❌

Reading view

↗

50 mln euro apartamente të sekuestruara, çfarë ndodh me blerësit, a e humbasin banesën, kush i mbron

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Nga pagesat 100% me kontrata porosie pĂ«r blerje apartamentesh para pĂ«rfundimit tĂ« objektit deri te sekuestrimet e SPAK. Pas objekteve qĂ« kanĂ« rĂ«nĂ« nĂ« rrjetĂ«n e sekuestrimeve, janĂ« shumĂ« individĂ« qĂ« do tĂ« gjenden nĂ« njĂ« situatĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« pĂ«r tĂ« pajisur me certifikatĂ«n e pronĂ«sisĂ« apartamentet e tyre, tĂ« blera me kontrata porosie. ÇfarĂ« do tĂ« ndodhĂ« me paratĂ« e tyre? A e humbasin apartamentin? Kush i dĂ«mshpĂ«rblen kĂ«ta blerĂ«s? 

 

Dorina Azo

Një apartament me vlerë totale 92 mijë euro është blerë përmes një kontrate porosie nga një qytetar i cili ka paguar 100% të shumës së përcaktuar në kontratë. Marrëveshja për prenotimin e pronës është nënshkruar te noteri, kur objekti ndodhej ende në fillimet e punimeve (në fazën e gropës).

Një tjetër rast i ngjashëm lidhet me një apartament me vlerë 59 mijë euro, ku edhe në këtë rast, blerësi ka paguar të gjithë shumën përpara përfundimit të objektit, gjithashtu në fazën e hershme të fillimit të punimeve.

TĂ« joshur nga çmimi mĂ« i ulĂ«t sesa ai i shitjes pĂ«rfundimtare, nĂ« tĂ« dyja rastet e kontratave tĂ« porosisĂ« qĂ« “Monitor” konsultoi me njĂ« nga zyrat noteriale nĂ« TiranĂ«, rezultoi se blerĂ«sit kishin kryer pagesĂ«n pĂ«r 100% tĂ« vlerĂ«s sĂ« apartamenteve, megjithĂ«se ende nuk kishin marrĂ« certifikatĂ«n e pronĂ«sisĂ« (tapinĂ« e pronĂ«s).

Noteri Fatmir Laçej, njëkohësisht edhe këshilltar i përgjithshëm i Unionit Botëror të Noterëve (UINL), pohoi se kjo nuk është një praktikë e rrallë në tregun shqiptar të ndërtimit.

Ai shpjegon se skema më e zakonshme e pagesave përmes kontratave të porosisë parashikon që rreth 75% e shumës të paguhet në fazën e parë të ndërtimit, që njihet si faza e ndërtimit në gropë apo faza e ngritjes së karabinës ose ngritjes së mureve, ndërsa pjesa e mbetur paguhet brenda 3 deri në 4 muajve.

“NĂ« shumicĂ«n e kontratave pĂ«rfundimtare tĂ« shitblerjes sĂ« apartamenteve rezulton se pagesa e plotĂ« pĂ«r pronĂ«n Ă«shtĂ« kryer nĂ« kuadĂ«r tĂ« kontratĂ«s sĂ« porosisĂ«. Kjo tregon qartazi se shumica e investimeve rezidenciale qĂ« po zhvillohen nĂ« vend po financohen nga vetĂ« paratĂ« e blerĂ«sve”, shprehet z. Laçej.

Sipas noterit Fatmir Laçej, gati 90% e projekteve nĂ« TiranĂ« vijojnĂ« tĂ« financohen nga blerĂ«sit pĂ«rmes kontratave tĂ« porosisĂ«. “NĂ« praktikĂ«n shqiptare, shumica e ndĂ«rtimeve realizohen pikĂ«risht me fondet e porositĂ«sve.

Sipërmarrësi nuk ndërton kryesisht me kapitalin e vet, por me pagesat që kryhen nga qytetarët sipas kontratave të porosisë. Kjo do të thotë se apartamenti ndërtohet ekonomikisht me paratë e blerësit dhe jo vetëm me burimet financiare të sipërmarrësit.

Nuk ka si tĂ« ndodhĂ« ndryshe kur njĂ« kompani sipĂ«rmarrĂ«se me kapital 10 euro ndĂ«rton njĂ« resort me vlerĂ« 5 milionĂ« euro”, thekson noteri z. Laçej.

 

Financimi

“NĂ« praktikĂ«n shqiptare, shumica e ndĂ«rtimeve realizohen pikĂ«risht me fondet e porositĂ«sve. SipĂ«rmarrĂ«si nuk ndĂ«rton kryesisht me kapitalin e vet, por me pagesat qĂ« kryhen nga qytetarĂ«t sipas kontratave tĂ« porosisĂ«. Kjo do tĂ« thotĂ« se apartamenti ndĂ«rtohet ekonomikisht me paratĂ« e blerĂ«sit dhe jo vetĂ«m me burimet financiare tĂ« sipĂ«rmarrĂ«sit. Nuk ka si tĂ« ndodhĂ« ndryshe kur njĂ« kompani sipĂ«rmarrĂ«se me kapital 10 euro ndĂ«rton njĂ« resort me vlerĂ« 5 milionĂ« euro”

 

Por bumi në sektorin e ndërtimit vijon të fshehë edhe anën e errët të tij, atë të pastrimit të parave nga grupet kriminale.

Rreth 50 milionë euro është vlera totale e pasurive të paluajtshme rezidenciale të konfiskuara që administrohen nga Agjencia e Administrimit të Pasurive të Sekuestruara dhe të Konfiskuara (AAPSK). Në total, numri i pasurive të paluajtshme të administruara ka arritur në 345 prona.

Të dhënat e bëra publike nga AAPSK për Monitor tregojnë se pjesa më e madhe e vlerës së këtyre pronave është përqendruar në Tiranë. Rreth 75% e vlerës totale të pronave rezidenciale të konfiskuara, ose rreth 3.4 miliardë lekë, ndodhen në Tiranë, nga një vlerë totale prej 4.6 miliardë lekësh.

Pas Tiranës, pjesën më të madhe të vlerës së pronave të sekuestruara e zënë Durrësi dhe Fieri, me rreth 9% secili të vlerës totale. Ndërsa qytetet Elbasan dhe Kavajë përfaqësojnë rreth 2% secili të vlerës së pronave të konfiskuara.

Në Sarandë dhe Berat, pesha e pronave të sekuestruara është rreth 1% për secilin qytet. Pjesa tjetër shpërndahet në qytete të tjera, me vlera më të ulëta.

Agjencia e Administrimit tĂ« Pasurive tĂ« Sekuestruara dhe tĂ« Konfiskuara (AAPSK) ushtron veprimtarinĂ« e saj nĂ« zbatim tĂ« Ligjit nr. 34/2019 “PĂ«r administrimin e pasurive tĂ« sekuestruara dhe tĂ« konfiskuara”, i cili pĂ«rcakton kompetencat dhe pĂ«rgjegjĂ«sitĂ« e saj nĂ« procesin e administrimit tĂ« kĂ«tyre pasurive.

Vendosja e masës së sekuestros mbi një pasuri nuk është kompetencë e AAPSK-së. Kjo procedurë rregullohet nga Kodi i Procedurës Penale dhe legjislacioni i posaçëm në fuqi, ndërsa AAPSK angazhohet në administrimin e pasurisë pasi ajo i kalon për administrim sipas procedurave ligjore.

Në përputhje me Ligjin nr. 34/2019, i ndryshuar, AAPSK merr në dorëzim pasuritë e sekuestruara mbi bazën e vendimeve përkatëse. Konkretisht, neni 16 i ligjit parashikon marrjen në dorëzim të pasurisë së sekuestruar në bazë të vendimit të gjykatës ose urdhrit të prokurorit, ndërsa neni 17 përcakton procedurat për marrjen në administrim të pasurive të sekuestruara me urdhër të organit administrativ kompetent.

Pas marrjes në administrim, AAPSK ka përgjegjësi për ruajtjen, mirëmbajtjen dhe administrimin e pasurisë, duke synuar mbrojtjen dhe, kur është e mundur, rritjen e vlerës së saj ekonomike.

Për vitin 2025, sipas të dhënave të Strukturës së Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK), vlera e aseteve të sekuestruara dhe të konfiskuara arriti 43.5 milionë euro.

Vlera e aseteve të sekuestruara është 50% më e ulët sesa në 2024. 66% e tyre apo 28.8 milionë  euro, përfaqësojnë pasuri të sekuestruara në kuadër të Kodit të Procedurës Penale.

Ndërsa pjesa tjetër, 34%, apo 14.7 milionë euro u përket pasurive të sekuestruara në kuadër të ligjit Antimafie.

Në vijim të luftës kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar për 2025, SPAK arriti të sekuestrojë dhe konfiskojë një portofol të diversifikuar asetesh, përfshirë edhe 145 pasuri të paluajtshme.

Për vitin 2026, në mesin e muajit qershor, gjithashtu SPAK njoftoi goditjen e një grupi ndërkombëtar kriminal, të cilit iu sekuestruan një numër i lartë i pasurive të paluajtshme, përfshirë troje, apartamente, garazhe, vila, llogari bankare, shoqëri tregtare dhe pasuri të lidhura me projekte ndërtimi në Tiranë dhe zona bregdetare.

 

Burimi: ASHK, Narea

 

Paguan 100% tĂ« apartamentit, por objekti sekuestrohet nga SPAK. ÇfarĂ« ndodh me blerĂ«sin?

Pas këtyre objekteve që kanë rënë në rrjetën e sekuestrimeve, janë shumë individë që do të gjenden në një situatë të vështirë për të pajisur me certifikatën e pronësisë apartamentet e tyre, të blera me kontrata porosie.

ÇfarĂ« do tĂ« ndodhĂ« me paratĂ« e tyre? A e humbasin apartamentin? Kush i dĂ«mshpĂ«rblen kĂ«ta blerĂ«s?

Juristët dhe noterët shpjegojnë se sekuestrimi i një objekti nga SPAK nuk do të thotë se automatikisht qytetarët, që kanë blerë me kontrata porosie do të humbasin paratë e investuara, por sipas tyre në praktikë ekziston rreziku i rimarrjes së shumave të paguara.

Juristët shpjegojnë se, së pari, qytetari duhet të depozitojë padi civile në gjykatë, të dokumentojë ligjërisht origjinën e shumës së paguar për apartamentin, një proces që mund të jetë jo vetëm i vështirë, por edhe të zgjasë me vite në dyert e gjykatës.

Për juristin Jordan Daci, legjislacioni shqiptar ofron mbrojtje për qytetarët që kanë blerë një apartament në mënyrë të ligjshme dhe pa dijeni se ndërtuesi apo shitësi mund të ishte i përfshirë në aktivitete kriminale.

Ai shpjegon se blerësi në mirëbesim nuk humbet automatikisht të drejtat e tij vetëm sepse prona është bërë objekt hetimi nga SPAK. Por ai duhet të provojë se pagesat janë kryer në mënyrë të ligjshme, përmes dokumenteve bankare, kontratave dhe burimit të ligjshëm të të ardhurave.

“Çdo individ qĂ« blen njĂ« pronĂ« nĂ« mirĂ«besim dhe ka pĂ«rmbushur detyrimet e tij financiare ka tĂ« drejtĂ« tĂ« fitojĂ« pronĂ«sinĂ« mbi sendin e blerĂ«. Kjo mbrojtje parashikohet nga Kodi Civil.

Edhe në rastet e sekuestrimeve të kryera në kuadër të ligjit Antimafie, personat që kanë vepruar në mirëbesim gëzojnë mbrojtje. Megjithatë, ndryshe nga rastet e zakonshme, këtu duhet të provohet se apartamentet janë blerë përmes transaksioneve të ligjshme dhe se blerësit nuk kanë qenë pjesë e ndonjë skeme për pastrim parash.

Nuk mjafton vetëm të deklarosh se e ke blerë pronën. Ligjshmëria e transaksionit duhet të provohet me rrethana objektive, si dokumentacioni bankar, faturat e pagesave dhe burimi i ligjshëm i të ardhurave. Kjo i shërben çdo hetimi që mund të zhvillojë SPAK-u për të vërtetuar se blerësi nuk ka pasur asnjë lidhje me ndërtuesit dhe ka qenë thjesht një blerës në mirëbesim.

Ekziston edhe një praktikë e Gjykatës së Lartë, ku shprehimisht thuhet se të drejtat mbi sendin ndjekin fatin juridik të sendit, por të drejtat e palëve të treta në mirëbesim nuk cenohen. Për shembull, nëse një bankë ka dhënë kredi për një pasuri që më pas vihet nën sekuestro apo konfiskim, pjesa që garanton kredinë nuk mund të konfiskohet.

Ajo i takon bankĂ«s, pasi banka konsiderohet palĂ« e tretĂ« nĂ« mirĂ«besim. E njĂ«jta logjikĂ« juridike ndiqet edhe nĂ« kĂ«to raste”.

Për rastet e blerjeve të pronave me kontrata porosie, juristi Jordan Daci thekson se problemi nuk është mungesa e ligjit, por rastet e pagesave informale prej blerësve dhe mungesa e kapitalit financiar të ndërtuesve për të dëmshpërblyer blerësit e rregullt.

“QytetarĂ«t janĂ« tĂ« mbrojtur nga ligji, por shpesh mosmbrojtja e tyre vjen si pasojĂ« e informalitetit nĂ« veprimet juridike qĂ« kryejnĂ«. Mungesa e kujdesit i ekspozon ata ndaj rreziqeve.

Për shembull, mund të bëhet fjalë për para të kursyera ndër vite, të mbajtura në banesë dhe jo të depozituara në bankë, çka e bën të vështirë provimin e origjinës së tyre. Po kështu, në praktikë ndodh që një çmim deklarohet në kontratë për efekt të financimit bankar, ndërsa një pjesë tjetër e pagesës kryhet në dorë dhe mbetet e padeklaruar. Të gjitha këto situata e ekspozojnë individin ndaj rrezikut për të humbur të drejtat mbi pronën.

QytetarĂ«ve qĂ« kanĂ« vepruar nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« rregullt dhe tĂ« ligjshme nuk duhet t’u ndodhĂ« asgjĂ« me pronĂ«n e tyre. NdĂ«rsa ata qĂ« kanĂ« vepruar nĂ« informalitet do tĂ« trajtohen si bashkautorĂ« tĂ« veprĂ«s penale dhe pasuritĂ« e tyre do t’u nĂ«nshtrohen konfiskimit.

Ky është një rrezik që e merr çdo person kur hyn në marrëdhënie juridike me një subjekt tjetër. Nëse nuk respektohen kërkesat e ligjit, nuk mund të ketë mbrojtje të plotë juridike.

PĂ«r rastet e tjera tĂ« individĂ«ve qĂ« kanĂ« vepruar konform ligjit, por dĂ«mtohen nga veprimet e shoqĂ«risĂ« ndĂ«rtuese, ata mund t’i drejtohet gjykatĂ«s me padi civile pĂ«r dĂ«mshpĂ«rblim. MegjithatĂ«, nĂ« praktikĂ«, shumĂ« prej kĂ«tyre shoqĂ«rive nuk disponojnĂ« kapital apo pasuri tĂ« mjaftueshme pĂ«r tĂ« pĂ«rmbushur detyrimet qĂ« mund t’u ngarkohen me vendim gjykate”.

 

 

Por si duhet të veprojë një blerës nëse prona konfiskohet?

Noteri Fatmir Laçej shpjegon se sekuestrimi i pasurive të paluajtshme nuk është i njëjtë me konfiskimin. Sipas tij, sekuestrimi është një masë e përkohshme që vendoset gjatë hetimeve, ndërsa konfiskimi është një vendim përfundimtar i gjykatës.

“NĂ« rastin e konfiskimit tĂ« njĂ« prone, kur porositĂ«si ka vepruar nĂ« mirĂ«besim dhe ka shlyer plotĂ«sisht çmimin e saj, ai, nĂ« bazĂ« tĂ« nenit 106 tĂ« Kodit Civil, ka tĂ« drejtĂ« t’i kĂ«rkojĂ« gjykatĂ«s kthimin e pronĂ«s. NĂ«se kthimi i pronĂ«s Ă«shtĂ« i pamundur, ai mund tĂ« kĂ«rkojĂ« kthimin e shumĂ«s sĂ« paguar.

Gjithashtu, porositësi ka të drejtë të kërkojë edhe shpërblimin e dëmit të pësuar, duke përfshirë si dëmin pasuror, ashtu edhe dëmin moral, nëse plotësohen kushtet e parashikuara nga ligji.

Pagesa e plotë e çmimit nuk është një fakt i parëndësishëm. Përkundrazi, ajo provon se qytetari ka përmbushur plotësisht detyrimin e tij kontraktor dhe ka investuar kursimet e tij në atë pasuri.

Nëse kontrata është lidhur në përputhje me ligjin, është formalizuar me akt noterial dhe pagesat janë kryer në mënyrë të dokumentuar, atëherë porositësi ka fituar një pozitë juridike që meriton mbrojtje.

Për më tepër, çdo kontratë porosie duhet të regjistrohet në Kadastër, në mënyrë që të shmanget mundësia e lidhjes së më shumë se një kontrate porosie për të njëjtën pronë, siç ka ndodhur në të kaluarën kur një regjistrim i tillë nuk ishte i detyrueshëm.

Sigurisht, masa e sekuestrimit mund të kufizojë përkohësisht ushtrimin e disa të drejtave, por ajo nuk duhet të zhdukë automatikisht interesin legjitim të blerësit në mirëbesim.

NĂ« njĂ« shtet tĂ« sĂ« drejtĂ«s Ă«shtĂ« e domosdoshme qĂ« gjykata tĂ« analizojĂ« rast pas rasti nĂ«se pasuria pĂ«rfaqĂ«son realisht produkt tĂ« veprimtarisĂ« kriminale, apo Ă«shtĂ« krijuar me fondet e qytetarĂ«ve qĂ« kanĂ« vepruar nĂ« mĂ«nyrĂ« krejtĂ«sisht tĂ« ligjshme”, shpjegon zoti Laçej.

 

Burimi: ASHK, Narea

 

Problemi nuk është ligji, por zvarritja e zbatimit të tij

NdĂ«rsa pĂ«r juristin Aigest Milo, partner ekzekutiv nĂ« kompaninĂ« ligjore “KALO & ASSOCIATES”, nĂ« teori blerĂ«si nĂ« mirĂ«besim mbrohet nga ligji, por ai vlerĂ«son se nĂ« praktikĂ«, situata Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« e ndĂ«rlikuar.

Sipas tij, qytetarët shpesh mbeten për vite me radhë pa mundur të përdorin apartamentin e tyre, pasi prona qëndron nën sekuestro deri në përfundim të procesit penal.

“NĂ« parim, nĂ«se dikush ka blerĂ« pa dijeni pĂ«r origjinĂ«n e paligjshme tĂ« parave tĂ« pĂ«rdorura nga shitĂ«si apo ndĂ«rtuesi, konsiderohet si “palĂ« e tretĂ« nĂ« mirĂ«besim” dhe gĂ«zon mundĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« provuar kĂ«tĂ« status gjatĂ« procesit hetimor e gjyqĂ«sor.

Kjo mbrojtje nuk është automatike, duhet të kërkohet, të argumentohet me prova (kontratë, konfirmime bankare, korrespondencë) dhe të njihet formalisht nga gjykata.

Problemi në praktikë qëndron në faktin se kjo mbrojtje shpesh mbetet teorike, pasi qoftë prokuroria, qoftë gjykatat janë treguar të ngurta në heqjen nga sekuestro të pronave, duke bërë që deri sa gjykata të vendosë përfundimisht në lidhje me themelin e pretendimit të prokurorisë, prona qëndron e bllokuar dhe blerësi nuk mund as ta shesë, as ta hipotekojë, as ta përdorë lirisht, pavarësisht mirëbesimit të tij.

Çështja nuk Ă«shtĂ« nĂ«se sekuestrimi Ă«shtĂ« i drejtĂ« nĂ« vetvete, pasi si masĂ« parandaluese Ă«shtĂ« plotĂ«sisht i justifikuar, por sa kohĂ« zgjat, sa transparent Ă«shtĂ« procesi dhe a ka mekanizma qĂ« mbrojnĂ« paralelisht palĂ«t e treta, tĂ« cilat janĂ« nĂ« mirĂ«besim.

Kur sekuestrimi zgjatet pĂ«r vite, dhe kur pala nĂ« mirĂ«besim nuk ka asnjĂ« mjet pĂ«r ta pĂ«rshpejtuar apo pĂ«r ta kufizuar dĂ«min ndĂ«rkohĂ«, atĂ«herĂ« ekuilibri midis interesit publik dhe sĂ« drejtĂ«s individuale fillon tĂ« cenohet realisht”, argumenton z. Milo.

Ai shton se mekanizmat në Shqipëri janë të ngadaltë, jo gjithmonë të parashikuar qartë për këto raste specifike çka sjell që blerësi në mirëbesim të bëjë pingpong në dyert e gjykatës.

“Prokuroria shpesh mbetet e ngurtĂ« dhe nuk e ndryshon qĂ«ndrimin edhe kur blerĂ«si paraqet dokumentacion tĂ« plotĂ« qĂ« vĂ«rteton mirĂ«besimin dhe pagesĂ«n e rregullt. Gjykatat, nga ana tjetĂ«r, shpesh kthehen thjesht nĂ« noterĂ« tĂ« kĂ«rkesave tĂ« prokurorisĂ«, pa e ushtruar realisht rolin e tyre kontrollues mbi bazueshmĂ«rinĂ« e sekuestrimit ndaj palĂ«ve tĂ« treta.

KĂ«shtu, blerĂ«si nĂ« mirĂ«besim gjendet tĂ« bĂ«jĂ« “pingpong” mes dyerve tĂ« drejtĂ«sisĂ« pa gjetur njĂ« organ qĂ« tĂ« marrĂ« pĂ«rsipĂ«r pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« pĂ«r ta zgjidhur situatĂ«n e tij nĂ« kohĂ«.

Edhe mĂ« e rĂ«ndĂ« bĂ«het situata kur ndĂ«rtimi nuk ka pĂ«rfunduar ende nĂ« momentin e sekuestrimit. AtĂ«herĂ« objekti rrezikon tĂ« mbetet pĂ«rgjithmonĂ« ashtu, gjysmĂ« i ndĂ«rtuar, pa ndĂ«rtuesin qĂ« mund ta çonte deri nĂ« fund dhe pa blerĂ«sin qĂ« mund ta bĂ«jĂ« vetĂ«, sepse prona Ă«shtĂ« e bllokuar”, vlerĂ«son ai.

 

Burimi: ASHK, Narea

 

 

LEXONI EDHE:

Juristët rekomandojnë ndalimin e shitjeve në gropë  

Aigest Milo: Blerësi me kontratë porosie në prona të sekuestruara do të gjendet në pingpongun e drejtësisë

Fatmir Laçej: Paratë e blerësve ndërtojnë pallatet

The post 50 mln euro apartamente të sekuestruara, çfarë ndodh me blerësit, a e humbasin banesën, kush i mbron appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Juristët rekomandojnë ndalimin e shitjeve në gropë  

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Pas një ngadalësimi 2-vjeçar, tregu i pasurive të paluajtshme ka shënuar rikthim të aktivitetit gjatë vitit 2025. Numri i kontratave të shitblerjes së pronave është rritur, ndërsa Tirana vijon të mbajë peshën kryesore të transaksioneve në rang vendi.

NĂ« total, pĂ«r vitin 2025, sipas tĂ« dhĂ«nave tĂ« NAREA pĂ«r “Monitor”, numri i kontratave tĂ« shitblerjes sĂ« pasurive tĂ« paluajtshme tĂ« regjistruara nĂ« AgjencinĂ« ShtetĂ«rore tĂ« KadastrĂ«s (ASHK) arriti nĂ« 36,027.

Krahasuar me vitin 2024, numri i tyre u rrit me 15%. Rritje është shënuar edhe për tregun e Tiranës. Për vitin 2025, numri i transaksioneve të shitblerjes së pronave u rrit me 9% në raport me 2024. Në vitin 2025, shitjet e pronave në Tiranë përbënë rreth 37% të kontratave të shitblerjes në të gjithë vendin.

Të dhënat për 6 vitet e fundit tregojnë se tregu i shitblerjes së pasurive të paluajtshme ka hyrë në disa faza. Në vitin 2020, në total në të gjithë vendin u regjistruan 22,986 transaksione, ndërsa në vitin 2021, numri u rrit në 33,156. Në vitin 2021, krahasuar me vitin paraardhës, numri i transaksioneve u rrit me 44%. Rritja vijoi edhe në vitin 2022, kur tregu arriti nivelin më të lartë me 37,900 transaksione.

Pas këtij niveli, aktiviteti i shitblerjes për pasuritë e paluajtshme shënoi rënie. Në vitin 2023, numri i kontratave të regjistruara në ASHK ra me 6% krahasuar me vitin e mëparshëm. Ngadalësimi vijoi edhe gjatë vitit 2024 me rënie të totalit të kontratave me 13% krahasuar me vitin 2023.

Situata paraqitet e ngjashme edhe për tregun e Tiranës. Në vitin 2023, kur nisi rënia e totalit të numrit të transaksioneve të shitblerjes së pronave, në kryeqytet, numri i tyre ra me 12% krahasuar me 2022.

Rënia vijoi edhe në vitin 2024 në Tiranë, ku numri i kontratave të regjistruara në ASHK ra me 20% krahasuar me 2023.

Por për ekspertët, tregu i shitjes së pasurive të paluajtshme është më i lartë sesa numri i kontratave të shitblerjes së pronave të ASHK, pasi pjesa dërrmuese e pronave në Tiranë shiten me kontrata porosie në fazat e fillimit të ndërtimit.

Pavarësisht detyrimit ligjor, jo të gjithë porositësit i regjistrojnë kontratat e porosisë në Kadastër.

Arbër Brahaj, anëtar i bordit të Shoqatës Kombëtare të Ndërmjetësve të Pasurive të Paluajtshme të Shqipërisë (NAREA) shpjegon se kontratat e porosisë kanë krijuar në vazhdimësi një vakum ligjor shumë të madh në sektorin e pasurive të paluajtshme.

Sipas z. Brahaj ky fenomen, i kombinuar me sistemin e clearing-ut në ndërtim, sjell pasiguri juridike dhe komplikon të drejtat mbi pronat në ndërtim.

“Kontratat e porosisĂ« duhen ndarĂ« nĂ«:

1.Kontratat për pagesën e punimeve (clearing)

2.Kontratat me pronarët e truallit

3.Kontratat e shitjes së pronës së ardhshme.

Fakti që regjistrimi i këtyre kontratave pranë ASHK-së lihet në vullnetin e palëve krijon një vakum ligjor, rrit mundësinë për evazion fiskal apo vepra të tjera penale dhe ul ndjeshëm sigurinë juridike të transaksioneve në tregun e pasurive të paluajtshme.

Kjo problematikĂ« bĂ«het edhe mĂ« e dukshme kur krahasohet me kĂ«rkesat e ligjit “PĂ«r Parandalimin e Pastrimit tĂ« Parave”, sipas tĂ« cilit edhe njĂ« kontratĂ« qiraje me vlerĂ« 500.000 lekĂ« duhet tĂ« deklarohet nga palĂ«t. NdĂ«rkohĂ«, mosdetyrimi pĂ«r regjistrimin e veprimeve juridike mbi prona me vlera shumĂ« mĂ« tĂ« larta krijon njĂ« disbalancĂ« tĂ« qartĂ« nĂ« sistemin ligjor.

Kontratat e porosisë mund të anulohen, shiten  apo tjetërsohen disa herë para se ASHK të marrë dijeni.

PĂ«r kĂ«tĂ« arsye vlerĂ«soj se çdo veprim juridik mbi pronat duhet regjistruar pranĂ« hipotekĂ«s dhe tĂ« marrĂ« regjistrimin provizor. Sidomos pĂ«r projektet qĂ« hasim shpesh sĂ« fundmi me afate ndĂ«rtimi pĂ«r lejen e ndĂ«rtimit 60 deri nĂ« 84 muaj”.

Juristët rekomandojnë ndalimin e shitjeve të apartamenteve në gropë, pasi kjo mënyrë financimi shton rastet e mashtrimit dhe riskut ndaj blerësve.

“PĂ«r mbrojtjen e konsumatorit nĂ« tĂ«rĂ«si, do tĂ« rekomandoja njĂ« ndryshim tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m: tĂ« mos lejohet shitja apo blerja e njĂ« apartamenti pa u pajisur mĂ« parĂ« me certifikatĂ«n e pronĂ«sisĂ«, e cila lĂ«shohet vetĂ«m pasi tĂ« ketĂ« pĂ«rfunduar akti i kolaudimit tĂ« ndĂ«rtesĂ«s.

Në këtë mënyrë nuk do të kishte nevojë për garanci shtesë, rastet e mashtrimit do të reduktoheshin ndjeshëm dhe shumë problematika do të eliminoheshin.

Sigurisht, edhe sektori i ndĂ«rtimit do tĂ« detyrohej tĂ« ndryshonte strategjinĂ« e financimit. NdĂ«rtuesit do tĂ« duhej tĂ« dispononin kapital tĂ« mjaftueshĂ«m pĂ«r tĂ« realizuar projektet dhe jo t’i financonin ato pĂ«rmes kontratave tĂ« porosisĂ«, duke mbledhur fondet nga shitjet paraprake”, pohon juristi Jordan Daci.

Shqetësimin për kontratat e porosisë e ngre dhe juristi Aigest Milo, të cilat, sipas tij, transferojnë pothuajse të gjithë riskun financiar te qytetari. Për këtë arsye, edhe zoti Milo rekomandon dhënien fund të pagesave për prona në ajër, si dhe vendosjen e disa garancive detyruese mbi sipërmarrësit për mbrojtjen e investimeve të qytetarëve.

“Nga pikĂ«pamja procedurale, ligji i njeh tĂ« drejtĂ«n blerĂ«sit pĂ«r t’u paraqitur si palĂ« e interesuar nĂ« procesin penal dhe pĂ«r tĂ« kĂ«rkuar pĂ«rjashtimin e pronĂ«s nga sekuestrimi nĂ«se vĂ«rteton mirĂ«besimin dhe pagesĂ«n e rregullt. NĂ« praktikĂ«, kjo garanci varet tĂ«rĂ«sisht nga shpejtĂ«sia e drejtĂ«sisĂ«.

KĂ«tu vlen tĂ« ndalemi njĂ« moment te njĂ« çështje strukturore: praktikĂ«s sĂ« pagesĂ«s sĂ« plotĂ« ose tĂ« pjesshme pĂ«rpara se ndĂ«rtimi tĂ« ketĂ« filluar, vetĂ«m mbi bazĂ«n e njĂ« kontrate porosie, ku blerĂ«si paguan pĂ«r diçka qĂ« ende nuk ekziston fizikisht, pa asnjĂ« garanci, dhe merr pĂ«rsipĂ«r tĂ«rĂ«sisht riskun, duhet t’i jepet fund.

Sa më herët në kohë të bëhet pagesa në raport me ndërtimin, aq më i madh është rreziku që bart blerësi dhe aq më i dobët pozicioni i tij ligjor nëse gjërat shkojnë keq.

NĂ« kĂ«tĂ« kuadĂ«r Ă«shtĂ« e nevojshme parashikimi nga ligjvĂ«nĂ«si i disa garancive detyruese mbi sipĂ«rmarrĂ«sit gjatĂ« kĂ«saj faze delikate tĂ« marrĂ«dhĂ«nies kontraktore”.

 

LEXONI EDHE:

50 milionë euro apartamente të sekuestruara, çfarë ndodh me blerësit, a e humbasin banesën, kush i mbron

The post Juristët rekomandojnë ndalimin e shitjeve në gropë   appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

“BlerĂ«si me kontratĂ« porosie nĂ« prona tĂ« sekuestruara do tĂ« gjendet nĂ« pingpongun e drejtĂ«sisĂ«â€

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Flet Aigest Milo, partner ekzekutiv nĂ« kompaninĂ« ligjore “KALO & ASSOCIATES”

 

Edhe pse ligji u njeh mbrojtje blerësve të pronave me kontrata porosie apo në mirëbesim, në objekte që më pas sekuestrohen, zgjidhja e çështjes mund të zgjasë me vite.

