pse të frikësohemi dhe parimi i sovranitetit territorial. Siç pamë javën e kaluar, dha rezultat rezistenca përballë Trumpit për tarifat me të cilat ai kërcënoi mbi Grenlandën. E bashkuar, Evropa nuk është aspak e dobët.
Dhe, Evropa mund ta ruajë këtë ndjenjë qëllimi nëse përqendrohet tek ambicia për të ndërtuar një ekonomi që është si e suksesshme ashtu edhe që u lejon njerëzve të kenë jetë me kuptim. Nuk është dekadencë të përpiqesh të përparosh një rend që thekson nevojat njerëzore mbi interesat e kapitalit. Ndryshe nga bota e princit, mënyra evropiane e jetesës nuk është e dënuar - jo sepse, së paku, evropianët nuk duan të shohin kontinentin të bëhet ajo që është Sicilia për Italinë te Leopardi: një periferi e sunduar nga të tjerët.
Evropianët ende po shfaqin shenja rezistence: verën e kaluar, tregojnë sondazhet, 76 përqind e qytetarëve evropianë refuzuan marrëveshjen poshtëruese tregtare me Trumpin, ndërsa 81% duan që BE-ja të ndërtojë një politikë të përbashkët të mbrojtjes dhe sigurisë. Me 74 përqind, miratimi ndaj BE-së nuk ka qenë kurrë më i lartë. Dhe, ndërsa lufta e Rusisë hyn në vitin e pestë, opinioni publik evropian ka mbetur i përkushtuar ndaj Ukrainës.
Po, Evropa do tĂ« duhet tĂ« ndryshojĂ« thellĂ«sisht nĂ«se dĂ«shiron tĂ« mbrojĂ« atĂ« qĂ« ka vĂ«rtet rĂ«ndĂ«si. Ruajtja e aftĂ«sisĂ« sĂ« EvropĂ«s pĂ«r tĂ« zgjedhur tĂ« ardhmen e vet kĂ«rkon njĂ« BE mĂ« tĂ« fortĂ«, mĂ« demokratike. NĂ« Davos, presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, bĂ«ri thirrje pĂ«r tĂ« lĂ«nĂ« pas ânostalgjinĂ«â nĂ« emĂ«r tĂ« ndĂ«rtimit tĂ« njĂ« Evrope tĂ« re tĂ« pavarur. Ădo poshtĂ«rim nga Trumpi, Xi Jinping dhe Vladimir Putini i bĂ«n evropianĂ«t mĂ« tĂ« gatshĂ«m pĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«ndrim.
Nga: David Gilmour (albumi âA Momentary Lapse of Reasonâ, Pink Floyd, 1987) PĂ«rktheu: Agron Shala
Një tingull, një tingull i vetëm Një puthje, një puthje e vetme Një fytyrë matanë xhamit të dritares Qysh erdhi puna deri këtu? Një burrë që iku, një fëmijë që qau Një vajzë që dëgjoi, një zë që gënjeu Dielli që digjej all Vegimi i një shtrati bosh
Përdorimi i forcës, ai ishte shumë i fortë Ajo shpejt do të nënshtrohet, është lodhur Marshi i fatit, vullneti i thyer Dikush rri shumë i qetë Ai ka qeshur dhe ka qarë Ai ka luftuar dhe ka vdekur Ai është njësoj si gjithë të tjerët As më i keqi, as më i miri
Dhe prapë kjo murmuritje e pambarimtë Kjo llomotitje që duroj Dete fytyrash, sytë përpjetë Ekrani bosh, shikimi bosh Një burrë me të zeza mbi një kalë të bardhë si bora Një jetë pa kuptim që përfundoi rrugëtimin Sytë e ënjtur, lotët që ende rrjedhin Teksa ai zhduket në perëndimin e diellit
Republikanizmi ekonomik na tregon se si mund të arrijmë lirinë autentike: qytetarët kanë nevojë për fuqi ekonomike, ashtu si për fuqi politike.
Nga: Sean Irvingis / aeon.co PĂ«rkthimi: Agron Shala / Telegrafi.com
NĂ« tĂ« gjithĂ« botĂ«n demokratike, qytetarĂ«t pĂ«rshkruajnĂ« njĂ« ndjenjĂ« nĂ« rritje tĂ« pafuqisĂ«. QeveritĂ« ngrihen dhe bien, por fuqia pĂ«r tĂ« formĂ«suar jetĂ«n e pĂ«rditshme tani rrjedh diku tjetĂ«r - pĂ«rmes tregjeve, korporatave dhe sistemeve tĂ« tĂ« dhĂ«nave tĂ« paprekshme nga mbikĂ«qyrja demokratike. NjĂ« sondazh ndĂ«rkombĂ«tar i kohĂ«ve tĂ« fundit zbuloi se, nĂ« pothuajse çdo vend tĂ« madh, shumica e njerĂ«zve besojnĂ« se ekonomia Ă«shtĂ« manipuluar pĂ«r tĂ« pĂ«rfituar tĂ« pasurit dhe tĂ« fuqishmit; shumĂ« vetĂ« thonĂ« se shoqĂ«ritĂ« e tyre janĂ« âtĂ« thyeraâ. PakĂ«naqĂ«sia ka nxitur njĂ« kthesĂ« drejt politikave autoritare tĂ« cilat premtojnĂ« kontroll, ndĂ«rkohĂ« qĂ« forcojnĂ« forma tĂ« reja tĂ« sundimit oligarkik. NjĂ« arsye pse autoritarĂ«t po fitojnĂ« mund tĂ« jetĂ« pĂ«r shkak se liberalĂ«t dhe progresistĂ«t kanĂ« njĂ« shqetĂ«sim tĂ« madh me pushtetin.
Gjithmonë në histori ekziston rasti kur shumëçka rreth momentit të tanishëm është e paprecedentë, dhe asnjë perspektivë e vetme nuk është e plotë, por nuk kemi pse të shkojmë shumë larg në histori për të gjetur një politikë shumë popullore dhe të fuqishme të organizuar rreth një ideali të lirisë që i bëri njerëzit kundërshtarë të ashpër të pafuqisë politike dhe ekonomike. Republikanizmi ekonomik ishte një nga traditat e mëdha të mendimit perëndimor të shekullit XIX dhe u pëlqeu atyre që ndiheshin të paaftë për të ndikuar në botën përreth tyre.
MarrĂ«dhĂ«nia midis lirisĂ« dhe pushtetit Ă«shtĂ« nĂ« zemĂ«r tĂ« traditĂ«s republikane. PĂ«r shekuj me radhĂ«, mendimtarĂ«t republikanĂ« argumentuan se liria kĂ«rkonte institucione tĂ« afta pĂ«r tĂ« frenuar pushtetin arbitrar. Diskurset [Discorsi, 1531] i NiccolĂČ Machiavellit pohonte se vetĂ«m njĂ« popull qĂ« Ă«shtĂ« i aftĂ« tĂ« kontrollojĂ« elitat mund tĂ« mbetet i lirĂ«. Okeana [Oceana,1656] i James Harringtonit, shkruar gjatĂ« republikĂ«s sĂ« shkurtĂ«r tĂ« AnglisĂ«, ndihmoi nĂ« artikulimin e lidhjes midis pavarĂ«sisĂ« dhe pronĂ«sisĂ«. NĂ« revolucionet amerikane dhe franceze, idetĂ« republikane u bĂ«nĂ« parime qĂ« formuan shtetin: Kontrata Sociale [Du contrat social, 1762] e Jean-Jacques RousseausĂ« i radikalizoi kĂ«rkesat pĂ«r sovranitet pĂ«r popullin, ndĂ«rsa John Adamsi, Thomas Jeffersoni dhe autorĂ«t e ShĂ«nimeve Federaliste [Federalist Papers, 1787-88] argumentuan se vetĂ«m kontrollet dhe balancat kushtetuese mund ta siguronin lirinĂ«.
Në shekullin XIX, republikanizmi ekonomik i zbatoi këto shqetësime të vjetra në ekonomitë e reja industriale të Perëndimit. Idealet e tij formësuan disa nga konfliktet më të rëndësishme politike dhe shoqërore të epokës: duke nxitur sindikalistët britanikë të luftonin për kontrata kolektive dhe orë më të shkurtra pune, duke nxitur revolucionet e vitit 1848, dhe duke shtyrë para - më vonë gjatë shekullit - reformën agrare dhe përpjekjet kundër monopoleve.
PĂ«r tĂ« pasur kuptim termi "republikanizĂ«m ekonomik", ndihmon tĂ« dimĂ« se si historia e gjatĂ« e teorisĂ« politike republikane e sheh pushtetin. Kjo kthehet prapa nĂ« botĂ«n e GreqisĂ« dhe RomĂ«s klasike, dhe nuk ka qenĂ« gjithmonĂ« domosdo kundĂ«r monarkisĂ«. Angazhimi i saj mĂ« i thellĂ« Ă«shtĂ« ndaj njĂ« shoqĂ«rie tĂ« organizuar si njĂ« res publica - njĂ« gjĂ« publike - nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« pushteti tĂ« rregullohet ashtu qĂ« tĂ« sigurojĂ« lirinĂ« e qytetarĂ«ve tĂ« saj. Siç kanĂ« treguar studiuesit si Quentin Skinner, Philip Pettit dhe tĂ« tjerĂ«, liria republikane kuptohet mĂ« mirĂ« si mungesĂ« e dominimit. NjĂ« person nuk Ă«shtĂ« i lirĂ« sa herĂ« qĂ« jeton nĂ« mĂ«shirĂ«n e vullnetit tĂ« dikujt tjetĂ«r pa njĂ« mjet efektiv pĂ«r tâi bĂ«rĂ« ballĂ«. Ajo qĂ« komprometon lirinĂ« dhe çon nĂ« mungesĂ« lirie, besojnĂ« republikanĂ«t, nuk Ă«shtĂ« ndĂ«rhyrja e drejtpĂ«rdrejtĂ« nĂ« veprimet e njĂ« personi, por ekspozimi ndaj pushtetit arbitrar: njĂ« skllav me njĂ« padron dashamirĂ«s nuk mbetet i lirĂ«.
Për republikanët, vetëqeverisja është e domosdoshme për lirinë. Vetëm kur njerëzit e zakonshëm kanë rol domethënës në qeverisje, ata nuk varen më thjesht nga vullneti i mirë i të tjerëve. Vetëqeverisja i shndërron individët nga subjekte të dominimit të dikujt tjetër në bashkautorë të botës së përbashkët.
Republikanët klasikë dhe të epokës së hershme moderne e përshkruanin dominimin në terma të imperium dhe dominium. Imperiumi ishte pushteti publik arbitrar, aftësia e mbretërve, ministrave, guvernatorëve për të komanduar pa pëlqimin e popullit. Dominiumi, pushteti privat arbitrar, ishte autoriteti që pronarët, burrat, etërit, zotërinjtë dhe më vonë punëdhënësit ushtronin mbi ata që vareshin prej tyre. Në mënyrë domethënëse, siç vëren teoricienia politike Camila Vergara te Korrupsioni sistematik [Systemic Corruption, 2020], republikanët e hershëm modernë ishin shpeshherë mbrojtës elitarë të lirisë në shtet, por edhe të hierarkisë në shoqëri.
Pronaret e tokave, tregtarĂ«t dhe pronarĂ«t e skllevĂ«rve kĂ«rkonin kufizime mbi autoritetin mbretĂ«ror, ndĂ«rkohĂ« qĂ« mbronin dominimin e tyre privat. Liria e tyre mbĂ«shtetej mbi mungesĂ«n e lirisĂ« sĂ« tĂ« tjerĂ«ve. PĂ«r kĂ«ta burra tĂ« fuqishĂ«m, prona - veçanĂ«risht toka dhe me tĂ« kontrolli mbi ata qĂ« punonin nĂ« tĂ« - ishte ajo qĂ« u jepte tĂ« drejtĂ«n pĂ«r autoritet politik. Ajo siguronte pavarĂ«sinĂ« e tyre, sinjalizonte se ata mund tĂ« qeverisnin âme pĂ«rgjegjĂ«siâ dhe garantonte se vetĂ« ata nuk do tâi nĂ«nshtroheshin pushtetit publik arbitrar. Sipas tĂ« njĂ«jtĂ«s logjikĂ«, atyre pa pronĂ« u mohoheshin tĂ« drejtat politike.
Për dallim, republikanët e popullit këmbëngulnin që procesi politik duhet të ishte i hapur për ata pa prona, megjithëse zakonisht përjashtonin gratë dhe njerëzit indigjenë dhe të skllavëruar. Nga shekulli XVII e tutje, grupe të tilla, si levelerët, jakobinët dhe kartistët e hershëm, kërkuan të zgjeronin republikën kushtetuese. Megjithatë, ata e lanë rendin shoqëror dhe ekonomik kryesisht të paprekur. Megjithatë, parimi i lirisë që republikanët kushtetues përmendnin përmbante një logjikë më të thellë sesa shumëkush e kuptonin.
RepublikanĂ«t ekonomikĂ« tĂ« shekullit XIX kuptuan lidhjen e gjatĂ« tĂ« traditĂ«s mes pushtetit ekonomik dhe atij politik. NĂ« mĂ«nyrĂ« radikale, ata kĂ«rkuan tâi universalizonin tĂ« dy ato. Duke paraqitur argumentin pozitiv pĂ«r ta bĂ«rĂ« kĂ«tĂ«, ata e zgjeruan kritikĂ«n republikane tĂ« dominimit, duke e shtrirĂ« atĂ« nga sfera kushtetuese nĂ« atĂ« ekonomike.