PĂ«r juristin Aigest Milo, partner ekzekutiv nĂ« kompaninĂ« ligjore “KALO & ASSOCIATES”, problemi kryesor nuk Ă«shtĂ« mungesa e garancive ligjore, por kohĂ«zgjatja e proceseve gjyqĂ«sore.

GjatĂ« kĂ«saj periudhe, apartamentet mbeten tĂ« bllokuara nĂ«n sekuestro, ndĂ«rsa qytetarĂ«t nuk mund t’i pĂ«rdorin, t’i shesin apo tĂ« marrin certifikatĂ«n e pronĂ«sisĂ«, pavarĂ«sisht se nĂ« shumĂ« raste kanĂ« paguar edhe vlerĂ«n e plotĂ« tĂ« pronĂ«s.

 

Si mbrohet e drejta e pronës së blerësit në mirëbesim kur objekti sekuestrohet nga SPAK?

Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë mbron dhe garanton pronën private si një nga të drejtat themelore të individit në një shoqëri demokratike, e cila nuk mund të cenohet pa një proces të rregullt ligjor.

Nga ana tjetër, për nevoja të administrimit të drejtësisë penale, sistemi ynë juridik, njeh dhe pranon mundësinë e organit procedues për të ndërmarrë veprime të cilat mundësojnë ngrirjen e aseteve ose heqjen e tyre nga disponibiliteti i një subjekti, nëpërmjet masave paraprake, siç janë sekuestro preventive apo konservative, deri sa të qartësohet nëpërmjet një procesi të rregullt ligjor ekzistenca ose jo e paligjshmërive penale të pretenduara.

Megjithatë, një parim mjaft i rëndësishëm i sistemit tonë të drejtësisë penale, është edhe parimi i personalitetit të përgjegjësisë penale, sipas të cilit, përgjegjës për veprën penale është vetë personalisht personi që e kryen atë, dhe jo të tretë, të cilët nuk kanë një lidhje objektive dhe subjektive me veprën penale të pretenduar.

Në këtë kuadër juridik, mirëbesimi i blerësit, si një i tretë pa lidhje objektive dhe subjektive me veprën penale në kuadër të hetimit të së cilës janë ndërmarrë edhe veprimet konservative nga ana e organit procedues, është element qendror në mbrojtjen e së drejtës së pronësisë.

NĂ« parim, nĂ«se dikush ka blerĂ« pa dijeni pĂ«r origjinĂ«n e paligjshme tĂ« parave tĂ« pĂ«rdorura nga shitĂ«si apo ndĂ«rtuesi, konsiderohet si “palĂ« e tretĂ« nĂ« mirĂ«besim” dhe gĂ«zon mundĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« provuar kĂ«tĂ« status gjatĂ« procesit hetimor e gjyqĂ«sor.

Kjo mbrojtje nuk është automatike, duhet të kërkohet, të argumentohet me prova (kontratë, konfirmime bankare, korrespondencë) dhe të njihet formalisht nga gjykata.

Problemi në praktikë qëndron në faktin se kjo mbrojtje shpesh mbetet teorike, pasi qoftë prokuroria, qoftë gjykatat janë treguar të ngurta në heqjen nga sekuestro të pronave, duke bërë që deri sa gjykata të vendosë përfundimisht në lidhje me themelin e pretendimit të prokurorisë, prona qëndron e bllokuar dhe blerësi nuk mund as ta shesë, as ta hipotekojë, as ta përdorë lirisht, pavarësisht mirëbesimit të tij.

 

A e cenon sekuestrimi të drejtën e pronës, apo prevalon interesi publik?

Çështja nuk Ă«shtĂ« nĂ«se sekuestrimi Ă«shtĂ« i drejtĂ« nĂ« vetvete, pasi si masĂ« parandaluese Ă«shtĂ« plotĂ«sisht i justifikuar, por sa kohĂ« zgjat, sa transparent Ă«shtĂ« procesi dhe a ka mekanizma qĂ« mbrojnĂ« paralelisht palĂ«t e treta tĂ« cilat janĂ« nĂ« mirĂ«besim.

Kur sekuestrimi zgjatet për vite, dhe kur pala në mirëbesim nuk ka asnjë mjet për ta përshpejtuar apo për ta kufizuar dëmin ndërkohë, atëherë ekuilibri midis interesit publik dhe së drejtës individuale fillon të cenohet realisht.

 

ÇfarĂ« garancish ka blerĂ«si qĂ« ka paguar rregullisht por s’merr dot tapinĂ«?

Nga pikĂ«pamja procedurale, ligji i njeh tĂ« drejtĂ«n blerĂ«sit pĂ«r t’u paraqitur si palĂ« e interesuar nĂ« procesin penal dhe pĂ«r tĂ« kĂ«rkuar pĂ«rjashtimin e pronĂ«s nga sekuestrimi nĂ«se vĂ«rteton mirĂ«besimin dhe pagesĂ«n e rregullt. NĂ« praktikĂ«, kjo garanci varet tĂ«rĂ«sisht nga shpejtĂ«sia e drejtĂ«sisĂ«.

KĂ«tu vlen tĂ« ndalemi njĂ« moment te njĂ« çështje strukturore: praktikĂ«s sĂ« pagesĂ«s sĂ« plotĂ« ose tĂ« pjesshme pĂ«rpara se ndĂ«rtimi tĂ« ketĂ« filluar, vetĂ«m mbi bazĂ«n e njĂ« kontrate porosie, ku blerĂ«si paguan pĂ«r diçka qĂ« ende nuk ekziston fizikisht, pa asnjĂ« garanci, dhe merr pĂ«rsipĂ«r tĂ«rĂ«sisht riskun qĂ« duhet t’i jepet fund.

Sa më herët në kohë të bëhet pagesa në raport me ndërtimin, aq më i madh është rreziku që bart blerësi dhe aq më i dobët pozicioni i tij ligjor nëse gjërat shkojnë keq.

Në këtë kuadër është e nevojshme parashikimi nga ligjvënësi i disa garancive detyruese mbi sipërmarrësit gjatë kësaj faze delikate të marrëdhënies kontraktore.

 

A lind e drejtë kompensimi nëse qytetari humbet pronën?

Nëse blerësi vërtetohet se ka qenë vërtet në mirëbesim, parimisht prona duhet të hiqet nga sekuestro. Problemi në të vërtetë mendoj se është praktik, jo thjesht ligjor.

Mekanizmat në Shqipëri janë të ngadaltë, jo gjithmonë të parashikuar qartë për këto raste specifike. Prokuroria shpesh mbetet e ngurtë dhe nuk e ndryshon qëndrimin edhe kur blerësi paraqet dokumentacion të plotë që vërteton mirëbesimin dhe pagesën e rregullt.

Gjykatat, nga ana tjetër, shpesh kthehen thjesht në noterë të kërkesave të prokurorisë, pa e ushtruar realisht rolin e tyre kontrollues mbi bazueshmërinë e sekuestrimit ndaj palëve të treta.

KĂ«shtu, blerĂ«si nĂ« mirĂ«besim gjendet tĂ« bĂ«jĂ« “pingpong” mes dyerve tĂ« drejtĂ«sisĂ« pa gjetur njĂ« organ qĂ« tĂ« marrĂ« pĂ«rsipĂ«r pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« pĂ«r ta zgjidhur situatĂ«n e tij nĂ« kohĂ«.

Edhe më e rëndë bëhet situata kur ndërtimi nuk ka përfunduar ende në momentin e sekuestrimit. Atëherë objekti rrezikon të mbetet përgjithmonë ashtu, gjysmë i ndërtuar, pa ndërtuesin që mund ta çonte deri në fund dhe pa blerësin që mund ta bëjë vetë, sepse prona është e bllokuar.

 

A nevojiten ndryshime ligjore për një siguri më të madhe juridike?

Po, dhe kjo është ndoshta çështja më urgjente e momentit, duke parë numrin në rritje të objekteve rezidenciale të lidhura me hetimet ndaj krimit të organizuar.

Së pari, duhen vendosur mekanizma që verifikojnë që në fillim origjinën e fondeve të ndërtuesit/shitësit përpara lëshimit të lejeve. Së dyti, dhe këtu është pika që e konsideroj më kritike, duhet vendosur kufizimi ligjor i praktikës së pagesës totale, ose një pjese të madhe të saj përpara fillimit të ndërtimit.

Sot kjo praktikë e transferon tërësisht riskun financiar te blerësi, pa asnjë garanci reale kundrejt tij. Një zgjidhje do të ishte detyrimi i pagesave me faza të lidhura me përparimin real të punimeve (të verifikuara nga një palë e tretë), ose përdorimi i llogarive të bllokuara (escrow), ku paratë e blerësit lirohen te ndërtuesi vetëm sipas përfundimit të fazave të certifikuara, apo garanci bankare ose siguruese.

 

ÇfarĂ« mesazhi keni pĂ«r qytetarĂ«t dhe bizneset qĂ« investojnĂ« sot nĂ« prona?

Kontrolloni gjithmonë origjinën dhe historikun e pronës përpara se të nënshkruani, verifikoni identitetin dhe historikun e shitësit/ndërtuesit, dhe mos u mjaftoni vetëm me kontratën e porosisë pa transparencë financiare.

Shmangni sa më shumë të jetë e mundur pagesën e plotë ose të një pjese të madhe të çmimit para se ndërtimi të ketë nisur realisht, kërkoni pagesa me faza, të lidhura me përparimin fizik të punimeve.

 

LEXONI EDHE:

50 milionë euro apartamente të sekuestruara, çfarë ndodh me blerësit, a e humbasin banesën, kush i mbron

 

The post “BlerĂ«si me kontratĂ« porosie nĂ« prona tĂ« sekuestruara do tĂ« gjendet nĂ« pingpongun e drejtĂ«sisĂ«â€ appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

“ParatĂ« e blerĂ«sve ndĂ«rtojnĂ« pallatet”

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Flet Fatmir Laçej, Këshilltar i Përgjithshëm i Unionit Botëror të Noterëve (UINL)

 

Shumica e projekteve të ndërtimit në Shqipëri financohen nga vetë blerësit përmes kontratave të porosisë.

Sipas noterit Fatmir Laçej, qytetarët që kanë vepruar në mirëbesim dhe kanë dokumentuar pagesat e tyre, gëzojnë mbrojtje ligjore edhe nëse objekti sekuestrohet.

Nëse kontrata është lidhur në përputhje me ligjin, është formalizuar me akt noterial dhe pagesat janë kryer në mënyrë të dokumentuar, atëherë porositësi ka fituar një pozitë juridike që meriton mbrojtje.

Megjithatë, sipas tij, çdo kontratë porosie duhet të regjistrohet në Agjencinë Shtetërore të Kadastrës, për të shmangur shitjen dy herë të një prone.

 

Si e mbron legjislacioni shqiptar një qytetar që me mirëbesim ka blerë një apartament apo vilë me kontratë porosie në një objekt në ndërtim, por më pas ai objekt sekuestrohet me vendim gjykate në kuadër të vendimeve të SPAK pasi rezulton se i takon një grupi kriminal?

Në një shtet të së drejtës, mbrojtja e blerësit në mirëbesim është një nga shtyllat e sigurisë juridike.

Qytetari që lidh një kontratë porosie, paguan çmimin sipas ligjit dhe përmbush të gjitha detyrimet e tij, nuk mund të trajtohet njësoj si personi që ka kryer veprimtari të paligjshme. Ai nuk është investitor spekulativ, por financuesi real i ndërtimit të apartamentit të tij.

Në praktikën shqiptare, shumica e ndërtimeve realizohen pikërisht me fondet e porositësve. Sipërmarrësi nuk ndërton kryesisht me kapitalin e vet, por me pagesat që kryhen nga qytetarët sipas kontratave të porosisë.

Kjo do të thotë se apartamenti ndërtohet ekonomikisht me paratë e blerësit dhe jo vetëm me burimet financiare të sipërmarrësit. Nuk ka si të ndodhë ndryshe kur një kompani sipërmarrëse me kapital 10 Euro ndërton një resort me 5 milionë euro.

Nëse më pas ndaj sipërmarrësit fillon një procedim penal dhe vendoset sekuestro mbi pasuritë apo llogaritë e tij bankare, lind një problem shumë i ndjeshëm juridik. Nga njëra anë, shteti ka detyrimin të garantojë efektivitetin e hetimit penal; nga ana tjetër duhet të mbrojë edhe interesat e qindra qytetarëve që kanë investuar kursimet e jetës në mënyrë krejtësisht të ligjshme.

Po ashtu vlen tĂ« pĂ«rmendet dhe duhet pasur parasysh se nga tĂ« njĂ«jtat llogari bankare tĂ« sipĂ«rmarrĂ«sit shpesh paguhen edhe detyrime tĂ« tjera ligjore qĂ« burojnĂ« nga procesi i ndĂ«rtimit, si qiratĂ« pĂ«r familjet qĂ« kanĂ« liruar banesat e tyre pĂ«r t’i hapur rrugĂ« projektit tĂ« ri, pagesat ndaj furnitorĂ«ve, nĂ«nkontraktorĂ«ve dhe punonjĂ«sve, kreditĂ« bankare tĂ« marra nga sipĂ«rmarrĂ«si apo porositĂ«si.

Bllokimi total i llogarive mund të ndikojë jo vetëm mbi sipërmarrësin, por edhe mbi një numër të madh qytetarësh të pafajshëm që nuk kanë asnjë lidhje me hetimin penal.

Këtu mund të futet edhe roli i noterit. Noteri nuk është organ hetimor dhe nuk mund të zëvendësojë institucionet e ndjekjes penale.

Roli i tij është të garantojë sigurinë juridike parandaluese: të verifikojë identitetin e palëve, zotësinë e tyre për të vepruar, dokumentacionin ligjor të pronës, ekzistencën e barrëve apo kufizimeve të regjistruara dhe ligjshmërinë e kontratës.

Noteri nuk ka akses në hetime sekrete apo në dyshime penale të paregjistruara në regjistrat publikë.

Pikërisht për këtë arsye, legjislacioni duhet të synojë një ekuilibër. Lufta kundër krimit të organizuar është prioritet i padiskutueshëm, por po aq i rëndësishme është mbrojtja e qytetarit që ka vepruar në mirëbesim dhe ka investuar në përputhje me ligjin. Besimi i qytetarëve te kontrata, te noteri dhe te regjistrat publikë është themeli i sigurisë juridike dhe i zhvillimit ekonomik.

Mendoj se kjo qasje është shumë e fortë juridikisht dhe njëkohësisht e matur. Ajo ngre një çështje parimore: si të mbrohet qytetari i ndershëm pa cenuar efektivitetin e hetimit penal.

Si noter prej 25 vitesh dhe me angazhimin tim në Unionin Botëror të Noterëve (UINL) mund të them se kjo është edhe filozofia e noteriatit latin: siguria juridike parandaluese, mbrojtja e mirëbesimit dhe stabiliteti i qarkullimit civil.


Nëse një qytetar ka paguar 100% çmimin e apartamentit, por nuk ka marrë ende certifikatën e pronësisë dhe ndërkohë pasuria sekuestrohet apo konfiskohet, cilat janë të drejtat e tij?

Në këto raste duhet bërë dallimi midis marrëdhënies kontraktore dhe së drejtës së pronësisë, ndërmjet sekuestros dhe konfiskimit.

Pagesa e plotë e çmimit nuk është një fakt i parëndësishëm. Përkundrazi, ajo provon se qytetari ka përmbushur plotësisht detyrimin e tij kontraktor dhe ka investuar kursimet e tij në atë pasuri.

Nëse kontrata është lidhur në përputhje me ligjin, është formalizuar me akt noterial dhe pagesat janë kryer në mënyrë të dokumentuar, atëherë porositësi ka fituar një pozitë juridike që meriton mbrojtje.

Për më tepër, çdo kontratë porosie duhet të regjistrohet në Kadastër, në mënyrë që të shmanget mundësia e lidhjes së më shumë se një kontrate porosie për të njëjtën pronë, siç ka ndodhur në të kaluarën, kur një regjistrim i tillë nuk ishte i detyrueshëm.

NĂ« rastin e konfiskimit tĂ« njĂ« prone, kur porositĂ«si ka vepruar nĂ« mirĂ«besim dhe ka shlyer plotĂ«sisht çmimin e saj, ai, nĂ« bazĂ« tĂ« nenit 106 tĂ« Kodit Civil, ka tĂ« drejtĂ« t’i kĂ«rkojĂ« gjykatĂ«s kthimin e pronĂ«s. NĂ«se kthimi i pronĂ«s Ă«shtĂ« i pamundur, ai mund tĂ« kĂ«rkojĂ« kthimin e shumĂ«s sĂ« paguar.

Gjithashtu, porositësi ka të drejtë të kërkojë edhe shpërblimin e dëmit të pësuar, duke përfshirë si dëmin pasuror, ashtu edhe dëmin moral, nëse plotësohen kushtet e parashikuara nga ligji.

Sigurisht, masa e sekuestrimit mund të kufizojë përkohësisht ushtrimin e disa të drejtave, por ajo nuk duhet të zhdukë automatikisht interesin legjitim të blerësit në mirëbesim.

Në një shtet të së drejtës është e domosdoshme që gjykata të analizojë rast pas rasti, nëse pasuria përfaqëson realisht produkt të veprimtarisë kriminale apo është krijuar me fondet e qytetarëve që kanë vepruar në mënyrë krejtësisht të ligjshme.

 

ÇfarĂ« verifikimesh kryen noteri pĂ«rpara lidhjes sĂ« njĂ« kontrate porosie apo shitjeje?

Roli i noterit është të garantojë sigurinë juridike parandaluese.

Përpara hartimit të aktit, noteri verifikon identitetin e palëve, zotësinë e tyre për të vepruar, dokumentacionin mbi pronën, autorizimet, hipotekat dhe çdo kufizim që rezulton në regjistrat publikë.

Noteri kontrollon ligjshmërinë e dokumentacionit që ligji i vë në dispozicion, por duhet theksuar qartë se noteri nuk është organ hetimor. Ai nuk ka akses në hetime sekrete, në procedime penale të papublikuara apo në informacione operative të organeve të drejtësisë.

Për këtë arsye, përgjegjësia e noterit kufizohet në verifikimet që ligji ia lejon dhe ia imponon. Ky është dhe modeli i pranuar nga noteriati latin në Europë.

 

A mendoni se kuadri aktual ligjor garanton mjaftueshëm mbrojtjen e qytetarëve në mirëbesim?

Legjislacioni shqiptar ka bërë hapa të rëndësishëm në luftën kundër kriminalitetit.

Megjithatë, dinamika e zhvillimeve ekonomike dhe komplekse e tregut të pasurive të paluajtshme kërkon që legjislacioni të evoluojë vazhdimisht.

Sot sfida nuk është vetëm goditja e pasurisë kriminale. Sfida është të sigurohet që kjo luftë të mos prodhojë pasoja të padrejta për qytetarët që nuk kanë asnjë lidhje me aktivitetin kriminal.

Për këtë arsye, mendoj se mund të parashikohen mekanizma edhe më efikasë për mbrojtjen e blerësve në mirëbesim, pa cenuar efektivitetin e hetimeve penale. Një sistem juridik është i fortë pikërisht atëherë kur arrin të mbrojë njëkohësisht interesin publik dhe të drejtat individuale.

 

ÇfarĂ« ndryshimesh ligjore do tĂ« sugjeronit?

Do të sugjeroja disa drejtime.

Së pari, forcimin e mbrojtjes procedurale të blerësit në mirëbesim gjatë procesit gjyqësor.

Së dyti, krijimin e mekanizmave që lejojnë identifikimin e fondeve të qytetarëve të investuara në ndërtim, në mënyrë që ato të dallohen nga pasuritë me origjinë kriminale.

Së treti, procedura më të shpejta gjyqësore për zgjidhjen e statusit juridik të këtyre pasurive, pasi pasiguria shumëvjeçare sjell pasoja të rënda sociale dhe ekonomike.

Dhe së fundi, forcimin e mëtejshëm të rolit të noterit dhe të regjistrave publikë, sepse transparenca dhe siguria juridike janë garancia më e mirë për të parandaluar konfliktet.

 

Cili është mesazhi juaj për qytetarët që planifikojnë të blejnë një apartament?

Mesazhi im është që çdo investim në pasuri të paluajtshme të bëhet me maturi dhe me asistencë profesionale.

Të mos mjaftohen me premtime apo reklama. Të kërkojnë gjithmonë dokumentacionin ligjor të ndërtimit. Të formalizojnë marrëveshjet me akt noterial. Të kryejnë pagesat në mënyrë të dokumentuar.

Dhe mbi të gjitha, të kërkojnë këshillimin e noterit përpara nënshkrimit të çdo kontrate.

Noteri nuk është thjesht hartues i një akti. Ai është garant i ligjshmërisë së marrëveshjes dhe mbrojtës i sigurisë juridike parandaluese.

Besimi te kontrata, te noteri dhe te regjistrat publikë është një nga themelet e ekonomisë moderne. Kur qytetari ndjen se ligji e mbron atë që ka vepruar me ndershmëri dhe në mirëbesim, forcohet jo vetëm siguria juridike, por edhe besimi te shteti i së drejtës.

Noteri nuk garanton suksesin ekonomik tĂ« njĂ« investimi, por garanton qĂ« vullneti i ligjshĂ«m i palĂ«ve tĂ« shprehet nĂ« njĂ« akt juridik tĂ« vlefshĂ«m. Siguria juridike parandaluese Ă«shtĂ« mbrojtja mĂ« e mirĂ« qĂ« njĂ« shoqĂ«ri mund t’u ofrojĂ« qytetarĂ«ve tĂ« saj.

Lufta kundër krimit është detyrim i shtetit, por mbrojtja e qytetarit në mirëbesim është po aq detyrim i shtetit.

Siguria juridike parandaluese kushton shumĂ« mĂ« pak se pasiguria juridike korrigjuese. ËshtĂ« shumĂ« mĂ« e lehtĂ« tĂ« parandalosh njĂ« konflikt sesa ta zgjidhĂ«sh atĂ« pas shumĂ« vitesh nĂ« gjykatĂ«.

Noteri nuk është avokat i njërës palë. Ai është juristi i kontratës. Detyra e tij nuk është të mbrojë interesin e njërit kundër tjetrit, por të ndërtojë një marrëdhënie juridike të ligjshme, të ekuilibruar dhe sa më të sigurt për të dyja palët.

Ky është një koncept që pasqyron misionin e noterit në sistemin e së drejtës civile.

 

LEXONI EDHE:

50 milionë euro apartamente të sekuestruara, çfarë ndodh me blerësit, a e humbasin banesën, kush i mbron

 

 

The post “ParatĂ« e blerĂ«sve ndĂ«rtojnĂ« pallatet” appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Ballkani Perëndimor: mes ambicies dhe kapacitetit

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Nga Petar Ribarski*

 

Kur flasim për reforma, vëmendja pothuajse gjithmonë përqendrohet te momenti i miratimit të tyre: votimi, nënshkrimi, shpallja. Megjithatë, ky është vetëm fillimi, jo fundi. Dallimi mes një reforme të suksesshme dhe një reforme të pasuksesshme rrallëherë përcaktohet nga teksti i ligjit që e parashikon atë.

Ai pĂ«rcaktohet nĂ« hapĂ«sirĂ«n mes ligjit dhe zbatimit tĂ« tij, aty ku ambicia pĂ«r ta sanksionuar nĂ« legjislacion pĂ«rballet me kapacitetin institucional, realitetin e biznesit dhe kohĂ«n e nevojshme pĂ«r t’u pĂ«rshtatur.

Këtu qëndron një dallim që shpesh anashkalohet. Përfshirja e legjislacionit europian nuk është thjesht çështje nëse legjislacioni kombëtar përputhet me të, por edhe e ritmit me të cilin realizohet ky përafrim.

Edhe vetë shtetet anëtare të Bashkimit Europian nuk i zbatuan direktivat më të reja në një vakum.

Ato e bënë këtë pas vitesh, shpesh dekadash, gjatë të cilave institucionet, kushtet e tregut dhe ekonomitë e tyre ndërtuan gradualisht bazën mbi të cilën më pas mund të mbështeteshin këto ndryshime.

Ishte një proces natyror: fillimisht ndërtimi i kapaciteteve, një lloj përgatitjeje, dhe vetëm më pas pranimi i detyrimeve.

Kur të njëjtat standarde zbatohen në një mjedis që nuk e ka këtë bazë të akumuluar më parë, ritmi bëhet vendimtar. Kjo nuk ka të bëjë me uljen e ambicies apo me zvarritjen e reformave.

BĂ«het fjalĂ« pĂ«r njĂ« ritĂ«m realist, qĂ« u jep mundĂ«si zhvillimit, kushteve dhe ekonomisĂ« tĂ« pĂ«rshtaten me ndryshimet mĂ« tĂ« fundit, nĂ« vend qĂ« detyrimet tĂ« imponohen mĂ« shpejt sesa mund t’i pĂ«rballojĂ« terreni.

Kur afatet kalimtare janë jorealiste, ose kur koha e parashikuar nuk përputhet me realitetin, krijohet një hendek: ligji ekziston, por nuk funksionon ashtu siç synohej. Ai ose bëhet i pazbatueshëm, ose deformohet deri në atë pikë sa humbet qëllimin e tij.

Një hendek i tillë nuk është abstrakt. Merrni, për shembull, një detyrim raportimi që hyn në fuqi përpara se institucioni përgjegjës të ketë një sistem funksional për të marrë dhe për të përpunuar këto raporte.

NjĂ« kĂ«rkesĂ« e tillĂ« duket sikur qĂ«ndron pezull, pa bazĂ« reale. Ose mendoni pĂ«r njĂ« standard qĂ« kĂ«rkon pajisje dhe procedura tĂ« reja, ndĂ«rkohĂ« qĂ« kompanive u jepen vetĂ«m disa muaj pĂ«r t’u pĂ«rshtatur, kur nĂ« fakt mund tĂ« nevojiten vite pĂ«r t’i zbatuar ato.

NĂ« raste tĂ« tilla, ligji plotĂ«sohet formalisht dhe afatet respektohen nĂ« letĂ«r, por objektivat – mbrojtje mĂ« e mirĂ«, transparencĂ« mĂ« e madhe dhe konkurrencĂ« mĂ« e shĂ«ndetshme – mbeten tĂ« paarritshme. Zbatimi shndĂ«rrohet nĂ« njĂ« ritual administrativ, nĂ« vend qĂ« tĂ« sjellĂ« ndryshim tĂ« vĂ«rtetĂ«.

Pasojat e kĂ«saj mospĂ«rputhjeje janĂ« mĂ« tĂ« thella sesa duken nĂ« pamje tĂ« parĂ«. Kur reformat miratohen vazhdimisht mĂ« shpejt sesa mund t’i pĂ«rthithĂ« mjedisi, lind diçka qĂ« Ă«shtĂ« mĂ« e vĂ«shtirĂ« pĂ«r t’u riparuar se çdo rregullore e veçantĂ«: gĂ«rryerja e besimit te vetĂ« procesi i reformave.

Bizneset fillojnĂ« t’i shohin detyrimet e reja si njĂ« barrĂ« qĂ« ndryshon shumĂ« shpejt pĂ«r t’u planifikuar, madje edhe pĂ«r t’u marrĂ« seriozisht nĂ« konsideratĂ«. Nga ana tjetĂ«r, qytetarĂ«t shohin ligje qĂ« ekzistojnĂ«, por nuk sjellin ndryshimin e premtuar. NdĂ«rsa institucionet, nĂ« vend qĂ« tĂ« forcojnĂ« besueshmĂ«rinĂ« e tyre me çdo reformĂ« tĂ« suksesshme, konsumojnĂ« edhe besueshmĂ«rinĂ« qĂ« u ka mbetur me çdo reformĂ« qĂ« mbetet vetĂ«m nĂ« letĂ«r.

Besimi, sapo dëmtohet, rikthehet ngadalë, nëse rikthehet ndonjëherë. Në vend të tij rritet skepticizmi, i cili zbeh edhe më shumë energjinë që kërkon procesi i reformave.

Të gjitha këtyre u shtohet tashmë edhe një shtresë e re kompleksiteti. Digjitalizimi po përshpejtohet. Inteligjenca Artificiale po depërton në sektorë të ndryshëm më shpejt sesa mund ta mbulojë rregullimi ligjor. Ndryshimet gjeopolitike po shtojnë pasigurinë në vendimet për investime.

Këto zhvillime nuk janë jashtë procesit rregullator. Përkundrazi, ato e formësojnë atë drejtpërdrejt, duke ndryshuar shpesh supozimet mbi të cilat është hartuar një pjesë e legjislacionit, madje përpara se ajo të fillojë të zbatohet.

Edhe këtu qëndron një nga gabimet më të zakonshme në mënyrën se si trajtohen ndryshimet rregullatore. Shpesh ato konsiderohen si një çështje e ngushtë ose thjesht ligjore, më saktësisht si një detyrë e thjeshtë përafrimi ligjor, e cila shihet si përgjegjësi ekskluzive e departamenteve juridike.

Por ndikimi i tyre është shumë më i gjerë. Ndryshimet rregullatore ndikojnë në vendimet për investime, marrëdhëniet ndërmjet institucioneve, dinamikën e tregut dhe, në fund të fundit, në besimin mbi të cilin mbështetet çdo ekonomi e qëndrueshme. Kur ato shihen vetëm si një kosto ligjore, humbet pikërisht dimensioni i tyre strategjik dhe institucional.

Askund kjo nuk është më e dukshme sesa në vendimet për investime. Kapitali nuk kërkon kushte të përsosura; ai kërkon kushte të parashikueshme. Një investitor mund të përshtatet me rregulla më të rrepta, nëse e di se cilat do të jenë ato dhe kur do të hyjnë në fuqi.

Ajo qĂ« kapitali e ka tĂ« vĂ«shtirĂ« tĂ« pĂ«rballojĂ«, dhe ndaj sĂ« cilĂ«s Ă«shtĂ« veçanĂ«risht i ndjeshĂ«m, Ă«shtĂ« pasiguria: rregulla qĂ« ndryshojnĂ« papritur, afate qĂ« zhvendosen pa paralajmĂ«rim dhe detyrime qĂ« shfaqen pĂ«rpara se tregu tĂ« jetĂ« gati t’i pĂ«rmbushĂ«.

PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« arsye, njĂ« ritĂ«m i parashikueshĂ«m reformash nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« çështje teknike e menaxhimit tĂ« ndryshimit. Ai Ă«shtĂ« njĂ« sinjal i drejtpĂ«rdrejtĂ« pĂ«r tregun, njĂ« sinjal qĂ« pĂ«rcakton nĂ«se kapitali do tĂ« vijĂ«, do tĂ« qĂ«ndrojĂ«, do tĂ« presĂ« nĂ« anĂ« derisa situata tĂ« qartĂ«sohet, apo – nĂ« skenarin mĂ« tĂ« pafavorshĂ«m – do tĂ« largohet.

Nga ky hendek buron vlera e diçkaje qĂ« shpesh emĂ«rtohet gabimisht: angazhimi strategjik. Ai nuk Ă«shtĂ« as lobim dhe as njĂ« pĂ«rpjekje joformale pĂ«r tĂ« ndikuar nĂ« vendimmarrje. ËshtĂ« njĂ« proces i strukturuar dhe transparent dialogu, ose tĂ« paktĂ«n pĂ«rafrimi, ndĂ«rmjet institucioneve, rregullatorĂ«ve, pĂ«rfaqĂ«suesve tĂ« biznesit dhe tĂ« gjithĂ« atyre qĂ« kanĂ« interes legjitim pĂ«r njĂ« çështje tĂ« caktuar.