Nëse ajo që e bën një person jo të lirë është varësia nga vullneti i dikujt tjetër, atëherë varësia private është, argumentonin ata, po aq korrozive sa varësia publike. Një punëtor që mund të pushohet nga puna sipas tekave, një qiramarrës pa siguri, një debitor i lidhur me një kreditor - secili jeton nën një strukturë nënshtrimi të ngjashme me atë të një subjekti ndaj princit. Objekti i dyshimit republikan nuk ishte më vetëm mbreti, ministri apo ushtria në gatishmëri. Në shoqëritë e reja industriale të Perëndimit, ai ishte gjithashtu pronari i fabrikës, menaxheri, monopolisti, kreditori dhe pronari i tokave të shumta. Ushtrimi arbitrar i pushtetit ekonomik ishte, për republikanët ekonomikë, pa asnjë dyshim një formë dominimi.
Një republikë e realizuar plotësisht kërkonte çmontimin e pushtetit arbitrar ekonomik dhe ndërtimin e institucioneve përmes të cilave njerëzit mund të qeverisnin jetën e tyre ekonomike. Megjithatë, republikanët ekonomikë nuk kërkonin shpëtimin në një shtet gjithëpushtetshëm; ata e shihnin despotizmin publik me të njëjtin dyshim që kishin ndaj autoritetit privat.
Përderisa ndryshonin pikëpamjet e tyre nëse konkurrenca e tregut mund të siguronte më së miri vetëqeverisjen, ata ishin të një mendjeje për çështjen qendrore: vetëqeverisja popullore ekonomike kërkonte liri si nga imperiumi, ashtu edhe nga dominiumi. Edhe pse historianët kanë vërejtur fijet republikane brenda socializmit të shekullit XIX, ata nuk i kanë njohur këta autorë si pjesëmarrës në një bisedë të vetme njëqindvjeçare me autorë pro-konkurrencës të përqendruar në problemin e përbashkët të kufizimit të pushtetit arbitrar në të dyja format e tij - publike dhe private.
Shprehia e mĂ«vonshme e shekullit XX pĂ«r tĂ« paraqitur politikĂ«n nĂ« terma tĂ« âshtetitâ kundrejt âtregutâ, e ka turbulluar kĂ«tĂ« trashĂ«gimi. PavarĂ«sisht mosmarrĂ«veshjeve tĂ« tyre, republikanĂ«t ekonomikĂ« pĂ«rbĂ«nin njĂ« traditĂ« tĂ« vetme tĂ« bashkuar nga njĂ« projekt i pĂ«rbashkĂ«t: shpĂ«rndarja e pushtetit pĂ«r qĂ«llime tĂ« popullit dhe krijimi i institucioneve ekonomike tĂ« afta pĂ«r tĂ« mbajtur vetĂ«qeverisjen.
Këtë mund ta shohim në veprën e vetëm disa prej tyre: Thomas Hodgskin (1787-1869), John Francis Bray (1809-1897), Pierre-Joseph Proudhon (1809-1865), Jeanne Deroin (1805-1894), Henry George (1839-1897) dhe Henry Hyndman (1842-1921).
Ish-oficeri i MarinĂ«s MbretĂ«rore, Thomas Hodgskin, ishte ndĂ«r tĂ« parĂ«t qĂ« identifikoi se kishte dalĂ« nĂ« pah njĂ« klasĂ« e re sunduese. NjĂ« figurĂ« kyçe nĂ« themelimin e [revistĂ«s] Mechanicâs Magazine nĂ« vitin 1823, si dhe tĂ« instituteve tĂ« para pĂ«r mekanikĂ«t - bastione tĂ« vetedukimit tĂ« klasĂ«s punĂ«tore - ai deklaroi se âkapitalistĂ«tâ kishin zĂ«vendĂ«suar aristokracinĂ« e lashtĂ«. Lufta pĂ«r liri, argumentonte ai, nuk ishte mĂ« kundĂ«r mbretĂ«rve apo fisnikĂ«ve, por kundĂ«r punĂ«dhĂ«nĂ«sve qĂ« pretendonin tĂ« drejtĂ«n pĂ«r tĂ« komanduar punĂ«n.
Hodgskini, një dishepull i Adam Smithit, ishte në shumë aspekte një libertarian anti-establishment i tregut. Konkurrenca e vërtetë - e lirë nga monopoli dhe privilegji - do të mundësonte, besonte ai, që punëtorët të bashkëpunonin si prodhues të pavarur. Një ekonomi e lirë, e strukturuar siç duhet, do të ngjante më shumë me një rrjet asociacionesh vetëqeverisëse sesa me një hierarki padronësh dhe shërbëtorësh. Vizioni i tij frymëzoi lëvizjen e hershme kooperative dhe zejtarët radikalë që shihnin themelin e qytetarisë te vetë prodhimi.
John Francis Bray, me shumĂ« gjasĂ«, hasi idetĂ« e Hodgskinit nĂ« ShoqatĂ«n e Burrave PunĂ«torĂ« tĂ« Lidsit, ku ai mbajti njĂ« kurs leksionesh. I lindur nĂ« Shtetet e Bashkuara, Bray ishte shtypshkrues autodidakt dhe mĂ« vonĂ« fermer; ai propozoi njĂ« âRepublikĂ« tĂ« PunĂ«sâ, njĂ« federatĂ« punishtesh kooperative tĂ« lidhura pĂ«rmes kĂ«shillave lokalĂ«. Ădo punĂ«tor do tĂ« zotĂ«ronte pronĂ« personale, por do tĂ« bashkonte burimet nĂ« shoqĂ«ri me kapital tĂ« pĂ«rbashkĂ«t, duke koordinuar prodhimin dhe shkĂ«mbimin pĂ«rmes planifikimit demokratik.
Modeli i Brayt e hodhi poshtë si konkurrencën kapitaliste, ashtu edhe kontrollin burokratik. Koordinimi ekonomik, besonte ai, duhet të ishte një akt qytetarie - njerëzit, duke qeverisur së bashku jetën e tyre të përbashkët. Planifikimi ekonomik nuk ishte teknokratik, por republikan: ishte proces përmes të cilit një popull i lirë mund të merrte vendime kolektive për të ardhmen e tyre materiale. Kur u kthye në ShBA, Bray mbeti një figurë e rëndësishme brenda republikanizmit ekonomik. Ai ishte nënkryetar i Ligës Amerikane për Reformën e Punës; kur u bashkua me Urdhrin e Kalorësve të Punës, në Pontiak - pranë të cilit banoi - e quajtën asamblenë me emrin e tij. Në fund të jetës, ai ishte gjithashtu i lidhur me Partinë Populiste.
Trazirat e vitit 1848 nĂ« FrancĂ« i çuan idetĂ« e republikanizmit ekonomik nga teoria radikale nĂ« politikĂ«n e hapur. Anarkisti, shtypshkruesi dhe filozofi Pierre-Joseph Proudhon argumentonte se ishte bosh revolucion politik pa atĂ« ekonomik. Teksa fillimisht u frymĂ«zua nga propozimet e Brayt pĂ«r Certifikatat e PunĂ«s dhe shkĂ«mbim e barabartĂ«, Proudhoni shpejt i tejkaloi ato. NĂ« vitin 1848, ai propozoi njĂ« BankĂ« tĂ« Popullit qĂ« do tĂ« siguronte kredi pa interes pĂ«r shoqatat e punĂ«torĂ«ve, duke mundĂ«suar pronĂ«sinĂ« dhe kontrollin kolektiv tĂ« prodhimit. QĂ«llimi i tij, siç e tha vetĂ«, ishte tĂ« ârepublikanizonte monedhĂ«nâ, qĂ« financa vetĂ« tĂ« bĂ«hej njĂ« instrument i vetĂ«qeverisjes ekonomike dhe jo i dominimit privat.
MegjithĂ«se jetĂ«shkurtĂ«r, ky eksperiment me kredi tĂ« ndĂ«rsjellĂ« shĂ«noi kontributin mĂ« origjinal tĂ« Proudhonit nĂ« republikanizmin ekonomik. Ai e zgjeroi parimin e vetĂ«qeverisjes nĂ« sferĂ«n monetare, duke kĂ«mbĂ«ngulur qĂ« kredia, ashtu si vetĂ« republika, duhet tâi pĂ«rkasĂ« tĂ« gjithĂ«ve dhe tĂ« qeveriset nga ata qĂ« ajo i obligon. Ideja mbijetoi pĂ«rtej institucionit, duke ndikuar te bankat e mĂ«vonshme kooperative dhe tĂ« ndĂ«rsjella, si dhe nĂ« bindjen mĂ« tĂ« gjerĂ« se liria kĂ«rkon jo vetĂ«m tĂ« drejta politike, por edhe sovranitet ekonomik.
Feministja dhe socialistja Jeanne Deroin, një rrobaqepëse, mësuese dhe gazetare, e çoi republikanizmin në një drejtim të ri. Edhe pse e frymëzuar nga Proudhoni, ajo hasi vetëm përçmimin e tij; këmbëngulja e saj për barazi gjinore dhe kandidimi i saj në vitin 1849 për Asamblenë Legjislative e ofenduan mizogjininë e tij të thellë. Autoritetet e shpallën të pavlefshëm kandidaturën e saj, por deri atëherë ajo veçse kishte dhënë kontributin e saj më të rëndësishëm intelektual në republikanizmin ekonomik.
Shoqata VĂ«llazĂ«rore dhe Solidare e tĂ« Gjitha Shoqatave e Deroinit, parashikonte njĂ« bashkĂ«si proto-sindikaliste qĂ« bashkonte prodhuesit dhe konsumatorĂ«t nĂ« njĂ« federatĂ« tĂ« vetme demokratike. Ădo anĂ«tar, shkruante ajo, âduke votuar pĂ«r buxhetin e saj ... do tĂ« sanksiononte veprimet e Komisionit Qendror dhe do tĂ« shenjtĂ«ronte parimin e sovranitetit tĂ« popullitâ. Liria, kĂ«mbĂ«ngulte ajo, kĂ«rkon pĂ«rfshirjen e tĂ« gjithĂ«ve qĂ« kontribuonin nĂ« jetĂ«n shoqĂ«rore; grave, fĂ«mijĂ«ve, tĂ« sĂ«murĂ«ve dhe tĂ« moshuarve, si edhe tĂ« punĂ«torĂ«ve industrialĂ«. Demokracia ekonomike nuk ishte vetĂ«m çështje e prodhimit, por e pjesĂ«marrjes universale: njĂ« republikĂ« nĂ« tĂ« cilĂ«n tĂ« varurit dhe tĂ« pĂ«rjashtuarit njiheshin si qytetarĂ« tĂ« tĂ«rĂ«sisĂ« shoqĂ«rore. E internuar nĂ« LondĂ«r pas reagimit bonapartist, Deroini krijoi njĂ« urĂ« lidhĂ«se mes revolucionarĂ«ve tĂ« vitit 1848 dhe lĂ«vizjeve socialiste e feministe qĂ« po shfaqeshin nĂ« pjesĂ«n e dytĂ« tĂ« shekullit XIX.
NjĂ« brez i tretĂ« i republikanizmit ekonomik u shfaq nĂ« veprĂ«n e reformatorit amerikan Henry George. Duke shkruar nĂ« mesin e pabarazive tĂ« EpokĂ«s sĂ« ArtĂ«, George ringjalli lidhjen republikane midis pronĂ«s dhe pushtetit. Libri i tij, Progresi dhe varfĂ«ria [Progress and Poverty, 1879], u shit nĂ« miliona kopje, duke e bĂ«rĂ« atĂ« ekonomistin mĂ« tĂ« lexuar tĂ« shekullit XIX. Si shtypshkrues autodidakt qĂ« u bĂ« gazetar, ai argumentonte se monopoli privat mbi tokĂ«n ishte rrĂ«nja e dominimit shoqĂ«ror. âTĂ« thuash se toka e njĂ« vendi do tĂ« zotĂ«rohet nga njĂ« klasĂ« e vogĂ«lâ, paralajmĂ«ronte ai, âĂ«shtĂ« tĂ« thuash se ajo klasĂ« do ta sundojĂ« atĂ«; ... republikanizmi Ă«shtĂ« i pamundurâ. Ai propozoi njĂ« taksĂ« tĂ« vetme mbi vlerat e tokĂ«s sĂ« pamerituar pĂ«r tâia rikthyer komunitetit qiratĂ« nĂ« natyrĂ«, duke pajtuar pronĂ«n publike me atĂ« private, bashkĂ«punimin me konkurrencĂ«n. IndividĂ«t mund tĂ« zotĂ«ronin tokĂ«, por rritja e vlerĂ«s sĂ« saj, krijuar nga aktiviteti kolektiv, do tĂ« rikuperohej pĂ«r tĂ« mirĂ«n e pĂ«rbashkĂ«t duke shpĂ«rndarĂ« pushtetin ashtu qĂ« asnjĂ« klasĂ« tĂ« mos mund tĂ« sundonte njĂ« tjetĂ«r. Edhe pse George i pĂ«rkrahte ndĂ«rmarrjet kooperative, ai besonte se ato mund tĂ« lulĂ«zonin vetĂ«m nĂ« njĂ« rend tĂ« drejtĂ« konkurrues.
Idetë e Georgeit e shndërruan atë një figurë botërisht të njohur të reformës dhe dy herë kandidat për kryetar bashkie të qytetit të Nju-Jorkut, ku ai bëri fushatë për reformën e tokës dhe ringjalljen demokratike. Edhe pse i mundur, lëvizja e tij ndihmoi në frymëzimin e Epokës Progresive. Trashëgimitë e saj më konkrete, edhe pse të paplota, mund të gjenden në Singapor dhe në Hong-Kong, ku kapja publike e qirave të tokës financon strehimin dhe infrastrukturën. Sot, mes krizave në rritje të strehimit dhe thirrjeve të ripërtërira për taksa mbi pasurinë dhe fitimet e papritura, vepra e tij ka një interesim të ri.