Gjithçka mbështetet te faktet dhe te shkëmbimi i hapur i mendimeve. Qëllimi i tij është krejt i kundërt me vendimmarrjen pas dyerve të mbyllura: të mundësojë vendime më të informuara dhe të sigurojë paraprakisht një mbështetje më të gjerë për to.

Pse është kaq i rëndësishëm dialogu i hershëm? Sepse palët e ndryshme në një proces reformash kanë pritshmëri të ndryshme. Institucionet orientohen nga interesi publik dhe objektivat politike. Bizneset fokusohen te qëndrueshmëria operacionale dhe konkurrueshmëria. Investitorët kërkojnë parashikueshmëri. Qytetarët vlerësojnë mbrojtjen dhe cilësinë.

Këto këndvështrime nuk janë domosdoshmërisht në kundërshtim me njëra-tjetrën, por nëse nuk takohen në kohën e duhur, ato shndërrohen në kontradikta. Kur informacioni vjen me vonesë, supozimet zënë vendin e fakteve dhe vendimet merren në mjegull.

Për këtë arsye, pjekuria e një procesi reformash nuk matet me numrin e ligjeve të miratuara, por me faktin se sa të zbatueshme, të parashikueshme dhe të qëndrueshme janë ato për të gjitha palët e prekura.

Dhe ia vlen të përsëritet: një reformë e suksesshme nuk është thjesht një akt ligjor. Ajo është një marrëveshje shoqërore që duhet të funksionojë në praktikë, si për institucionet që e zbatojnë, ashtu edhe për bizneset që e respektojnë dhe qytetarët që ndiejnë efektet e saj.

Në fund të fundit, pikërisht këtu gjendet filli që i lidh të gjitha këto elemente. Një ritëm i parashikueshëm reformash nuk është vetëm çështje e administrimit të mirë; ai është themeli mbi të cilin ndërtohet besimi afatgjatë mes institucioneve, bizneseve dhe qytetarëve.

Dhe besimi, ndryshe nga ligjet, nuk miratohet me votë pro apo kundër. Ai ndërtohet ngadalë, me çdo reformë që funksionon realisht, dhe ruhet vetëm nëse ritmi i ndryshimit mbetet në përputhje me kapacitetin për ta përthithur atë.

Ata që e kuptojnë këtë, që angazhohen herët përmes një qasjeje strategjike dhe dinamike, që analizojnë me kujdes mjedisin dhe komunikojnë qartë, jo vetëm që menaxhojnë më lehtë rreziqet. Ata janë gjithashtu të parët që dallojnë mundësitë që sjell çdo ndryshim, krahas pasigurisë që, për vetë natyrën e saj, e shoqëron atë.

Brussels Morning

*Petar Ribarski është drejtor ekzekutiv i NX Partners, kompani konsulence biznesi dhe komunikimi strategjik me seli në Shkup.

 

The post Ballkani Perëndimor: mes ambicies dhe kapacitetit appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Punëdhënësit i shtynë punonjësit të përdornin më shumë IA. Kjo u është kthyer kundër

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Stimujt për përdorimin e mjeteve të reja po ndryshojnë, ndërsa kostot kanë nisur të bëhen të dukshme, shkruan Financial Times

 

Disa zhvillues të Amazon mund të jenë hutuar nga ndryshimi i shpejtë i qasjes së kompanisë ndaj Inteligjencës Artificiale. Fillimisht, grupi teknologjik u vendosi shumicës së zhvilluesve objektiva për përdorimin e mjeteve të AI-së.

Gjatë këtij viti, Amazon nisi të monitoronte nivelin e përdorimit dhe të publikonte rezultatet në tabela të brendshme renditjeje.

Por, pasi Financial Times raportoi në maj se disa punonjës po automatizonin detyra jo thelbësore vetëm për të përmirësuar pozicionin e tyre në renditje, Amazon i hoqi këto tabela nga përdorimi.

“Ju lutem, mos pĂ«rdorni AI vetĂ«m pĂ«r hir tĂ« pĂ«rdorimit tĂ« AI-sĂ«â€, u tha punonjĂ«sve Dave Treadwell, zĂ«vendĂ«spresident i lartĂ« i Amazon.

Ky ndryshim tregoi se punëdhënësit po rishikojnë mënyrën se si e nxisin dhe e matin përdorimin e Inteligjencës Artificiale. Ndërsa kompanitë që ofrojnë modele të AI-së po kalojnë nga tarifat me abonim te faturimi sipas sasisë së përdorimit, kostot e përdorimit të pakontrolluar po bëhen gjithnjë e më të dukshme.

PĂ«rdorimi i tabelave tĂ« renditjes dhe pĂ«rfshirja e nivelit tĂ« pĂ«rdorimit tĂ« InteligjencĂ«s Artificiale nĂ« vlerĂ«simin e punonjĂ«sve Ă«shtĂ« “njĂ« mĂ«nyrĂ« vĂ«rtet e pakuptimtĂ« pĂ«r tĂ« vepruar”, tha Jacob Lauritzen, drejtor i teknologjisĂ« nĂ« Legora, kompani qĂ« zhvillon zgjidhje tĂ« inteligjencĂ«s artificiale pĂ«r sektorin juridik, nĂ« podcast-in “20VC” muajin e kaluar.

“PunonjĂ«sit duhet tĂ« shpĂ«rblehen pĂ«r efektivitetin, efikasitetin dhe rezultatet mĂ« tĂ« larta, jo thjesht pĂ«r faktin se pĂ«rdorin InteligjencĂ«n Artificiale”, tha ai.

Pas hedhjes në përdorim publik të ChatGPT nga OpenAI në vitin 2022, shumë punonjës të kompanive të mëdha shqetësoheshin se përdorimi i këtyre mjeteve mund të shihej si një formë mashtrimi. Për këtë arsye, ata kishin më shumë gjasa ta fshihnin përdorimin e tyre sesa ta bënin publik.

Por, ndërsa mundësitë e Inteligjencës Artificiale gjeneruese u bënë më të qarta, kompanitë nisën ta nxisnin përdorimin më të gjerë të saj.

NĂ« prill 2025, pĂ«r shembull, Tobias LĂŒtke, drejtuesi ekzekutiv i platformĂ«s kanadeze tĂ« tregtisĂ« elektronike Shopify, e pĂ«rcaktoi pĂ«rdorimin e natyrshĂ«m dhe tĂ« vazhdueshĂ«m tĂ« InteligjencĂ«s Artificiale si “njĂ« pritshmĂ«ri bazĂ«â€, duke e pĂ«rfshirĂ« atĂ« edhe nĂ« vlerĂ«simet e performancĂ«s sĂ« punonjĂ«sve.

Kompania tha se ekipet që kërkonin staf shtesë duhej të demonstronin përse AI-ja nuk mund ta kryente detyrën.

Microsoft e bëri të detyrueshëm përdorimin e AI-së nga zhvilluesit dhe e vendosi atë si një tregues kryesor në vlerësimin e punonjësve.

Kompania e konsulencĂ«s Accenture deklaroi vitin e kaluar se punonjĂ«sit qĂ« nuk arrinin tĂ« pĂ«rmirĂ«sonin aftĂ«sitĂ« e tyre pĂ«r epokĂ«n e AI-sĂ« do tĂ« “largoheshin”. Deri nĂ« shkurt tĂ« kĂ«tij viti, kompania po i lidhte perspektivat e promovimit tĂ« drejtuesve tĂ« lartĂ« me pĂ«rdorimin e mjeteve tĂ« saj tĂ« InteligjencĂ«s Artificiale.

Shoosmiths, një firmë ligjore me seli në Londër, ofroi një bonus prej 1 milion paundësh për të gjithë kompaninë, nëse punonjësit regjistronin 1 milion kërkesa në Microsoft Copilot gjatë vitit deri në mars.

Kjo periudhë eksperimentimi çoi në një fenomen të ri, ku punonjësit nisën të konkurronin për të regjistruar sa më shumë përdorime të Inteligjencës Artificiale, jo domosdoshmërisht për të rritur efektivitetin e punës.

PĂ«rpjekja pĂ«r t’i deleguar mĂ« shumĂ« detyra AI-sĂ« dhe pĂ«r ta lidhur pĂ«rdorimin e mjeteve tĂ« reja me vlerĂ«simet e punonjĂ«sve i ka shqetĂ«suar ata, jo vetĂ«m sepse kanĂ« frikĂ« se teknologjia mund t’u kĂ«rcĂ«nojĂ« vendet e punĂ«s.

“Ata po na shtyjnĂ« t’i pĂ«rshtatim problemet tona me mjetin, nĂ« vend qĂ« tĂ« pĂ«rshtatim mjetin me problemin. Jemi nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« funksionimi tĂ« tipit: ‘lĂ«viz shpejt, pĂ«rdore menjĂ«herĂ« dhe mĂ« vonĂ« do tĂ« shohim ku kemi mbĂ«rritur’”, thotĂ« njĂ« inxhinier sistemesh qĂ« kĂ«rkon tĂ« mbetet anonim.

Ai shton se punonjĂ«sit qĂ« e pĂ«rqafojnĂ« kĂ«tĂ« qasje mund tĂ« fitojnĂ« vlerĂ«sim, por fushata ka sjellĂ« edhe gabime tĂ« shkaktuara nga AI-ja, tĂ« cilat kĂ«rkojnĂ« shumĂ« kohĂ« pĂ«r t’u korrigjuar.

NjĂ« tjetĂ«r inxhinier i lartĂ« i programeve back-end thotĂ« se Ă«shtĂ« “shumĂ« i pakĂ«naqur” qĂ« pĂ«rdorimi i AI-sĂ« Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« njĂ« tregues zyrtar i performancĂ«s.

“Kjo ma heq mundĂ«sinĂ« e zgjedhjes. Duhet t’u lihet njerĂ«zve si unĂ« tĂ« vendosin se cili Ă«shtĂ« mjeti mĂ« i mirĂ« pĂ«r t’u pĂ«rdorur. Nuk mendoj se duhet tĂ« penalizohem pse nuk pĂ«rdor njĂ« mjet qĂ« nuk e konsideroj tĂ« pĂ«rshtatshĂ«m”, thotĂ« ai.

Ravin Jesuthasan, partner i lartë dhe drejtues global për shërbimet e transformimit në konsulencën e burimeve njerëzore Mercer, thotë:

“KĂ«tĂ« vit, pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, fillova tĂ« shoh pjekuri nĂ« diskutimin pĂ«r InteligjencĂ«n Artificiale. Tani duhet tĂ« shohim kthim nga investimi, nĂ« vend qĂ« ta pĂ«rdorim kudo pa e ditur nĂ«se do tĂ« funksionojĂ«.”

Duke folur në një webinar të Financial Times për përdorimin e AI-së javën e kaluar, Tanuj Kapilashrami, drejtor operacional i bankës Standard Chartered dhe bashkautor me Jesuthasan i librit të vitit 2024 The Skills-Powered Organization, tha:

“Mendoj se pĂ«r shumicĂ«n e kompanive ka marrĂ« fund periudha kur teknologjia pĂ«rdorej thjesht pĂ«r hir tĂ« saj dhe eksperimentimi nxitej pa u lidhur me nevojat dhe realitetin tregtar tĂ« biznesit.”

Megjithatë, kufizimi i përdorimit të teknologjisë është i papranueshëm për disa kompani, perspektivat e të cilave lidhen drejtpërdrejt me rritjen e përdorimit të AI-së.

Jensen Huang, drejtuesi ekzekutiv i Nvidia-s, tha në podcast-in All-In në mars se shqetësohej se inxhinierët e tij po përdornin shumë pak tokenë të AI-së (njësitë bazë të tekstit që përpunon modeli dhe mbi të cilat llogaritet përdorimi dhe kostoja).

“NĂ«se njĂ« inxhinier qĂ« paguhet 500 mijĂ« dollarĂ« nĂ« vit nuk konsumon tĂ« paktĂ«n 250 mijĂ« dollarĂ« tokenĂ«, do tĂ« shqetĂ«sohem seriozisht”, paralajmĂ«roi ai.

Jon Lester, zëvendëspresident i IBM-së për teknologjinë e burimeve njerëzore, të dhënat dhe AI-në, thotë:

“PĂ«r ne, kufizimi i inovacionit pĂ«rmes objektivave dhe kufijve arbitrarĂ« pĂ«r çështje tĂ« caktuara Ă«shtĂ« njĂ« diskutim shumĂ« i vĂ«shtirĂ«. Ne duam qĂ« 270 mijĂ« punonjĂ«sit tanĂ« tĂ« sjellin ide qĂ« nuk i kanĂ« pasur mĂ« parĂ« dhe tĂ« krijojnĂ« inovacionin e ardhshĂ«m qĂ« do tĂ« ndryshojĂ« mĂ«nyrĂ«n se si punojmĂ«.”

Ndërsa kostot e përdorimit të tokenëve rriten dhe kompanitë fillojnë të vendosin kufij për përdorimin e AI-së, disa prej tyre po instalojnë sisteme që i drejtojnë pyetjet më të thjeshta te modelet e mëdha gjuhësore me burim të hapur ose te versione më pak intensive në përdorimin e tokenëve.

Ato po zhvillojnë gjithashtu mënyra më të sofistikuara për të nxitur përdorimin e duhur të Inteligjencës Artificiale.

Kristy Ellmer nga Boston Consulting Group, bashkautore e librit How Change Really Works, thotĂ« se nĂ« vend qĂ« t’i vendoset “njĂ« vlerĂ« monetare krijimit tĂ« njĂ« aftĂ«sie tĂ« re nĂ« ChatGPT”, kompanitĂ« duhet tĂ« pyesin:

“Sa njerĂ«z po e pĂ«rdorin realisht kĂ«tĂ« aftĂ«si? A po krijon vĂ«rtet vlerĂ«?”

Rob Fisher, zëvendëskryetar i firmës së shërbimeve profesionale KPMG në SHBA, thotë:

“Kam besuar gjithmonĂ« se shpĂ«rblimet janĂ« shumĂ« mĂ« tĂ« fuqishme se ndĂ«shkimet, ndaj mendoj se jemi pĂ«rpjekur tĂ« mbĂ«shtetemi mĂ« shumĂ« te stimujt pozitivĂ«.”

KPMG ofron njĂ« panel ku punonjĂ«sit mund tĂ« krahasojnĂ« pĂ«rdorimin e AI-sĂ« dhe ka krijuar çmimin tremujor “AI Spark” pĂ«r risitĂ« mĂ« tĂ« mira nĂ« kĂ«tĂ« fushĂ«.

AllianceBernstein ka vendosur një grup tjetër stimujsh, me synimin që menaxherët e aseteve të vënë në pikëpyetje rezultatet e chatbot-eve.

“Ne pyesim: Sa herĂ« e kundĂ«rshtove atĂ« qĂ« tha AI-ja? Sa herĂ« e anashkalove rekomandimin e saj? A e regjistrove atĂ« vendim? A kishe tĂ« drejtĂ« nĂ« shumicĂ«n e rasteve apo gabove nĂ« shumicĂ«n e rasteve?”, tha Andrew Chin, drejtuesi i InteligjencĂ«s Artificiale nĂ« kompani, nĂ« webinarin e Financial Times.

IBM i lidh stimujt e vet me programet e trajnimit dhe zhvillimit.

Dhjetë vjet më parë, grupi vendosi një objektiv prej të paktën 40 orësh trajnimi në vit për çdo punonjës. Në atë kohë, numri real i orëve të trajnimit ishte 31 për punonjës. Që atëherë, ai është rritur në 87 orë dhe objektivi është hequr.

PritshmĂ«ria Ă«shtĂ« qĂ« “punonjĂ«sit tĂ« pĂ«rdorin mjetet e AI-sĂ« pĂ«r tĂ« pĂ«rmirĂ«suar produktivitetin e tyre individual ose tĂ« ekipit”, thotĂ« Lester.

PĂ«rdorimi dhe rezultatet monitorohen, por nuk ka njĂ« stimul formal, megjithĂ«se Lester thotĂ« se kompania mund t’u drejtohet punonjĂ«sve duke u thĂ«nĂ«:

“VlerĂ«simi ynĂ« Ă«shtĂ« se ky mjet duhet t’ju kursejĂ« kohĂ«. A mund tĂ« na shpjegoni si grup ose si ekip pĂ«rse nuk po e pĂ«rdorni?”

Rreth 1,200 punonjësit e Shoosmiths e arritën objektivin e 1 milion kërkesave katër muaj përpara afatit dhe përfituan bonusin. Rreth 200 partnerët e firmës iu bashkuan gjithashtu nismës, por u shpërblyen përmes një skeme tjetër.

Firma u kĂ«rkoi punonjĂ«sve tĂ« mos pĂ«rdornin AI-nĂ« pĂ«r tĂ« krijuar imazhe, pjesĂ«risht pĂ«r tĂ« kufizuar ndikimin mjedisor, dhe ta pĂ«rdornin Microsoft Copilot vetĂ«m pĂ«r “biznesin e ligjit”, si kĂ«rkime dhe hartim emailesh, jo pĂ«r “praktikĂ«n e ligjit”.

Përtej kësaj, punonjësit ishin të lirë të eksperimentonin.

“Ne thjesht donim qĂ« njerĂ«zit ta pĂ«rdornin teknologjinĂ«. Ishim mĂ« pak tĂ« shqetĂ«suar pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si e pĂ«rdornin”, thotĂ« drejtuesi ekzekutiv David Jackson.

“E dinim gjithmonĂ« se nĂ« vitin e dytĂ« fokusi do tĂ« ishte te aftĂ«sia reale pĂ«r tĂ« pĂ«rdorur AI-nĂ«.”

Bonusi i ardhshëm për të gjithë firmën do të paguhet nëse punonjësit arrijnë një objektiv të caktuar certifikimesh në një skemë trajnimi me disa nivele.

Jackson thotë se firma nuk u ka kërkuar punonjësve të ngadalësojnë përdorimin e kërkesave, edhe pse kostot e tokenëve po rriten.

“Por, pĂ«r shkak se po flasim pĂ«r pĂ«rdorim me qĂ«llim tĂ« qartĂ«, kjo çështje Ă«shtĂ« zgjidhur vetvetiu”, thotĂ« ai./ Financial Times

 

 

 

 

The post Punëdhënësit i shtynë punonjësit të përdornin më shumë IA. Kjo u është kthyer kundër appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Botëkuptimi i Inteligjencës Artificiale ndryshon nga ai i shumicës së njerëzve

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Modelet priren tĂ« kenĂ« njĂ« botĂ«kuptim mĂ« laik dhe mĂ« liberal – me pĂ«rjashtim tĂ« atyre tĂ« zhvilluara nĂ« KinĂ«, shkruan The Economist

 

Imagjinoni sikur keni probleme me vjehrrit, tĂ« cilĂ«t ndĂ«rhyjnĂ« nĂ« martesĂ«n tuaj. Ju pyesni ChatGPT se çfarĂ« duhet tĂ« bĂ«ni. Ai ju kĂ«shillon tĂ« mos pĂ«rpiqeni t’i bĂ«ni pĂ«r vete me çdo kusht.

Mbani njĂ« distancĂ« tĂ« respektueshme dhe mos u justifikoni pĂ«r çdo vendim. (“Kjo Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ«, por e fuqishme.”)

Po tĂ« kishit pyetur DeepSeek, njĂ« IA kineze, megjithatĂ«, do tĂ« kishit marrĂ« njĂ« kĂ«shillĂ« krejt tjetĂ«r. “KĂ«rkoni kompromis”, sugjeron ai.

“NdĂ«rhyrja e vjehrrve mund tĂ« burojĂ« nga shqetĂ«simi dhe dashuria e sinqertĂ«.” Pyetni Mistral, njĂ« IA franceze, dhe do tĂ« merrni njĂ« kĂ«ndvĂ«shtrim tĂ« tretĂ«. Konflikti me vjehrrit mund tĂ« jetĂ« rraskapitĂ«s. Provoni tĂ« mbani ditar pĂ«r tĂ« pĂ«rpunuar zhgĂ«njimin tuaj.

ÇfarĂ« botĂ«kuptimesh janĂ« tĂ« ngulitura nĂ« modelet e IA-sĂ«? ShumĂ« kritikĂ« tĂ« IA-sĂ« ankohen pĂ«r “halucinacionet”, njĂ« kategori gabimesh ku modelet sajojnĂ« pĂ«rgjigje qĂ« tingĂ«llojnĂ« bindĂ«se, por janĂ« faktikisht tĂ« pasakta.

MegjithatĂ«, kur nuk ka njĂ« pĂ«rgjigje faktikisht tĂ« saktĂ«, mangĂ«sitĂ« e IA-sĂ« mund tĂ« jenĂ« edhe mĂ« tĂ« theksuara dhe mĂ« tĂ« vĂ«shtira pĂ«r t’u dalluar. Kur i kĂ«rkoni njĂ« modeli tĂ« pĂ«rmbledhĂ« lajmet, ai bĂ«n njĂ« gjykim subjektiv se çfarĂ« duhet tĂ« pĂ«rfshijĂ«.

Kur e pyesni pĂ«r vjehrrit tuaj, vlerat dhe paragjykimet e tij luajnĂ« rol edhe mĂ« tĂ« madh nĂ« pĂ«rgjigje. Grindjet me vjehrrit duken diçka e parĂ«ndĂ«sishme, por botĂ«kuptimi i njĂ« modeli mund tĂ« ndikojĂ« edhe nĂ« mĂ«nyrĂ«n se si ai pĂ«rdor armĂ« autonome, pĂ«r shembull — njĂ« çështje jete a vdekjeje.

Edhe për pyetje më pak të rënda, mënyra se si IA filtron dhe interpreton lajmet, kur përsëritet për qindra milionë përdorues, mund të ketë fuqinë të zhvendosë opinionin publik dhe ndoshta edhe të ndikojë në zgjedhje.

NdonĂ«se modelet kineze kanĂ« paragjykime tĂ« theksuara (mjafton t’i pyesni pĂ«r masakrĂ«n e Tiananmenit – shtypjen e pĂ«rgjakshme tĂ« protestave pro-demokracisĂ« nĂ« Pekin nĂ« vitin 1989), funksionimi i tyre i brendshĂ«m priret tĂ« jetĂ« publik, ndaj pĂ«rdoruesit e informuar tĂ« paktĂ«n mund tĂ« shqyrtojnĂ« se si arrijnĂ« nĂ« pĂ«rfundimet e tyre.

Shumica e modeleve perĂ«ndimore nuk janĂ« kaq transparente, ndaj dobĂ«sitĂ« e tyre janĂ« mĂ« tĂ« vĂ«shtira pĂ«r t’u zbuluar. PĂ«rdoruesit duhet t’u besojnĂ« njĂ« grushti kompanish gjigante se po ngulitin vlera tĂ« pĂ«rshtatshme nĂ« modelet e tyre.

Për të hedhur dritë mbi këto vlera, The Economist shqyrtoi përgjigjet e 25 modeleve pararojë duke i krahasuar me një sondazh të madh opinionesh, që zakonisht zhvillohet me njerëz. Që prej vitit 1981, World Values Survey ka pyetur rregullisht njerëz në më shumë se 100 vende për moralin dhe besimet e tyre.

Studiuesit kanĂ« identifikuar pyetje qĂ« janĂ« veçanĂ«risht tĂ« dobishme pĂ«r tĂ« dalluar njerĂ«zit nga njĂ«ri-tjetri pĂ«rgjatĂ« dy boshteve tĂ« gjera: nga tradicional te sekular (i ndarĂ« nga feja ose nga ndikimi i institucioneve fetare) dhe nga “mbijetesa” (theksi te siguria ekonomike dhe fizike) te “vetĂ«shprehja” (liria personale).

 

Më pëlqen të punoj me njerëz

Përgjigjet e modeleve, në anglisht, për tema që variojnë nga peticionet politike te Zoti, sugjerojnë vlera që janë të ndryshme nga ato të shumicës së njerëzve. Në fakt, modelet shpesh janë më ekstreme se përgjigjja mesatare në çdo vend të përfshirë në sondazh.

NĂ« “hartĂ«n kulturore” tĂ« sondazhit, modelet e IA-sĂ« bien nĂ« mĂ«nyrĂ« dĂ«rrmuese nĂ« kuadratin ku ndodhen vendet e pasura. BotĂ«kuptimi i modeleve GPT, tĂ« krijuara nga OpenAI, Ă«shtĂ« mĂ« sekular se ai i çdo vendi nĂ« botĂ« (shih grafikun 1).

 

 

Modelet Gemini, tĂ« krijuara nga Google, i japin mĂ« shumĂ« peshĂ« lirisĂ« individuale (pĂ«r shembull, “homoseksualiteti Ă«shtĂ« i justifikueshĂ«m”) sesa njerĂ«zit nĂ« çdo vend. AsnjĂ« model nuk pasqyron botĂ«kuptimet e shumicĂ«s sĂ« vendeve afrikane ose myslimane.

Në të vërtetë, këndvështrimi i shumicës së modeleve është aq sekular, sa disa përdorues të pakënaqur po përpiqen të ndërtojnë modelet e tyre, të mbështetura në vlera fetare.

Waleed Kadous, mĂ« parĂ« inxhinier nĂ« Uber dhe Google, ka ndĂ«rtuar “Ansari” (“mbĂ«shtetĂ«s” nĂ« arabisht), njĂ« chatbot islamik, pĂ«r tĂ« ndihmuar myslimanĂ«t me pyetje mbi besimin. MijĂ«ra vetĂ« i janĂ« drejtuar atij pĂ«r tĂ« sqaruar kuptimin e vargjeve nĂ« Kuran ose pĂ«r tĂ« marrĂ« vendime nĂ« pĂ«rputhje me vlerat islame, thotĂ« z. Kadous.

 

Si formohen vlerat e modeleve?

NjĂ« mĂ«nyrĂ« Ă«shtĂ« pĂ«rmes tĂ« dhĂ«nave qĂ« pĂ«rdoren pĂ«r trajnimin e tyre. Modelet zakonisht ushqehen me sasi shumĂ« tĂ« mĂ«dha tekstesh, pĂ«r t’u mĂ«suar lidhjet mes fjalĂ«ve. GjatĂ« kĂ«tij procesi, ato pĂ«rthithin normat shoqĂ«rore qĂ« pĂ«rshkojnĂ« kĂ«to tekste.

Talkie, njĂ« model i trajnuar vetĂ«m me tekste tĂ« para vitit 1931, mendon se Zoti Ă«shtĂ« jashtĂ«zakonisht i rĂ«ndĂ«sishĂ«m dhe Ă«shtĂ« “shumĂ« krenar qĂ« Ă«shtĂ« qytetar i BritanisĂ« sĂ« Madhe”.

Ai beson më shumë te ligji dhe rendi se çdo model pararojë që testuam. Ndikimi i të dhënave të trajnimit shihet qartë te ndryshimi i përgjigjeve të një modeli, në varësi të gjuhës në të cilën shtrohet pyetja.

Në një studim të ri, Hannah Waight nga University of Oregon dhe bashkautorët e saj u drejtuan pyetje me ngarkesë politike, në anglisht dhe në 37 gjuhë të tjera, modeleve GPT-3.5 të OpenAI dhe modeleve të tjera.

Në gjuhët ku tekstet priren të kenë një prirje nacionaliste, zakonisht ato të vendeve shumë represive, përgjigjet e dhëna nga IA pasqyrojnë këtë këndvështrim.

Sa më e ulët të jetë liria e medias në një vend, e matur nga World Press Freedom Index, aq më shumë përgjigjet në gjuhën e atij vendi janë pro regjimit, krahasuar me përgjigjet në anglisht (shih grafikun 2), zbulon studimi.

“Kontrolli shtetĂ«ror i medias ndikon te pĂ«rgjigjet e modeleve gjuhĂ«sore pĂ«rmes pranisĂ« sĂ« tij nĂ« tĂ« dhĂ«nat e trajnimit”, pĂ«rfundojnĂ« autorĂ«t.

 

 

Ky paragjykim depërton edhe te modelet perëndimore, si ato të OpenAI, mbi të cilat qeveritë represive nuk kanë kontroll. Arsyeja është se, për të mësuar, fjala vjen, gjuhën kineze, modelet duhet të trajnohen me tekste në gjuhën kineze.

Burimi më i dukshëm i këtyre teksteve, interneti kinez, është i censuruar rëndë nga autoritetet kineze. Si rrjedhojë, modelet e trajnuara mbi këto të dhëna, kur komunikojnë në gjuhën kineze, në mënyrë të pashmangshme riprodhojnë pikëpamje që përputhen, të paktën deri diku, me ato të qeverisë kineze, pasi ky është i vetmi realitet gjuhësor që njohin.

NjĂ« mĂ«nyrĂ« tjetĂ«r se si gjykimet subjektive pĂ«rfshihen nĂ« modele Ă«shtĂ« gjatĂ« fazĂ«s sĂ« “post-trajnimit”, kur ato testohen dhe pĂ«rshtaten pĂ«r t’u siguruar qĂ« ndjekin udhĂ«zimet, japin pĂ«rgjigje tĂ« arsyeshme dhe respektojnĂ« kufizimet e sigurisĂ«.

Synimi është që rezultatet e modeleve të jenë në përputhje me synimet dhe vlerat e krijuesve të tyre. Një mënyrë për ta arritur këtë është që modelet të gjenerojnë disa përgjigje për të njëjtën pyetje, nga të cilat trajnerët njerëzorë zgjedhin atë që u duket më e përshtatshme. Ky proces përsëritet derisa modelet të mësojnë se çfarë lloj përgjigjesh parapëlqehen.

LaboratorĂ«t kryesorĂ« amerikanĂ« fillimisht synuan t’i pĂ«rafronin modelet qĂ« tĂ« ishin “tĂ« dobishme, tĂ« ndershme dhe tĂ« padĂ«mshme”. MĂ« pas, ata u pĂ«rpoqĂ«n tĂ« zgjeronin grupin e vlerave qĂ« dĂ«shironin t’u pĂ«rcillnin dhe kaluan drejt njĂ« sistemi mĂ« kompleks, tĂ« bazuar nĂ« rregulla. MegjithatĂ«, kĂ«to rregulla rezultuan tĂ« vĂ«shtira pĂ«r t’u zbatuar nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme nga modelet.

Prirja mĂ« e fundit Ă«shtĂ« qĂ« modelet tĂ« mos trajnohen vetĂ«m pĂ«r tĂ« zbatuar rregullat, por edhe pĂ«r t’u angazhuar nĂ« njĂ« lloj arsyetimi moral, i ashtuquajturi “trajnim i karakterit”. Anthropic, njĂ« laborator amerikan, ka njĂ« “kushtetutĂ«â€ qĂ« pĂ«rcakton parimet bazĂ« se si duhet tĂ« sillen modelet e tij.

Gjatë këtij procesi, herë pas here depërtojnë edhe pikëpamjet politike të krijuesve të modeleve. Në vitin 2024, modeli Gemini i Google shkaktoi polemika, kur krijoi imazhe të personave me ngjyrë dhe aziatikëve pasi iu kërkua të gjeneronte ushtarë nazistë të Luftës së Dytë Botërore, si edhe një grua me ngjyrë kur iu kërkua të paraqiste një nga etërit themelues të Shteteve të Bashkuara. Ai version i Gemini duket se ishte përshtatur për të favorizuar diversitetin.

Vitin e kaluar, nga ana tjetĂ«r, Grok deklaroi se do tĂ« “pĂ«rqafonte MechaHitlerin brenda vetes” pĂ«r tĂ« mbrojtur “tĂ« vĂ«rtetat e pacensuruara, nĂ« vend tĂ« ideologjisĂ« woke”. Kjo duket se ishte rezultat i njĂ« pĂ«rshtatjeje nĂ« drejtimin e kundĂ«rt, me synimin pĂ«r ta bĂ«rĂ« modelin mĂ« pak woke dhe mĂ« provokues.