Kriza e TokĂ«s nĂ« IrlandĂ« ishte vendimtare pĂ«r zhvillimin intelektual tĂ« Georgeit, dhe idetĂ« e tij u pĂ«rhapĂ«n nĂ« tĂ« gjithĂ« PerandorinĂ« Britanike. NdĂ«r mĂ« tĂ« ndikuarit ishte Henry Hyndman, themeluesi i FederatĂ«s Socialdemokrate tĂ« BritanisĂ« (SDF) dhe njĂ« nga tĂ« parĂ«t qĂ« pĂ«rktheu marksizmin nĂ« debatin politik anglez. Hyndmani e cilĂ«soi Georgein si njĂ« shpirt binjak, dhe tĂ« dy bashkĂ«punuan pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« shkurtĂ«r mbi çështjen e nacionalizimit tĂ« tokĂ«s pĂ«rpara se tĂ« ndanin rrugĂ«t. Socializmi i Hyndmanit ishte nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« veçantĂ« republikan. âNjĂ« republikĂ« e madhe demokratike anglezeâ, shkroi ai mĂ« 1884, âka qenĂ« gjithmonĂ« Ă«ndrra mĂ« fisnike e racĂ«s sonĂ« ... Arritja e njĂ« republike tĂ« tillĂ« Ă«shtĂ« çështja pĂ«r tĂ« cilĂ«n ne socialistĂ«t agjitojmĂ« sotâ.
Për Hyndmanin, planifikimi i centralizuar shtetëror nuk ishte zëvendësim për fuqinë e popullit. Socializmi, ashtu siç e konceptonte ai, kërkonte decentralizimin e autoritetit politik dhe ekonomik. Fabrikat, këshillat dhe shoqatat lokale duhej të qeveriseshin nga ata që punonin brenda tyre; barazia pa vetëqeverisje, paralajmëronte ai, do të riprodhonte thjesht nënshtrimin. Përmes SDF-së, Hyndmani ndihmoi në institucionalizimin e një socializmi republikan që e shndërroi vetë ekonominë në një hapësirë të qytetarisë. Ndikimi i tij arriti deri te Komiteti për Përfaqësimin e Punës, nga ku doli Partia Laburiste në Mbretërinë e Bashkuar.
Në të gjithë Britaninë, Francën dhe ShBA-në, këta mendimtarë formuan atë që tani mund të shihet si traditë koherente republikane, edhe pse e ndarë nga brenda. Ndonëse ndryshonin nëse konkurrenca e tregut mund të shërbente si kontekst për lirinë, ata kishin bindjen e përbashkët se varësia ekonomike, qoftë ndaj një shefi apo një burokrati, ishte e patolerueshme. Secili ndërtoi mbi njohjen e tjetrit, duke çuar përpara problemin e përbashkët të republikanizmit ekonomik: si të kufizohet si imperiumi ashtu edhe dominiumi dhe të vendoset sundimi i popullit.
Në shekullin XX, gjuha e pushtetit e republikanizmit ekonomik u zhvendos nga fjalorë të rinj politikë. E majta socialdemokrate, si trashëgimtarja e drejtpërdrejtë e traditës republikane, e zëvendësoi angazhimin e saj ndaj lirisë dhe vetëqeverisjes me ndjekjen e barazisë. Duke vepruar kështu, ajo filloi të besonte se liria mund të sigurohej përmes agjencisë të shtetit dhe ekspertëve të tij; një ambicie në kundërshtim me idealin republikan të fuqisë së popullit.
Shumica e vizionit socialdemokrat u realizua pas vitit 1945: shteti i mirëqenies, arsimi publik, sistemet shëndetësore kombëtare dhe sindikatat e fuqishme. Rezultati ishte një përparim i rëndësishëm material për njerëzit punëtorë. Megjithatë, teksa standardet e jetesës u rritën, u refuzua ideali republikan i fuqisë ekonomike popullore. Qytetarët fituan siguri, por jo agjenci; strukturat që sillnin begatinë shpesh thellonin ndjenjën e tyre të pafuqisë.
Deri nĂ« vitet â70 tĂ« shekullit XX, tensioni midis pĂ«rmirĂ«simit material dhe pafuqisĂ« shoqĂ«rore ishte bĂ«rĂ« i pamundur pĂ«r tâu injoruar. Frustrimet e pĂ«rmbajtura prej kohĂ«sh nga rritja, pĂ«lcitĂ«n nĂ« hapĂ«sirĂ«n publike nĂ« mes tĂ« deindustrializimit dhe stagnimit. LĂ«vizjet pĂ«r vetĂ«menaxhim tĂ« punĂ«torĂ«ve, bashkĂ«vendosje dhe pronĂ«si kooperative, ringjallĂ«n pĂ«r pak kohĂ« frymĂ«n republikane. MegjithatĂ«, me partitĂ« socialdemokrate jo tĂ« gatshme pĂ«r tĂ« rikthyer radikalizmin e tyre themelues, e djathta politike pĂ«rvetĂ«soi gjuhĂ«n e autonomisĂ« pĂ«r vete duke e rindĂ«rtuar kĂ«rkesĂ«n pĂ«r pushtet popullor si gjuhĂ« tĂ« individualizmit popullor. Ishte ky transformim qĂ« hapi rrugĂ«n pĂ«r neoliberalizmin dhe shpĂ«rbĂ«rjen e gjatĂ« tĂ« arritjeve tĂ« socialdemokracisĂ«.
Kufizimi i shqetësimeve republikane në sferën politike ka qenë gjithmonë një zgjedhje politike, e tillë që u imponua dhe u mirëmbajt nga elitat ekonomike. Rezultati është ndjenja e përhapur e pafuqisë që karakterizon politikën tonë aktuale dhe kthesën autoritare që ka prodhuar ajo.
Si pasojë, kjo mungesë e vetëqeverisjes ekonomike jo vetëm që ushqen pakënaqësinë; ajo gjithashtu mundëson konsolidimin e formave të reja të sundimit arbitrar. Nga ana publike, shtetet e sigurisë që zgjerojnë kompetencat dhe burokracitë e pakontrolluara ushtrojnë pushtet me pak kufizime demokratike. Nga ana private, hiqen mbrojtjet në vendin e punës, përhapet pasiguria e ekonomisë së punëve të përkohshme dhe platformat dixhitale manipulojnë miliona njerëz përmes algoritmeve të paqarta. Gjithnjë e më shumë, këto forma publike dhe private të dominimit nuk qëndrojnë më të ndara, por veprojnë në aleancë - një bashkim i imperiumit dhe dominiumit.
Nuk ka qenë kurrë më urgjent parimi që udhëhiqte republikanët ekonomikë të shekullit XIX - bindja se liria kërkon pushtet mbi kushtet e jetës. Republikat tona kushtetuese mund të mbijetojnë vetëm nëse plotësohen nga republikanizmi ekonomik. Ashtu siç na mëson tradita, vetëm pushteti ekonomik mund të sigurojë pushtetin politik.
Si mund të duket kjo në shekullin XXI? Këtu mund të përmendim vetëm disa veçori kryesore:
Vetëqeverisja ekonomike do të kërkonte:
- Ndërmarrje demokratike, ku punëtorët dhe komunitetet kanë të përbashkët pronësinë dhe marrjen e vendimeve.
- Financë publike dhe kooperative, duke e trajtuar kredinë si burim qytetar dhe jo si një monopol privat.
- Infrastruktura transparente dixhitale, të qeverisura si shërbime publike dhe të hapura për mbikëqyrje demokratike.
Asnjë nga këto nuk mund të arrihet me një hap të vetëm. Por, çdo reformë që na afron drejt kontrollit të përbashkët mbi strukturat themelore të jetës ekonomike, është një hap drejt lirisë.
PĂ«r tĂ« pĂ«rmbysur oligarkinĂ« dhe pĂ«r tĂ« kundĂ«rshtuar autoritarizmin, duhet ndĂ«rtimi i njĂ« rendi tĂ« ri ekonomik demokratik. RepublikanĂ«t ekonomikĂ« tĂ« shekullit XIX mund tĂ« na udhĂ«heqin, por detyra sot nuk Ă«shtĂ« tĂ« ringjallim programin e tyre; Ă«shtĂ« tĂ« hartojmĂ« njĂ« republikanizĂ«m ekonomik tĂ« pĂ«rshtatshĂ«m pĂ«r epokĂ«n tonĂ«. NĂ« mĂ«nyrĂ« kritike, duhet tĂ« hedhim poshtĂ« ndarjen binare âshtetâ dhe âtregâ dhe tĂ« gjejmĂ« kombinime tĂ« konkurrencĂ«s dhe koordinimit qĂ« funksionojnĂ« pĂ«r ne. NjĂ« projekt i tillĂ« ofron njĂ« rrugĂ« drejt pushtetit tĂ« vĂ«rtetĂ« popullor dhe lirisĂ« reale individuale. Ne duhet ta pĂ«rfundojmĂ« projektin republikan. /Telegrafi/
Nga: Daisy Dunn / The Telegraph PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
NĂ« njĂ« moment gjatĂ« 20 vjetĂ«ve tĂ« fundit, harruam pĂ«r çfarĂ« shĂ«rbejnĂ« librat. Shiko nga njĂ«ra anĂ« dhe do tâi hasĂ«sh tĂ« shndĂ«rruar nĂ« objekt fetishist, ku dizajnet me ngjyra gjallĂ«rojnĂ« dhomat gri, kopertinat zbukurojnĂ« çantat dhe fotot e tyre postohen me krenari nĂ« internet para se tĂ« jenĂ« hapur. Shiko nga ana tjetĂ«r dhe do tĂ« mĂ«sosh se shfletimi i kĂ«tyre fotove (dhe pĂ«rmbajtjeve tĂ« tjera) nĂ« rrjetet sociale tejkalon leximin dhe çdo hobi tjetĂ«r mes tĂ« rriturve, ndĂ«rsa vetĂ«m 33 pĂ«r qind e fĂ«mijĂ«ve mbi tetĂ« vjeç kĂ«naqen duke lexuar pĂ«r qejf.
Qartësisht kemi një problem. Ashtu si me shumë gjëra në shoqërinë moderne - dyqanet, kutitë postare, kishat - i nderojmë librat dhe duam që të vazhdojnë të ekzistojnë, por nuk arrijmë të gjejmë kohën apo energjinë për to.
Nëse pasojat për inteligjencën dhe mirëqenien tonë janë të rënda, ato për vendin mund të jenë edhe më keq. Këtë muaj, Bridget Phillipson, ministrja e Arsimit, paralajmëroi se rënia e leximit është aq serioze saqë përbën kërcënim për sigurinë kombëtare. Thuhet se, pa ekspozim të shpeshtë ndaj tekstit të shkruar, jemi në rrezik të bëhemi pre e dezinformatave të përhapura nga Rusia dhe nga vendet e tjera.
Si autore që siguron jetesën nga shkrimi i librave, jam natyrisht e angazhuar në fushatën Viti Kombëtar i Leximit dhe çdo përpjekje tjetër për të ringjallur përdorimin e duhur të librave të vërtetë. Por, si klasiciste, kam edhe një pyetje. A mund të kompensohet deri-diku rënia e shkrim-leximit nga rritja e komunikimit gojor? Me këtë nënkuptoj: a mund të jetë rritja e podkasteve dhe komenteve që kemi parë vitet e fundit një pararojë e një epoke të re - edhe pse ndryshe - të kulturës së lartë, si ajo që solli në jetë Iliadën dhe Odisenë e Homerit?
Këto poema epike ishin produkt i një epoke analfabete. Të kompozuara në Greqi rreth shekullit të tetë para Krishtit, përpara shpikjes së shkrimit të gjatë, ato u ruajtën përmes interpretimit dhe kujtesës për qindra vjet. Janë, ndër të tjera, dëshmi e aftësive të mendjes dhe kujtesës njerëzore. Kjo aftësi nuk vdiq me antikitetin. Edhe në shekullin XX, udhëtari dhe shkrimtari Paddy Leigh Fermor hasi njerëz në Kretën rurale që mund të recitonin mijëra vargje poezie përmendësh.
Nëse nuk mund ta kthejmë rrjedhën përfundimisht drejt leximit, atëherë është teorikisht në fuqinë tonë të punojmë mbi dashurinë e rizbuluar për fjalën e folur dhe ta përqafojmë letërsinë në mënyrën e grekëve. Pengesat kryesore për këtë tregojnë se mungesa e leximit nuk është problemi i vetëm. Së pari, dëgjimi është bërë më pasiv sesa aktiv; dhe, së dyti, mësimi përmendësh konsiderohet i papranueshëm në shkollat e sotme. Kjo është një nga arsyet pse podkastet nuk janë zëvendësim për librat. Aftësitë tona për përqendrim janë zhdukur bashkë me oreksin për të shfletuar faqet.