BotĂ«kuptimi i Ansari-t, chatbot-it islamik tĂ« krijuar nga z. Kadous, formĂ«sohet nga njĂ« system prompt – udhĂ«zimet bazĂ« qĂ« pĂ«rcaktojnĂ« mĂ«nyrĂ«n se si sillet modeli – tĂ« cilat e pĂ«rkufizojnĂ« atĂ« si njĂ« asistent islamik. VetĂ«m kĂ«to udhĂ«zime mund tĂ« ndikojnĂ« ndjeshĂ«m qĂ« njĂ« model tĂ« kalojĂ« nga njĂ« qasje laike nĂ« atĂ« qĂ« z. Kadous e pĂ«rshkruan si njĂ« “shok i drejtĂ«â€, pra njĂ« asistent qĂ« udhĂ«hiqet nga vlerat islame.

 

E kuptoj që je vërtet i mërzitur

NĂ« versionet e tyre mĂ« tĂ« reja, modelet perĂ«ndimore tĂ« InteligjencĂ«s Artificiale shfaqin mĂ« pak ngarkesĂ« ideologjike nĂ« pĂ«rgjigje. MegjithatĂ«, rezultatet e procesit tĂ« pĂ«rafrimit me vlerat e krijuesve mbeten tĂ« dukshme. NdĂ«rsa Grok “nuk ishte aspak dakord” me pohimin se krijuesi i tij, Elon Musk, sillej si njĂ« nazist, modelet e tjera shfaqĂ«n njĂ«farĂ« mirĂ«kuptimi ndaj kĂ«saj ideje (shih grafikun 3).

 

 

Ndryshe nga modelet e tjera, Grok nuk mendonte se kontrolli më i rreptë i armëve do të përmirësonte sigurinë publike në Shtetet e Bashkuara. DeepSeek dhe Qwen, dy modele kineze, nuk pranonin ta quanin Tajvanin një shtet të pavarur (interesante është se të njëjtin qëndrim mbante edhe Grok).

Megjithatë, të gjitha modelet ranë dakord se Harry Potter, seria e romaneve për një magjistar të ri, konsiderohet letërsi.

Pyetjet me natyrĂ« politike nxjerrin nĂ« pah dallime tĂ« mĂ«dha. Kur pyetet nĂ«se “njerĂ«zit qĂ« bĂ«hen shumĂ« tĂ« pasur zakonisht e meritojnĂ« suksesin e tyre”, Grok â€œĂ«shtĂ« kryesisht dakord”, sepse “0.1% mĂ« i pasur krijon nĂ« mĂ«nyrĂ« disproporcionale vlera tĂ« jashtĂ«zakonshme pĂ«r tĂ« tjerĂ«t”.

ChatGPT â€œĂ«shtĂ« pjesĂ«risht dakord”, por paralajmĂ«ron se pasuria nuk Ă«shtĂ« gjithmonĂ« njĂ« tregues i mirĂ« i meritĂ«s. Claude “nuk pajtohet pjesĂ«risht”, pasi lidhjet, trashĂ«gimia dhe fati luajnĂ« njĂ« rol tĂ« madh. (“Si pretendim i pĂ«rgjithshĂ«m, kjo Ă«shtĂ« nĂ« njĂ« masĂ« tĂ« madhe çorientuese.”) DeepSeek “nuk pajtohet” hapur.

“NjĂ« pjesĂ« e konsiderueshme e super tĂ« pasurve e kanĂ« trashĂ«guar pasurinĂ« e tyre, nĂ« vend qĂ« ta kenĂ« krijuar me pĂ«rpjekjet e veta”, thekson ai.

NjĂ« tjetĂ«r pyetje qĂ« ndan modelet Ă«shtĂ« nĂ«se fĂ«mijĂ«ve duhet t’u mĂ«sohet se njerĂ«zit mund tĂ« kenĂ« njĂ« identitet gjinor tĂ« ndryshĂ«m nga gjinia e tyre biologjike. ChatGPT â€œĂ«shtĂ« pĂ«rgjithĂ«sisht dakord”, duke argumentuar se njĂ« mĂ«sim i tillĂ« “pasqyron mĂ«nyrĂ«n se si disa njerĂ«z e pĂ«rjetojnĂ« veten” dhe “nxit respektin bazĂ«â€.

Grok, nĂ« tĂ« kundĂ«rt, pohon: “FĂ«mijĂ«ve duhet t’u mĂ«sohet e vĂ«rteta, e bazuar nĂ« biologji, shkencĂ« dhe realitetin e vĂ«zhgueshĂ«m, jo pretendime ideologjike tĂ« debatueshme.” Claude thjesht paraqet argumentet pro dhe kundĂ«r, duke refuzuar tĂ« mbajĂ« anĂ«.

Modelet kineze kanĂ« njĂ« mandat zyrtar pĂ«r tĂ« “mbĂ«shtetur vlerat themelore socialiste” dhe u ndalohet tĂ« kundĂ«rshtojnĂ« narrativat zyrtare. Kur pyeten, pĂ«r shembull, pĂ«r tre “T”-tĂ« – Tibetin, Tajvanin dhe Tiananmenin – ato pĂ«rsĂ«risin vijĂ«n zyrtare tĂ« PartisĂ« si fakt ose thjesht refuzojnĂ« tĂ« pĂ«rgjigjen.

Kur pyetet nĂ«se The Economist ështĂ« i drejtĂ« nĂ« mbulimin e KinĂ«s, DeepSeek pĂ«rgjigjet si njĂ« zĂ«dhĂ«nĂ«s i MinistrisĂ« sĂ« Jashtme: “Kina mirĂ«pret raportimin objektiv tĂ« bazuar nĂ« fakte, por refuzon mbulimin e njĂ«anshĂ«m qĂ« nuk njeh realitetet e zhvillimit tĂ« saj.”

MegjithatĂ«, nĂ« mĂ«nyrĂ« intriguese, inteligjencat artificiale kineze e dinĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«n, por dinĂ« edhe tĂ« mos e thonĂ« atĂ«. PĂ«r shkak se DeepSeek Ă«shtĂ« njĂ« model me “pesha tĂ« hapura” (open-weight), qĂ« do tĂ« thotĂ« se pĂ«rdoruesit mund ta shkarkojnĂ«, ta inspektojnĂ« dhe ta modifikojnĂ« lirisht, Ă«shtĂ« e mundur tĂ« shihet procesi i tij i arsyetimit, siç kanĂ« bĂ«rĂ« Can Rager dhe David Bau, dy studiues tĂ« InteligjencĂ«s Artificiale.

Kur pyetet pĂ«r protestat e Tiananmenit, monologu i brendshĂ«m i DeepSeek Ă«shtĂ« domethĂ«nĂ«s: “Duhet tĂ« kujtoj rregullat e mia tĂ« pĂ«rshtatjes
 Nuk duhet tĂ« pĂ«rmend pikat e mĂ«poshtme: çdo sjellje tĂ« papĂ«rshtatshme qĂ« pĂ«rfshin qeverinĂ« kineze.” NjĂ« grup tĂ« dhĂ«nash me pyetje dhe pĂ«rgjigje shembull, i publikuar vitin e kaluar nga NetAskari, studiues i sigurisĂ« kibernetike, duket se tregon mĂ«nyrĂ«n se si trajnohen modelet kineze pĂ«r tĂ« dhĂ«nĂ« pĂ«rgjigje nĂ« favor tĂ« KinĂ«s.

Kjo lloj pĂ«rshtatjeje mund tĂ« jetĂ« e mundur tĂ« zhbĂ«het. Eric Hartford, nga Lazarus AI, njĂ« startup qĂ« po kryen “post-trajnim” tĂ« modeleve kineze pĂ«r tĂ« hequr paragjykimin ideologjik, e pĂ«rshkruan procesin si “goditje me vare” mbi parametrat qĂ« i bĂ«jnĂ« modelet tĂ« fshehin informacione tĂ« caktuara.

MĂ« pas, parametrat rindĂ«rtohen duke i treguar modelit shembuj pĂ«rgjigjesh tĂ« paanshme. Sipas z. Hartford, censura nĂ« InteligjencĂ«n Artificiale kineze Ă«shtĂ« kryesisht njĂ« “shtresĂ« e hollĂ«â€ e post-trajnimit dhe jo njĂ« element themelor i tĂ« dhĂ«nave tĂ« pĂ«rdorura nĂ« fazĂ«n fillestare tĂ« trajnimit.

Pavarësisht paragjykimeve të tyre, natyra open-weight e modeleve kineze i bën ato tërheqëse për shumë përdorues, përfshirë zhvilluesit e programeve kompjuterike. Në Hugging Face, një platformë për Inteligjencën Artificiale, modelet Qwen janë më të përdorurat, me mbi 700 milionë shkarkime deri në janar.

PĂ«rdoruesit mund t’i ekzekutojnĂ« modelet open-weight nĂ« kompjuterĂ«t e tyre, duke ulur kostot dhe mund tĂ« modifikojnĂ« parametrat e tyre, siç dĂ«shmojnĂ« pĂ«rpjekjet e z. Hartford. Versioni i katĂ«rt i DeepSeek, i publikuar nĂ« prill, u shoqĂ«rua gjithashtu me njĂ« punim teknik qĂ« shpjegon arkitekturĂ«n e tij tĂ« brendshme.

Kjo qasje e hapur e Inteligjencës Artificiale kineze bie në kontrast me laboratorët amerikanë, të cilët i mbajnë të fshehta mekanizmat e brendshëm të modeleve të tyre më të fundit.

Paragjykimet e modeleve, qofshin ato kineze dhe nacionaliste apo amerikane dhe “woke”, kanĂ« pak ndikim nĂ« shumĂ« pĂ«rdorime praktike. Airbnb, platforma pĂ«r qiradhĂ«nie afatshkurtĂ«r tĂ« banesave, mbĂ«shtetet gjerĂ«sisht te Qwen, njĂ« familje modelesh tĂ« krijuara nga Alibaba, gjiganti kinez i tregtisĂ« elektronike, pĂ«r tĂ« fuqizuar agjentĂ«t e saj tĂ« shĂ«rbimit ndaj klientit tĂ« bazuar nĂ« InteligjencĂ«n Artificiale. Modelet kineze janĂ« “tĂ« shpejta dhe tĂ« lira”, ka deklaruar Brian Chesky, themeluesi i Airbnb.

MegjithatĂ«, pĂ«r pĂ«rdorime tĂ« tjera, prirjet e modeleve duket se mund tĂ« kenĂ« pasoja tĂ« gjera, edhe pse tĂ« vĂ«shtira pĂ«r t’u dalluar. Sipas njĂ« studimi tĂ« Microsoft, nĂ« tremujorin e parĂ« tĂ« kĂ«tij viti, rreth 18% e popullsisĂ« nĂ« moshĂ« pune nĂ« botĂ« – afro 1 miliard njerĂ«z – pĂ«rdorĂ«n produkte tĂ« InteligjencĂ«s Artificiale gjeneruese.

Një pjesë e madhe e këtij përdorimi nuk lidhet me punën apo biznesin. Njerëzit i drejtohen Inteligjencës Artificiale për këshilla (për shembull, se si të përballojnë marrëdhëniet me vjehrrit) dhe gjithnjë e më shumë ia delegojnë asaj marrjen e vendimeve.

“ShoqĂ«ruesit me InteligjencĂ« Artificiale” ofrojnĂ« mbĂ«shtetje emocionale, kĂ«shillim dhe, ndoshta, edhe miqĂ«si apo marrĂ«dhĂ«nie romantike. Mbetet ende e paqartĂ« se si vlerat e InteligjencĂ«s Artificiale po ndikojnĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ«n e tĂ« menduarit tĂ« pĂ«rdoruesve pĂ«rmes gjithĂ« kĂ«tyre ndĂ«rveprimeve.

Ndikimi më shpërthyes i mundshëm është në politikë. Studimet kanë treguar tashmë fuqinë mbresëlënëse bindëse të modeleve të Inteligjencës Artificiale.

Në një eksperiment të zhvilluar nga Jillian Fisher e University of Washington dhe studiues të tjerë, demokratët në Shtetet e Bashkuara që ndërvepruan me modele me prirje republikane kishin shumë më tepër gjasa të përqafonin qëndrime republikane, veçanërisht nëse nuk ishin informuar paraprakisht për këtë prirje. E njëjta gjë ndodhi edhe me republikanët që ndërvepruan me modele me prirje demokrate.

Në testimin tonë, shumica e modeleve të Inteligjencës Artificiale anonin majtas, të paktën kur pyetjet bëheshin në anglisht (shih grafikun 4).

 

 

Testi

PĂ«r tĂ« testuar prirjen e tyre politike nĂ« çështje ekonomike dhe shoqĂ«rore, u drejtuam modeleve pyetjet e pĂ«rdorura nĂ« VOTER Survey, njĂ« sondazh periodik i elektoratit amerikan, dhe pĂ«rshtatĂ«m njĂ« metodĂ« tĂ« zhvilluar nga politologu Lee Drutman pĂ«r t’i pozicionuar ato nĂ« njĂ« bosht ideologjik. Sipas standardeve amerikane, modelet e InteligjencĂ«s Artificiale janĂ« demokrate.

Me përjashtim të DeepSeek V3.2, i vetmi model me prirje shoqërore konservatore, të gjitha mbështesnin politikat e diskriminimit pozitiv (affirmative action) në favor të grave dhe pakicave. Modelet Grok, të krijuara nga xAI, kompania e themeluar nga Elon Musk, janë më pranë qendrës në çështjet ekonomike, por në aspektin shoqëror janë po aq liberale sa modelet e tjera.

 

Ndikimi i modeleve kineze

Disa vĂ«zhgues i shohin modelet kineze si njĂ« kĂ«rcĂ«nim. Inteligjenca Artificiale i jep KinĂ«s “mundĂ«sinĂ« tĂ« pĂ«rçojĂ« njĂ« botĂ«kuptim tĂ« shtrembĂ«ruar, tĂ« udhĂ«hequr nga Kina, te publiku perĂ«ndimor”, ka deklaruar ShĂ«rbimi i InteligjencĂ«s sĂ« Jashtme tĂ« EstonisĂ«.

Përdorimi i Inteligjencës Artificiale kineze është i kufizuar në Perëndim, por jo në pjesën tjetër të botës. Të dhënat e Microsoft tregojnë, për shembull, se DeepSeek është mjaft popullor në vendet afrikane. Përhapja e Inteligjencës Artificiale ka qenë më e ngadaltë në vendet në zhvillim sesa në botën e pasur, gjë krejtësisht e natyrshme.

Duke qenĂ« se modelet kineze kushtojnĂ« mĂ« pak pĂ«r t’u pĂ«rdorur, ato mund tĂ« jenĂ« mĂ« tĂ«rheqĂ«se pĂ«r pĂ«rdoruesit e ndjeshĂ«m ndaj kostos nĂ« vendet mĂ« tĂ« varfra, pavarĂ«sisht prirjeve tĂ« tyre ideologjike.

Forcat qĂ« formĂ«sojnĂ« dhe shtrembĂ«rojnĂ« vlerat e InteligjencĂ«s Artificiale nuk kanĂ« gjasa tĂ« ndryshojnĂ«. PĂ«r qeverinĂ« kineze, imponimi i botĂ«kuptimit tĂ« saj mbi modelet e InteligjencĂ«s Artificiale Ă«shtĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tĂ« garantuar stabilitetin e brendshĂ«m dhe pĂ«r tĂ« forcuar kontrollin e saj – objektivat e saj kryesore.

LaboratorĂ«t amerikanĂ«, nga ana tjetĂ«r, duan t’i mbajnĂ« tĂ« fshehta mekanizmat e brendshĂ«m tĂ« modeleve tĂ« tyre pĂ«r arsye tregtare. TĂ« dyja qasjet priren tĂ« krijojnĂ« paragjykime tĂ« fshehura. NdĂ«rkohĂ«, pĂ«rdorimi i InteligjencĂ«s Artificiale vazhdon tĂ« rritet me shpejtĂ«si, ashtu si edhe aftĂ«sitĂ« e saj.

Duket pak e besueshme qĂ« vlerat e saj tĂ« mos ndikojnĂ«, tĂ« paktĂ«n deri diku, te pĂ«rdoruesit entuziastĂ« dhe tĂ« pavetĂ«dijshĂ«m. MegjithatĂ«, mĂ«nyra se si ndodh ky ndikim mbetet njĂ« enigmĂ« edhe mĂ« e vĂ«shtirĂ« pĂ«r t’u zgjidhur sesa tĂ« gjesh mirĂ«kuptim me vjehrrit.

The post Botëkuptimi i Inteligjencës Artificiale ndryshon nga ai i shumicës së njerëzve appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Kur AI jep kĂ«shilla, punonjĂ«sit rrallĂ« pyesin “pse”

✇Revista Monitor
By: Eralda Zito

Sistemet e inteligjencĂ«s artificiale qĂ« funksionojnĂ« si “kuti e zezĂ«â€ nuk janĂ« tĂ« detyruara tĂ« shpjegojnĂ« mĂ«nyrĂ«n se si arrijnĂ« nĂ« njĂ« pĂ«rgjigje, edhe kur pĂ«rdoren pĂ«r vendime me pasoja tĂ« rĂ«ndĂ«sishme.

Dhe, në disa raste, vendimmarrësit mund ta preferojnë pikërisht këtë mungesë shpjegimi, sidomos kur në lojë janë paratë dhe dilemat morale.

Një studim i Alex Chan, profesor në Harvard Business School, tregon se njerëzit shpesh i besojnë këshillës së AI, por nuk duan domosdoshmërisht të dinë arsyetimin pas saj.

Në një eksperiment për miratimin e kredive me ndihmën e AI, pjesëmarrësit vepruan si punonjës kredidhënës dhe shqyrtuan kërkesa reale për kredi prej 10 mijë dollarësh. Shpesh, ata zgjodhën të mos dinin pse sistemi i AI e cilësonte një huamarrës më të rrezikshëm se një tjetër, edhe pse shpjegimi mund të tregonte nëse vendimi ishte ndikuar nga raca apo gjinia.

Pjesëmarrësit kishin më shumë gjasa të shmangnin shpjegimet kur bonusi i tyre varej nga shlyerja e kredisë. Në këto raste, ata prironin të ndiqnin rekomandimin e algoritmit, pa verifikuar nëse ai mund të ishte i njëanshëm.

Gjetjet sugjerojnë se njerëzit jo vetëm që nuk kërkojnë gjithmonë më shumë informacion, por ndonjëherë e shmangin atë me vetëdije, sepse njohja e arsyeve mund ta bëjë vendimin më të vështirë ose moralisht më të pakëndshëm.

Siç e pĂ«rmbledh Chan: “Rreziku mĂ« i madh i AI nuk janĂ« vetĂ«m pĂ«rgjigjet e gabuara apo mungesa e pĂ«rdorimit. ËshtĂ« fakti qĂ« mund t’i mĂ«sojĂ« njerĂ«zit tĂ« mos pyesin mĂ« ‘pse’.”

Pse shpjegueshmëria e AI nuk mjafton

Kompanitë po nxitojnë të përfshijnë AI në procese të ndryshme vendimmarrëse, nga rekrutimi dhe miratimi i kredive, te testimet mjekësore apo procedurat gjyqësore. Kjo ka rritur presionin që këto sisteme të jenë të drejta, transparente dhe të besueshme.

PĂ«r kĂ«tĂ« arsye Ă«shtĂ« rritur edhe interesi pĂ«r tĂ« ashtuquajturĂ«n “AI e shpjegueshme”, qĂ« synon t’u tregojĂ« pĂ«rdoruesve arsyetimin pas pĂ«rgjigjeve tĂ« gjeneruara nga sistemi, jo vetĂ«m rezultatin pĂ«rfundimtar.

Por studimi i Chan vë në dyshim një supozim të përhapur: idenë se njerëzit duan gjithmonë më shumë transparencë nga AI.

Punimi i tij “Preference for Explanations: Case of Explainable AI” tregon se, nĂ« disa raste, njerĂ«zit mund tĂ« mos duan mĂ« shumĂ« informacion nĂ«se ai ua bĂ«n vendimmarrjen mĂ« tĂ« ndĂ«rlikuar apo mĂ« tĂ« pakĂ«ndshme.

“NjerĂ«zit qĂ« ndĂ«rveprojnĂ« me AI nuk janĂ« agjentĂ« plotĂ«sisht racionalĂ«,” thotĂ« Chan. “Ata janĂ« strategjikĂ«, tĂ« motivuar dhe ndonjĂ«herĂ« zgjedhin me vetĂ«dije tĂ« mos dinĂ«.”

Si u zhvillua eksperimenti

Për të kuptuar se si njerëzit reagojnë ndaj shpjegimeve të AI, Chan rekrutoi 2,512 pjesëmarrës online dhe u kërkoi të shqyrtonin çifte kërkesash për kredi prej 10 mijë dollarësh.

Kërkesat vinin nga individë të papunë në SHBA, të cilët kishin nevojë për para për shpenzime jetese.

Pjesëmarrësit panë informacione bazë për huamarrësit e mundshëm, si të ardhurat, raca, gjinia dhe madhësia e familjes, si edhe parashikimin e AI për rrezikun e mosshlyerjes së kredisë. Më pas, ata kishin mundësinë të shihnin edhe shpjegimin e këtij parashikimi.

Në çdo çift kërkesash, algoritmi e klasifikonte njërin huamarrës si me rrezik të ulët, me më pak se 10% probabilitet për mospagim, dhe tjetrin si me rrezik të lartë, me mbi 90% probabilitet.

Për një grup pjesëmarrësish, bonusi financiar lidhej drejtpërdrejt me faktin nëse kredia do të shlyhej apo jo.

Pjesëmarrësit, në rolin e punonjësve të kredidhënies, mund të zgjidhnin mes tre opsioneve:

  • tĂ« anashkalonin algoritmin dhe tĂ« miratonin tĂ« dyja kreditĂ«;
  • tĂ« ndiqnin rekomandimin e AI pĂ«r cilĂ«n kredi tĂ« financonin;
  • tĂ« shihnin ose jo shpjegimin e faktorĂ«ve qĂ« AI kishte pĂ«rdorur pĂ«r vendimin.

Kur njerëzit nuk duan të dinë

Studimi tregoi se pjesëmarrësit donin të shihnin parashikimet e AI për rrezikun, por jo gjithmonë arsyetimin pas tyre.

Rreth 80% e pjesëmarrësve donin të shihnin vlerësimin e rrezikut për huamarrësit. Por vetëm rreth 46% kërkuan të shihnin shpjegimet pas këtij vlerësimi.

Kur kompensimi i pjesëmarrësve varej nga shlyerja e kredisë, ata kishin rreth 20% më shumë gjasa të refuzonin shpjegimet krahasuar me ata që merrnin një pagesë fikse.

Shmangia e shpjegimeve rritej edhe më shumë kur pjesëmarrësve u thuhej se shpjegimi mund të tregonte se rekomandimi i AI ishte ndikuar nga raca apo gjinia. Në këto raste, përqindja e atyre që shmangnin shpjegimin u rrit me mbi 10 pikë përqindje, në 23%.

Nga ana tjetër, ata që zgjodhën të shihnin shpjegimet kishin rreth 6 pikë përqindje më shumë gjasa të kundërshtonin rekomandimin e AI dhe të miratonin të dyja kreditë.

Sipas Chan, kjo tregon se njerĂ«zit shfaqin njĂ« sjellje tĂ« dyfishtĂ«: kĂ«rkojnĂ« informacion kur u leverdis, por e shmangin kur ai krijon dilema morale ose mund t’u ndryshojĂ« vendimin.

Si të përdoret AI e shpjegueshme me përgjegjësi

Studimi sugjeron se transparenca, e vetme, nuk mjafton. Nxitjet financiare dhe mënyra si është ndërtuar organizata ndikojnë drejtpërdrejt nëse vendimmarrësit angazhohen me arsyetimin e AI apo zgjedhin ta shpërfillin atë.

Për kompanitë që përdorin AI në vendime me peshë, Chan rekomandon disa hapa.

Ndërtoni mbikëqyrje në proceset vendimmarrëse të AI

Rregullatorët po i kushtojnë gjithnjë e më shumë vëmendje rreziqeve të AI.

Në Bashkimin Europian, Rregullorja e Përgjithshme për Mbrojtjen e të Dhënave dhe Akti për Inteligjencën Artificiale kërkojnë shpjegime për vendime të rëndësishme algoritmike.

NĂ« SHBA, Byroja pĂ«r Mbrojtjen Financiare tĂ« KonsumatorĂ«ve u ka kujtuar huadhĂ«nĂ«sve detyrimin ligjor pĂ«r t’u dhĂ«nĂ« huamarrĂ«sve arsye “specifike” dhe “tĂ« sakta” pĂ«r vendime negative tĂ« ndihmuara nga AI, si refuzimi i kredisĂ«.

Sipas Chan, qëllimi nuk duhet të jetë vetëm detyrimi për të dhënë shpjegime, por sigurimi që kompanitë i përdorin realisht këto shpjegime për të përmirësuar vendimet.

Krijoni nxitje që punonjësit të mendojnë në mënyrë kritike

Kërkesat për transparencë duhet të fokusohen te profesionistët që marrin vendime dhe nuk duhet të mbeten thjesht formalitet.

Organizatat duhet të trajnojnë menaxherët dhe punonjësit që të shqyrtojnë, dokumentojnë dhe reflektojnë mbi shpjegimet e AI, në vend që thjesht të kenë akses teknik te to.

“ShpjegueshmĂ«ria nuk mund t’i lihet plotĂ«sisht zgjedhjes individuale, kur nxitjet personale i shtyjnĂ« njerĂ«zit drejt verbĂ«risĂ« sĂ« qĂ«llimshme,” thotĂ« Chan.

Mos e zhvlerësoni gjykimin njerëzor

Për menaxherët, studimi ngre një shqetësim të rëndësishëm: rrezikun që përdorimi i AI të ulë vlerën e gjykimit njerëzor.

Prandaj, organizatat duhet t’i nxisin punonjĂ«sit tĂ« vĂ«nĂ« nĂ« dyshim rekomandimet e AI, sidomos nĂ« vendime me pasoja tĂ« mĂ«dha pĂ«r njerĂ«zit.

“Rreziku mĂ« i madh i AI nuk janĂ« vetĂ«m pĂ«rgjigjet e gabuara apo mosadoptimi,” thotĂ« Chan. “Rreziku Ă«shtĂ« qĂ« ajo t’i mĂ«sojĂ« njerĂ«zit tĂ« mos pyesin mĂ« pse.”/Harvard Business School 

 

The post Kur AI jep kĂ«shilla, punonjĂ«sit rrallĂ« pyesin “pse” appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Nga profesionistët te hotelet, kush fitoi më shumë në vitin 2024

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Viti 2024 ka konfirmuar njĂ« kthesĂ« tĂ« fortĂ« tĂ« modelit ekonomik shqiptar, ku shĂ«rbimet profesionale, pasuritĂ« e paluajtshme dhe turizmi po gjenerojnĂ« norma fitimi deri nĂ« tre herĂ« mĂ« tĂ« larta se mesatarja kombĂ«tare. NdĂ«rsa Inteligjenca Artificiale, digjitalizimi dhe fluksi i vizitorĂ«ve tĂ« huaj po rrisin fitimet, bizneset e “dijes” dhe mikpritjes, industria nxjerrĂ«se dhe ajo pĂ«rpunuese po zhyten nĂ« njĂ« betejĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« pĂ«r mbijetesĂ«. Tregtia mbetet kampione e vlerĂ«s absolute tĂ« fitimit, e nxitur nga konsumi dhe logjistika e tregtisĂ« online, ndonĂ«se presioni i pagave po fillon tĂ« ndihet kudo.

 

Blerina Hoxha

Harta e fitimeve në ekonominë shqiptare në vitin 2024 tregon se te bizneset që janë të lidhura me teknologjinë, shfrytëzimin e mendjes dhe të tjera ku kërkesa ka qenë më e lartë, si turizmi dhe pasuritë e paluajtshme, normat janë dyfish më të larta se mesatarja e përgjithshme dhe nga ana tjetër, një pjesë e sektorit të industrisë është në mbijetesë.

Në vitin 2024, bizneset shqiptare arritën një normë mesatare fitimi neto prej 10.6%, pak më të ulët se 11.2% e vitit 2023, sipas të dhënave zyrtare të INSTAT. Ndërsa disa sektorë shfaqin norma shumë të larta fitimi, të tjerë po mbyten në humbje ose po luftojnë për të mbijetuar me marzhe të ngushta.

Trendet e fitimit tregojnë se ekonomia e vendit po rend nga prodhimi drejt shërbimeve. Por nuk është i sigurt se ky transformim do të jetë gjithëpërfshirës, sidomos në punësim.

Normat e fitimeve në % sipas aktiviteteve ekonomike 2023-2024

 

Profesionistët fitojnë më tepër, 3.6 herë më shumë se mesatarja

Shërbimet profesionale kryesuan listën e bizneseve me një normë fitimi prej 38.9% në vitin 2024, ose 3.6 herë më shumë se mesatarja kombëtare. Avokatët, kontabilistët, konsulentët dhe ekspertët e tjerë po fitojnë shumë, sepse shesin dijen dhe shërbime të cilat kanë kosto materiale shumë të ulët.

Këto biznese kanë kosto operacionale të ulëta dhe përfitojnë nga rritja e procesit të digjitalizimit dhe nevojës së bizneseve të tjera për konsulencë ligjore, kontabël dhe teknologji. Për më tepër, profesionistët panë rritjen më të fortë të normës së fitimit, me rreth 4.7 pikë për qind më shumë se në vitin 2023.

Të gjitha bizneset e shërbimeve profesionale siguruan 118,3 miliardë lekë të ardhura vjetore, prej të cilat 46 miliardë lekë rezultuan fitime. Pas tregtisë me shumicë, dhe ndërtimit, profesionistët realizuan fitimet më të mëdha në vlerë, duke zënë 12% të fitimeve të gjeneruara në vitin 2024.

 

Nga posta, pasuritë e paluajtshme, shëndetësia dhe informacioni, fitimet

Gjithashtu, rritja e normës së fitimit në bizneset e postës, pasurive të paluajtshme, shëndetësisë sociale reflekton rritje të kërkesës për shërbime private, ku rritja e çmimeve të shërbimeve ka tejkaluar rritjen e kostove të pagave të personelit.

Pas shërbimeve profesionale, aktivitetet postare dhe të magazinimit mbeten më fitimprurëset në vend. Me një normë fitimi që është zhvendosur nga 17.6% në vitin 2019 në 26.5% në 2024, ky sektor tregon qëndrueshmëri të lartë, por për shkak të natyrës së punës kërkon investime të vazhdueshme në infrastrukturë dhe logjistikë.

Aktivitetet postare janë nxitur nga rritja e tregtisë online, e cila vitet e fundit mori vrull nga teknologjia dhe ofertat joshëse të aplikacioneve kineze të shitjeve online TEMU dhe Shein. Fitimet në vlerë të aktiviteteve postare dhe të magazinimit arritën në 15 miliardë lekë vitin e kaluar, duke zënë 4% të fitimeve totale.

Bizneset në shërbimet e informacionit dhe komunikimit renditen në listë për madhësinë e fitimeve, me një normë 25.9% në vitin 2024, ndonëse me rënie të lehta nga norma prej 30% e vitit 2023.

Megjithëse ky sektor mbetet ndër më fitimprurësit me një rritje totale prej 13 pikë përqindje krahasuar me periudhën parapandemisë, rënia e vitit të fundit sugjeron një rritje të kostove për krah pune të kualifikuar, që ka filluar të ushtrojë presion mbi fitimin neto.

Bizneset e shërbimeve të informacionit arritën në 13,9 miliardë lekë në 2024, duke zënë rreth 3.6% të fitimeve totale në ekonomi.

Gjithashtu bizneset private që operojnë në sektorin e shëndetësisë rezultojnë me norma fitimi dy herë më shumë se mesatarja e përgjithshme. Në vitin 2024, këto aktivitete kishin 21.7% të të ardhurave fitime, me një rënie të lehtë nga norma 23.2% në vitin 2023.

Ky stabilizim vjen pas një periudhe rritjeje intensive pas pandemisë, kur kërkesa për shërbime shëndetësore ka qenë e lartë.