PĂ«rveç nĂ«se aftĂ«sia pĂ«r tĂ« memorizuar ushtrohet te fĂ«mijĂ«t, çfarĂ« shprese ka qĂ« dĂ«gjimi tĂ« zĂ«vendĂ«sojĂ« leximin nĂ« moshĂ« madhore? Nuk mund tâi kemi tĂ« dyja: nuk ka zĂ«vendĂ«sim tĂ« leximit me dĂ«gjimin nĂ«se nuk mĂ«sojmĂ« si tĂ« dĂ«gjojmĂ«, pĂ«rndryshe dĂ«gjimi nuk Ă«shtĂ« mĂ« i mirĂ« se lĂ«vizja e pafundme e gishtit nĂ« ekran. PĂ«rkundrazi, duhet tĂ« rizbulojmĂ« fuqitĂ« e leximit dhe tĂ« dĂ«gjimit, si dhe tĂ« pĂ«rvetĂ«simit tĂ« informacionit pĂ«rmes tĂ« dyjave. Kjo Ă«shtĂ« thelbĂ«sore pĂ«r trurin dhe pĂ«r BritaninĂ«, por edhe pĂ«r librin - pĂ«r tĂ« cilin Ă«shtĂ« njĂ« poshtĂ«rim i madh tĂ« reduktohet nĂ« zhurmĂ« sfondi. /Telegrafi/
Kur po vdiste, nĂ«na ime, tha: âNĂ«nĂ«, eja tek unĂ«â, ndĂ«rsa mĂ« vĂ«shtronte pa mĂ« parĂ«; I thashĂ«: âMa, mos mĂ« ikâ duke pĂ«rqafuar trupin e saj tĂ« rrĂ«gjuar mbĂ«shtjellĂ« me panoline qĂ« kundĂ«rmonin pudĂ«r; Ime bijĂ« tha: âMos qaj, maâ dhe mĂ« ledhatonte kryet duke mĂ« ngushĂ«lluar.
Kur mĂ« vdiq nĂ«na, brenda pak sekondash sâe kishim fort tĂ« qartĂ« çka na lidhte. Sâe dinim kush shkoi dhe kush mbeti dhe nĂ« cilin çast tĂ« jetĂ«s sonĂ« ishim duke jetuar apo duke vdekur.
Nga: Gregory Wakeman / BBC PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Kur Charlie Chaplin u pyet nga revista Life, nĂ« vitin 1966, se cilin nga filmat e tij e konsideronte mĂ« tĂ« preferuarin, ai vlerĂ«soi Dritat e qytetit [City Lights], pĂ«rpara se tĂ« minimizonte arritjet e tij me, âMendoj se Ă«shtĂ« i qĂ«ndrueshĂ«m, i realizuar mirĂ«â.
Që nga premiera e tij në Kinemanë e Los Anxhelosit më 30 janar 1931, adhuruesit e kinemasë dhe regjisorët kanë bërë lëvdata paksa më entuziaste për komedisë romantike pa zë, në të cilën personazhi i Vagabondit [Tramp] i Chaplinit bie në dashuri me një shitëse të verbër lulesh (Virginia Cherrill) e cila e ngatërron atë me një milioner.
Kur Instituti Britanik i Filmit [BFI] publikoi, nĂ« vitin 1952, listĂ«n e parĂ« tĂ« tij tĂ« famshme tĂ« filmave mĂ« tĂ« mirĂ« tĂ« tĂ« gjitha kohĂ«rave, Dritat e qytetit u rendit i dyti bashkĂ« me Ethet e arit [The Gold Rush, 1925] tĂ« Chaplinit. Stanley Kubrick, Orson Welles dhe Andrei Tarkovsky e kanĂ« pĂ«rmendur si njĂ« nga filmat e tyre tĂ« preferuar, ndĂ«rsa skenaristi i NatĂ«s sĂ« gjuetarit [The Night of the Hunter], James Agee, shkroi se pĂ«rmbante âpjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« aktrimit dhe momentin mĂ« tĂ« lartĂ« nĂ« filmaâ.
Momenti në fjalë vjen pikërisht në fund të Dritave të qytetit. Më në fund i ribashkuar me vajzën e luleve, e cila tani sheh, Vagabondi e shikon atë me dashuri, ndërsa kamera errësohet.
ĂshtĂ« njĂ« skenĂ« me emocione tĂ« pastra dhe me ndjeshmĂ«ri tĂ« thjeshtĂ«, i cili pĂ«rmendet rregullisht si pĂ«rfundimi mĂ« madhĂ«shtor nĂ« historinĂ« e kinemasĂ«. NĂ« 95 vjetĂ«t qĂ« nga publikimi i Dritave tĂ« qytetit, filma tĂ« panumĂ«rt kanĂ« tentuar tĂ« imitojnĂ« artin e tij tĂ« ndjeshĂ«m dhe fuqinĂ« e interpretimit.
SkenĂ« nga filmi âDritat e qytetitâ(Alamy)
Vite të tëra të mundit dhe vuajtjeve krijuese u investuan për të realizuar sekuencën e fundit, e cila funksionon vetëm sepse akti i fundit i Dritave të qytetit e përgatit atë kaq mirë. Pasi Vagabondi mëson se vajza e luleve do të dëbohet nga apartamenti i saj, ai punon si pastrues rruge, pastaj si boksier. Më në fund merr para nga një milioner i dehur i cili e harron atë sapo kthjellet - dhe e akuzon Vagabondin për vjedhje. Pak përpara se Vagabondi të arrestohet, ai i jep vajzës paratë. Ajo arrin të paguajë qiranë dhe të takojë një mjek që mund të shërojë verbërinë e saj.
Disa muaj më vonë, kur Vagabondi lirohet nga burgu, ai zbulon se ajo tani shikon dhe drejton një dyqan të suksesshëm lulesh. Vagabondi, i sfilitur, shfaqet jashtë. Kur ajo më në fund e njeh, një shprehje e thellë dashurie shfaqet në fytyrën e saj. Ai buzëqesh, ndërsa filmi përfundon.
âIshte aq i dĂ«lirĂ«â
Charles Marland, autor i librit KlasikĂ«t e BFI-sĂ« [BFI Classics], kushtuar Dritave tĂ« qytetit, beson se skena e fundit Ă«shtĂ« shembulli pĂ«rfundimtar i mjeshtĂ«risĂ« sĂ« Chaplinit si regjisor. âAi e dinte si tâi kornizonte planet pĂ«r tĂ« intensifikuar efektin emocional tĂ« skenĂ«s. Kamera ngushtohet nga njĂ« plan mesatar nĂ« njĂ« plan tĂ« afĂ«rtâ, i thotĂ« ai BBC-sĂ«, pĂ«rpara se tĂ« theksojĂ« se Chaplini njĂ«herĂ« ka thĂ«nĂ« se pĂ«rdorte plane tĂ« gjata pĂ«r komedinĂ« dhe plane tĂ« afĂ«rta pĂ«r tragjedinĂ« dhe dramĂ«n. âPastaj Ă«shtĂ« kolona zanore, e cila Ă«shtĂ« komplekse, emocionale, dhe ngjall njĂ« reagim intelektualâ.
TĂ« gjitha kĂ«to nuk do tĂ« kishin asnjĂ« vlerĂ« pa interpretimet e Chaplinit dhe CherrillĂ«s, e cila nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« jashtĂ«zakonshme bĂ«ri debutimin e saj filmik me Dritat e qytetit. Pasi xhiruan disa skena tĂ« shkĂ«mbimit tĂ« fundit tĂ« tyre, Chaplini kuptoi se po e tepronin, po aktronin dhe po ndjenin sĂ« tepĂ«rmi, thotĂ« Marland. KĂ«shtu qĂ« Chaplin vendosi qĂ« Vagabondi duhej vetĂ«m ta shikonte atĂ« me mĂ« shumĂ« intensitet. Sipas Marlandit, Chaplini e pĂ«rshkroi njĂ«herĂ« xhirimin e sekuencĂ«s si ânjĂ« ndjesi tĂ« bukur tĂ« mungesĂ«s sĂ« aktrimit. Si tĂ« isha jashtĂ« vetes. ĂelĂ«si ishte tĂ« isha paksa i turpĂ«ruar, i gĂ«zuar pĂ«r ta parĂ« sĂ«rish, i penduar pa u bĂ«rĂ« emocional. [Vagabondi] po e shikonte dhe po pyeste veten çfarĂ« po mendonte ajo. Ishte aq e pastĂ«râ.
SkenĂ« nga filmi âDritat e qytetitâ(Alamy)
Vite pas publikimit tĂ« Dritave tĂ« qytetit, Cherrill i tha autorit tĂ« librit Ăaplini: Gjeniu i kinemasĂ« [Chaplin: Genius of the Cinema], Jeffrey Vance, se Chaplini zakonisht kishte lĂ«kurĂ« tĂ« thatĂ«, por ndjeu se pĂ«llĂ«mba e tij bĂ«hej e lagĂ«sht teksa i afroheshin performancĂ«s sĂ« kĂ«rkuar. âAjo e dinte se po ndodhte diçka e pazakontĂ« me tĂ«â, ka thĂ«nĂ« Vance pĂ«r BBC-nĂ«. âSe ajo po ia jepte atij atĂ« qĂ« dĂ«shironte dhe ai po reagonte ndryshe. Ai po reagonte si personazhiâ.
Një arsye thelbësore pse Dritat e qytetit ka vazhduar të jehojë gjatë dekadave është vendimi i Chaplinit për të prerë skenat para se të jepte një zgjidhje përfundimtare. Romantikët do të pretendojnë se, pavarësisht pamjes së tij të vjetër dhe mungesës së parave, vajza e luleve e pranon Vagabondin pas asaj që ai bëri për të. Por, ka të tjerë që besojnë se nuk ka asnjë shans që ajo të largohet me të drejt një romanse.
âNuk mendoj se Ă«shtĂ« romantikeâ, thotĂ« Vance. âE shohim sqimĂ«n e saj kur i rikthehet shikimi. Ajo shikon nĂ« pasqyrĂ«. Rregullon flokĂ«t. ZhgĂ«njehet qĂ« burri i pasur nuk Ă«shtĂ« ai. Kur e sheh pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« Vagabondin, ajo buzĂ«qesh dhe i jep para nga keqardhjaâ. Duke kaluar nga i gĂ«zuar, i frikĂ«suar, i turpĂ«ruar, tek i emocionuar, interpretimi i Chaplinit nĂ« ato momente pĂ«rfundimtare Ă«shtĂ« aq i shtresuar dhe i pĂ«rmbajtur saqĂ« e lĂ« te shikuesi vendimin pĂ«r atĂ« qĂ« ndodh mĂ« pas.
Thjesht më i miri?
Ka, sigurisht, shumë pretendues të tjerë rivalë për titullin e skenës të fundit më madhështore në historinë e kinemasë. Shfaqja e Statujës së Lirisë te Planeti i majmunëve [Planet of the Apes], vetëdijesimi i ngadaltë tek I diplomuari [The Graduate], ngrirja e kuadrit te Buç Kesidi dhe Sandens Kidi [Butch Cassidy and the Sundance Kid], mbyllja e derës te Kumbari [The Godfather] dhe kërkesa e Norma Desmondit për planin e saj të afërt te Bulevardi i muzgut [Sunset Boulevard] meritojnë që të gjitha të përmenden. Por, asnjëri prej tyre nuk është riprodhuar aq shpesh sa momenti përfundimtar i Dritave të qytetit.
Filma të ndryshëm si 400 goditjet [The 400 Blows], Kjo është Anglia [This Is England], Vajza e zhdukur [Gone Girl] dhe Drita e Hënës [Moonlight] i kanë borxh Chaplinit, pasi të gjithë përfundojnë me personazhe që shikojnë drejtpërdrejt kamerën. Disa filma kanë qenë më të hapur në homazhet e tyre. Menheteni [Manhattan, 1970] i Woody Allenit përfundon me personazhin e tij që buzëqesh me keqardhje ndaj të dashurës së tij të re Trejsi, pasi ajo konfirmon se do të shkojë në Londër për gjashtë muaj. Një vit më vonë, tek E premtja e gjatë [The Long Good Friday], regjisori John Mackenzie u fokusua te gangsteri i Bob Hoskins që kalon përmes një vargu emocionesh ndërsa kupton se është kapur nga atentatorët e IRA-s dhe se do të vritet.
- YouTube
Edhe fundi i filmit tĂ« Pixar-it, PĂ«rbindĂ«shat [Monsters, Inc]. i bĂ«n njĂ« nderim tĂ« animuar Dritave tĂ« qytetit. NĂ« vend qĂ« tĂ« tregojĂ« ribashkimin e Sallit me BunĂ«, pas ndarjes sĂ« dukshme kur portali drejt dhomĂ«s sĂ« saj u shkatĂ«rrua, ne vetĂ«m e shohim atĂ« duke hapur derĂ«n e saj, duke shikuar pĂ«rreth, duke dĂ«gjuar BunĂ« tĂ« thotĂ«: âKitiâ dhe duke buzĂ«qeshur.
Siç ndodh shpesh, skenat e shkurta i bĂ«jnĂ« kĂ«to momente edhe mĂ« tĂ« fuqishme. Por, gjithsesi duhen orĂ« tĂ« tĂ«ra krijimtarie, aftĂ«sie dhe talenti - si dhe mijĂ«ra, ndonjĂ«herĂ« miliona dollarĂ« - pĂ«r tâi vendosur kĂ«to skena nĂ« celuloid. Kjo ishte veçanĂ«risht e vĂ«rtetĂ« pĂ«r Dritat e qytetit. Jo vetĂ«m qĂ« ishte filmi mĂ« i kushtueshĂ«m i Chaplinit - me kosto prodhimi prej 1.5 milionĂ« dollarĂ«sh [rreth 30 milionĂ« dollarĂ« ose 25.7 milionĂ« euro sot] - por ai kaloi vite duke krijuar historinĂ«, duke e xhiruar atĂ« dhe duke shpresuar se do tâi pĂ«rmbushte pritshmĂ«ritĂ« e mĂ«dha qĂ« ndiqnin punĂ«n e tij.