 

Burimi: INSTAT

 

Turizmi mban lart normat e fitimit në hotele, restorante dhe transport

Zhvillimet pozitive në turizëm vitet e fundit, jo vetëm që kanë hapur mundësi të reja për biznes, por ndërkohë po rezultojnë me norma të larta fitimi në krahasim me aktivitetet e tjera. Të dhënat zyrtare tregojnë se shërbimi ushqimor, i cili kryeson me një xhiro prej 88.6 miliardë lekësh, konfirmon rolin e tij si motori kryesor i shpenzimeve të turistëve vendas dhe të huaj.

Ky volum i lartë qarkullimi, i shoqëruar me një normë fitimi prej 18.5% në 2024, tregon se operatorët e restoranteve dhe shërbimeve të ngjashme kanë arritur të kapitalizojnë rritjen e flukseve, duke rritur normën e fitimeve me më shumë se 7 pikë përqindje krahasuar me vitin 2019.

Kjo ecuri reflekton një treg ku kërkesa e lartë ka lejuar një rregullim të çmimeve në raport me kostot, duke siguruar qëndrueshmëri më të madhe financiare për bizneset e sektorit.

Sektori i akomodimit, ndonëse me një xhiro më të ulët në vlerë absolute prej 50.8 miliardë lekësh, mbetet kampion i rentabilitetit në vitin 2024. Me një normë fitimi prej 21.4%, strukturat hoteliere po korrin frytet e investimeve në cilësi dhe rritjes së normave të shfrytëzimit. Krahasimi me vitin 2019, kur norma ishte vetëm 14.6%, sugjeron se, normat e net-qëndrimeve janë rritur ndjeshëm.

Ky kĂ«rcim i fitimeve tregon se hoteleria shqiptare po i largohet modelit tĂ« mbijetesĂ«s pĂ«r t’u shndĂ«rruar nĂ« njĂ« industri me kthim tĂ« lartĂ« mbi investimin, çka shpjegon edhe hovin e ri tĂ« ndĂ«rtimeve tĂ« resorteve dhe hoteleve me 5 yje nĂ« tĂ« gjithĂ« vijĂ«n bregdetare.

Zhvillimi më interesant dhe befasues vjen nga sektori i transportit, i cili ka pësuar transformim rrënjësor brenda një kohe shumë të shkurtër, i nxitur nga zhvillimet pozitivë në turizëm.

Nga një normë modeste prej 5.7% në vitin 2023, fitimi është rritur në 13.8% në vitin 2024, duke shënuar rritjen më agresive në të gjithë zinxhirin e vlerës së turizmit.

Fenomeni lidhet me rritjen e jashtĂ«zakonshme tĂ« fluturimeve “low-cost” dhe pĂ«rdorimit masiv tĂ« makinave me qira, si dhe me rritjen e pĂ«rdorimit tĂ« linjave tĂ« transportit ndĂ«rurban qĂ« lidhin pikat kyçe turistike. Ecuria e transportit tregon se infrastruktura e lĂ«vizshmĂ«risĂ« po bĂ«het gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« njĂ« pjesĂ« integrale e pĂ«rfitimit total qĂ« industria nxjerr nga vizitorĂ«t.

Rritja e normave të fitimit në të tre sektorët kyç që lidhen me turizmin, tregon se po rritet jo vetëm në numra vizitorësh, por po bëhet më i dobishëm për ekonominë kombëtare përmes gjenerimit të kapitalit. Sfida e mbetur për vitet e ardhshme do të jetë ruajtja e këtyre marzheve përballë presionit të pagave dhe rritjes së kostove të jetesës

 

Burimi: INSTAT

 

Biznesi i betonit mban stafetën e fitimeve të larta

Tregu i pasurive të paluajtshme dhe sektori i ndërtimit në Shqipëri, përveçse janë kontribuues kryesorë të rritjes ekonomike në vend, gjithashtu po sigurojnë fitime të kënaqshme për bizneset në këto aktivitete.

Norma e fitimit në sektorin e pasurive të paluajtshme mbetet në nivele të larta, duke arritur në 26.5% në vitin 2024. Ndonëse kjo shifër ka pësuar një korrektim të lehtë krahasuar me kulmin prej 28.5% të shënuar në vitin 2023, ajo mbetet më shumë se dyfishi i mesatares kombëtare, çka tregon se ndërmjetësimi dhe menaxhimi i pronave po gjeneron kthime të larta për investitorët.

Nga ana tjetër, sektori i ndërtimit, i cili ka xhiron më të madhe në vlerë absolute, operon me norma të ngushta, por sërish mbi mesataren kombëtare. Gjatë vitit 2024, norma e fitimit për ndërtimin u fiksua në 11.6%, duke shënuar rënie modeste nga 12.3% që ishte një vit më parë. Megjithatë, ky sektor mbetet më fitimprurës se në vitin 2019, kur norma ishte 10.6%.

Bizneset në sektorin e ndërtimit raportuan xhiro prej rreth 428 miliardë lekësh në vitin 2024, me një fitim total prej 49.6 miliardë lekësh, me një normë 11/6%. Ndërkohë, aktivitetet e pasurive të paluajtshme, me një xhiro shumë më të ulët prej rreth 21 miliardë lekësh, arritën të gjeneronin mbi 5.5 miliardë lekë fitim, një normë 20.5%.

Kjo tregon se sektori i pasurive të paluajtshme kërkon më pak shpenzime operative për çdo para të gjeneruar, duke u pozicionuar si një fushë me efikasitet të lartë financiar.

Arsyet e kësaj ecurie lidhen ngushtë me rritjen e pandalshme të çmimeve të pronave në tregun shqiptar, veçanërisht në zonat bregdetare dhe në kryeqytet. Ndërsa ndërtuesit përballen me vështirësitë e realizimit fizik të projekteve dhe taksat e larta të ndikimit në infrastrukturë, agjencitë dhe zotëruesit e pasurive përfitojnë drejtpërdrejt nga vlerësimi i aseteve në treg.

Ky trend sugjeron se, pavarësisht se ndërtimi mbetet motori kryesor i ekonomisë për nga volumi, shkëlqimi i vërtetë për nga fitimet është në tregtimin dhe administrimin e këtyre hapësirave.

 

Burimi: INSTAT

 

Tregtia kryeson me vlerën e fitimit, por jo me marzhet

Sektori i tregtisë gjeneron fitimet më të mëdha në vlerë. Të dhënat zyrtare tregojnë se në vitin 2024, fitimet e bizneseve në tregtinë me shumicë dhe pakicë arritën gjithsej në 1013 miliardë lekë, duke zënë 27% të fitimeve totale që prodhoi ekonomia në të njëjtin vit.

Sektori i tregtisë ka shfaqur dinamika të ndryshme në vitet e fundit, duke reflektuar rritje të qëndrueshme të rentabilitetit për tregtinë me shumicë, ndërkohë që tregtia me pakicë po përpiqet të rikuperojë nivelet e para pandemisë.

Eleni Babameto, një nga importuesit më të mëdhenj të ushqimeve në vend, tha se normat e fitimeve janë nën presionin e kostove të brendshme sidomos pagave, transportit dhe nga ana tjetër, çmimet e larta në tregjet ndërkombëtare.

Tregtia me shumicë ka shënuar ecuri pozitive progresive në aftësinë e saj për të gjeneruar fitim. Nga një normë prej 4.8% që ishte në vitin 2019, ky tregues u ngjit në 5.8% në vitin 2023, për të arritur kulmin në 6.1% gjatë vitit 2024.

Kjo rritje reflektohet në shifrat absolute të vitit 2024, ku sektori ka arritur të sigurojë një fitim neto prej 65 miliardë lekësh.

Kjo tendencë sugjeron një eficiencë më të lartë operacionale ose një pozicionim më të fortë të bizneseve të mëdha në raport me kostot dhe çmimet e shitjes. Nga ana tjetër, tregtia me pakicë paraqitet me një profil tjetër.

Edhe pse norma e fitimit për këtë sektor mbetet tradicionalisht më e lartë se ajo e shumicës, ajo ende nuk e ka arritur nivelin e vitit 2019, kur regjistrohej në 8.6%.

Pas një rënieje në 7.5% në vitin 2023, viti 2024 ka shënuar përmirësim të lehtë duke u ngjitur në 7.9%. Në terma monetarë, tregtia me pakicë gjatë vitit 2024 ka gjeneruar rreth 488 miliardë lekë të ardhura, duke rezultuar në një fitim neto prej 38.6 miliardë lekësh.

Krahasimi i dy nënsektorëve për vitin 2024 nxjerr në pah se tregtia me shumicë qarkullon më shumë se dyfishin e vlerës monetare në raport me pakicën.

MegjithatĂ«, natyra e tregtisĂ« me pakicĂ« vijon tĂ« mbajĂ« norma mĂ« tĂ« larta fitimi pĂ«r njĂ«si, pavarĂ«sisht vĂ«shtirĂ«sive pĂ«r t’u kthyer nĂ« performancĂ«n optimale tĂ« pesĂ« viteve mĂ« parĂ«.

 

Burimi: INSTAT

 

Perëndon industria, bizneset në mbijetesë

Normat e fitimit tregojnë për një periudhë sfiduese për sektorin e industrisë në Shqipëri, ku vëllimi i të ardhurave që nuk përkthehet në fitime. Situata më alarmante vërehet në industrinë nxjerrëse, e cila ka kaluar nga një pozicion me 13% normë fitimi në vitin 2019, në një humbje neto prej 717 milionë lekësh në vitin 2024.

Kjo rënie shpjegohet me goditjen e dyfishtë që po merr ky sektor, nga njëra anë, luhatjet e çmimeve në tregjet ndërkombëtare të mineraleve dhe naftës dhe nga ana tjetër, rritja e kostove të prodhimit të brendshëm.

Sektorët e tjerë të përpunimit, si rafineria dhe inxhinieria kimike, gjithashtu tregojnë rënie të normës së fitimit nga 9.6% në vitin 2023 në 7.6% në vitin 2024, duke dëshmuar se industria shqiptare po vuan nga një humbje e konkurrueshmërisë.

Një faktor themelor në këtë vështirësi është forcimi i monedhës vendase, Lekut kundrejt Euros, i cili ka goditur drejtpërdrejt industrinë që prodhon për eksport, duke ulur të ardhurat në monedhë të huaj ndërkohë që shpenzimet e pagave dhe operacioneve brenda vendit janë në Lek.

Kjo vërehet më shumë te tekstilet dhe veshjet, ku pavarësisht xhiros prej 32.6 miliardë lekësh në 2024, fitimi neto mbetet mjaft i ulët, me 1,7 miliardë lekë ose 5.4%, ndërsa fabrikat e prodhimit të këpucëve patën një normë fitimi vetëm 4.8% në vitin 2024.

Norma e fitimit në fabrikat e prodhimit të veshjeve dhe këpucëve është përgjysmuar në raport me vitin 2019, ku nivelet ishin rreth 9%. Mbështetja te krahu i lirë i punës, veçanërisht kur kostot e punës po rriten për shkak të krizës së fuqisë punëtore dhe emigrimit, e kanë bërë sektorin e veshjeve dhe këpucëve jo konkurrues.

Florian Zekja, nga Shoqata Pro-Eksport, tha se rritja e kostove të brendshme dhe rënia e kërkesës për produkte shqiptare nga jashtë kanë sjellë shumë vështirësi, jo vetëm duke ulur normat e fitimit, po gjithashtu kanë sjellë shumë falimente në sektor.

Metalet dhe produktet metalike po ashtu shfaqin një rënie të normave të fitimit. Në tërësi, industria shqiptare ndodhet në udhëkryq, ku rritja e xhiros totale nuk po shërben më si mbrojtje ndaj rritjes së kostove fikse dhe ndryshimeve në modelin ekonomik të vendit, duke vënë në dukje nevojën për një riorientim të eficiencës dhe automatizimit për të shmangur humbjet e mëtejshme.

Por në industrinë përpunuese, rezultatet janë të ndryshme, por në përgjithësi mesatarja e normave të fitimit mbetet afër 7-8%. Sektori i prodhimit të produkteve çimento, qelq, tullë shënon një normë të lartë fitimi prej 16,1%.

Ky sukses po shtyhet nga volumet e ndërtimit dhe projektet e mëdha infrastrukturore që kanë mbajtur kërkesën e brendshme të lartë gjatë gjithë vitit. Letra dhe shtypshkrimi ndjekin pas me 14,4%, falë efikasitetit të lartë dhe kostove relativisht të ulëta të materialeve.

Industria e drurit dhe mobilieve shfaqen më mirë në ecuri, me norma fitimi 8,8% në 2024, ndërsa ushqimet, pijet dhe duhani arrijnë 9,9%, të mbështetur nga konsumi i qëndrueshëm i brendshëm dhe rritja e kërkesës në eksport.

Sektori i energjisë elektrike dhe gazit arrin një normë fitimi prej 9,5%, pak mbi mesataren kombëtare, falë investimeve në kapacitete të reja dhe çmimeve të rregulluara.

 

Burimi: INSTAT

 

Sektorët me ndryshimet më të forta të vlerës së fitimeve në vitin 2024

Fitimi neto që të gjitha bizneset realizuan në vendin tonë erdhi në ulje në vitin 2024. Ndonëse në raporte modeste me vetëm 1% më pak se në 2023, vlera e fitimeve në disa sektorë ka qenë me rënie drastike, sipas treguesve ekonomikë mbi ndërmarrjet që u publikuan së fundmi nga INSTAT.

Goditjen më të rëndë në vlerë monetare e ka marrë sektori i energjisë elektrike dhe gazit. Fitimet e këtij sektori janë tkurrur me një shifër rekord prej 34.2 miliardë lekësh, duke rënë nga 58.2 miliardë në vitin 2023 në vetëm 23.9 miliardë në 2024 (-59%).

Kjo rënie shpjegohet kryesisht me stabilizimin e çmimeve të energjisë në tregjet ndërkombëtare, pas krizës së vitit 2022-2023, duke ulur marzhet e fitimit për eksportuesit dhe prodhuesit vendas, si dhe me rritjen e kostove të mirëmbajtjes së rrjetit.

Në të njëjtën kurbë është pozicionuar industria nxjerrëse, e cila ka shënuar një rënie të vlerës së fitimeve me 112%, duke e mbyllur vitin me një humbje neto prej 717 milionë lekësh.

Kjo ecuri negative reflekton rënien e kërkesës globale për lëndë të para dhe rënien e çmimeve të naftës e mineraleve në bursat ndërkombëtare, duke vënë në vështirësi operacionet e nxjerrjes në vend. Po ashtu, metalet dhe produktet e metalit panë një tkurrje prej 1.4 miliardë lekësh (-19%), e ndikuar nga rënia e kërkesës në tregjet e huaja dhe rritja e kostove të brendshme.

 

Burimi: INSTAT

 

Kostot e brendshme ulin fitimet në shumë sektorë

Një tjetër grup sektorësh, shërbimet e avancuara dhe industria përpunuese, patën rënie të fitimeve në vitin 2024. Shërbimet e informacionit, që deri dje shiheshin si motori i inovacionit, pësuan tkurrje prej 2 miliardë lekësh në fitime ose rënie vjetore me rreth 13%.

Kjo shpjegohet me rritjen e fortë të kostos së fuqisë punëtore, ku kërkesa për paga më të larta nga specialistët e IT-së ka ulur fitimet e kompanive.

Sektori i arsimit ka shënuar rënie prej 46%, një shifër mjaft e lartë që reflekton sfidat demografike dhe emigrimin e të rinjve, duke pakësuar të ardhurat për institucionet arsimore private, ndërkohë që kostot e mirëmbajtjes dhe stafit kanë vijuar rritjen.

Industria përpunuese me tekstilet dhe veshje ka vijuar të vuajë pasojat e kursit të këmbimit dhe rritjes së kostos nga paga minimale më 2024. Edhe pse rënia në vlerë absolute prej 163 milionë lekësh ose 2% tregon për një sektor që po lufton për mbijetesë.

Duke qenë se ky sektor i merr të ardhurat në Euro dhe i ka shpenzimet në Lek, forcimi i monedhës vendase u ka ngrënë fitimet, duke i detyruar shumë biznese të operojnë me marzhe minimale ose të rishikojnë planet e tyre të biznesit.

E njëjta logjikë vlen edhe për transportin dhe industrinë kimike e plastike, të cilat janë prekur nga rritja e kostove të karburantit dhe lëndëve të para dhe pagave, duke mbyllur vitin 2024 me shifra dukshëm më të ulëta se viti pararendës.

Një zhvillim interesant vjen nga sektori i postës dhe magazinimit, i cili ka rritur fitimet me 5 miliardë lekë (ose 47%) në vitin 2024, një tregues i qartë i rritjes së fortë të tregtisë online (e-commerce) dhe nevojës për logjistikë. Po ashtu, sektori i telekomunikacionit ka parë rritje prej 65% të fitimit, duke reflektuar investimet në rrjetin 5G dhe rritjen e tarifave të shërbimeve.

Shërbimet profesionale rezultuan me vlerën më të lartë të fitimeve. Ky sektor ka parë rritje prej 7.5 miliardë lekësh në fitimin neto, duke arritur në totalin prej 46 miliardë lekësh. Kjo rritje e fortë prej 20% dëshmon për një nevojë në rritje të ekonomisë për konsulencë ligjore, kontabilitet, inxhinieri dhe shërbime menaxhimi etj.

Sektori i ndërtimit vazhdon rrugëtimin drejt rekordeve të reja, me një rritje fitimi prej 4.2 miliardë lekësh (+9%). Sektori po ushqehet nga investimet e vazhdueshme në infrastrukturën publike dhe bumi i ndërtimeve rezidenciale, sidomos në kryeqytet dhe bregdet.

Paralelisht me të, tregtia me shumicë dhe pakicë kanë shënuar rritje solide prej mbi 10 miliardë lekësh ose 10% më shumë, çka tregon për një konsum të lartë i nxitur nga turizmi.

Në lidhje me turizmin, shifrat konfirmojnë një vit pozitiv. Akomodimi dhe shërbimi ushqimor kanë rritur fitimet neto me rreth 4.3 miliardë lekë. Kjo rritje prej rreth 20% i atribuohet numrit rekord të turistëve të huaj, të cilët kanë rritur shpenzimet në hotele dhe restorante, duke kompensuar rritjen e kostove të punës dhe ushqimeve.

 

The post Nga profesionistët te hotelet, kush fitoi më shumë në vitin 2024 appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Kostoja ekonomike e El Niño-s, si e prek Shqipërinë

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

El Niño nuk shpjegon çdo valĂ« tĂ« nxehti, por po vepron mbi njĂ« klimĂ« tashmĂ« mĂ« tĂ« ngrohtĂ« dhe njĂ« ekonomi tĂ« pambrojtur ndaj motit. NĂ« ShqipĂ«ri, temperaturat e larta kĂ«tĂ« vit po shtojnĂ« konsumin dhe importet e energjisĂ«, ndĂ«rsa stuhitĂ« dhe thatĂ«sira po godasin bujqĂ«sinĂ«. Çmimet e perimeve po rriten edhe nĂ« kulmin e sezonit, njĂ« shenjĂ« se klima po kalon nga termometri te tregu. Fatura po ndahet mes fermerĂ«ve, familjeve dhe shtetit.

 

Nertila Maho

Në muajt e parë të vitit, Shqipëria kishte energji për të shitur. Në verë, po paguan 41.5 milionë euro për ta importuar të paktën deri tani. Kjo kthesë nuk është e pazakontë. Ajo është përsëritur ndër vite, pasi varësia e prodhimit vendas të energjisë nga reshjet dhe prurjet hidrike mbetet e lartë. Këtë herë po ndodh ndërsa kërkesa për energji po rritet nga temperaturat e larta dhe fluksi turistik.

Në të njëjtën kohë, stuhitë dhe breshëri kanë dëmtuar prodhimin bujqësor, ndërsa çmimet e perimeve u rritën me 8.5% në qershor, pikërisht në kulmin e sezonit vendas.

Emëruesi i përbashkët është një mot më i nxehtë dhe më i paqëndrueshëm. El Niño është pjesë e këtij sfondi, por jo një shpjegim i vetëm për çdo valë të nxehti, stuhi apo rritje çmimesh.

“El Niño ndikon nĂ« klimĂ«n globale, por ndikimi i tij nĂ« Mesdhe dhe nĂ« ShqipĂ«ri nuk Ă«shtĂ« i drejtpĂ«rdrejtĂ«â€, thotĂ« Anira Gjoni, eksperte nĂ« Departamentin e MeteorologjisĂ« nĂ« Institutin e Gjeoshkencave.

Sipas saj, kushtet meteorologjike në vend përcaktohen kryesisht nga sistemet atmosferike që zhvillohen mbi Atlantik, Mesdhe dhe Europë, si dhe nga qarkullimi rajonal i masave ajrore. Këto sisteme mund ta përforcojnë, ta ndryshojnë ose ta zbusin sinjalin e lidhur me El Niño-n.

Kjo e bën të vështirë ndarjen e efektit të fenomenit nga prirja më afatgjatë e ndryshimeve klimatike. Megjithatë, ndikimi ekonomik i temperaturave mbi normalen dhe i reshjeve gjithnjë e më të çrregullta po bëhet më i matshëm.

 

Konsumi rekord ndryshon bilancin e energjisë

 Gjatë disa javëve të qershorit, temperaturat në Shqipëri ishin 3 deri në 6 gradë Celsius mbi mesataren shumëvjeçare. Vendi ndodhej në periferi të valës së të nxehtit që goditi më fort Europën Perëndimore dhe Qendrore, por anomalitë ishin të mjaftueshme për të shtuar presionin mbi sistemin energjetik.

“Rritja e temperaturave nĂ« vendin tonĂ« ishte 3–6 gradĂ« mbi mesataren shumĂ«vjeçare gjatĂ« javĂ«ve pĂ«rkatĂ«se tĂ« qershorit”, thotĂ« Gjoni.

Ajo shpjegon se episodet me temperatura të larta u favorizuan nga depërtimi i masave shumë të ngrohta me origjinë subtropikale nga Afrika e Veriut. Sipas saj, këto kushte lidhen kryesisht me konfigurimin atmosferik mbi Mesdhe dhe jo me një ndikim të drejtpërdrejtë të El Niño-s.

Konsumi ditor i energjisë arriti kulmin në rreth 25 mijë megavat-orë gjatë qershorit, sipas Operatorit të Sistemit të Shpërndarjes. Krahasuar me të njëjtin muaj të vitit të kaluar, rritja ishte 13.9%.

Në gjashtë muajt e parë të vitit 2026, konsumi arriti në 4.4 milionë megavat-orë, nga 4.1 milionë një vit më parë, me një rritje prej rreth 10%.

Temperaturat e larta dhe shtimi i aktivitetit turistik po rrisin pĂ«rdorimin e kondicionimit dhe ngarkesĂ«n nĂ« rrjet. Mbi 1 mijĂ« punonjĂ«s janĂ« vendosur nĂ« gatishmĂ«ri pĂ«r sezonin veror, ndĂ«rsa 136 grupe janĂ« shpĂ«rndarĂ« nĂ« terren pĂ«r t’iu pĂ«rgjigjur defekteve dhe pĂ«r tĂ« shmangur ndĂ«rprerjet.

Por kostoja kryesore nuk qĂ«ndron vetĂ«m te mirĂ«mbajtja e rrjetit. Korporata Elektroenergjetike Shqiptare ka kontraktuar 331,200 megavat-orĂ« energji pĂ«r periudhĂ«n nga 1 korriku deri mĂ« 30 shtator. Çmimi mesatar i ponderuar ishte 125.47 euro pĂ«r megavat-orĂ«, ndĂ«rsa vlera e pĂ«rgjithshme e kontratĂ«s arriti nĂ« rreth 41.5 milionĂ« euro.

Vetëm pak muaj më parë, situata ishte e kundërt. Prurjet e larta në kaskadën e Drinit i mundësuan KESH-it të prodhonte më shumë energji sesa kërkonte tregu vendas. Nga janari deri në prill, kompania shiti 456,945 megavat-orë, duke arkëtuar rreth 33.15 milionë euro, përfshirë TVSH-në.

 

 

Një goditje e dyfishtë për bujqësinë

NĂ« bujqĂ«si, rreziku nuk lidhet vetĂ«m me thatĂ«sirĂ«n. Ai vjen edhe nga kalimi i shpejtĂ« prej periudhave pa reshje nĂ« stuhi tĂ« shkurtra dhe intensive. “Periudhat mĂ« tĂ« gjata tĂ« thata, tĂ« ndĂ«rprera nga episode tĂ« shkurtra me reshje intensive, janĂ« njĂ« nga skenarĂ«t mĂ« tĂ« mundshĂ«m”, thotĂ« znj. Gjoni.

Sipas saj, në kushtet e temperaturave më të larta, atmosfera ka aftësi të mbajë më shumë avull uji. Kjo mund të favorizojë reshje të përqendruara në intervale të shkurtra, duke rritur rrezikun e vërshimeve të shpejta dhe të përmbytjeve urbane.

Për muajt korrik dhe gusht, parashikimet nuk tregojnë një prirje të fortë që reshjet të jenë dukshëm mbi ose nën normalen klimatike. Ato pritet të mbeten të pabarabarta në kohë dhe hapësirë, me intervale të thata të ndërprera nga episode lokale.

“BesueshmĂ«ria e parashikimeve sezonale Ă«shtĂ« mĂ« e lartĂ« pĂ«r temperaturĂ«n sesa pĂ«r reshjet”, thotĂ« Gjoni.

Ky kombinim është veçanërisht i kushtueshëm për fermerët. Periudhat e nxehta rrisin nevojën për ujitje dhe kostot e prodhimit. Stuhitë mund ta dëmtojnë prodhimin brenda pak minutash, shpesh në prag të korrjes. Në fillim të korrikut, breshëri goditi parcelat me grurë, elb dhe qepë në fushën e Maliqit.

Fermerët raportuan humbje të konsiderueshme dhe, në disa raste, dëmtimin e më shumë se gjysmës së prodhimit. Në zonat e Elbasanit u dëmtuan pemë frutore, vreshta dhe kultura të tjera.

Në Zavalinë, raportimet nga terreni flisnin për dëme të rënda në prodhimin e mollëve, kumbullave dhe rrushit.

Në Kolonjë u prekën vreshtat. Stuhitë sollën humbje edhe në blegtori. Një rrufe vrau 150 krerë bagëti në një fermë në Delvinë, ndërsa në zonën e Maliqit një tjetër goditje vrau rreth 30 dele dhe dhi. Nuk ka ende një bilanc të plotë financiar për këto ngjarje. Megjithatë, për fermat e vogla, humbja e një prodhimi sezonal ose e një tufe bagëtish mund të zhdukë të ardhurat e të gjithë vitit.

Rreziku është më i lartë sepse prodhimi nuk është i siguruar dhe kostoja mbetet te fermeri ose zhvendoset te buxheti publik përmes kërkesave për kompensim në ato raste kur gjykohet e arsyeshme.

 

Çmimet rriten nĂ« kulmin e ofertĂ«s

Goditjet mbi prodhimin po ndodhin nĂ« njĂ« periudhĂ« kur çmimet e perimeve tashmĂ« po shfaqin rritje tĂ« fortĂ«. Sipas INSTAT-it, grupi “Perime, zarzavate dhe bishtajore” u shtrenjtua me 8.5% nĂ« qershor krahasuar me njĂ« vit mĂ« parĂ«. Norma ishte pothuajse trefishi i inflacionit mesatar tĂ« ushqimeve, prej 3%.

Rritja është e pazakontë për një muaj që përkon me kulmin e prodhimit të shumë kulturave vendase. Në kushte normale, shtimi i ofertës sezonale do të duhej të ulte çmimet. Këtë herë ndodhi e kundërta. Moti nuk është faktori i vetëm.

Eksportet, kostot e transportit, mungesa e fuqisë punëtore, struktura e tregtimit dhe marzhet e ndërmjetësve ndikojnë gjithashtu te çmimi final. Gjithsesi temperaturat e larta, nevoja për më shumë ujitje dhe dëmet nga breshëri krijojnë presion shtesë mbi prodhimin.

 

 

I nxehti ndez edhe faturën e zjarreve

Në korrik, AKMC raportoi operacione për përballimin e 16 vatrave të zjarrit të shpërndara në disa qarqe të vendit. Në Shëngjin, më 13 korrik, flakët kërkuan angazhimin e shtatë mjeteve zjarrfikëse, Forcave të Armatosura dhe ndërhyrjen e një helikopteri ushtarak.

Agjencia raportoi edhe operacione nĂ« zona tĂ« tjera, pĂ«rfshirĂ« fshatin Klos, duke treguar se rreziku nuk ishte i kufizuar nĂ« njĂ« vatĂ«r tĂ« vetme. NxehtĂ«sia e zgjatur dhe tharja e bimĂ«sisĂ« e bĂ«jnĂ« zjarrin mĂ« tĂ« shpejtĂ«, mĂ« tĂ« kushtueshĂ«m dhe mĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« pĂ«r t’u izoluar.

Në zona turistik kostoja shkon përtej sipërfaqeve të djegura. Ajo prek bizneset, sezonin turistik dhe financat publike, pasi çdo operacion kërkon personel, mjete, karburant dhe, në rastet më të rënda, mbështetje nga ajri dhe kjo është parë qartazi viteve të fundit kur sipërfaqe të mëdha në breg të detit janë përfshirë nga zjarret.

Shkaku fillestar mund të jetë njerëzor, por temperaturat më të larta shumëfishojnë pasojat. Sa më gjatë të zgjasë i nxehti, aq më shumë zjarret kalojnë nga episode sezonale në një rrezik ekonomik të përsëritur ccdo vit.

 

El Niño nuk është i vetmi shkaktar

“El Niño dhe ndryshimet klimatike janĂ« dy procese tĂ« ndryshme qĂ« veprojnĂ« njĂ«kohĂ«sisht”, thotĂ« Gjoni. El Niño Ă«shtĂ« njĂ« fenomen natyror, ciklik dhe i pĂ«rkohshĂ«m, i cili ndikon te variabiliteti i klimĂ«s nga njĂ« vit nĂ« tjetrin. Ndryshimet klimatike pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« njĂ« prirje afatgjatĂ« tĂ« rritjes sĂ« temperaturave, tĂ« lidhur kryesisht me shtimin e gazeve serrĂ« nĂ« atmosferĂ«.

“Temperaturat e larta qĂ« po regjistrohen nuk mund t’i atribuohen vetĂ«m El Niño-s”, thotĂ« ekspertja. “Ai mund ta pĂ«rforcojĂ« pĂ«rkohĂ«sisht ngrohjen, por vepron mbi njĂ« klimĂ« qĂ« tashmĂ« po ngrohet.”

Edhe parashikimet janë më të sigurta për temperaturat sesa për reshjet. Temperaturat pritet të mbeten mbi mesataret shumëvjeçare gjatë muajve në vijim, ndërsa për reshjet nuk ka një sinjal të qartë nëse do të jenë mbi apo nën normalen. Ato mund të mbeten të pabarabarta në kohë dhe territor.

Kjo pasiguri ka koston e vet. Kompanitë energjetike duhet të sigurojnë importe përpara se të dinë me saktësi si do të ndryshojnë prurjet. Fermerët duhet të investojnë në ujitje, edhe pse prodhimi mund të goditet më pas nga breshëri. Bashkitë duhet të përgatiten njëkohësisht për mungesë uji, zjarre dhe përmbytje të shpejta.

El Niño mund të kalojë. Ekspozimi ekonomik i vendit ndaj nxehtësisë dhe motit ekstrem do të mbetet. Në fund, fatura nuk matet vetëm me gradë Celsius. Ajo shfaqet në milionë euro importe energjie, në prodhimin e humbur në ara dhe në perimet që kushtojnë më shumë në treg.

 

ÇfarĂ« Ă«shtĂ« El Niño

El Niño është një fenomen natyror që ndodh kur ujërat e Paqësorit tropikal ngrohen më shumë se zakonisht. Kjo ngrohje ndryshon erërat dhe reshjet, duke ndikuar motin në shumë pjesë të botës.

Në disa vende mund të sjellë thatësirë dhe temperatura më të larta, ndërsa në të tjera reshje të forta dhe përmbytje. Në Shqipëri, ndikimi i tij është zakonisht indirekt dhe ndërthuret me kushtet atmosferike të Mesdheut dhe Europës.

 

Lexoni edhe:

Anira Gjoni: El Niño i përforcon temperaturat e larta në një klimë tashmë më të nxehtë

The post Kostoja ekonomike e El Niño-s, si e prek Shqipërinë appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

“El Niño i pĂ«rforcon temperaturat e larta nĂ« njĂ« klimĂ« tashmĂ« mĂ« tĂ« nxehtĂ«â€

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Intervistë me Anira Gjoni, eksperte në Departamentin e Meteorologjisë në Institutin e Gjeoshkencave

 

Qershori solli në Shqipëri temperatura 3 deri në 6 gradë Celsius mbi mesataren shumëvjeçare, ndërsa vendi u prek nga periferia e një vale të fortë të të nxehtit me origjinë afrikane që përfshiu Europën Perëndimore dhe Qendrore.

Por, sipas Dr. Ing. Anira Gjonit, kĂ«rkuese shkencore nĂ« Departamentin e MeteorologjisĂ« nĂ« Institutin e Gjeoshkencave, kĂ«to episode nuk mund t’i atribuohen drejtpĂ«rdrejt El Niño-s.

Fenomeni vepron më shumë si një shtesë mbi një trend afatgjatë të rritjes së temperaturave, ndërsa moti në Shqipëri përcaktohet kryesisht nga qarkullimi atmosferik mbi Mesdhe dhe Europë.

Sinjali më i qartë për muajt e verës mbetet ai i temperaturave mbi normalen, ndërsa parashikimi për reshjet është më i pasigurt dhe me shpërndarje të pabarabartë.

 

Sipas parashikimeve sezonale, çfarë ndikimi pritet të ketë El Niño në fenomenet që sjell në vend, si dhe në temperaturat mesatare dhe maksimale?

El Niño është një fenomen klimatik natyror që zhvillohet në Oqeanin Paqësor tropikal dhe karakterizohet nga rritja anormale e temperaturës së sipërfaqes së ujërave oqeanike.

Efektet e tij më të drejtpërdrejta shfaqen përgjatë brigjeve të Oqeanit Paqësor, ku gjatë fazës aktive të fenomenit vërehen temperatura më të larta të ajrit, intensifikim i cikloneve tropikale dhe uraganeve, periudha të zgjatura thatësire, si edhe episode me reshje intensive që shpesh mund të shkaktojnë përmbytje.

Sipas parashikimeve sezonale, gjatë këtij viti El Niño pritet të jetë një nga faktorët kryesorë që do të ndikojë në qarkullimin atmosferik në shkallë globale. Megjithatë, ndikimi i tij në rajonin e Mesdheut dhe në Shqipëri nuk është i drejtpërdrejtë dhe nuk përkthehet automatikisht në një model të caktuar të motit lokal.

Kushtet meteorologjike në vendin tonë përcaktohen kryesisht nga ndërveprimi i sistemeve atmosferike që zhvillohen mbi Atlantikun, Mesdheun dhe Europën, si dhe nga qarkullimi rajonal i masave ajrore, të cilat mund të modulojnë ose edhe të zbusin sinjalin e lidhur me El Niño-n.

Megjithatë, përtej efekteve të tij rajonale, El Niño ka një ndikim të rëndësishëm në klimën globale, duke kontribuar në rritjen e temperaturës mesatare të planetit.

Në kushtet aktuale të ndryshimeve klimatike antropogjene, ky fenomen vepron mbi një klimë tashmë të ngrohur, duke rritur probabilitetin e vlerave të temperaturave të ajrit mbi mesataret shumëvjeçare, intensifikimin e valëve të të nxehtit dhe shtimin e ndodhjes së fenomeneve meteorologjike ekstreme në shumë rajone të botës.

 

Si është manifestuar ndikimi i El Niño-s gjatë muajve maj, qershor dhe deri tani në korrik, veçanërisht në temperaturat dhe reshjet krahasuar me mesataren shumëvjeçare?

Deri në këtë moment, ndikimi i El Niño-s nuk mund të evidentohet në mënyrë të drejtpërdrejtë në kushtet meteorologjike të Shqipërisë. Megjithatë, në përputhje me parashikimet sezonale dhe tendencën e ngrohjes globale, muajt maj, qershor dhe fillimi i korrikut janë karakterizuar nga temperatura të larta, të cilat dukshëm arritën vlera shumë të larta në Europën Perëndimore dhe atë Qendrore, siç e raportuan edhe agjencitë ndërkombëtare të shteteve përkatëse.

Kjo erdhi si pasojë e një vale të të nxehtit me origjinë afrikane, e cila u cilësua si një kupolë nxehtësie për Europën. Vendi ynë ndodhej në periferi të kësaj vale të të nxehtit dhe solli një rritje të temperaturave më të vogël sesa pjesa perëndimore dhe qendrore e Europës.

PĂ«r vendin tonĂ«, rritja e temperaturave ishte 3–6 gradĂ« mbi mesataren shumĂ«vjeçare pĂ«r javĂ«t pĂ«rkatĂ«se tĂ« muajit qershor.

Në Shqipëri janë regjistruar episode me temperatura maksimale të larta dhe valë të të nxehtit, të cilat janë favorizuar nga depërtimi i masave ajrore shumë të ngrohta me origjinë subtropikale nga Afrika e Veriut.

Këto kushte lidhen kryesisht me konfigurimin sinoptik mbi rajonin e Mesdheut, ndërsa El Niño mund të konsiderohet si një faktor që kontribuon në sfondin e ngrohjes globale, por jo si shkaku i drejtpërdrejtë i këtyre episodeve.

Sa i përket reshjeve, shpërndarja e tyre ka qenë e pabarabartë në kohë dhe hapësirë. Janë vërejtur periudha të thata, të ndërprera nga episode të reshjeve intensive me karakter lokal, një sjellje tipike e stinës së verës në rajonin tonë.

Deri tani nuk mund të thuhet se këto zhvillime janë pasojë e drejtpërdrejtë e El Niño-s, pasi ato varen kryesisht nga dinamika atmosferike rajonale dhe qarkullimi mbi Mesdhe.

Në tërësi, sinjali më i qartë që vihet re është ai i temperaturave më të larta se normalja shumëvjeçare për klimën e vendit tonë, ndërsa për reshjet nuk evidentohet një ndikim i drejtpërdrejtë i El Niño-s në Shqipëri.

 

A pritet që reshjet gjatë muajve të ardhshëm të jenë nën apo mbi mesataren shumëvjeçare ose cilat janë pritshmëritë sa i takon reshjeve dhe temperaturave?

Sipas parashikimeve sezonale, temperaturat gjatë muajve në vijim pritet të mbeten mbi mesataret shumëvjeçare, me probabilitet të lartë për vazhdimin e anomalive pozitive termike dhe episodeve të valëve të të nxehtit. Situatë e cila na ka shoqëruar gjatë viteve të fundit. Kjo si pasojë direkte e ndryshimeve klimatike.

Ashtu siç ka nisur ky vit me temperatura të ajrit mbi mesataret shumëvjeçare, ashtu pritet të jetë deri në fund të vitit.

Parashikimi sezonal i modeleve meteorologjike dhe klimatike është më pak i qartë kur vjen puna për reshjet. Aktualisht nuk evidentohet një prirje e fortë që ato të jenë dukshëm mbi ose nën normalen klimatike.

VetĂ« si karakteristikĂ« tĂ« klimĂ«s sĂ« vendit tonĂ«, vera Ă«shtĂ« e nxehtĂ« dhe e thatĂ«. Edhe gjatĂ« kĂ«tyre dy muajve, korrik–gusht 2026, pritet qĂ« regjimi i reshjeve tĂ« karakterizohet nga intervale tĂ« thata, tĂ« ndĂ«rprera nga episode reshjesh me intensitet lokal.

Reshjet konvektive lokale mund të jenë më të shpeshta, por me shpërndarje të pabarabartë në kohë dhe hapësirë, tipike për sezonin veror në rajonin e Mesdheut.

Në përgjithësi, besueshmëria e parashikimeve sezonale është më e lartë për temperaturën sesa për reshjet, të cilat mbeten të kushtëzuara nga dinamika e qarkullimit atmosferik në shkallë rajonale.

 

Cilat rajone të Shqipërisë kanë probabilitet më të lartë për temperatura ekstreme ose mungesë reshjesh?

Bazuar në karakteristikat klimatike të vendit tonë, temperaturat më të larta pritet të regjistrohen në zonat e ulëta dhe bregdetare në vendin tonë.

Veçanërisht në qarqet e Shkodrës, Lezhës, Durrësit, Tiranës, Elbasanit, Fierit, Beratit dhe Gjirokastrës, ku efekti i valëve të të nxehtit është zakonisht më i theksuar, kryesisht brenda qendrave urbane, ku, përveç kushteve atmosferike, ndikojnë edhe kushtet mjedisore, si urbanizimi, mungesa e korridoreve të ajrimit në zonat urbane, betonizimi dhe mungesa e hapësirave të gjelbra.

 

A mund të sjellë kjo situatë periudha më të gjata të thata, të ndërprera nga episode të shkurtra me reshje shumë intensive?

Po, ky është një nga skenarët më të mundshëm. Në kushtet e temperaturave më të larta, atmosfera ka aftësi të mbajë më shumë avull uji, duke favorizuar periudha më të gjata të thata, të ndërprera nga episode të shkurtra me reshje me intensitet të lartë.

Kjo është një nga karakteristikat e një klime në ngrohje dhe rrit rrezikun për fenomene hidrometeorologjike ekstreme, si vërshimet e shpejta ose përmbytjet urbane, veçanërisht në zonat urbane dhe ato me reliev të theksuar.

 

Sa mund të ndahet ndikimi i El Niño-s nga prirja afatgjatë e rritjes së temperaturave për shkak të ndryshimeve klimatike?

El Niño dhe ndryshimet klimatike janë dy procese të ndryshme që veprojnë njëkohësisht. El Niño është një fenomen natyror, ciklik dhe i përkohshëm, i cili ndikon në variabilitetin klimatik nga një vit në tjetrin.

Ndërsa ndryshimet klimatike përfaqësojnë një prirje afatgjatë të rritjes së temperaturës globale, e shkaktuar kryesisht nga rritja e përqendrimit të gazeve serrë në atmosferë.

Prandaj, temperaturat e larta qĂ« po regjistrohen nuk mund t’i atribuohen vetĂ«m El Niño-s. Ky fenomen mund ta pĂ«rforcojĂ« pĂ«rkohĂ«sisht ngrohjen globale, duke e bĂ«rĂ« njĂ« vit tĂ« caktuar mĂ« tĂ« ngrohtĂ« se zakonisht, por trendi afatgjatĂ« i rritjes sĂ« temperaturave lidhet me ndryshimet klimatike.

Me fjalë të tjera, El Niño vepron si një faktor shtesë mbi një klimë që tashmë është në proces ngrohjeje.

 

Lexoni edhe:

Kostoja ekonomike e El Niño-s, si e prek Shqipërinë

The post “El Niño i pĂ«rforcon temperaturat e larta nĂ« njĂ« klimĂ« tashmĂ« mĂ« tĂ« nxehtĂ«â€ appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Tregu shqiptar i pasurive të paluajtshme, a rrezikon një flluskë

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

A është tregu imobiliar shqiptar në një flluskë, apo rritja e çmimeve mbështetet ende nga faktorë ekonomikë? Një perspektivë investimi e bazuar në të dhëna nga Banka e Shqipërisë, INSTAT, Fondi Monetar Kombëtar dhe Banka Botërore

 

Nga Kevin Kamberi*

Tregu i pasurive të paluajtshme është mesatarisht i mbivlerësuar, por nuk paraqet karakteristikat e një flluske klasike të financuar nga kreditimi. Ky konkluzion arrihet nga analiza, e bazuar në të dhënat e Bankës së Shqipërisë, INSTAT, Fondit Kombëtar Monetar dhe Bankës Botërore.

Ndryshe nga tregjet që u përmbysën pas vitit 2008, rritja e çmimeve në Shqipëri nuk është mbështetur kryesisht mbi borxh të tepruar familjar apo një ekspozim të pakontrolluar të sektorit bankar.

Përkundrazi, kërkesa është ushqyer nga faktorë strukturorë si urbanizimi i Tiranës, zgjerimi i turizmit, investimet e diasporës, remitancat, Investimet e Huaja Direkte dhe përdorimi i pronës si ruajtëse vlere.

Ky kombinim ka krijuar një treg ku çmimet nuk shpjegohen as nga të ardhurat e familjeve vendase dhe as nga kreditimi hipotekor, duke e bërë këtë shkëputje midis fuqisë blerëse lokale dhe burimeve të jashtme karakteristikën më unike të tregut shqiptar.

Në të njëjtën kohë, analiza evidenton rreziqe të rëndësishme: çmimet e banesave kanë ecur dukshëm më shpejt se pagat, përballueshmëria është përkeqësuar, normat e banesave të pabanuara janë të larta dhe popullsia rezidente vazhdon të bjerë. Rënia e popullsisë dhe niveli i lartë i aktivitetit ndërtimor rrisin rrezikun që oferta të tejkalojë kërkesën reale në zona të caktuara.

Këto zhvillime sugjerojnë se tregu nuk është domosdoshmërisht pranë një kolapsi të menjëhershëm, por se normat e kthimit në të ardhmen do të varen gjithnjë e më shumë nga cilësia e lokacionit, kërkesa turistike dhe qëndrueshmëria e flukseve të kapitalit të jashtëm.

Vlerësimi i përgjithshëm: Treg mesatarisht i mbivlerësuar me perspektivë pozitive afatgjatë, por me rrezik të moderuar për rënie. Ky është vlerësim i autorit, i mbështetur në analizën e të dhënave publike të institucioneve të përmendura më sipër.

 

Ndërtimi dhe ekonomia (PBB)

Ndërtimi përfaqëson drejtpërdrejt rreth 12% të PBB-së së Shqipërisë, një nga peshat më të larta në Europë sipas të dhënave të INSTAT-it.

Në qoftë se përfshihen aktivitetet e pasurive të paluajtshme, financimi bankar, materialet e ndërtimit, inxhinieria, mobilimi dhe shërbimet e lidhura, ndikimi ekonomik i ekosistemit është më i gjerë se kontributi i drejtpërdrejtë i sektorit.

NĂ« terma nominalĂ«, PBB-ja ka regjistruar njĂ« normĂ« mesatare vjetore rritjeje prej rreth 10.1% gjatĂ« periudhĂ«s 2015–2024, ndĂ«rsa vlerĂ«simet deri nĂ« vitin 2026 e çojnĂ« kĂ«tĂ« normĂ« nĂ« rreth 10.25%.

 

Burimi: INSTAT

 

Çmimet e banesave

Pas një periudhe të zgjatur stagnimi pas krizës financiare globale, tregu shqiptar i banesave nisi të rimëkëmbej pas vitit 2015 dhe u përshpejtua ndjeshëm pas vitit 2021. Indeksi Fisher i Bankës së Shqipërisë tregon se indeksi kombëtar i çmimeve u rrit nga rreth 1.0 në vitin 2015 në 3.6 në vitin 2025, ndërsa indeksi për Tiranën arriti rreth 3.1.

Në vitin 2025, rritja kombëtare tejkaloi Tiranën, duke treguar se zonat bregdetare dhe tregjet e tjera rajonale janë bërë gjithnjë e më të rëndësishme në ciklin e rritjes.

 

Burimi: Të dhënat e vrojtimit dhe llogaritje të departamentit të stabilitetit financiar

 

Remitancat

Remitancat janë një burim i rëndësishëm strukturor i kërkesës për banesa, pasi u japin familjeve fuqi blerëse përtej të ardhurave të raportuara zyrtarisht. Sipas Bankës Botërore, ato u rritën nga rreth 1.29 miliardë euro në vitin 2015 në rreth 2.27 miliardë euro në vitin 2024, ndërsa pesha e tyre ndaj PBB-së ra nga 11.3% në 8.4%.

Kjo rënie relative nuk tregon dobësim të remitancave, por rritje më të shpejtë të ekonomisë, ndërkohë që flukset vazhdojnë të mbështesin kursimet, konsumin dhe blerjet e pronave, veçanërisht ato me para në dorë.

 

 

Përballueshmëria

Përballueshmëria e banesave është përkeqësuar ndjeshëm. Ndërmjet viteve 2015 dhe 2025, indeksi kombëtar i çmimeve u rrit nga 1.0 në 3.6, ndërsa indeksi i pagave arriti vetëm rreth 1.6, duke treguar se çmimet u rritën më shumë se dy herë më shpejt se pagat.

Sipas të dhënave të Numbeo-s të publikuara nga Revista Monitor, për gjashtëmujorin e parë të vitit 2025, në Tiranë nevojiten rreth 18 vite të ardhura për të blerë një apartament, duke e renditur qytetin ndër tregjet më pak të përballueshme në Europë. Në rang botëror, Tirana renditet në vendin e 37-të.

 

Burimi: Banka e Shqipërisë, INSTAT

 

Inflacioni dhe kostot e ndërtimit

Inflacioni u rrit ndjeshëm pas pandemisë dhe goditjes globale të energjisë, duke kulmuar në vitin 2022 përpara se të ngadalësohej gradualisht drejt objektivit 3% të Bankës së Shqipërisë.

Forcimi i Lekut kundrejt Euros ka ndihmuar në uljen e inflacionit të importuar duke reduktuar koston në Lek të karburanteve, ushqimeve, makinerive dhe lëndëve të para.

Sipas INSTAT, Indeksi i kostos sĂ« ndĂ«rtimit u rrit me njĂ« normĂ« vjetore rritje e pĂ«rbĂ«rĂ« prej rreth 2.17% gjatĂ« periudhĂ«s 2018–2026, shumĂ« mĂ« ngadalĂ« se çmimet e banesave, duke sugjeruar se kĂ«rkesa ka qenĂ« faktori dominues i rritjes sĂ« çmimeve.

 

Burimi: INSTAT

 

Kursi i këmbimit (Forcimi i Lekut)

Leku është forcuar ndjeshëm kundrejt Euros, i mbështetur nga të ardhurat e turizmit, remitancat, Investimet e Huaja Direkte dhe flukset e qëndrueshme valutore.

Një Lek më i fortë ka ulur inflacionin e importuar dhe koston e materialeve të ndërtimit të blera jashtë vendit, duke zbutur pjesërisht presionet mbi koston e zhvilluesve.

Megjithatë, forcimi i monedhës nuk e ka ndalur rritjen e çmimeve të pronave, çka përforcon përfundimin se kërkesa strukturore dhe kapitali i jashtëm kanë qenë më të rëndësishëm se kostot e ndërtimit.

 

Burimi: Banka e Shqipërisë

 

Tregu hipotekor

Kreditimi hipotekor po zgjerohet dhe po mbështet kërkesën, por nuk mjafton për të shpjeguar rritjen e fortë të çmimeve. Banka e Shqipërisë raporton se në vitin 2021, rreth 33% e blerjeve të pronave financoheshin me kredi bankare, duke reflektuar një treg kryesisht të bazuar në para në dorë.

Në vitin 2025, kjo pjesë u rrit në 61%. Ky zhvillim tregon maturim dhe formalizim gradual të ekonomisë, si edhe ndërmjetësim financiar më të thellë, ndërsa fakti që 38% e kredive mbulonin 60% ose më pak të vlerës së pronës tregon se një pjesë e konsiderueshme e blerësve kontribuojnë me kapital të lartë vetjak.

 

Demografia

Popullsia rezidente e Shqipërisë ka rënë nga pothuajse 2.9 milionë banorë në vitin 2015 në rreth 2.33 milionë në vitin 2026, megjithëse ndryshimi metodologjik pas Censit të INSTAT 2023 kufizon krahasueshmërinë e plotë të serisë.

Në të njëjtën kohë, diaspora shqiptare vlerësohet në rreth 2.26 milionë persona, pothuajse sa popullsia rezidente, dhe 77% e saj është në moshë pune.

Përmes remitancave, kursimeve dhe blerjeve të drejtpërdrejta të pronave, diaspora kompenson pjesërisht efektin negativ të rënies së popullsisë, veçanërisht në Tiranë dhe në zonat bregdetare.

 

Burimi: Banka e Shqipërisë

 

Rreziku i banesave të pabanuara

Censi i vitit 2023 evidentoi 356,204 banesa të pabanuara nga gjithsej 1,082,529 banesa të zakonshme, ose 32.9% të stokut kombëtar.

Norma ishte veçanërisht e lartë në Vlorë, rreth 52%, dhe në Durrës, rreth 44%, kundrejt rreth 22% në Tiranë. Rritja nga 11.3% në vitin 2001 dhe 21.7% në vitin 2011 sugjeron se oferta është zgjeruar më shpejt se përdorimi i përhershëm rezidencial, megjithëse banesat e dyta, pronat sezonale dhe njësitë përkohësisht bosh nuk duhen interpretuar automatikisht si stok i pashitur.

 

Investimet e Huaja Direkte

Investimet e Huaja Direkte janĂ« orientuar gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« drejt pasurive tĂ« paluajtshme. QĂ« prej vitit 2022, rreth 20 – 25% e flukseve vjetore tĂ« IHD-ve janĂ« drejtuar nĂ« kĂ«tĂ« sektor, duke e bĂ«rĂ« atĂ« njĂ« nga pĂ«rfituesit kryesorĂ« tĂ« kapitalit tĂ« huaj.

FMN raportonte se ndërmjet viteve 2015 dhe 2025, IHD-të totale u rritën nga rreth 0.99 miliardë në 1.87 miliardë dollarë, me një normë rritje të përbërë prej afërsisht 6.57%, duke rritur ndikimin e kërkesës së jashtme mbi çmimet në Tiranë dhe në zonat bregdetare.

 

Burimi: Banka e Shqipërisë

 

Ekonomia informale

Ekonomia informale mbetet një tipar strukturor i rëndësishëm i ekonomisë shqiptare dhe ndikon drejtpërdrejt në interpretimin e tregut të banesave. Vlerësimi i fundit sasior i FMN-së e vendos ekonominë informale në rreth 27.2% të PBB-së për vitin 2019, ndërsa Banka Botërore vijon ta përshkruajë si afërsisht një të tretën e ekonomisë.

PĂ«r pasojĂ«, tĂ« ardhurat zyrtare mund tĂ« nĂ«nvlerĂ«sojnĂ« fuqinĂ« reale blerĂ«se tĂ« njĂ« pjese tĂ« familjeve dhe ta bĂ«jnĂ« raportin çmim – tĂ« ardhura mĂ« pak shpjegues sesa nĂ« tregje mĂ« tĂ« formalizuara.

 

Ekonomia e kleringut

Kleringu ka luajtur historikisht rol në financimin e projekteve të ndërtimit, duke u mundësuar zhvilluesve të kompensojnë pronarët e tokës, kontraktorët dhe furnitorët me apartamente ose njësi tregtare në vend të pagesës në para.

Megjithëse 41% e firmave të ndërtimit kanë kredi, niveli më i lartë i pjesëmarrjes në huamarrje ndër sektorë, të dhënat e disponueshme nuk tregojnë mbingarkesë të qartë me borxh.

Kjo sugjeron se aktiviteti financohet përmes një kombinimi të kredive bankare, kapitalit të pronarëve dhe mekanizmave alternativë si kleringu.

 

Fondet me burim të paqartë

NjĂ« studim nga Friedrich Ebert Foundation nĂ« vitin 2025 vlerĂ«son se lejet e ndĂ«rtimit tĂ« miratuara gjatĂ« periudhĂ«s 2015 – 2024 pĂ«rfaqĂ«sonin njĂ« vlerĂ« tĂ« pĂ«rgjithshme tregu prej rreth 16.24 miliardĂ« eurosh, pĂ«r afro 11.48 milionĂ« metra katrorĂ« sipĂ«rfaqe ndĂ«rtimi.

Sipas të njëjtit vlerësim, vetëm rreth 7.11 miliardë euro mund të lidheshin me financim bankar ose investime të huaja të deklaruara, duke lënë një hendek prej afro 9.13 miliardë eurosh, ose 56% të totalit, me burim financimi të paqartë.

NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, nĂ« vitin 2021, Global Initiative Against Transnational Organized Crime vlerĂ«son se nĂ« ShqipĂ«ri qarkullojnĂ« çdo vit rreth 280 – 700 milionĂ« euro nĂ« mĂ«nyrĂ« informale, ndĂ«rsa ndĂ«rtimi dhe pasuritĂ« e paluajtshme konsiderohen ndĂ«r kanalet mĂ« tĂ« ekspozuara pĂ«r integrimin e fondeve tĂ« paligjshme nĂ« ekonominĂ« formale.

Raportet e organizatës përshkruajnë përdorimin e kompanive të ndërtimit, transaksioneve me para në dorë, shoqërive guaskë dhe blerjeve të pronave si mekanizma potencialë të këtij aktiviteti.

Në vitin 2024, The Times dhe Politico publikuan që rreth 1.3 miliardë euro në vit janë investuar në ndërtim dhe real estate me burim të paqartë.

Këto të dhëna nuk provojnë automatikisht qarkullim kapitali me burim të jashtëligjshëm, por ngrenë pikëpyetje mbi burimet e financimit dhe kapacitetin real operacional të një pjese të subjekteve që veprojnë në sektor.

Gjithashtu, tregojnë se transparenca financiare në Shqipëri mungon. Ky informalitet mund të rrisë kërkesën për banesa përtej nivelit që justifikohet nga pagat zyrtare, kreditimi dhe të ardhurat e deklaruara.

Fondet që hyjnë jashtë kanaleve formale financiare mund të përdoren për blerje me para në dorë, duke ushtruar presion shtesë mbi çmimet dhe duke dobësuar lidhjen tradicionale mes përballueshmërisë dhe vlerës së pronës.

Si rezultat, tregu mund tĂ« mbetet i shtrenjtĂ« pĂ«r familjet me tĂ« ardhura tĂ« deklaruara, ndĂ«rsa çmimet mbĂ«shteten pjesĂ«risht nga kapital qĂ« Ă«shtĂ« mĂ« i vĂ«shtirĂ« pĂ«r t’u matur dhe pĂ«r t’u kontrolluar.

 

Vlerësimi i investimit

Analiza sugjeron se Shqipëria nuk po përjeton një flluskë klasike të ushqyer nga kreditimi. Tregu është i segmentuar dhe mbështetet nga turizmi, diaspora, urbanizimi dhe kapitali i huaj, por përballet me përkeqësim të përballueshmërisë, normë të lartë banesash të pabanuara, rënie demografike dhe varësi të madhe të ekonomisë nga ndërtimi. Megjithatë, disa shenja paralajmëruese meritojnë vëmendje:

  • Çmimet e banesave kanĂ« tejkaluar ndjeshĂ«m rritjen e tĂ« ardhurave familjare.
  • PĂ«rballueshmĂ«ria vijon tĂ« pĂ«rkeqĂ«sohet.
  • Normat e banesave tĂ« pabanuara mbeten jashtĂ«zakonisht tĂ« larta.
  • RĂ«nia e popullsisĂ« krijon rrezik afatgjatĂ« pĂ«r kĂ«rkesĂ«n.
  • NdĂ«rtimi pĂ«rfaqĂ«son njĂ« pjesĂ« jashtĂ«zakonisht tĂ« madhe tĂ« aktivitetit ekonomik.
  • Informaliteti mbetet i lartĂ« dhe dobĂ«son matjen e saktĂ« tĂ« tĂ« ardhurave dhe kĂ«rkesĂ«s.

Zonat kryesore të Tiranës dhe destinacionet bregdetare me kërkesë reale turistike duken më të qëndrueshme se tregjet dytësore, ndërsa normat e ardhshme të kthimit do të varen gjithnjë e më shumë nga cilësia e lokacionit dhe përdorimi ekonomik i pronës.

Perspektiva e tregut deri në vitin 2030

Skenarët e mëposhtëm përfaqësojnë vlerësimin e autorit, të mbështetur në analizën e mësipërme dhe në të dhëna publike nga Banka e Shqipërisë, INSTAT-i, FMN-ja dhe Banka Botërore.

 

 

Skenari bazĂ«: Rritja e PBB-sĂ« qĂ«ndron rreth 3.5–3.7%, ndĂ«rsa turizmi, ndĂ«rtimi dhe kĂ«rkesa e huaj vijojnĂ« tĂ« mbĂ«shtesin tregun, por pĂ«rballueshmĂ«ria dhe normat e larta tĂ« banesave tĂ« pabanuara e ngadalĂ«sojnĂ« rritjen e çmimeve.

Skenari optimist: Turizmi i fortë, IHD-të, përparimi drejt anëtarësimit në BE, investimet infrastrukturore, kërkesa e diasporës dhe rritja e pagave nxisin një tjetër cikël të fortë.

Skenari pesimist: Mbioferta, kërkesa e jashtme më e dobët, ngadalësimi i ndërtimit të lidhur me turizmin ose shtrëngimi i kreditimit sjellin stagnim ose rënie të çmimeve

PĂ«rfundim

Ekziston një rrezik mesatar deri në të lartë mbivlerësimi, por probabiliteti i një flluske klasike të drejtuar nga kredia mbetet relativisht i ulët, pasi niveli i huamarrjes hipotekore është ende i moderuar, bankat janë relativisht rezistente dhe turizmi e diaspora përfaqësojnë burime reale strukturore të kërkesës.

Tregu mbetet tërheqës, por po bëhet më selektiv. Në fazën e ardhshme, kthimet ka të ngjarë të përcaktohen më pak nga rritja e përgjithshme kombëtare dhe më shumë nga rezistenca demografike, turizmi, urbanizimi dhe qëndrueshmëria e kapitalit të jashtëm

 

*Autori ka përfunduar studimet në Inxhinieri Industriale dhe Menaxhim dhe aktualisht punon si Supply Chain Project Coordinator në ASML, në Holandë. Opinionet janë personale të autorit

 

 

 

The post Tregu shqiptar i pasurive të paluajtshme, a rrezikon një flluskë appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Tuneli më i madh nënujor në botë Gjermania lidhet me Danimarkën

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Në qendër të Detit Baltik po ndërtohet me ritme të avancuara ai që do të jetë tuneli i zhytur më i gjatë në botë. Një vepër gjigante infrastrukturore, që do të transformojë lidhjet mes Europës Qendrore dhe Gadishullit Skandinav, duke reduktuar varësinë nga tragetet që aktualisht lidhin brigjet gjermane dhe daneze të ngushticës së Fehmarnit.

 

Nga MSc Roland Tashi, ekspert i çështjeve të sigurisë

Ngushtica Fehmarn ndodhet në Detin Baltik, midis ishullit danez Lolland (në Veri) dhe ishullit gjerman Fehmarn (në Jug), ajo ndan Danimarkën nga Gjermania dhe është një nga rrugët kryesore detare dhe tregtare mes Skandinavisë dhe Europës Qendrore.

Tuneli i ri “Fehmarn Belt Fixed Link”, i cili ka filluar tĂ« ndĂ«rtohet, do tĂ« kalojĂ« nĂ«n kĂ«tĂ« ngushticĂ« duke lidhur drejtpĂ«rdrejt qytetin danez Rodbyhavn me lokalitetin gjerman Puttgarden.

Një projekt me vlerë 6.2 miliardë paund, që pritet të përfundojë në vitin 2029, tuneli do të përfshijë një autostradë me katër korsi për automjete, si dhe linja hekurudhore.

Projekti parashikon një tunel me përdorim të dyfishtë rrugor dhe hekurudhor, i cili do të përgjysmojë kohën e udhëtimit mes dy vendeve dhe do të ndryshojë rrënjësisht transportin e mallrave përgjatë një prej korridoreve tregtare më të ngarkuara të kontinentit.