Një punë dashurie
Kur kamerat filluan xhirimet e Dritave tĂ« qytetit mĂ« 27 dhjetor 1928, Chaplini ishte njeriu mĂ« i famshĂ«m nĂ« botĂ«. Ai ishte ngjitur nga varfĂ«ria e LondrĂ«s pĂ«r tâu bĂ«rĂ« multimilioner qĂ« kishte kontroll tĂ« plotĂ« krijues mbi filmat e tij. Aq shumĂ« saqĂ«, edhe pse KĂ«ngĂ«tari i xhazit [The Jazz Singer] ishte filmi i parĂ« me zĂ« - vetĂ«m 14 muaj mĂ« parĂ« - dhe Holivudi nuk ishte mĂ« i interesuar pĂ«r filmat pa zĂ«, Chaplini nguli kĂ«mbĂ« qĂ« Dritat e qytetit tĂ« mos kishte asnjĂ« linjĂ« dialogu.
âAi ishte shumĂ« i vendosur qĂ« Vagabondi ishte krijesĂ« e filmit pa zĂ«â, thotĂ« Vance. âPor, ai gjithashtu e dinte se kishte nevojĂ« tĂ« bĂ«nte njĂ« film tĂ« pĂ«rsosur. Ndjente se kjo ishte mĂ«nyra e vetme qĂ« njĂ« audiencĂ« tĂ« pranonte njĂ« film pa zĂ«â. Chaplini ishte aq i pĂ«rkushtuar pĂ«r ta bĂ«rĂ« sa mĂ« tĂ« pĂ«rsosur Dritat e qytetit, saqĂ« kaloi njĂ« vit nĂ« pĂ«rgatitje pĂ«r produksion dhe xhirimet vazhduan deri nĂ« shtator tĂ« vitit 1930.
Takimi i parë i Vagabondit me vajzën e luleve, ku ajo e ngatërron atë me një milioner, e mundoi Chaplinin aq shumë saqë ende mban rekordin të Ginisit [Guinness] për numrin më të madh të xhirimeve të një skene të vetme. Ai e xhiroi sekuencën 342 herë. Përpjekjet krijuese të Chaplinit ia vlejtën. Dritat e qytetit fitoi trefishin e buxhetit të tij në të hyra dhe u prit me kritika të mira, ndërsa reputacioni i tij u rrit me kalimin e kohës.
NĂ« dekadat qĂ« pasuan, pavarĂ«sisht satirĂ«s sĂ« KohĂ«ve moderne [Modern Times], pĂ«rfundimit frymĂ«zues tĂ« Diktatorit tĂ« madh [The Great Dictator] dhe sekuencave ikonike komike tĂ« Etheve tĂ« arit, Dritat e qytetit Ă«shtĂ« vĂ«rtetuar tĂ« jetĂ« filmi mĂ« i qĂ«ndrueshĂ«m dhe mĂ« i dashur i Chaplinit. âSi romanet e Dickensit dhe dramat e Shakespeareit, filmat e Chaplinit vijnĂ« e dalin nga modaâ, thotĂ« Vance. âPor, bukuria e Dritave tĂ« qytetit Ă«shtĂ« nĂ« thjeshtĂ«sinĂ« e tij. Chaplini e dinte qĂ« thjeshtĂ«sia ishte shumĂ« e vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu arriturâ.
Fuqia dhe poezia e Dritave tĂ« qytetit pĂ«rmblidhen mĂ« sĂ« miri nga imazhi i fundit i njĂ« Vagabondi plot shpresĂ«, qĂ« buzĂ«qesh dhe Ă«ndĂ«rron pĂ«r njĂ« tĂ« ardhme mĂ« tĂ« ndritur, tĂ« cilĂ«n - gati 100 vjet dhe dhjetĂ«ra mijĂ«ra filma me zĂ« mĂ« pas - asnjĂ« fund tjetĂ«r nuk ka mundur ta barazojĂ«. âPĂ«r kĂ«tĂ« arsye Chaplin ishte njĂ« gjeniâ, thotĂ« Vance. âPĂ«r kĂ«tĂ« arsye ai ishte klasĂ« mĂ« veteâ. /Telegrafi/
Nga: Jonathan Schanzer, drejtor ekzekutiv në Fondacionin për Mbrojtjen e Demokracive / New York Post Përkthimi: Telegrafi.com
Presidenti Trump po bën lëvizje të mëdha në mbarë botën. Nga kapja e diktatorit venezuelas Nicolås Maduro, te kërcënimi për pushtimin e Grenlandës, te shtytja për një armëpushim mes Ukrainës dhe Rusisë, politika e jashtme e Trumpit është e ngarkuar. Takimi vjetor i Forumit Ekonomik Botëror në Davos të Zvicrës ende po flet për këtë.
I lënë në hije nga këta tituj më të mëdhenj, jo më pak i rëndësishëm është Bordi i Paqes i sapokrijuar nga Trumpi.
Bordi është krijuar për të zbatuar planin 20-pikësh të paqes të presidentit për Rripin e Gazës të shkatërruar nga lufta, siç është miratuar fjalë për fjalë nga Këshilli i Sigurimit i OKB-së në nëntor.
Kritikë të rëndësishëm, përfshirë presidentin francez Emmanuel Macron, pohojnë se Trumpi - përmes këtij bordi të ri që ai mbikëqyr personalisht dhe në mënyrë të pacaktuar - po përpiqet të zëvendësojë Kombet e Bashkuara si pjesë e një reformimi më të gjerë të sistemit ndërkombëtar i cili pas Luftës së Dytë Botërore krijoi OKB-në, NATO-n dhe shumë nga organizata të tjera që sot po humbin vazhdimisht rëndësinë.
Dikush mund ta kuptojë shqetësimin e Macronit: statuti i bordit nuk përmend Gazën, por përshkruan një vizion më të gjerë për të promovuar stabilitetin dhe për të siguruar paqe në çdo zonë të kërcënuar nga konflikti. Kjo tingëllon goxha shumë si OKB.
Jo një aleancë ushtarake
Megjithatë, sipas zyrtarëve të administratës Trump, të cilët nuk folën publikisht, Bordi i Paqes nuk është konceptuar si një sfidë e drejtpërdrejtë ndaj OKB-së.
Përkundrazi, duhet parë si një nga disa entitete shumëpalëshe, si G20 apo Grupi i Bankës Botërore, që mund të ndihmojnë në shtytjen e një OKB-je të lëkundur kah drejtimi i duhur.
Po ashtu nuk është një aleancë ushtarake, përderisa NATO është.
Megjithatë, disa vende janë të shqetësuara se bordi do të minojë qëllimin e NATO-s si aleancë e krijuar për të kundërshtuar ndikimin rus. Për tmerrin e aleatëve tanë të NATO-s, Trumpi ftoi liderin e fortë rus, Vladimir Putin, që të bashkohet me këtë bord të ri - së bashku me aleatin e tij, diktatorin bjellorus, Alexander Lukashenko.
Kjo vjen në një kohë kur NATO po përballet me tensione të paprecedenta mbi mosmarrëveshjen mes Uashingtonit dhe kryeqyteteve evropiane për fatin e Grenlandës dhe mbështetjen ushtarake për Ukrainën.
Muajt në vijim do të japin një ndjenjë më të qartë për drejtimin e bordit. Gaza është një sfidë e madhe. Do të ishte zgjuarsi që bordi të merret i pari me atë situatë përpara se të kalohet te konfliktet e tjera ndërkombëtare.
Administrata Trump tashmë ka ndërmarrë disa hapa fillestarë, duke formuar një nënkomitet brenda bordit i cili do të jetë përgjegjës për menaxhimin e Gazës. Figura të njohura amerikane dhe ndërkombëtare janë bashkuar (edhe pse Franca dhe Gjermania kanë refuzuar).
Një figurë palestineze tani qëndron në krye të Komitetit Kombëtar për Administrimin e Gazës. Dhe, ngadalë po ndërtohet momentumi për një Gazë pa Hamasin.
Por, detyrat kryesore të bordit - çarmatimi i terroristëve të Hamasit dhe vendosja e një Force Stabilizuese Ndërkombëtare - mbeten përpara.
Megjithatë, përfshirja e figurave që përfaqësojnë Katarin dhe Turqinë, të dyja mbështetëse të vjetra dhe të vazhdueshme të Hamasit, ngre një pyetje të pakëndshme: A do të vazhdojnë Doha dhe Ankaraja të mbështesin klientin e tyre terrorist në Gazë, apo do të punojnë me administratën Trump për të përfunduar sundimin e Hamasit në Gazë dhe për të filluar rindërtimin e Rripit?
Për të qenë të qartë, Katari dhe Turqia mbajnë përgjegjësi të konsiderueshme për sulmin brutal të 7 tetorit ndaj Izraelit dhe luftërat pasuese që kanë vazhduar për më shumë se dy vjet. Përfshirja e tyre në Bordin e Paqes duket si shpërblim për sjellje të keqe.
Pozicion ndikimi
Përderisa disa kritikë kanë pohuar se bordi është test i besnikërisë ndërkombëtare ndaj Trumpit, ky perceptim në fakt mund të rezultojë në dobi të Trumpit.
Ai duhet të kërkojë që Katari dhe Turqia të dëbojnë Hamasin nga territoret e veta dhe ta përfundojnë çdo mbështetje. Ky duhet të jetë kushti për përfshirjen e tyre të vazhdueshme.
Nëse Gaza shndërrohet në një histori suksesi, atëherë mund të imagjinohet lehtësisht që bordi të merret me sfida të tjera globale, nga lufta ruse kundër Ukrainës te kriza e tmerrshme humanitare e shkaktuar nga konflikti në Sudan.
ĂakejtĂ« nĂ« OKB po shikojnĂ« me ankth. NĂ«se Trumpi ka sukses, kjo do tĂ« jetĂ« njĂ« tjetĂ«r shenjĂ« e dĂ«shtimeve tĂ« tyre. /Telegrafi/
Nga: Louis Chilton / The Independent PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
A po bĂ«het televizori mĂ« i marrĂ«? NĂ« industrinĂ« e sotme tĂ« zbavitjes, rĂ«nia e vĂ«mendjes dhe shikuesit e painteresuar po trajtohen jo si pengesa pĂ«r tâu kapĂ«rcyer, por si mundĂ«si tregu. JavĂ«n e kaluar, Ben Affleck dhe Matt Damon, duke promovuar filmin e tyre tĂ« ri nĂ« Netflix, The Rip, duket se konfirmuan atĂ« qĂ« Ă«shtĂ« pĂ«rfolur prej kohĂ«sh pĂ«r prodhimet e Netflix-it - se krijuesve u thuhet qartĂ« qĂ« tĂ« pĂ«rshtaten me tĂ« ashtuquajturit âshikues nĂ« dy ekraneâ - ata tĂ« cilĂ«t e trajtojnĂ« televizorin si diçka qĂ« mund tĂ« shihet me gjysmĂ« vĂ«mendjeje, ndĂ«rsa janĂ« tĂ« zĂ«nĂ« me Instagram-in, TikTok-in apo ndonjĂ« blog tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« mbi sagĂ«n e Brooklyn Beckhamit. Damoni bĂ«ri shaka duke thĂ«nĂ« se Netflix-i i kishte thĂ«nĂ«: âNuk do tĂ« ishte keq po tĂ« pĂ«rsĂ«risnit temĂ«n tri ose katĂ«r herĂ« nĂ« dialog, sepse njerĂ«zit janĂ« nĂ« telefon teksa shikojnĂ«â. Ai shtoi: âKjo me tĂ« vĂ«rtetĂ« do tĂ« fillojĂ« tĂ« shkel mbi mĂ«nyrĂ«n se si tregohen ngjarjetâ. E, pra, saktĂ«sisht kĂ«shtu.
Nuk Ă«shtĂ« ndonjĂ« zbulim i madh: edhe po tĂ« mos kishit lexuar viteve tĂ« fundit shumĂ« raportime pĂ«r kufizimet kreative qĂ« u imponohen sot producentĂ«ve, kjo zakonisht Ă«shtĂ« e dukshme duke parĂ« produktin pĂ«rfundimtar. KĂ«tĂ« e ndjen edhe nĂ« serialet mĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« platformĂ«s, si Wednesday dhe Stranger Things, apo nĂ« adaptimin e fundit tĂ« Harlan Cobenit, Run Away. Do tĂ« ishte budallallĂ«k tĂ« mohoje qĂ« çdo pĂ«rsĂ«ritje nĂ« dialog apo çdo ekspozim i ngathĂ«t tĂ« ishte pjesĂ« e njĂ« strategjie tĂ« qĂ«llimshme - por, nĂ«se sheh mjaftueshĂ«m nga kĂ«to pĂ«rmbajtje nĂ« internet, disa modele bĂ«hen tĂ« dukshme. Dhe, zakonisht, Ă«shtĂ« mĂ« keq nĂ« TV sesa nĂ« film, sepse regjisorĂ«t e mĂ«dhenj tĂ« filmave shpesh kanĂ« mĂ« shumĂ« kontroll. Problemi, sigurisht, qĂ«ndron tek ata qĂ« nuk janĂ« duke plotĂ«suar fjalĂ«kryqin e New York Times-it ndĂ«rkohĂ« qĂ« shikojnĂ« TV, por qĂ« shpresojnĂ« tĂ« ulen e tĂ« pĂ«rfshihen nĂ« njĂ« program, qoftĂ« pĂ«r vlerĂ«n artistike apo si njĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tâu shkĂ«putur nga realiteti. PĂ«r kĂ«ta shikues, pĂ«rsĂ«ritjet e panevojshme e bĂ«jnĂ« pĂ«rvojĂ«n tĂ« mĂ«rzitshme dhe fyese.
NĂ« njĂ« farĂ« kuptimi, natyrisht, nuk ka asgjĂ« tĂ« re keqdashĂ«se rreth kĂ«tij trendi tĂ« ri. Dikur nĂ« ditĂ«t para tĂ« transmetimit nĂ« internet, para pĂ«rhapjes sĂ« seteve tĂ« DVD-sĂ«, televizioni gjithashtu duhej tâi pĂ«rshtatej njĂ« lloji tĂ« caktuar tĂ« shikuesit pasiv. Duhej, pjesĂ«risht, tĂ« merrte parasysh ata qĂ« ishin kyçur me vonesĂ«, duke humbur kĂ«shtu pjesĂ«n e parĂ« tĂ« njĂ« programi - dhe ndĂ«rprerjet pĂ«r reklama shpesh kĂ«rkonin qĂ« personazhet tĂ« pĂ«rmblidhnin ngjarjen me njĂ« kuptim tĂ« ngathĂ«t tĂ« drejtpĂ«rdrejt. Serialet mĂ« tĂ« mira tĂ« vjetra televizive nuk e shmangnin kĂ«tĂ«, por thjesht gjenin mĂ«nyra elegante, artistike, apo edhe qesharake pĂ«r tĂ« pĂ«rfshirĂ« kĂ«to dromca. Kujto, pĂ«r shembull, njĂ« episod tĂ« Simpsons qĂ« kthehet nga njĂ« ndĂ«rprerje me reklama, me Homerin qĂ« detajon saktĂ«sisht se ku janĂ« tani personazhet dhe pse, ndĂ«rsa Barti komenton: âĂfarĂ« gjĂ«je e çuditshme pĂ«r tĂ« thĂ«nĂ«â.
MegjithatĂ«, rĂ«nia e ngadaltĂ« e televizionit nĂ« marrĂ«zi shkon pĂ«rtej kĂ«saj çështjeje tĂ« vetme. Si njĂ« formĂ« arti, duket se TVâja po bĂ«n regres nĂ« shumĂ« fronte. PashĂ« dje njĂ« diskutim nĂ« rrjetet sociale rreth ndikimit tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m tĂ« The Wire - dramĂ«s gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se kriminale, tĂ« sofistikuar dhe jashtĂ«zakonisht mbresĂ«lĂ«nĂ«se tĂ« David Simonit, qĂ« ende renditet ndĂ«r veprat mĂ« tĂ« mira nĂ« ekranin e shekullit XXI. Keqkuptimi ishte se seria, pavarĂ«sisht lavdĂ«rimit tĂ« pĂ«rgjithshĂ«m dhe fanatik qĂ« i Ă«shtĂ« dhĂ«nĂ«, nĂ« fakt mbaroi duke pasur pak ndikim te TVâja qĂ« pasoi - nĂ«se The Wire pĂ«rdori kanavacĂ«n e pakufishme TVâsĂ« pĂ«r tĂ« shtyrĂ« narracionin e ekranit pĂ«rtej kufijve ekzistues, atĂ«herĂ« asnjĂ« shfaqje, qĂ« atĂ«herĂ«, nuk ka synuar me tĂ« vĂ«rtetĂ« tĂ« bĂ«jĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n gjĂ«. Dhe, Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« argumentohet se kjo nuk Ă«shtĂ« kĂ«shtu.
ĂshtĂ« gjithashtu e vĂ«rtetĂ« qĂ« shfaqjet e tjera nga âepoka e artĂ«â e TVâsĂ« - The Sopranos, Deadwood ose edhe Mad Men - bĂ«nin gjĂ«rat tĂ« cilat asnjĂ« gjĂ« tani nĂ« TV nuk i provon me sukses. Kishte njĂ« kompleksitet tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m nĂ« njĂ« episod tĂ« The Sopranos, te mĂ«nyra se si historitĂ« pasqyroheshin dhe thelloheshin njĂ«ra nĂ« tjetrĂ«n brenda njĂ« ore, gjĂ« qĂ« ndihej vĂ«rtet si letĂ«rsi. NĂ«se shohim programet mĂ« tĂ« mira televizive tĂ« viteve tĂ« fundit - marrim, pĂ«r shembull, Succession, njĂ« vepĂ«r jashtĂ«zakonisht e zgjuar televizive, qesharake, me aktrim tĂ« mirĂ« dhe mjeshtĂ«ror - edhe kjo nuk ka tĂ« njĂ«jtĂ«n zgjuarsi tĂ« narracionit. NĂ« thelb, historia e saj Ă«shtĂ« e drejtpĂ«rdrejt, kuptimet e saj tĂ« dukshme. Si tĂ« gjitha shfaqjet e suksesshme tani, Succession gjithashtu gjithmonĂ« mbajti njĂ« sy te rrjetet sociale. Jo patjetĂ«r te âshikuesi imagjinar me ekran tĂ« dytĂ«â, por te tekat e vivisekcionistĂ«ve ose zetgeistĂ«ve tĂ« internetit. Shfaqjet televizive tani duhet tĂ« jenĂ« sĂ« pari dhe mbi tĂ« gjitha tĂ« pĂ«rshtatshme pĂ«r meme. Shiva (Sarah Snook) Ă«shtĂ« mbresĂ«lĂ«nĂ«se, e matur dhe jashtĂ«zakonisht e besueshme, por a nuk i rrinte mirĂ« ai kostum me pantallona? Dinamika e ndĂ«rlikuar midis Tomit dhe Gregut thotĂ« njĂ«qind gjĂ«ra tĂ« ndryshme rreth mekanizmave tĂ« pushtetit dhe klasĂ«s, por çfarĂ« nĂ«se do tĂ« ishte kondensuar nĂ« njĂ« montazh homoerotik?
Sigurisht, thesaret e âepokĂ«s sĂ« artĂ«â tĂ« TVâsĂ«, ishin tĂ« tilla pĂ«r njĂ« arsye; ato ishin mĂ« tĂ« zgjuara dhe mĂ« komplekse se pothuajse gjithçka qĂ« kishte ardhur mĂ« parĂ«. Por, edhe nĂ« tĂ« kaluarĂ«n e largĂ«t, kur TVâja ende konsiderohej si âKutia e idiotĂ«veâ, Ă«shtĂ« fakt se shumĂ« shfaqje televizive, nĂ« shumĂ« mĂ«nyra ishin mĂ« tĂ« zgjuara sesa ato qĂ« kemi tani. NĂ«se shikon njĂ« episod tĂ« Cheers - njĂ« sitkom jashtĂ«zakonisht popullor dhe i lehtĂ« - mund tĂ« dĂ«gjosh referenca pĂ«r regjisorĂ« tĂ« huaj filmi, pĂ«r muzikantĂ« klasikĂ«, pĂ«r romancierĂ« rusĂ«. Niveli i njohurive tĂ« supozuara atĂ«herĂ« ishte shumĂ« mĂ« i madh; tani TVâja rrallĂ« Ă«shtĂ« aventuresk nĂ« aludimet e veta.
NĂ« njĂ« farĂ« mase, ky nuk Ă«shtĂ« faji i TV-sĂ«, por mĂ« shumĂ« reflektim i botĂ«s ku jetojmĂ«: pĂ«rderisa monokultura jonĂ« e pĂ«rbashkĂ«t Ă«shtĂ« copĂ«tuar dhe shpĂ«rndarĂ«, thjesht nuk ekziston e njĂ«jta bankĂ« referencash pĂ«r tâu pĂ«rdorur. (Temat e njohura tĂ« diskutueshme qĂ« ekzistojnĂ«, pothuajse gjithmonĂ« i pĂ«rkasin fushave mĂ« tĂ« reja, mĂ« aktuale tĂ« kulturĂ«s: muzika pop; kinemaja.) Por, Ă«shtĂ« vetĂ«m gjysma e justifikimit - jo tĂ« gjithĂ« qĂ« shikonin Cheers pritej tĂ« dinin se kush ishte Gustav Mahleri apo Ingmar Bergmani; megjithatĂ«, shakatĂ« bĂ«heshin gjithsesi. Tani, TVâja Ă«shtĂ« tepĂ«r e etur pĂ«r tĂ« pasur prioritet qasjen. Krijuesit janĂ« tĂ« pĂ«rcaktuar qĂ« shikuesit tĂ« mos mbeten pas - qoftĂ« sepse ata kanĂ« njĂ« sy te telefonat e tyre, apo sepse nuk dinĂ« se kush Ă«shtĂ« Carl Jungu. Ajo qĂ« ka mbetur Ă«shtĂ« njĂ« formĂ« arti qĂ« heziton tĂ« shikojĂ« jashtĂ«, njĂ« formĂ« arti qĂ« po bĂ«het gjithnjĂ« e mĂ« i mbyllur.
NĂ« intervistĂ«n e tyre nĂ« podkastin e Joe Roganit, Afflecku dhe Damoni pĂ«rmendĂ«n njĂ« serial tjetĂ«r tĂ« Netflixâit, Adolescence, si njĂ« âpĂ«rjashtimâ nga rregulli - provĂ« se TV-ja qĂ« ka vlerĂ« ende po punon pa u komprometuar nga kĂ«rkesat sistematike. Edhe gjatĂ« vitit tĂ« kaluar, ka pasur njĂ« numĂ«r serialesh qĂ« ishin inteligjente dhe origjinale, programe tĂ« dizajnuara pĂ«r tâu parĂ« si duhet dhe me vĂ«mendje. ĂshtĂ« pĂ«r ngushĂ«llim qĂ« serialet e tilla si Adolescence, apo Pluribus, apo The Chair Company, mund tĂ« gjejnĂ« audienca tĂ« konsiderueshme pa u dorĂ«zuar ndaj instinkteve mĂ« tĂ« ulĂ«ta tĂ« mentalitetit tĂ« epokĂ«s sĂ« transmetimeve nĂ« internet. Ndoshta ato janĂ« pĂ«rjashtime, por janĂ« diçka, tĂ« paktĂ«n. NĂ« fund tĂ« fundit, nuk ka ndonjĂ« pĂ«rfitim afatgjatĂ« nĂ« krijimin e TVâsĂ« qĂ« i pĂ«lqen tĂ« painteresuarve. Televizioni, me fjalĂ« tĂ« tjera, nuk ka nevojĂ« tĂ« jetĂ« budalla - le tĂ« shpresojmĂ« se ata qĂ« janĂ« nĂ« krye janĂ« mjaftueshĂ«m tĂ« zgjuar pĂ«r ta kuptuar kĂ«tĂ«. /Telegrafi/
Mjeti i improvizuar ka shkaktuar shumë habi - por, kjo flet më shumë për njerëzit sesa për lopët.
Nga: Helen Pilcher / The Guardian (titulli: So a cow can use a stick to scratch its backside. When will we learn that humans are really not that special?) PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Kam njĂ« shoqe fermere qĂ« mĂ« rrĂ«fen rregullisht histori plot ngjyra pĂ«r bagĂ«tinĂ« e saj. Si ajo hera kur njĂ« lopĂ« pĂ«r mish e quajtur Noisette pĂ«rdori gjuhĂ«n pĂ«r tĂ« tĂ«rhequr kapĂ«sen e derĂ«s sĂ« stallĂ«s tĂ« saj, qĂ« tĂ« mund tĂ« vidhte copat e ushqimit nga kazani afĂ«r. Ose, hera tjetĂ«r kur bĂ«ri tĂ« njĂ«jtĂ«n gjĂ«, jo pĂ«r tĂ« dalĂ« vetĂ«, por mbase vetĂ«m pĂ«r tĂ« qĂ«ndruar mĂ«njanĂ« dhe pĂ«r tĂ« parĂ« teksa shoqet e saj tĂ« liruara âbredhin dhe shkaktojnĂ« rrĂ«mujĂ«.â
Aty ku të tjerët shohin një tufë lopësh që rrinë kot, shoqja ime sheh një telenovelë - me personazhe dhe kthesa në ngjarje. Lopët, më thotë ajo, mësojnë shpejt, mërziten lehtë dhe kanë një prirje të pashtershme për marifete.
KĂ«shtu qĂ«, kur u pĂ«rhap lajmi pĂ«r njĂ« lopĂ« tĂ« quajtur Veronika qĂ« pĂ«rdor njĂ« fshesĂ« pĂ«r tĂ« kruar prapanicĂ«n, shoqja ime nuk u çudit. âNuk mendoj se ndonjĂ« prodhues qumĂ«shti do tĂ« habitej nga kjoâ, thotĂ« ajo.
Në revistën Current Biology, studiuesit e Universitetit të Mjekësisë Veterinare në Austri, përshkruajnë se si Veronika, një lopë 13-vjeçare shtëpiake zvicerane, kap fshesën me gjuhë, pastaj anon dhe e përdor për të kruar pjesët e trupit që nuk i arrin dot ndryshe. Fundi i sheshtë i fshesës përdoret për lëkurën e ndjeshme të barkut, ndërsa pjesa me fije ruhet për lëkurën më të trashë të shpinës dhe të prapanicës.
Autorët thonë se kjo është jo vetëm hera e parë që përdorimi i mjetit është dokumentuar zyrtarisht te lopët, por edhe tregues i parë që ato mund të përdorin mjetet në mënyrë të përshtatshme dhe për shumë funksione. Veronika e ngriti një fshesë të zakonshme oborri në statusin e një thike shumëfunksionale zvicerane. Duke e kontrolluar me mjeshtëri me gojë, mjeti shërbente si për barkun ashtu edhe për prapanicën.
Reagimi ishte i habitshëm, por nuk duhet të ishte. Ne vazhdimisht i nënvlerësojmë aftësitë e kafshëve jonjerëzore edhe kur provat janë kudo rreth nesh.