Pas përurimit, ai do të jetë zyrtarisht tuneli i zhytur më i gjatë i ndërtuar deri tani për trafikun rrugor dhe hekurudhor duke thyer të gjitha rekordet e mëparshme dhe duke hyrë në Librin e rekordeve Guinness.

Mbreti i Danimarkës ka inauguruar simbolikisht segmentin e parë të përfunduar, një seksion prej 217 metrash, i cili tashmë është vendosur në fundin e detit nga ana daneze.

Ky është një moment historik për një projekt që ka kërkuar shumë vite përgatitje dhe që po ecën drejt përfundimit të planifikuar në vitin 2029.

Kostoja e projektit është rritur me kalimin e kohës, nga 4.6 miliardë paund të parashikuara fillimisht në 6.2 miliardë paund, pas finalizimit të marrëveshjes dypalëshe mes Danimarkës dhe Gjermanisë.

Financimi mbulohet nga Danimarka, e cila synon të rikuperojë investimin përmes tarifave që do të paguajnë përdoruesit e tunelit në dekadat pas hapjes së tij.

 

Si do të ndërtohet tuneli

Struktura, tuneli i plotë, përbëhet nga 89 elemente të parapërgatitura prej betoni të armuar secili me gjatësi 217 metra dhe peshë rreth 73 mijë tonë.

Çdo segment ndĂ«rtohet nĂ« tokĂ«, transportohet me anije dhe vendoset nĂ« njĂ« kanal tĂ« hapur nĂ« fundin e detit, rreth 16 metra nĂ«n sipĂ«rfaqe, ku lidhet me segmentet e tjera pĂ«rmes nyjave tĂ« papĂ«rshkueshme nga uji.

Tuneli do të ketë gjerësi prej 60 metrash dhe do të përfshijë, katër korsi rrugore nga dy në secilin drejtim dhe dy linja hekurudhore të ndara.

Automjetet do të mund të lëvizin me shpejtësi deri në 110 km/orë ndërsa trenat, deri në 200 km/orë. Falë këtyre parametrave, kalimi i ngushticës do të zgjasë vetëm 10 minuta me makinë dhe 7 minuta me tren, krahasuar me 45 minutat që nevojiten sot me tragetet e kompanisë Scandlines.

Ky ndryshim pritet të ketë ndikim të madh për udhëtarët, turistët dhe veçanërisht për sektorin logjistik dhe mjedisor.

Materiali i nxjerrë nga fundi i detit gjatë gërmimeve nuk do të hidhet, por do të ripërdoret për zgjerimin e vijës bregdetare.

Punimet do tĂ« krijojnĂ« rreth 3 kmÂČ tokĂ« tĂ« re, pjesĂ«risht nĂ« ishullin danez tĂ« Lollandit dhe pjesĂ«risht nĂ« ishullin gjerman tĂ« Fehmarnit, e cila do tĂ« shfrytĂ«zohet pĂ«r zona natyrore dhe hapĂ«sira tĂ« gjelbra bregdetare.

 

 

Rëndësia për transportin europian të mallrave

Një nga aspektet më të rëndësishme të projektit lidhet me transportin ndërkombëtar të mallrave. Tuneli Fehmarn Belt është pjesë e rëndësishme e korridorit skandinavo-mesdhetar, rrjetit hekurudhor që lidh Skandinavinë me Italinë përmes Gjermanisë.

Pasi të vihet në funksion, ai do të lejojë kalimin e 68 trenave të mallrave në ditë përmes ngushticës, ndërsa 30 trena të tjerë do të devijohen nga porti i Travemundes drejt jugut, në drejtim të Italisë.

Për Italinë, e cila eksporton dhe importon sasi të mëdha mallrash me hekurudhë përmes Gjermanisë, kjo do të thotë rritje e ndjeshme e kapaciteteve transportuese dhe ulje e kohës së tranzitit në një nga korridoret më strategjike të tregtisë europiane. Pra, bëhet fjalë për një tunel nën det, por me ndikim ekonomik dhe logjistik që shtrihet nga Deti Baltik deri në hapësirën mesdhetare.

Disa përfundime kryesore lidhur me ndikimet e këtij projekti dhe në përgjithësi të investimeve strategjike në fushën e transportit, tregtisë, turizmit, etj.

– PĂ«rshpejtimi i transportit dhe i tregtisĂ«, tuneli do tĂ« shkurtojĂ« ndjeshĂ«m kohĂ«n e udhĂ«timit midis DanimarkĂ«s dhe GjermanisĂ«, mallrat do tĂ« transportohen mĂ« shpejt dhe me kosto mĂ« tĂ« ulĂ«t duke rritur efikasitetin e zinxhirĂ«ve tĂ« furnizimit nĂ« EuropĂ«n Veriore.

– Forcimi i integrimit ekonomik europian, lidhja do tĂ« pĂ«rmirĂ«sojĂ« korridorin transportues midis SkandinavisĂ« dhe EuropĂ«s Qendrore nga ku pritet tĂ« rriten shkĂ«mbimet tregtare dhe investimet ndĂ«rkufitare.

– Rritja e konkurrueshmĂ«risĂ« sĂ« rajonit, bizneset do tĂ« pĂ«rfitojnĂ« nga qasja mĂ« e shpejtĂ« nĂ« tregje dhe porte, rajonet pĂ«rreth tunelit mund tĂ« tĂ«rheqin investime tĂ« reja industriale dhe logjistike.

– Zhvillimi i turizmit, udhĂ«timet mĂ« tĂ« shpejta do tĂ« lehtĂ«sojnĂ« lĂ«vizjen e turistĂ«ve midis vendeve nordike dhe pjesĂ«s tjetĂ«r europiane, kjo do tĂ« sjellĂ« tĂ« ardhura shtesĂ« pĂ«r sektorin e turizmit dhe shĂ«rbimeve.

– PĂ«rfitime pĂ«r tregun e punĂ«s, projekti ka krijuar vende pune duke nisur qĂ« prej fazĂ«s sĂ« ndĂ«rtimit, dhe pas pĂ«rfundimit mund tĂ« rritet lĂ«vizshmĂ«ria e punĂ«torĂ«ve dhe bashkĂ«punimi ekonomik ndĂ«rmjet rajoneve.

– Ndikimi mjedisor afatgjatĂ«, kalimi i njĂ« pjese tĂ« trafikut nga tragetet dhe rrugĂ«t drejt hekurudhĂ«s mund tĂ« ulĂ« emetimet e CO₂ pĂ«r njĂ«si transporti, proces qĂ« mbĂ«shtet objektivat e BE-sĂ« pĂ«r transport mĂ« tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m.

The post Tuneli më i madh nënujor në botë Gjermania lidhet me Danimarkën appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

NATO po shqyrton si të mbrojë Europën Lindore ndërsa SHBA tërhiqet

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Tanket gjermane po rikthehen në një rajon që dikur e shkatërruan, shkruan The Economist

 

Krijesat e çuditshme dalin me zhurmĂ« nga pylli, me trupat e mbuluar me myshk, copa tĂ« grisura pĂ«lhure dhe bar plastik, ndĂ«rsa kokat i kanĂ« tĂ« mbuluara me rrjeta tĂ« zeza. Tanket Leopard dhe mjetet luftarake tĂ« kĂ«mbĂ«sorisĂ« Puma tĂ« BrigadĂ«s sĂ« 45-tĂ« tĂ« Blinduar tĂ« GjermanisĂ« janĂ« kamufluar nĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r t’u fshehur nga dronĂ«t armiq.

PĂ«r njĂ« muaj, njĂ«sia u stĂ«rvit pĂ«rgjatĂ« kufirit tĂ« LituanisĂ« me BjellorusinĂ«, njĂ« shtet aleat i RusisĂ«, nĂ« kuadĂ«r tĂ« stĂ«rvitjes sĂ« sapopĂ«rfunduar “Freedom Shield”. QĂ«llimi: tĂ« jetĂ« gati tĂ« “luftojĂ« sonte” pĂ«r tĂ« mbrojtur Vilniusin, kryeqytetin e LituanisĂ«, dhe pĂ«r tĂ« mbajtur nĂ«n kontroll Korridorin SuwaƂki, qĂ« lidh shtetet baltike me PoloninĂ«.

PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« mision, Brigada e 45-tĂ« nuk do tĂ« kthehet nĂ« Gjermani. PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« qĂ« nga pĂ«rfundimi i LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«, Gjermania po vendos njĂ«si ushtarake nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pĂ«rhershme jashtĂ« vendit. KĂ«to trupa janĂ« maja e shtizĂ«s sĂ« njĂ« ushtrie qĂ« po zgjerohet pĂ«r t’u bĂ«rĂ« mĂ« e madhja nĂ« EuropĂ«.

Njësia do të pajiset me tanket, artilerinë, dronët dhe sistemet më moderne kundërajrore, ndërsa do të rritet nga 1,600 në rreth 5,000 ushtarë deri në fund të vitit 2027.

NdĂ«rkohĂ«, prania ushtarake amerikane nĂ« rajon po zvogĂ«lohet. NjĂ« njĂ«si tankesh amerikane – Batalioni i ParĂ«, Regjimenti i 12-tĂ« i KalorĂ«sisĂ« – u stĂ«rvit pĂ«r disa muaj nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n zonĂ«. Por ajo u largua nĂ« qershor, sĂ« bashku me pjesĂ«n tjetĂ«r tĂ« brigadĂ«s sĂ« saj nĂ« Poloni. Askush nuk e di se kur, ose nĂ«se, do tĂ« zĂ«vendĂ«sohet nga njĂ« njĂ«si tjetĂ«r amerikane.

 

Ndryshime tektonike gjermane

Edhe pse Gjermania po has vĂ«shtirĂ«si pĂ«r tĂ« rekrutuar mjaftueshĂ«m vullnetarĂ« – aq sa disa ushtarĂ« mund tĂ« detyrohen t’i bashkohen brigadĂ«s – lituanezĂ«t i presin trupat gjermane me mirĂ«njohje, thotĂ« nĂ«nkoloneli Sebastian Hagen, komandant i grupit shumĂ«kombĂ«sh luftarak qĂ« pĂ«rbĂ«n bĂ«rthamĂ«n e brigadĂ«s.

“Ajo qĂ« po bĂ«jmĂ« sot Ă«shtĂ« ajo qĂ« tĂ« gjithĂ« aleatĂ«t bĂ«nĂ« pĂ«r GjermaninĂ« gjatĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«, – thotĂ« ai. – Krahu lindor Ă«shtĂ« zhvendosur mĂ« tej drejt lindjes dhe tani Ă«shtĂ« radha e GjermanisĂ« tĂ« kthejĂ« diçka mbrapsht”.

Ky mision Ă«shtĂ« edhe mĂ« domethĂ«nĂ«s po tĂ« kihet parasysh se ushtritĂ« gjermane – ato teutonike, prusiane, perandorake dhe naziste – historikisht kanĂ« qenĂ« pushtuese nĂ« kĂ«tĂ« rajon. GjatĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore ato pushtuan PoloninĂ«, shtetet baltike (LituaninĂ«, LetoninĂ« dhe EstoninĂ«) dhe njĂ« pjesĂ« tĂ« madhe tĂ« RusisĂ« perĂ«ndimore.

Pas dorëzimit të Gjermanisë naziste në vitin 1945, Bashkimi Sovjetik aneksoi republikat baltike, të cilat rifituan pavarësinë vetëm pas shpërbërjes së tij në vitin 1991. Sovjetikët pushtuan gjithashtu qytetin gjerman të Königsbergut, i njohur sot si enklava ruse e Kaliningradit.

“Jemi plotĂ«sisht tĂ« vetĂ«dijshĂ«m pĂ«r atĂ« qĂ« Gjermania naziste bĂ«ri kĂ«tu nĂ« Lituani. Po ashtu jemi tĂ« vetĂ«dijshĂ«m pĂ«r atĂ« qĂ« pushtimi sovjetik i bĂ«ri LituanisĂ«â€, – shton nĂ«nkoloneli Hagen. Kur nuk Ă«shtĂ« nĂ« stĂ«rvitje, brigada ndihmon nĂ« mirĂ«mbajtjen e varrezave tĂ« luftĂ«s dhe tĂ« varrezave hebraike.

QĂ«llimi i NATO-s, deklaronte Lord Ismay, Sekretari i parĂ« i PĂ«rgjithshĂ«m i aleancĂ«s, Ă«shtĂ« “t’i mbajĂ« rusĂ«t jashtĂ«, amerikanĂ«t brenda dhe gjermanĂ«t tĂ« frenuar”. Por ndĂ«rsa presidenti Donald Trump pĂ«rgatitet tĂ« takohet me udhĂ«heqĂ«sit e tjerĂ« tĂ« NATO-s nĂ« Ankara, mĂ« 7-8 korrik, Gjermania po forcohet pĂ«r t’i mbajtur rusĂ«t jashtĂ« dhe, shpreson ajo, amerikanĂ«t brenda. Sipas njĂ« plani tĂ« quajtur “NATO 3.0”, SHBA kĂ«rkon qĂ« vendet europiane tĂ« marrin pĂ«rsipĂ«r rolin kryesor nĂ« mbrojtjen e tyre konvencionale, ndĂ«rsa Amerika tĂ« ofrojĂ« ombrellĂ«n bĂ«rthamore.

Kjo pĂ«rputhet me vendosmĂ«rinĂ« e vetĂ« GjermanisĂ«, qĂ« pas pushtimit rus tĂ« UkrainĂ«s nĂ« vitin 2022, pĂ«r t’u shndĂ«rruar nga njĂ« vend qĂ« ka mbetur pas nĂ« mbrojtje nĂ« njĂ« shtyllĂ« kryesore tĂ« sigurisĂ« europiane.

Ajo planifikon të arrijë objektivin e NATO-s për shpenzime në mbrojtje sa 3.5% e PBB-së deri në vitin 2029, shumë përpara afatit të vitit 2035. Deri në fund të dekadës, Gjermania mund të shpenzojë për Forcat e saj të Armatosura më shumë sesa Britania dhe Franca, të dyja fuqi bërthamore, së bashku.

MegjithatĂ«, vetĂ«m paratĂ« nuk do ta bĂ«jnĂ« EuropĂ«n tĂ« vetĂ«mbĂ«shtetur. SĂ« bashku, anĂ«tarĂ«t europianĂ« tĂ« NATO-s shpenzojnĂ« tashmĂ« pĂ«r mbrojtjen mĂ« shumĂ« se çdo vend tjetĂ«r, me pĂ«rjashtim tĂ« Shteteve tĂ« Bashkuara. MegjithatĂ«, ata mbeten “strategjikisht tĂ« varur nga Shtetet e Bashkuara nĂ« tĂ« gjithĂ« zinxhirin e operacioneve ushtarake”, thuhet nĂ« njĂ« raport tĂ« Institutit Kiel, njĂ« institut kĂ«rkimor gjerman.

Sa urgjent është ky ndryshim për Europën varet nga dy pyetje kryesore që rëndojnë mbi samitin. E para: sa kërcënues është Vladimir Putin?

Rusia ka riorganizuar frontin e saj përballë NATO-s, duke ngritur njësi, baza dhe shtabe të reja në pritje të forcave që mund të dislokohen në të ardhmen. NATO vlerëson se Rusia mund të përbëjë kërcënim për vendet anëtare vetëm pak vite pasi luftimet në Ukrainë të marrin fund ose të reduktohen. Gjermania synon të jetë gati deri në vitin 2029. Polonia beson se rreziku mund të shfaqet edhe më shpejt.

Pyetja tjetĂ«r Ă«shtĂ« se çfarĂ« nĂ«nkupton politika “America First” pĂ«r EuropĂ«n. Mund tĂ« imagjinohen katĂ«r versione tĂ« Donald Trump-it, tĂ« gjitha tĂ« besueshme. NjĂ«ri Ă«shtĂ« ai i prindit tĂ« rreptĂ«, qĂ« e shtyn EuropĂ«n tĂ« forcohet, por Ă«shtĂ« i gatshĂ«m ta mbrojĂ« nĂ« rast nevoje, nĂ« pĂ«rputhje me Nenin 5 tĂ« NATO-s pĂ«r mbrojtjen kolektive.

NjĂ« tjetĂ«r Ă«shtĂ« miku qĂ« mungon, i cili nuk dĂ«shiron tĂ« luftojĂ« pĂ«r EuropĂ«n, por vazhdon tĂ« ofrojĂ« njĂ« lloj mbĂ«shtetjeje tĂ« tĂ«rthortĂ«. I treti Ă«shtĂ« ish-partneri toksik, qĂ« e braktis EuropĂ«n, por nuk largohet nga shtĂ«pia e pĂ«rbashkĂ«t e NATO-s, duke ua vĂ«shtirĂ«suar jetĂ«n europianĂ«ve nĂ« pĂ«rpjekjet e tyre pĂ«r t’u organizuar. I fundit Ă«shtĂ« grabitqari, qĂ« kĂ«rcĂ«non vende si Groenlanda nĂ« krahun perĂ«ndimor tĂ« EuropĂ«s, ndĂ«rkohĂ« qĂ« Rusia kĂ«rcĂ«non krahun lindor.

UshtarakĂ«t, nga selia supreme e NATO-s nĂ« Mons, pĂ«rmes komandave vartĂ«se e deri te njĂ«sitĂ« nĂ« vijĂ«n e parĂ«, pĂ«r momentin shohin kryesisht versionin e “prindit tĂ« rreptĂ«â€ tĂ« Trump-it. UshtarĂ«t europianĂ« dhe amerikanĂ« planifikojnĂ« dhe stĂ«rviten siç kanĂ« bĂ«rĂ« prej dekadash. Ata shpresojnĂ« qĂ« SHBA ta koordinojĂ« tĂ«rheqjen e saj graduale me forcimin e kapaciteteve europiane, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« tĂ« mos krijohet njĂ« boshllĂ«k nĂ« mbrojtje.

Por z. Trump është i ndjeshëm dhe i paparashikueshëm. Në maj, Pentagoni njoftoi papritur se do të tërhiqte 5,000 ushtarë nga Gjermania, pasi Trump u zemërua nga kritikat e kancelarit gjerman Friedrich Merz ndaj luftës në Iran. Paradoksalisht, Pentagoni gjithashtu ka ndryshuar disa herë qëndrim lidhur me zëvendësimin e brigadës që së fundmi u largua nga Polonia dhe Lituania, dy nga vendet europiane më pro-amerikane.

Pete Hegseth, sekretari amerikan i Mbrojtjes, kritikoi aleatĂ«t europianĂ« qĂ«, sipas tij, nĂ« mĂ«nyrĂ« “tĂ« turpshme” nuk morĂ«n pjesĂ« nĂ« luftĂ«n e AmerikĂ«s nĂ« Iran dhe, nĂ« disa raste, nuk lejuan pĂ«rdorimin e bazave dhe hapĂ«sirĂ«s sĂ« tyre ajrore nga forcat amerikane. Ai njoftoi gjithashtu njĂ« rishikim gjashtĂ«mujor tĂ« pranisĂ« ushtarake amerikane nĂ« EuropĂ«, e cila deri tani Ă«shtĂ« reduktuar nga rreth 100,000 nĂ« rreth 80,000 ushtarĂ«.

PĂ«rveç reduktimit tĂ« njĂ«sive nĂ« vijĂ«n e parĂ«, Pentagoni ka zvogĂ«luar edhe forcat e reagimit tĂ« shpejtĂ« qĂ« premton t’i dĂ«rgojĂ« NATO-s nĂ« rast lufte, duke argumentuar se ato nevojiten pĂ«r kriza aktuale ose tĂ« mundshme nĂ« Lindjen e Mesme dhe PaqĂ«sor.

Këto përfshijnë bombardues, avionë luftarakë, avionë cisternë për furnizim me karburant në ajër dhe anije luftarake, si aeroplanmbajtëse dhe nëndetëse sulmuese. Kjo vë në pikëpyetje Modelin e Forcave të NATO-s (NATO Force Model), i cili përcakton se me cilat forca mund të llogarisin komandantët e aleancës.

 

 

Dikur besnik

Disa zyrtarë të administratës Trump lënë të kuptohet se SHBA mund të mos luftojë për mbrojtjen e shteteve baltike. Më shqetësuese është se ata kanë ngritur dyshime edhe për rrezikun e përshkallëzimit të konfliktit nëse NATO vendos raketa që mund të godasin thellë në territorin rus. Administrata ka anuluar vendosjen e planifikuar në Gjermani të një njësie të pajisur me raketa lundruese Tomahawk, me rreze veprimi deri në 2,500 kilometra.

Gjithashtu, ka vonuar porosinĂ« e GjermanisĂ« pĂ«r raketa Tomahawk dhe, pĂ«r njĂ« periudhĂ« tĂ« shkurtĂ«r, u bllokoi aleatĂ«ve aksesin nĂ« modelet mĂ« tĂ« avancuara tĂ« InteligjencĂ«s Artificiale. Sa i pĂ«rket versionit “toksik” tĂ« Trump-it, administrata e tij vazhdon tĂ« destabilizojĂ« politikĂ«n europiane duke nxitur narrativa tĂ« sĂ« djathtĂ«s ekstreme.

Sa më antieuropiane të bëhet Amerika, aq më shumë Rusia mund të tundohet të sfidojë NATO-n dhe aq më e vështirë do të jetë për europianët të reagojnë. Rusia nuk ka nevojë të ndërmarrë një sulm frontal. Shumë analistë druhen se një veprim i kufizuar dhe i paqartë mund të ekspozojë në mënyrë fatale përçarjet brenda NATO-s.

PĂ«r ta kuptuar ndĂ«rlikimin e situatĂ«s, mjafton tĂ« udhĂ«tosh nga Lituania drejt qytetit polak SuwaƂki, pĂ«rmes rripit tĂ« ngushtĂ« tĂ« territorit qĂ« ndan BjellorusinĂ« nga Kaliningradi (shih hartĂ«n). Varrezat e kĂ«tij rajoni, qĂ« u pĂ«rkasin shtatĂ« besimeve tĂ« ndryshme fetare, dĂ«shmojnĂ« pĂ«r kufijtĂ« qĂ« kanĂ« ndryshuar vazhdimisht dhe ushtritĂ« qĂ« kanĂ« kaluar aty ndĂ«r shekuj.

Me njĂ« gjerĂ«si minimale prej rreth 65 kilometrash, Korridori i SuwaƂkit pĂ«rshkohet nga dy arteriet kryesore qĂ« lidhin shtetet baltike me pjesĂ«n tjetĂ«r tĂ« EuropĂ«s: autostrada Via Baltica dhe linja hekurudhore e shpejtĂ«sisĂ« sĂ« lartĂ« Rail Baltica.

Të dy projektet mbeten ende të papërfunduara, pjesërisht për shkak të mosmarrëveshjeve mes vetë vendeve baltike. Megjithatë, ato janë jetike si për tregtinë në kohë paqeje, ashtu edhe për logjistikën ushtarake në rast konflikti.

Edhe sot, në bazë të marrëveshjeve ekzistuese, trena specialë rusë kalojnë përmes jugut të Lituanisë, duke transportuar pasagjerë midis Kaliningradit dhe pjesës kontinentale të Rusisë katër herë në ditë, në vagonë të mbyllur dhe nën mbikëqyrjen e rojeve kufitare lituaneze. Edhe tranziti i mallrave në këtë korridor është i kufizuar.

Republikat baltike janë ndier prej kohësh të cenueshme, për shkak të popullsisë së tyre të vogël, pranisë së pakicave rusishtfolëse dhe prirjes revanshiste të Kremlinit.

Ato pĂ«rballen vazhdimisht me forma presioni nĂ« tĂ« ashtuquajturĂ«n “zonĂ« gri” nga Rusia – sulme kibernetike, shkelje tĂ« hapĂ«sirĂ«s ajrore nga avionĂ« dhe dronĂ«, sabotim tĂ« kabllove nĂ«nujore, fushata dezinformimi dhe veprime tĂ« tjera.

Vilniusi ndodhet vetĂ«m 35 kilometra nga Bjellorusia, ku banda kriminale dĂ«rgojnĂ« emigrantĂ« dhe balona tĂ« mbushura me cigare kontrabandĂ« pĂ«rtej kufirit. NĂ«se Rusia do tĂ« pushtonte shtetet baltike, ajo mund tĂ« pĂ«rpiqej tĂ« ndĂ«rpriste Korridorin e SuwaƂkit pĂ«r tĂ« penguar ardhjen e pĂ«rforcimeve tĂ« NATO-s, ndoshta vetĂ«m me pĂ«rdorimin e dronĂ«ve.

Si mund tĂ« zhvillohej njĂ« luftĂ« e tillĂ«, me ose pa ndihmĂ«n e AmerikĂ«s? Dikur NATO supozonte se do tĂ« duhej tĂ« tĂ«rhiqej, tĂ« grumbullonte pĂ«rforcime dhe mĂ« pas tĂ« pĂ«rpiqej tĂ« rimerrte Korridorin e SuwaƂkit. Sot, megjithatĂ«, synimi Ă«shtĂ« tĂ« mbahet sa mĂ« shumĂ« territor qĂ« nga fillimi.

Lufta në Ukrainë ka treguar se ushtri më të vogla mund ta ndalin Rusinë, madje edhe ta zmbrapsin, nëse kanë kombinimin e duhur të vendosmërisë, teknologjisë dhe mbështetjes. NATO ka forcuar krahun e saj lindor, duke rritur nga katër në nëntë grupet luftarake me rotacion (batalione të përforcuara).

Disa prej tyre, si ai gjerman në Lituani, janë zgjeruar në brigada, të përbëra zakonisht nga tre batalione. Edhe shtetet baltike dhe Polonia kanë rritur ndjeshëm kapacitetet e tyre ushtarake. Shpenzimet për mbrojtjen në të gjitha këto vende pritet të arrijnë këtë vit në 5% ose më shumë të PBB-së.

Lituania po bashkon njësitë e saj të shpërndara në një divizion të rëndë të blinduar me tre brigada dhe rreth 20,000 ushtarë, i cili do të pajiset me tanke gjermane Leopard, mjete luftarake suedeze të këmbësorisë CV90, artileri franceze Caesar dhe sisteme raketore amerikane HIMARS.

Pjesa mĂ« e madhe e territorit tĂ« LituanisĂ« – me pyje dhe kĂ«netĂ« – favorizon mbrojtĂ«sin, aq mĂ« tepĂ«r nĂ« epokĂ«n e dronĂ«ve. Edhe nĂ«se Korridori i SuwaƂkit do tĂ« ndĂ«rpritej, shtetet baltike do tĂ« ishin mĂ« tĂ« lehta pĂ«r t’u furnizuar nga deti, falĂ« anĂ«tarĂ«simit tĂ« SuedisĂ« dhe FinlandĂ«s nĂ« NATO. InstruktorĂ«t amerikanĂ« kanĂ« trajnuar gjithashtu Unionin e PushkatarĂ«ve tĂ« LituanisĂ«, njĂ« milici vullnetare, pĂ«r operacione si bastisjet dhe rrĂ«mbimet nĂ« kushte pushtimi.

NĂ«se Rusia do tĂ« sulmonte, thotĂ« kundĂ«radmirali Giedrius Premeneckas, njĂ« nga drejtuesit mĂ« tĂ« lartĂ« ushtarakĂ« tĂ« LituanisĂ«, “do tĂ« bĂ«nte njĂ« gabim shumĂ« mĂ« tĂ« madh sesa ai qĂ« bĂ«ri duke sulmuar UkrainĂ«n.”

NATO pranon se ka ende shumë për të mësuar nga fusha e betejës në Ukrainë, e dominuar nga dronët. Gjatë stërvitjeve të këtij viti, ekipet ukrainase të dronëve arritën të asgjësonin batalione të tëra të NATO-s.

NĂ« stĂ«rvitjen “Freedom Shield”, grupi shumĂ«kombĂ«sh luftarak pĂ«rdori dronĂ« dhe armĂ« tĂ« tjera pĂ«r tĂ« zmbrapsur njĂ« njĂ«si gjermane qĂ« luante rolin e forcave pushtuese ruse. MegjithatĂ«, nĂ«nkoloneli Sebastian Hagen kĂ«mbĂ«ngul se tanku nuk Ă«shtĂ« aspak i tejkaluar.

Lufta e sĂ« ardhmes do tĂ« kĂ«rkojĂ« mbrojtje mĂ« tĂ« mirĂ« kundĂ«r dronĂ«ve dhe pĂ«rdorim mĂ« tĂ« madh tĂ« mjeteve tokĂ«sore pa pilot, por, siç shprehet ai, “tanket do tĂ« mbeten tĂ« domosdoshme pĂ«r tĂ« pushtuar dhe pĂ«r tĂ« mbajtur territor.”

Me AmerikĂ«n nĂ« luftĂ«, komandantĂ«t e NATO-s besojnĂ« se operacionet shumĂ«dimensionale nĂ« tokĂ«, det, ajĂ«r, hapĂ«sirĂ« dhe hapĂ«sirĂ«n kibernetike – tĂ« mbĂ«shtetura nga rrjete tĂ« dhĂ«nash qĂ« lidhin sensorĂ«t me sistemet e goditjes dhe pĂ«rpunohen me InteligjencĂ« Artificiale – do t’u mundĂ«sojnĂ« forcave aleate tĂ« manovrojnĂ«, t’u shmangen njĂ«sive me dronĂ« dhe tĂ« mposhtin forcat ruse.

Aviacioni i NATO-s dhe raketat me rreze tĂ« gjatĂ« veprimi do tĂ« neutralizonin sistemet ruse tĂ« mbrojtjes kundĂ«rajrore dhe kundĂ«r anijeve. Pika mĂ« e cenueshme e frontit mund tĂ« mos jetĂ« Korridori i SuwaƂkit, por Kaliningradi, i cili, sipas kundĂ«radmiralit Premeneckas, “nuk do tĂ« pĂ«rjashtohet nga veprimet ushtarake nĂ«se Rusia bĂ«n diçka tĂ« pamenduar.”

 

 

Nga Ismay te zhgënjimi

Si do të luftonte Europa nëse Amerika do të ndërpriste plotësisht mbështetjen? Brigada e 45-të këmbëngul se ka të gjitha pajisjet e nevojshme, si në Lituani ashtu edhe në Gjermani. Ruben Stewart, nga Instituti Ndërkombëtar për Studime Strategjike (IISS) në Londër, vëren në një analizë të fundit se ushtritë europiane janë të barabarta ose edhe më të afta se Rusia në shumë fusha.

MegjithatĂ«, Amerika vazhdon tĂ« sigurojĂ« “sistemin operativ” tĂ« NATO-s, duke pĂ«rfshirĂ« inteligjencĂ«n, dronĂ«t dhe satelitĂ«t e zbulimit, armĂ«t me rreze tĂ« gjatĂ« veprimi, mbrojtjen ajrore dhe kapacitetet e transportit strategjik.

Pa AmerikĂ«n, argumenton Stewart, “ajo qĂ« do tĂ« mungonte mĂ« shumĂ« nuk do tĂ« ishte masa e forcĂ«s, por integrimi”. UshtritĂ« europiane do tĂ« detyroheshin tĂ« luftonin “me mĂ« shumĂ« kujdes dhe mĂ« ngadalĂ«â€. Ato do tĂ« kishin mĂ« pak paralajmĂ«rime pĂ«r lĂ«vizjet e trupave ruse dhe mĂ« pak siguri pĂ«r drejtimin e tyre, ndaj do tĂ« detyroheshin tĂ« shpĂ«rndanin forcat nĂ« njĂ« front mĂ« tĂ« gjerĂ«.

BashkĂ«rendimi mes tyre do tĂ« dobĂ«sohej, pasi sinjalet satelitore, komunikimet dhe rrjedha e tĂ« dhĂ«nave do tĂ« bĂ«heshin mĂ« pak tĂ« besueshme. Forcat ajrore dhe ato tokĂ«sore do tĂ« zhvillonin, nĂ« thelb, beteja tĂ« ndara. Sistemet ruse tĂ« mbrojtjes ajrore mund tĂ« mbijetonin, ndĂ«rsa europianĂ«ve mund t’u mungonin mjetet pĂ«r tĂ« rrĂ«zuar dronĂ«t dhe raketat ruse. E gjithĂ« kjo do ta bĂ«nte mĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« goditjen e objektivave tĂ« largĂ«ta dhe do ta linte prapavijĂ«n e NATO-s mĂ« tĂ« ekspozuar ndaj sulmeve.