Përdorimi i mjetit thuhet se ndodh kur një kafshë manipulon qëllimisht një objekt për të arritur një synim të caktuar. Pra, kur qeni im kruan shpinën duke u rrotulluar në tokë të ngrirë, është gjë e këndshme - por, nuk është përdorim mjeti. Qeni lëviz. Toka jo. Kur ma sjell topin sepse do të luajmë, po, objekti manipulohet, por nuk është ai që e hedh. Në vend të kësaj, ai ka mësuar që unë do ta bëj këtë.
PĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ«, pĂ«rdorimi i mjeteve mendohej si sjellje unike pĂ«r njerĂ«zit. Pastaj, nĂ« vitet â60 tĂ« shekullit XX, primatologia Jane Goodall pa njĂ« shimpanze tĂ« egĂ«r qĂ« zhvishte njĂ« degĂ«, e fuste nĂ« njĂ« grumbull termitesh dhe pastaj e tĂ«rhiqte jashtĂ« pĂ«r tĂ« ngrĂ«nĂ« insektet qĂ« kapeshin nĂ« tĂ«. QĂ« atĂ«herĂ«, janĂ« dokumentuar shumĂ« shembuj tĂ« tjerĂ« tĂ« kafshĂ«ve qĂ« pĂ«rdorin mjete. LundĂ«rzat e detit pĂ«rdorin gurĂ« si çekiç pĂ«r tĂ« shkĂ«putur molusqet nga fundi i detit dhe si kudhĂ«r pĂ«r tâi thyer guaskat. NĂ« Senegal, shimpanzetĂ« mprehin majat e degĂ«ve pĂ«r tâi pĂ«rdorur si heshta, tĂ« cilat i pĂ«rdorin pĂ«r tĂ« goditur kafshĂ«t e vogla qĂ« flenĂ«. Korbat e KaledonisĂ« sĂ« Re krijojnĂ« grepa tĂ« sofistikuar nga degĂ«t pĂ«r tĂ« nxjerrĂ« larva nga trungjet.
Më pak të shkathtë, por po aq mbresëlënëse: arinjtë polarë besohet se godasin lopët e detit me gurë në kokë; oktapodët hedhin guaska te njëri-tjetri; ndërsa shqiponjat janë parë duke marrë degë të ndezura nga zjarret dhe duke i lëshuar në zona të tjera për të ndezur zjarre të reja. Më pas, sulmojnë kafshët që ikin nga flakët.
Një nga një, tiparet që dikur i konsideronim vetëm njerëzore - si përdorimi i mjeteve, komunikimi kompleks, aftësia për të numëruar dhe kultura - bien si domino.
Por, prapëseprapë, preferojmë të mbajmë gjallë iluzionin e epërsisë sonë të supozuar. Mendoj se historia e Veronikës na tregon më pak për mendjen e lopëve, dhe më shumë për mendjen e njerëzve. Jemi bërë aq të verbër sa nuk arrijmë të shohim se kafshët janë më të zgjuara dhe më të ngjashme me ne sesa i vlerësojmë. Sidoqoftë, shoqja ime fermere është vigjilente. Ajo ka kaluar vite të tëra duke punuar me kafshët dhe duke u kujdesur për to. Ka vëzhguar sjelljen e tyre dhe nuk ka dyshim se janë krijesa komplekse, me jetë të pasur të brendshme. Dhe, ka të drejtë.
Pas raportimit tĂ« pĂ«rdorimit tĂ« mjetit nga shimpanzetĂ« nga Goodalli, paleoantropologu britanik Louis Leakey shkroi: âTani duhet tĂ« riformulojmĂ« pĂ«rkufizimin e mjetit, tĂ« riformulojmĂ« pĂ«rkufizimin e njeriut, ose tâi pranojmĂ« shimpanzetĂ« si njerĂ«zâ. Kam njĂ« propozim tĂ« katĂ«rt: nuk kemi pse tâi pranojmĂ« lopĂ«t si njerĂ«z - por, duhet tĂ« zbresim nga lartĂ«sia dhe tĂ« pranojmĂ« se nuk jemi edhe aq tĂ« veçantĂ«. LopĂ«t, nga ana tjetĂ«r, janĂ«. /Telegrafi/
PĂ«r librin âMullahĂ«t nĂ« sallĂ«n e koncerteveâ ...
Nga: Berat Armagedoni
Libri âMullahĂ«t nĂ« sallĂ«n e koncerteveâ i Hysen BeqĂ«s Ă«shtĂ« njĂ« vepĂ«r provokuese, e guximshme dhe thellĂ«sisht kritike ndaj mĂ«nyrĂ«s se si dogma fetare, kur shndĂ«rrohet nĂ« instrument pushteti, rrezikon lirinĂ« individuale, rendin demokratik dhe vetĂ« qenien kulturore tĂ« shoqĂ«risĂ« sĂ« KosovĂ«s pas luftĂ«s. Autori ndĂ«rton njĂ« narrativĂ« tĂ« fortĂ« simbolike, ku feja, politika dhe frika bashkĂ«veprojnĂ« nĂ« njĂ« hapĂ«sirĂ« publike tĂ« uzurpuar, nĂ« sallĂ«n e koncerteve, e cila shndĂ«rrohet nga vend arti e lirie nĂ« skenĂ« ideologjike.
Beqa nuk sulmon besimin si pĂ«rvojĂ« shpirtĂ«rore personale, pĂ«rkundrazi, ai e dallon qartĂ« besimin e lirĂ« nga feja e instrumentalizuar. NĂ« qendĂ«r tĂ« librit qĂ«ndron figura e âMullah Xâ, njĂ« karakter alegorik qĂ« mishĂ«ron autoritetin fetar dogmatik, karizmatik dhe manipulues, pĂ«rmes tĂ« cilit autori zbĂ«rthen mekanizmat e indoktrinimit, shfrytĂ«zimit tĂ« frikĂ«s dhe deformimit tĂ« historisĂ« kombĂ«tare.
Narracioni i librit lëviz mes realizmit social dhe alegorisë filozofike, duke përfshirë edhe pasazhe metafizike ku vetë koncepti i Zotit vihet në pikëpyetje. Këto pjesë e zhvendosin veprën përtej një libri politik apo social, duke e shndërruar në një reflektim ekzistencial mbi besimin, lirinë dhe përgjegjësinë morale të individit. Gjuha e autorit është e drejtpërdrejtë, shpesh ironike, herë-herë tronditëse, por gjithmonë e qëllimshme.
âMullahĂ«t nĂ« sallĂ«n e koncerteveâ nuk kĂ«rkon pajtim tĂ« lehtĂ« me lexuesin. Ai kĂ«rkon guxim pĂ«r tâu lexuar dhe ndershmĂ«ri pĂ«r tâu kuptuar. ĂshtĂ« njĂ« thirrje kundĂ«r heshtjes, njĂ« paralajmĂ«rim ndaj normalizimit tĂ« fanatizmit dhe njĂ« mbrojtje e fuqishme e lirisĂ« sĂ« mendimit nĂ« njĂ« shoqĂ«ri ende tĂ« brishtĂ« demokratikisht. NjĂ« libĂ«r qĂ« hap debat, qĂ« shqetĂ«son dhe mbetet gjatĂ« nĂ« mendjen e lexuesit.
Joshja ndaj eksplorimit të hapësirës mbetet e fuqishme, veçanërisht për një president që kërkon me dëshpërim të lërë një trashëgimi pas vetes.
Nga: Philip Johnston / The Telegraph PĂ«rkthimi: Telegrafi.com
Askund nĂ« TokĂ« nuk ke mĂ« shumĂ« siguri pĂ«r tĂ« vĂ«nĂ« nĂ« perspektivĂ« ankthin modern sesa nĂ« Egjipt. Vizita ime e fundit te piramidat e GizĂ«s ishte pĂ«r tâu mahnitur si nga mrekullia e jashtĂ«zakonshme inxhinierike, ashtu edhe nga lashtĂ«sia e tyre. Ne jemi mĂ« afĂ«r nĂ« kohĂ« me KleopatrĂ«n, faraonen e fundit e cila vdiq dy mijĂ« vjet mĂ« parĂ«, sesa ajo ishte me KufunĂ«, ndĂ«rtuesin e PiramidĂ«s sĂ« Madhe - e vetmja e mbijetuar e ShtatĂ« Mrekullive tĂ« botĂ«s sĂ« lashtĂ«. PĂ«rmasat e historisĂ« qĂ« shfaqen aty janĂ« marramendĂ«se.
Kjo, padyshim, i bën të gjitha manovrat rreth kalimit të Robert Jenrickut te Reform-a, apo edhe përpjekjen e Donald Trumpit për të aneksuar Grenlandën, të duken si një gungë e vogël në rrugën e kohës. Me të vërtetë, nëse presidenti amerikan dëshiron të dijë se si duket me të vërtetë ngritja narcisiste, ai duhet të shkojë në Abu Simbel dhe të shohë statujat kolosale të Ramzesit II të gdhendura në shpatin e malit.
Ka qenĂ« njĂ« udhĂ«heqĂ«s qĂ« dinte si ta projektonte imazhin e tij dhe tĂ« manipulonte tĂ« vĂ«rtetĂ«n. GrekĂ«t e quajtĂ«n atĂ« Ozimandia, dhe nĂ« poezinĂ« e tij tĂ« madhe me tĂ« njĂ«jtin emĂ«r, Shelley tall ambiciet e tij grandioze dhe pĂ«rkohshmĂ«rinĂ« e pushtetit. Trumpi Ă«shtĂ« Ozimandia i sotĂ«m, deri te âbuzĂ«rrudhur dhe ftohtas ngĂ«rdheshurâ.
Udhëtimi im në tokën antike të Egjiptit përkoi me vdekjen e Erich von DÀnikenit, shkrimtarit populist që çoi para teorinë se piramidat u ndërtuan nga jashtëtokësorët. Në librin e tij Karrocat e zotave? [Chariots of the Gods?] ai sugjeroi se qytetërimi njerëzor është produkt i ndërhyrjes së qëllimshme nga jashtëtokësorët.
Teza e tij qendrore ishte se vizitorĂ«t âe hapĂ«sirĂ«sâ, nĂ« kohĂ«t e lashta kishin kryer njĂ« âeksperiment shumimiâ mbi banorĂ«t e TokĂ«s, âderisa mĂ« nĂ« fund ata prodhuan njĂ« krijesĂ« mjaftueshĂ«m inteligjente qĂ« tâi barteshin rregullat e shoqĂ«risĂ«â.
Pyetja e tij âA ishte Zoti astronaut?â ushqeu dekada tĂ« tĂ«ra me teori konspirative tĂ« EpokĂ«s sĂ« Re, tĂ« pĂ«rforcuara mĂ« pas nga interneti dhe rrjetet sociale. Ai mund tĂ« ekspozohej si diletant dhe mashtrues, por librat e tij vazhduan tĂ« pranoheshin nga njĂ« audiencĂ« naive pĂ«r tĂ« cilĂ«n ishte e pamundur pĂ«r tĂ« besuar se egjiptianĂ«t e lashtĂ« ishin nĂ« gjendje tĂ« bĂ«nin monumente tĂ« tilla.
Megjithatë, ideja absurde që jashtëtokësorët që zotërojnë mjetet teknologjike për të udhëtuar nëpër kozmos do të linin pas një grumbull gurësh dhe një gjuhë misterioze si provë të pranisë së tyre, nuk dukej se i shqetësonte besimtarët. As fakti që eksplorimi hapësinor është pafundësisht më pak i mundshëm sesa mijëra egjiptianë duke përdorur litarë dhe saja për të tërhequr blloqe masive guri në pozicion në Piramidën e Madhe - pa marrë parasysh se sa e jashtëzakonshme mund të duket ajo përpjekje për ne sot.
Vetëm në fantashkencë është e mundur të udhëtosh te ylli më i afërt. Në vitin 2012, sonda hapësinore Voyager 1 u bë objekti i parë i krijuar nga njeriu që doli nga Sistemi Diellor. Ajo u nis pothuajse 50 vjet më parë; megjithatë, më 15 nëntor të këtij viti do të jetë vetëm një ditë drite larg Tokës. Ylli më i afërt me një planet në orbitë që mund të mbajë jetë është më shumë se katër vjet drite larg.
Pra, do të kalojnë mijëra vjet para se çdo qenie, që mund të ndajë këtë univers me ne, të dëgjojë tingujt e Koncertit të Dytë të Brandenburgut të Bahut ose të përpiqet të gjejë kuptimin e vizatimeve të përfshira në të ashtuquajturin Regjistri i Artë që sonda mban.
Do tĂ« kishin menduar se, pĂ«rballĂ« pamundĂ«sisĂ« sĂ« udhĂ«timeve nĂ« hapĂ«sirĂ«, ne do tâi braktisnim Ă«ndrrat tona dhe do tĂ« pranonim se nuk po shkojmĂ« askund. Mbi tĂ« gjitha, janĂ« 53 vjet nga ulja e fundit me ekuipazh nĂ« HĂ«nĂ« nga Apollo 17, njĂ« epokĂ« tĂ« cilĂ«n ne, nĂ« mĂ«nyrĂ« tepĂ«r optimiste, e pamĂ« si fillimin e EpokĂ«s HapĂ«sinore, por doli se ky ishte fundi i saj.
Por, tundimi mbetet i fuqishëm, veçanërisht për dikë që kërkon me dëshpërim të lërë një trashëgimi, pra Donald J. Trump. Para Krishtlindjes, ai lëshoi një urdhër ekzekutiv që udhëzonte NASA-n të çonte një njeri në Hënë deri në vitin 2028 - para se ai të përfundojë mandatet e tij të dytë.
GjatĂ« fundjavĂ«s, raketa e Sistemit tĂ« LĂ«shimit HapĂ«sinor (SLS) dhe kapsula hapĂ«sinore Orion u zhvendosĂ«n nga Qendra HapĂ«sinore Kenedi e NASA-s nĂ« platformĂ«n e nisjes. Ishte njĂ« kujtim i atyre ditĂ«ve tĂ« ngazĂ«llyera nĂ« fund tĂ« viteve â60 dhe nĂ« fillim tĂ« viteve â70 tĂ« shekullit XX, kur raketat e mĂ«dha Saturn ishin duke u vendosur nĂ« pozicion.
Artemisi II është planifikuar të niset muajin e ardhshëm, me katër anëtarë ekuipazhi në bord të cilët drejtohen drejt Hënës, megjithëse jo për të zbritur.
Ajo do tĂ« shĂ«rbejĂ«, nĂ« vend tĂ« kĂ«saj, pĂ«r tĂ« vendosur themelet pĂ«r njĂ« ulje hĂ«nore nga astronautĂ«t me misionin Artemis III, ndoshta vitin e ardhshĂ«m. Pas kĂ«saj, tetĂ« ulje tĂ« tjera janĂ« planifikuar pĂ«r tĂ« ngritur njĂ« bazĂ« tĂ« pĂ«rhershme nĂ« HĂ«nĂ«, pĂ«r eksperimentim shkencor dhe pĂ«r tâu pĂ«rdorur si trampolinĂ« drejt Marsit.
A ka ndonjë kuptim në këtë dhe a mund të përballohet? Qëndrueshmëria e projektit u përmirësua paksa nga zhvillimi i mjeteve të ripërdorshme që çoi Kongresin e ShBA-së, vitin e kaluar, nën Trumpin, të financojë misionet nën një Ligj të madh e të bukur [One Big Beautiful Bill Act]. Por, gjithsesi do të kushtojë me miliarda.
Dhe, megjithëse do të jetë e jashtëzakonshme të shihet një herë tjetër njeriu duke ecur në sipërfaqen e fqinjit tonë më të afërt qiellor, a mund të justifikohet me të vërtetë kjo? Duke u kthyer te programi Apollo, mund të shihet sot si një aventurë e madhe, por ishte thellësisht e papëlqyeshme mes shumë amerikanëve për shkak të kostos.
Ai u motivua po aq nga politika e LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ« sa edhe nga kĂ«rkimi pĂ«r pĂ«rparim shkencor. NĂ« vitin 1962, presidenti John F. Kennedy caktoi objektivin pĂ«r ta çuar njeriun nĂ« HĂ«nĂ« deri nĂ« fund tĂ« dekadĂ«s, kryesisht pĂ«r tâi treguar Bashkimit Sovjetik se PerĂ«ndimi kapitalist mund tĂ« bĂ«nte atĂ« qĂ« shteti sklerotik komunist do ta kishte tĂ« pamundur pĂ«r ta arritur. MbĂ«shtetja e Trumpit pĂ«r Artemisin Ă«shtĂ« gjithashtu politike, pasi ai dĂ«shiron tĂ« ketĂ« avantazh ndaj KinĂ«s e cila gjithashtu po planifikon misione me ekuipazh, megjithĂ«se jo deri nĂ« vitin 2030.
Cilido qoftĂ« arsyetimi - dhe nĂ«se ndoshta do tĂ« ishte mĂ« mirĂ« tĂ« shpenzoheshin paratĂ« pĂ«r njĂ« kurĂ« pĂ«r Alzheimerin - dĂ«shira pĂ«r tâu çliruar nga Toka mbetet e fortĂ«. Deri mĂ« tani, nuk ka tĂ« njĂ«jtin ndjesi entuziazmi rreth Artemisit si ajo qĂ« unĂ« e kujtoj nĂ« fĂ«mijĂ« me Apollon.
Kur ajo niset muajin e ardhshĂ«m (duke supozuar se kjo ndodh, duke pasur parasysh shumĂ« defekte teknike me anijen hapĂ«sinore), presidenti Trump sigurisht do ta shfrytĂ«zojĂ« atĂ« deri nĂ« maksimum. MegjithatĂ«, a Ă«shtĂ« njĂ« trampolinĂ« drejt yjeve apo thjesht Ă«ndrra e njĂ« njeriu mendjemadh? âShihni çâbĂ«ra! Dhe brenga ju hĂ«ngĂ«rtâ! /Telegrafi/
Nga: David Byrne (nga albumi âRemain in Lightâ, Talking Heads, 1980) PĂ«rktheu: Agron Shala
Mozhiku sheh fshatin e vet Nga njĂ« kodĂ«r pranĂ« Mozhiku mendon pĂ«r ditĂ«t Para se tĂ« vinin amerikanĂ«t Ai u shĂ«rben tĂ« huajve qĂ« rriten nĂ« numĂ«r Ai i sheh tĂ« huajt nĂ« shtĂ«pi luksoze Ai Ă«ndĂ«rron pĂ«r ditĂ«t qĂ« ende mund tâi kujtojĂ«
Mozhiku mban një pako Në duart e tij që dridhen Mozhiku dërgon pakon Te burri amerikan Lehtësisht, rrëshqet përgjatë rrugëve dhe rrugicave Vjen era që i shtyn ata të ikin për strehim Ai ndjen, se koha është me siguri tani ose kurrë më
Era në zemrën time, era në zemrën time Pluhuri në kokën time, pluhuri në kokën time Era në zemrën time, era në zemrën time vjen për të Dëbuar ata, dëbuar ata
Mozhiku blen pajisjet e veta Në treg Mozhiku vendos pajisjet Në Zonën e Tregtisë së Lirë Ai ndjen se era ngre lart popullin e tij Ai e thërret erën që ta udhëheqë në misionin e tij Ai e di, që miku i tij - era - është gjithmonë aty pranë
Mozhiku nuhat erën Që vjen nga larg Mozhiku pret lajme Në një vend të qetë Ai ndjen praninë e erës afër tij Ai ndjen fuqinë e së kaluarës pas tij Ai ka dijeninë e erës për ta udhëhequr
Era në zemrën time, era në zemrën time Pluhuri në kokën time, pluhuri në kokën time Era në zemrën time, era në zemrën time vjen për të Dëbuar ata, dëbuar ata
Shpresoj të jem gabim, por gjithçka që shoh është një shtet këmbëngulës paranojak.
Irani është kapluar sërish nga një valë tjetër trazirash masive civile. Këta rreshta shkruhen mes ndërprerjes së internetit, dhe nuk e dija nëse do të mund ta dërgoja. Që nga kryengritja pas zgjedhjeve të vitit 2009, shpërthimet sporadike të zemërimit publik janë bërë thuajse të zakonshme, kryesisht janë heshtur - për një kohë brutalisht - vetëm për të shpërthyer sërish në një rast tjetër.
Protesta në rrugë nuk është mjeti i vetëm përmes të cilit opozita ka përçuar mospajtimin e saj. Iranianët i kanë provuar të gjitha - qofshin zgjedhjet, ndonëse shumë të ngushta dhe të kufizuara vetëm në zgjedhjet që shteti ofron, apo rrjetet sociale, universitetet dhe ngjarjet publike. Kërkesa për ndryshim kuptimplotë përsëritet në mënyra të ndryshme, sërish e sërish, por pa dobi. Që nga viti 2000, shteti iranian i ka kushtuar pak vëmendje kërkesave demokratike. Dhe, kur ka pasur ndonjë çarje të ngushtë në këtë mur shtetëror, njerëz si Donald Trump - me rivënien e sanksioneve dhe shkeljen e Planit të Përbashkët Gjithëpërfshirës të Veprimit - i kanë sabotuar dhe devijuar përpjekjet civile për reformimin e Republikës Islamike.
Dhe, ja ku jemi sĂ«rish. ShumĂ« prej nesh, iranianĂ«, pĂ«rballemi me ndjesinĂ« se vullneti ynĂ« ka pak vlerĂ«. Dilema qĂ« pĂ«rballim nuk ndalet kĂ«tu. Jo vetĂ«m qĂ« shumĂ« prej nesh nuk pĂ«rfaqĂ«sohen brenda Iranit, por gjithashtu as nĂ« opozitĂ«n e tij. PĂ«r shumĂ«kĂ«nd, njeriu qĂ« pĂ«rmendet si kundĂ«rshtari kryesor i RepublikĂ«s Islamike, trashĂ«gimtari i tiranit tĂ« mĂ«parshĂ«m monarkik tĂ« Iranit, Reza Pahlavi, nuk na intereson. VetĂ« ideja e kthimit te diktatura dhe pushteti te njĂ« njeri, sado laik qĂ« ai mund tĂ« jetĂ«, tâi çon flokĂ«t pĂ«rpjetĂ«, e lĂ«re mĂ« kthimi tek ai, i parĂ« gjerĂ«sisht si vegĂ«l e Izraelit, i rrethuar nga forcat antidemokratike, patriarkal nĂ« thelb, i papĂ«rvojĂ« dhe i larguar nga shoqĂ«ria iraniane pĂ«r shkak tĂ« statusit tĂ« tij si emigrant.
PĂ«r mĂ« tepĂ«r, ekziston njĂ« mundĂ«si reale qĂ« burri i paparashikueshĂ«m nĂ« ShtĂ«pinĂ« e BardhĂ«, i dehur nga shfaqja e tij e forcĂ«s nĂ« Karakas, tĂ« ndĂ«rhyjĂ« ushtarakisht. Dhe, ky mund tĂ« jetĂ« njĂ« akt qĂ« do tĂ« çonte nĂ« njĂ« periudhĂ« tĂ« gjatĂ« dhune dhe ndoshta nĂ« vite tĂ« tĂ«ra lufte. Trumpi ka treguar se, pavarĂ«sisht retorikĂ«s sĂ« tij, âFillimisht Amerikaâ, ai Ă«shtĂ« i gatshĂ«m tĂ« luajĂ« me idenĂ« e rilindjes sĂ« njĂ« forme tĂ« re tĂ« imperializmit perĂ«ndimor. Ai heziton paksa pĂ«r tĂ« pĂ«rdorur mjetet ushtarake pĂ«r qĂ«llime politike. KĂ«rcĂ«nimet e tij dhe prania e tij âe madhe, e bukurâ hedhin hije mbi çdo diskutim, dhe sa tĂ« shĂ«mtuara janĂ« fjalĂ«t e tij pĂ«r ne: imazhi oriental i njerĂ«zve tĂ« AzisĂ« PerĂ«ndimore si tĂ« egĂ«r qĂ« nuk mund tĂ« çojnĂ« vendin e tyre nĂ« drejtimin e duhur dhe qĂ«, nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, kanĂ« nevojĂ« pĂ«r njĂ« shpĂ«timtar tĂ« bardhĂ« nĂ« formĂ«n e njĂ« heroi tĂ« Marvelit, tĂ« Kapitenit Amerika. NĂ« çdo rast, kujtimi i bombardimeve tĂ« tij tĂ« fundit ndaj Iranit Ă«shtĂ« ende i freskĂ«t dhe nuk Ă«shtĂ« kujtim tĂ« cilin shumĂ« prej nesh e ruajnĂ« me simpati.
Ky është një tjetër episod i mjerë për Iranin, dhe unë jetoj në një flluskë shoqërore të formuar kryesisht nga individë të arsimuar të cilët, për aq sa mund të kuptoj përmes mjeteve të kufizuara të komunikimit, e shohin këtë episod me frikë. Tani, rrugët nuk janë më skenë protestash, por kur ishin, ishin të rrëmujshme, të përgjakshme dhe apokaliptike. Funerali i 100 policëve u mbajt javën e kaluar në Universitetin e Teheranit, dhe vetëm Zoti e di sa protestues kanë gjetur vdekjen në këmbim. Ky nivel i dhunës është i paprecedentë, dhe spektaklet e tilla frikësojnë shumëkënd.
Ne nuk jemi tĂ« panjohur me revolucionin nĂ« Iran. Ende jetojmĂ« mes pasojave tĂ« revolucionit tĂ« fundit tĂ« vitit 1979. Dhe, pikĂ«risht pĂ«r shkak tĂ« kĂ«saj, shumĂ« prej nesh kemi frikĂ«. Shembja e shtetit Ă«shtĂ« problematike. Sjell dhunĂ« dhe pasiguri. I frikĂ«son njerĂ«zit drejt migrimit; pra, asgjĂ« pĂ«r tâu pritur me kĂ«naqĂ«si.
Dhe, mundësia e rrëzimit të Republikës Islamike është e largët. Ky entitet politik ka rrënjë në shumë grupe shoqërore dhe një bazë të përkushtuar që do të qëndrojë me të në çdo situatë. Republika Islamike ka gjasa të mbetet, dhe mund të supozohet se kur përballet me demonstrata të tilla masive dhe të përhapura - të mbështetura nga fuqi të huaja - paranoja e saj fiton një kuptim të ri. Shteti fillon të shohë veten nën kërcënim ekzistencial, ngrit mbrojtjen dhe shuan më ashpër çdo zë për ndryshim. Kjo, sigurisht, çon në një tjetër raund trazirash civile në të ardhmen e afërt. Nëse shteti iranian nuk fillon të lëshojë terren për ndryshime kuptimplota dhe themelore, ajo që mund të shihet duke pritur Iranin është përsëritja e vazhdueshme e trazirave shoqërore në njërën anë dhe shfaqjet e forcës nga shteti në anën tjetër. Një rreth vdekjeprurës i shterimit ku vendi gërryhet dhe fundoset, në vend që të lëvizë drejt një forme politike demokratike. /Telegrafi/
_____________
[1] Autori jeton në Iran, emër i njohur për redaksinë e Guardian-it.
Login
SkenĂ« nga filmi âDritat e qytetitâ(Alamy)
SkenĂ« nga filmi âDritat e qytetitâ(Alamy)