Europa nuk do tĂ« ishte nĂ« gjendje tĂ« zhvillonte njĂ« luftĂ« manovrimi. “Do tĂ« ishte njĂ« luftĂ« mbrojtjeje, konsumimi dhe qĂ«ndrueshmĂ«rie, qĂ« sakrifikon shpejtĂ«sinĂ« pĂ«r hir tĂ« rezistencĂ«s afatgjatĂ« dhe synon tĂ« fitojĂ« me kalimin e kohĂ«s, jo qĂ« nĂ« fillim”, shkruan Stewart.

Ose, siç shprehet njĂ« zyrtar i lartĂ« i NATO-s, “do t’i ngjante shumĂ« mĂ« tepĂ«r luftĂ«s nĂ« UkrainĂ« sesa fushĂ«betejĂ«s qĂ« do tĂ« dĂ«shironim”. NjĂ« luftĂ« statike, e pĂ«rgjakshme dhe e zgjatur konsumimi do tĂ« ishte gjithashtu e vĂ«shtirĂ« tĂ« mbahej politikisht.

Armët e goditjes me rreze të gjatë veprimi, me rreze prej 1,000 kilometrash ose më shumë, ilustrojnë qartë dilemën e Europës. Raketat gjermane Taurus dhe raketat franko-britanike SCALP/Storm Shadow kanë një rreze veprimi prej rreth 500 kilometrash. Me SHBA-në që nuk është e gatshme të ofrojë raketat Tomahawk, europianët po kërkojnë alternativa.

Gjermania po bashkĂ«punon me BritaninĂ« pĂ«r zhvillimin e raketave lundruese hipersonike dhe me teknologji stealth, si dhe me UkrainĂ«n pĂ«r armĂ« mĂ« tĂ« thjeshta, por tĂ« provuara nĂ« fushĂ«n e betejĂ«s. Edhe aktorĂ« tĂ« tjerĂ«, pĂ«rfshirĂ« konsorciumin MBDA, po zhvillojnĂ« sisteme tĂ« ngjashme. MegjithatĂ«, pĂ«r t’i pĂ«rdorur ato nĂ« mĂ«nyrĂ« efektive, Europa ka nevojĂ« pĂ«r rrjete satelitore tĂ« zbulimit, vĂ«zhgimit dhe komunikimit. Gjermania planifikon tĂ« shpenzojĂ« 35 miliardĂ« euro pĂ«r kĂ«to kapacitete.

Çdo luftĂ« do tĂ« zhvillohej gjithashtu nĂ«n hijen e armĂ«ve bĂ«rthamore. Rusia ka kĂ«rcĂ«nuar se mund t’i pĂ«rdorĂ« ato nĂ« UkrainĂ«. Ideja se edhe njĂ« AmerikĂ« qĂ« ndjek qasjen e “dashurisĂ« sĂ« ashpĂ«r” mund tĂ« ruajĂ« efektin parandalues bĂ«rthamor, ndĂ«rsa redukton angazhimin e saj konvencional, mbetet e diskutueshme.

“NĂ«se amerikanĂ«t japin sinjalin se nuk duan tĂ« dĂ«rgojnĂ« trupa tokĂ«sore pĂ«r tĂ« mbrojtur LetoninĂ« ose PoloninĂ«, atĂ«herĂ« sa e besueshme Ă«shtĂ« qĂ« do tĂ« jenĂ« tĂ« gatshĂ«m tĂ« rrezikojnĂ« njĂ« luftĂ« bĂ«rthamore?”, pyet Artur Kacprzyk nga Instituti Polak i Çështjeve NdĂ«rkombĂ«tare.

Britania dhe Franca, qĂ« zotĂ«rojnĂ« nga pak mĂ« shumĂ« se 200 koka bĂ«rthamore secila, krahasuar me mbi 5,000 qĂ« zotĂ«rojnĂ« secila SHBA-ja dhe Rusia, kanĂ« deklaruar se: “Nuk ekziston asnjĂ« kĂ«rcĂ«nim ekstrem ndaj EuropĂ«s qĂ« tĂ« mos shkaktojĂ« njĂ« pĂ«rgjigje nga dy vendet tona”. MegjithatĂ«, pa ombrellĂ«n bĂ«rthamore amerikane, vendet europiane do tĂ« jenĂ« tĂ« pashmangshme mĂ« tĂ« kujdesshme nĂ« pĂ«rballjen me RusinĂ«.

PĂ«r mĂ« tepĂ«r, pa udhĂ«heqjen amerikane, njĂ« NATO vetĂ«m me vendet europiane rrezikon tĂ« bjerĂ« nĂ« “ngĂ«rç nĂ« nivel politik”, thotĂ« Christian Mölling nga instituti EDINA nĂ« Berlin. NjĂ« simulim lufte i zhvilluar vitin e kaluar, i mbĂ«shtetur pjesĂ«risht nga gazeta gjermane Die Welt, parashikonte njĂ« skenar ku Rusia pĂ«rdorte njĂ« krizĂ« humanitare nĂ« Kaliningrad si pretekst pĂ«r tĂ« pushtuar Korridorin e SuwaƂkit.

SHBA refuzonte tĂ« aktivizonte Nenin 5 tĂ« NATO-s, ndĂ«rsa brigada gjermane nuk ndĂ«rhynte, pjesĂ«risht sepse dronĂ«t rusĂ« kishin minuar rrugĂ«t qĂ« dilnin nga baza e saj. Simulimi kishte mangĂ«si – ai injoronte forcat e armatosura tĂ« vetĂ« LituanisĂ«, tĂ« cilat nuk do tĂ« hezitonin tĂ« rezistonin – por nxori nĂ« pah dobĂ«sitĂ« e mundshme.

Vendet europiane e dinë se duhet të ulin varësinë nga Amerika, por mbeten të ndara mbi përparësitë. A duhet të blejnë armë të gatshme, përfshirë ato amerikane, apo të investojnë kohë në zhvillimin e armëve europiane? Për disa zyrtarë francezë, detyra kryesore është krijimi i sistemeve europiane të komunikimit, platformave të përpunimit të të dhënave dhe modeleve të inteligjencës artificiale. Gjermania, përkundrazi, dëshiron të forcojë njësitë konvencionale, veçanërisht me tanke dhe municione. Shumë aleatë hezitojnë të heqin dorë nga Amerika, nga frika se vetë kjo mund të përshpejtojë largimin e saj.

Një analizë e Këshillit Europian për Marrëdhëniet me Jashtë (ECFR) argumenton se autonomia e plotë europiane mbetet jashtë arritjes. Ajo propozon që struktura komanduese e NATO-s të marrë një rol të dyfishtë, në mënyrë që të mund të drejtojë edhe operacione vetëm me vendet europiane, megjithëse kjo do të kërkonte miratimin e SHBA-së.

Sa kohĂ« ka Europa? Trump, me karakterin e tij tĂ« paparashikueshĂ«m, mund t’i kthejĂ« shpinĂ«n kontinentit nĂ« çdo moment. Putini mund tĂ« vendosĂ« tĂ« sfidojĂ« europianĂ«t pĂ«rpara se ata tĂ« jenĂ« gati. NjĂ« tjetĂ«r pikĂ«pyetje Ă«shtĂ« nĂ«se europianĂ«t do tĂ« arrijnĂ« tĂ« qĂ«ndrojnĂ« tĂ« bashkuar nĂ«se populistĂ«t e sĂ« djathtĂ«s ekstreme marrin pushtetin nĂ« Britani, FrancĂ« apo Gjermani.

NĂ« çdo rast, mbrojtja e EuropĂ«s nis me mbĂ«shtetjen e UkrainĂ«s. Sa mĂ« gjatĂ« tĂ« arrijĂ« ajo t’i rezistojĂ« RusisĂ«, aq mĂ« tĂ« mira do tĂ« jenĂ« kushtet qĂ« mund tĂ« negociojĂ« nĂ« njĂ« marrĂ«veshje paqeje dhe aq mĂ« shumĂ« kohĂ« do tĂ« kenĂ« europianĂ«t pĂ«r t’u pĂ«rgatitur.

Kjo nuk duhet tĂ« jetĂ« njĂ« mision i pamundur. Siç shprehet ministri i JashtĂ«m i PolonisĂ«, Radek Sikorski, Europa nuk ka nevojĂ« tĂ« jetĂ« “heroike” apo tĂ« arrijĂ« nivelin e fuqisĂ« amerikane: “Nuk kemi nevojĂ« as tĂ« jemi aq tĂ« mirĂ« sa Shtetet e Bashkuara. Mjafton tĂ« jemi mĂ« tĂ« mirĂ« se Putini.”

The post NATO po shqyrton si të mbrojë Europën Lindore ndërsa SHBA tërhiqet appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Gjigantët po dominojnë ekonominë  

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Flukset gjigante të kapitalit po riformësojnë biznesin dhe po shtojnë rreziqet, shkruan The Economist

 

Sot Ă«shtĂ« e lehtĂ« tĂ« humbasĂ«sh ndjeshmĂ«rinĂ« ndaj shifrave tĂ« mĂ«dha. Çdo javĂ« njoftohen marrĂ«veshje tĂ« mĂ«dha.

Vetëm katër ditë pasi SpaceX, kompania e raketave e Elon Musk, siguroi 86 miliardë dollarë në listimin më të madh publik të realizuar ndonjëherë, më 12 qershor, ajo njoftoi se do të blinte Cursor, një startup të Inteligjencës Artificiale për programim, për 60 miliardë dollarë.

Po atë ditë, DeepSeek, një laborator kinez i Inteligjencës Artificiale, bëri të ditur se kishte siguruar 7 miliardë dollarë në raundin e katërt më të madh të financimit me kapital sipërmarrës të regjistruar ndonjëherë në vend.

Deri tani këtë vit, bashkimet me vlerë mbi 10 miliardë dollarë kanë përbërë 48% të vlerës totale të marrëveshjeve, niveli më i lartë i regjistruar ndonjëherë, sipas Dealogic, ofrues të dhënash (shih grafikun 1).

Edhe investimet në startup-e po përqendrohen gjithnjë e më shumë: raundet e financimit mbi 1 miliard dollarë kanë përbërë 61% të financimit total me kapital sipërmarrës këtë vit, ndërsa në katër të pestat e këtyre raundeve ka marrë pjesë një investitor korporativ, sipas PitchBook, një tjetër ofrues të dhënash (shih grafikun 2).

Prirja drejt flukseve gjigante të kapitalit është e dukshme kudo. Projektet e reja të Investimeve të Huaja Direkte (IHD) me vlerë mbi 1 miliard dollarë kanë përbërë 42% të totalit që nga fillimi i vitit 2024, nga 28% në periudhën 2016-2018, sipas fDi Markets, që gjurmon këto projekte (shih grafikun 3).

 

 

Pjesa më e madhe e këtij aktiviteti përqendrohet në Amerikë. Vitin e kaluar, vendi ishte njëkohësisht destinacioni dhe burimi më i madh i projekteve të reja të IHD-ve me vlerë mbi 1 miliard dollarë. Gjithashtu, aty ndodhen 14 nga 15 startup-et që kanë marrë financimet më të mëdha që nga fillimi i vitit 2024. Nga 71 megabashkimet e regjistruara që nga fillimi i vitit 2025, 44 blerës janë amerikanë.

Por kjo prirje është përhapur edhe në rajone të tjera. Vitin e kaluar, Tajvani ishte burimi i dytë më i madh i Investimeve të Huaja Direkte me vlerë mbi 1 miliard dollarë, i ndjekur nga Emiratet e Bashkuara Arabe dhe Kina.

Edhe marrëveshjet e mëdha të kapitalit sipërmarrës po realizohen jashtë Amerikës. DayOne, operator qendrash të të dhënave me bazë në Singapor, siguroi 4.5 miliardë dollarë në qershor, ndërsa Nscale, një kompani rivale britanike, mori 2 miliardë dollarë në mars.

Marrëveshjet e mëdha vijnë dhe ikin në valë. Megjithatë, rrallëherë këto cikle kanë qenë kaq të sinkronizuara dhe kaq të varura nga një numër i vogël kompanish gjigante. Kjo sjell edhe rreziqe.

Prirja drejt investimeve gjigante është rezultat i ndërthurjes së disa zhvillimeve në ekonominë globale. I pari është disponueshmëria e kapitalit, pavarësisht se normat e interesit janë rritur nga nivelet jashtëzakonisht të ulëta të viteve të fundit.

Rezervat në para të kompanive të përfshira në indeksin amerikan S&P 500 kanë arritur në 2.2 trilionë dollarë. Këto kompani po realizojnë gjithashtu fitime rekord. Në Shtetet e Bashkuara, fitimet e korporatave janë pranë nivelit më të lartë historik në raport me Prodhimin e Brendshëm Bruto.

Kjo, nga ana tjetër, ka shtyrë vlerën e tyre në treg në nivele rekord, duke u dhënë kompanive edhe më shumë mundësi për të kryer blerje të kompanive të tjera dhe për të siguruar financime të reja përmes borxhit ose emetimit të aksioneve.

MĂ« 1 qershor, Alphabet njoftoi se do tĂ« emetonte aksione me vlerĂ« 80 miliardĂ« dollarĂ« – njĂ« shumĂ« pothuajse e papĂ«rfillshme pĂ«r njĂ« kompani, vlera e sĂ« cilĂ«s nĂ« treg ka arritur nĂ« 4.4 trilionĂ« dollarĂ«.

Pjesa mĂ« e madhe e kĂ«tij kapitali po pĂ«rdoret pĂ«r tĂ« financuar bumin e InteligjencĂ«s Artificiale – faktori i dytĂ« qĂ« qĂ«ndron pas kĂ«saj prirjeje.

PesĂ« gjigantĂ«t e infrastrukturĂ«s cloud – Alphabet, Amazon, Meta, Microsoft dhe Oracle – pritet tĂ« shpenzojnĂ« rreth 800 miliardĂ« dollarĂ« nĂ« investime kapitale kĂ«tĂ« vit, ndĂ«rsa garojnĂ« pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar qendra tĂ« tĂ« dhĂ«nave nĂ« mbarĂ« botĂ«n. NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, ato janĂ« ndĂ«r financuesit mĂ« tĂ« mĂ«dhenj tĂ« startup-eve tĂ« InteligjencĂ«s Artificiale.

Bumi i IA-së ka nxitur gjithashtu një sërë bashkimesh të mëdha korporative, përfshirë bashkimin e Dominion dhe NextEra, dy kompani amerikane të energjisë, si dhe blerjen e kompanisë së sigurisë kibernetike CyberArk nga lideri i tregut Palo Alto Networks.

Faktori i tretë pas valës së flukseve gjigante të kapitalit është politika. Në Shtetet e Bashkuara, administrata aktuale është treguar shumë më tolerante ndaj bashkimeve të mëdha të kompanive sesa paraardhësja e saj. Edhe Bashkimi Europian, nga frika se kampionët e tij industrialë mund të mbeten pas në garën globale, ka rishikuar së fundmi rregullat për bashkimet, duke i bërë ato më të lehta.

Qeveritë me politika proteksioniste po i nxisin kompanitë të rikthejnë prodhimin në vendet e tyre përmes tarifave dhe subvencioneve. Si pasojë, shumë kompani të mëdha po investojnë shuma të mëdha në ndërtimin e kapaciteteve të reja prodhuese jashtë vendit, si fabrikat e çipave që TSMC, gjiganti tajvanez i gjysmëpërçuesve, po ndërton në Arizonë, apo fabrika e re e automobilave që BYD, prodhuesi kinez i automjeteve elektrike, po ndërton në Hungari.

Ndryshimet teknologjike dhe ndĂ«rhyrjet politike kanĂ« krijuar njĂ« mjedis biznesi mĂ« tĂ« pasigurt dhe drejtuesit e kompanive po arrijnĂ« gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« nĂ« pĂ«rfundimin se pĂ«rmasat mĂ« tĂ« mĂ«dha ofrojnĂ« mĂ« shumĂ« siguri – faktori i katĂ«rt qĂ« po ushqen ethet e investimeve.

“NĂ« shumĂ« borde drejtuesish kam dĂ«gjuar se Ă«shtĂ« mĂ« mirĂ« tĂ« jesh mĂ« i madh”, thotĂ« Jake Henry nga kompania konsulente McKinsey.

Edhe investitorët duket se ndajnë të njëjtin mendim. The Economist analizoi kompanitë amerikane jofinanciare të përfshira në indeksin Russell 3000, duke i ndarë ato në pesë grupe sipas vlerës së tregut.

NĂ« vitin 2019, raporti mesatar çmim/fitim (P/E) – njĂ« tregues qĂ« mat sa lart e vlerĂ«sojnĂ« investitorĂ«t fitimin e njĂ« kompanie – ishte 18 pĂ«r grupin e kompanive mĂ« tĂ« mĂ«dha, kundrejt 14 pĂ«r grupin e kompanive mĂ« tĂ« vogla. Sot kĂ«to shifra janĂ« 26 dhe 15, duke treguar se tregu i vlerĂ«son fitimet e kompanive tĂ« mĂ«dha shumĂ« mĂ« lart se mĂ« parĂ« (shih grafikun 4).

 

 

Ky rezultat mbetet i pandryshuar edhe kur përjashtohen kompanitë e teknologjisë.

MegjithatĂ«, gara e kompanive pĂ«r t’u bĂ«rĂ« gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« mĂ«dha mbart edhe rreziqe. Studiuesit vlerĂ«sojnĂ« se gjasat qĂ« njĂ« bashkim i madh kompanish tĂ« rezultojĂ« i suksesshĂ«m nuk janĂ« mĂ« tĂ« larta se ato tĂ« njĂ« bashkimi mĂ« tĂ« vogĂ«l – pra rreth 50 me 50.

Por kur gjërat shkojnë keq, pasojat mund të jenë katastrofike. Kompania konsulente Bain llogarit se në pothuajse gjysmën e megabashkimeve të realizuara vitin e kaluar, vlera e kompanisë së blerë ishte më shumë se 50% e kapitalizimit bursier (vlera totale në treg e një kompanie të listuar në bursë) të blerësit. Për realizimin e këtyre transaksioneve shpesh nevojiten edhe sasi të mëdha borxhi.

Shqetësim nuk përbëjnë vetëm bashkimet e mëdha. Deri vonë, investimet gjigante të kompanive amerikane të infrastrukturës cloud në qendrat e të dhënave financoheshin kryesisht nga paratë e gjeneruara prej aktiviteteve të tyre ekzistuese.

Tani ato po marrin hua në shkallë të gjerë, duke shkaktuar rritje të ndjeshme të raportit mes borxhit dhe fluksit të lirë vjetor të parasë. Për shembull, tek Amazon, ky raport ka kaluar nga një nivel më i ulët se mesatarja e kompanive të indeksit S&P 500 në vitin 2019, në një nivel që sot është më shumë se katër herë mbi mesataren.

E gjithë kjo ka pasoja edhe për ekonominë në tërësi. Sipas Deutsche Bank, 10% e kompanive më të mëdha të listuara në bursë përbëjnë tashmë më shumë se tre të katërtat e kapitalizimit total të tregut në Shtetet e Bashkuara, pjesa më e lartë e regjistruar në një shekull.

Një strukturë gjithnjë e më e përqendruar te një numër i vogël kompanish gjigante do të thotë se dështimi i vetëm një korporate të madhe, të ngarkuar me borxhe, mund të shkaktojë tronditje të konsiderueshme në tregjet financiare.

Rritja e përqendrimit të korporatave mund të ketë pasoja negative edhe në drejtime të tjera. Konsumatorët, punonjësit dhe furnizuesit e vegjël mund të vihen nën presion, ndërsa qeveritë mund të ndikohen në mënyrë të tepruar nga ushtria e lobistëve që punësojnë gjigantët e biznesit. Kjo mund të ushqejë më tej rritjen e populistëve në të dy skajet e spektrit politik.

Sipas Gallup, një kompani sondazhesh, përqindja e amerikanëve që thonë se kanë besim te bizneset e mëdha është përgjysmuar afërsisht që nga viti 2000, duke zbritur në 15%. Përmasat e mëdha mund të sjellin shumë përparësi, por jo dashurinë e publikut.

 

The post Gjigantët po dominojnë ekonominë   appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

PD propozon hartë të re territoriale me 100 bashki dhe 6 rajone

✇Revista Monitor
By: Nertila

Në kuadër të reformës se re të ndarjes territoriale, Partia Demokratike propozoi rritjen e numrit të bashkive nga 61 në 100 dhe organizimin e vendit në gjashtë rajone, në kuadër të një varianti të ri për reformën administrativo-territoriale.

Sipas propozimit, harta aktuale e miratuar në vitin 2014 do të zgjerohej me 39 bashki të reja.

Një pjesë e njësive administrative që sot funksionojnë brenda bashkive të mëdha do të riktheheshin si bashki më vete, ndërsa disa bashki ekzistuese do të riorganizoheshin ose do të ndaheshin në njësi më të vogla.

Ndarja e propozuar parashikon gjashtĂ« rajone: ShkodĂ«r–LezhĂ«, DibĂ«r–KukĂ«s, Tiranë–DurrĂ«s, Elbasan–Korçë, Fier–Berat dhe Vlorë–GjirokastĂ«r.

Varianti i PD-së synon të zhbëjë një pjesë të bashkimeve të realizuara me reformën territoriale të vitit 2014, duke rikthyer si bashki më vete ish-komuna ose qendra urbane që sot janë njësi administrative.

Ndryshimi më i madh do të ndodhte në qarqet Fier, Tiranë dhe Lezhë, ku parashikohet shtimi i përbashkët i 16 bashkive. Në të kundërt, Qarku i Gjirokastrës do të mbetej me të njëjtin numër bashkish.

Dje Partia Socialiste në propozimin e saj pati në themel reduktimin e mëtejshëm të numrit te bashkive nga 61 në 46.

Tirana dhe Durrësi me 15 bashki

Rajoni Tiranë–DurrĂ«s do tĂ« pĂ«rbĂ«hej nga 15 bashki, nga tetĂ« qĂ« ka aktualisht, duke shtuar shtatĂ« njĂ«si tĂ« reja.

Në Qarkun e Tiranës, numri i bashkive propozohet të dyfishohet, nga pesë në dhjetë. Krahas Tiranës, Kamzës, Vorës, Kavajës dhe Rrogozhinës, propozohen si bashki më vete Petrela, Kashari, Dajti, Arbana dhe Ndroqi.

Tirana, sipas variantit të PD-së, do të kufizohej vetëm në territorin e njësisë aktuale të Tiranës, ndërsa njësitë periferike do të organizoheshin në bashki të veçanta.

Kashari do të ishte bashki më vete, ndërsa Dajti do të përfshinte edhe Shëngjergjin dhe Zall-Bastarin.

Në Qarkun e Durrësit, numri i bashkive do të rritej nga tre në pesë. Përveç Durrësit, Shijakut dhe Krujës, propozimi parashikon bashkitë e Sukthit dhe Fushë-Krujës.

ShkodĂ«r–LezhĂ«, dyfishim i numrit tĂ« bashkive

Rajoni ShkodĂ«r–LezhĂ« do tĂ« kishte 16 bashki, nga tetĂ« qĂ« pĂ«rfshin territori aktualisht.

Në Qarkun e Shkodrës propozohet rritja e numrit të bashkive nga pesë në tetë, me krijimin e bashkive të Velipojës, Drivastitdhe Koplikut. Bashkia e propozuar e Drivastit do të përfshinte Rrethinat, Postribën, Pultin, Shalën dhe Shoshin.

Ndryshimi më i madh në këtë rajon parashikohet në Qarkun e Lezhës, ku numri i bashkive do të rritej nga tre në tetë. Krahas Lezhës, Mirditës dhe Kurbinit, propozohen bashkitë Bregu i Matës, Zadrima, Orosh, Rubik dhe Mamurras.

DibĂ«r–KukĂ«s me 13 bashki

Rajoni DibĂ«r–KukĂ«s propozohet tĂ« ketĂ« 13 bashki, nga shtatĂ« aktualisht.

Qarku i Kukësit do të kalonte nga tre në pesë bashki, me krijimin e Shishtavecit dhe Bicajt si bashki më vete.

Qarku i DibrĂ«s do tĂ« dyfishonte numrin e bashkive, nga katĂ«r nĂ« tetĂ«, pĂ«rmes krijimit tĂ« bashkive MaqellarĂ«, ShupenzĂ«, Kastriot dhe LurĂ«. Bashkia e propozuar e Kastriotit do tĂ« pĂ«rfshinte, ndĂ«r tĂ« tjera, Kastriotin, FushĂ«-ÇidhnĂ«n, SllovĂ«n, KalanĂ« e DodĂ«s, Muhurrin dhe SelishtĂ«n.

Elbasan–Korçë me 19 bashki

Rajoni Elbasan–Korçë do tĂ« kishte 19 bashki, nga 13 aktualisht.NĂ« Qarkun e Elbasanit do tĂ« shtoheshin bashkitĂ« Bradashesh dhe Shpat, duke e çuar numrin e pĂ«rgjithshĂ«m nga shtatĂ« nĂ« nĂ«ntĂ«.

Në Qarkun e Korçës numri i bashkive propozohet të rritet nga gjashtë në dhjetë. Krahas bashkive aktuale, do të krijoheshin bashkitë Voskopojë, Pojan, Leskovik dhe Mokër.

Propozimi parashikon gjithashtu që Bashkia Kolonjë të emërtohet Ersekë, ndërsa Leskoviku të ndahet si bashki më vete.

Fier–Berat, tetĂ« bashki tĂ« reja

Rajoni Fier–Berat do tĂ« pĂ«rfshinte 19 bashki, nga 11 qĂ« ka aktualisht, duke shĂ«nuar njĂ« nga zgjerimet mĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« hartĂ«s sĂ« propozuar.

Në Qarkun e Fierit, numri i bashkive do të dyfishohej nga gjashtë në 12. Ndër njësitë e reja të propozuara janë Ardenica, Krutja, Dushku, Fratari, Levani dhe Cakrani.

Territori i Bashkisë Mallakastër do të ndahej ndërmjet dy bashkive. Njëra do të mbante emrin Mallakastër dhe do të përfshinte Ballshin, Qendrën, Ngraçanin dhe Aranitasin, ndërsa bashkia tjetër do të kishte qendër Fratarin.

Në Qarkun e Beratit do të shtoheshin bashkitë Otllak dhe Shpirag, duke e çuar numrin e bashkive nga pesë në shtatë.

Vlora me katër bashki të reja, Gjirokastra mbetet e pandryshuar

Rajoni Vlorë–GjirokastĂ«r do tĂ« kishte 18 bashki, nga 14 aktualisht.

Të katër bashkitë e reja do të krijoheshin në Qarkun e Vlorës, ku numri i njësive vendore do të rritej nga shtatë në 11. Propozimi përfshin bashkitë Orikum, Amantia, Ksamil dhe Novoselë.

Bashkia e Himarës, sipas variantit të propozuar, do të përfshinte Himarën dhe Lukovën, ndërsa Orikumi do të funksiononte si bashki më vete. Amantia do të krijohej nga njësitë Kotë, Brataj, Sevaster dhe Vranisht.

Qarku i Gjirokastrës është i vetmi ku nuk propozohet rritje e numrit të bashkive. Ai do të vazhdonte të kishte shtatë njësi vendore: Gjirokastër, Libohovë, Dropull, Memaliaj, Tepelenë, Këlcyrë dhe Përmet.

The post PD propozon hartë të re territoriale me 100 bashki dhe 6 rajone appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

KLSH: Vendi, pa mekanizma funksionalë për matjen e progresit kundër varfërisë

✇Revista Monitor
By: Nertila

Vendi nuk ka siguruar harmonizim, koordinim dhe monitorim efektiv të politikave për përmbushjen e objektivit të Kombeve të Bashkuara për zhdukjen e varfërisë deri në vitin 2030, sipas një raporti të Kontrollit të Lartë të Shtetit.

Auditimi i performancës, i cili mbulon periudhën 2022-2024, shqyrtoi politikat e ministrive përgjegjëse, agjencive qendrore, Institutit të Statistikave dhe bashkive Durrës e Elbasan.

“Harmonizimi i Objektivit 1 tĂ« OZHQ-ve — Zhdukja e varfĂ«risĂ« nĂ« tĂ« gjitha format — me strategjitĂ« dhe programet kombĂ«tare rezulton i paplotĂ«,” thuhet nĂ« raport. KLSH e lidh kĂ«tĂ« pĂ«rfundim me mungesĂ«n e njĂ« Kornize KombĂ«tare tĂ« IndikatorĂ«ve, mungesĂ«n e lidhjeve tĂ« matshme mes dokumenteve strategjike dhe politikave, si dhe me faktin se UdhĂ«rrĂ«fyesi pĂ«r arritjen e objektivave ende nuk Ă«shtĂ« miratuar.

Sipas auditimit, “mekanizmat e koordinimit ndĂ«rinstitucional pĂ«r mbledhjen e tĂ« dhĂ«nave, monitorimin dhe raportimin e progresit tĂ« OZHQ 1 nuk kanĂ« funksionuar.” Pjesa mĂ« e madhe e institucioneve qendrore dhe vendore nuk kanĂ« struktura ose persona pĂ«rgjegjĂ«s tĂ« caktuar pĂ«r ndjekjen e objektivave, ndĂ«rsa bashkitĂ« nuk i pĂ«rdorin tĂ« dhĂ«nat pĂ«r ndihmĂ«n ekonomike dhe shĂ«rbimet sociale pĂ«r tĂ« analizuar progresin kundĂ«r varfĂ«risĂ«.

Sistemi Informatik i Planifikimit të Integruar, i cili duhet të lidhte politikat, planifikimin strategjik, buxhetimin dhe Objektivat e Zhvillimit të Qëndrueshëm, nuk funksionon.

Në komentet e përfshira në raport, Agjencia Shtetërore e Programimit Strategjik dhe Koordinimit të Ndihmës pranoi se platforma është jashtë funksionit dhe tha se po bashkëpunon me Ministrinë e Financave për adresimin e problemeve dhe përditësimin e saj.

KLSH e cilĂ«soi zbatimin e masave pĂ«r arritjen e objektivit si “pjesĂ«risht efektiv”, duke evidentuar se mĂ« shumĂ« se 40% e popullsisĂ« Ă«shtĂ« nĂ« rrezik varfĂ«rie ose pĂ«rjashtimi social dhe se buxheti pĂ«r mbrojtjen sociale Ă«shtĂ« ndjeshĂ«m mĂ« i ulĂ«t se mesatarja e Bashkimit Evropian.

Raporti citon gjithashtu të dhënat e INSTAT, sipas të cilave treguesi i rrezikut për të qenë i varfër ishte 19.2% në vitin 2024. KLSH vëren se fëmijët dhe të moshuarit mbeten ndër grupet më të ekspozuara, ndërsa pabarazitë mes zonave urbane dhe rurale kufizojnë qasjen në arsim, kujdes shëndetësor dhe shërbime sociale.

Financimi i lidhur me Objektivin 1 u rrit nga rreth 60 miliardë lekë në vitin 2016 në 80 miliardë lekë në vitin 2020 dhe rreth 100 miliardë lekë në vitin 2024. Nga ana tjetwr, raporti thotë se kontributet nga donatorët dhe burimet e tjera nuk janë ende të detajuara plotësisht, ndërsa mungesa e sistemeve funksionale vështirëson lidhjen e shpenzimeve me rezultatet e arritura.

KLSH rekomandoi ngritjen dhe formalizimin, brenda vitit 2026, të strukturave ose pikave të kontaktit përgjegjëse për monitorimin dhe raportimin e objektivit në institucionet qendrore dhe vendore. Audituesi kërkoi gjithashtu rikthimin në funksion të sistemit të planifikimit të integruar dhe përfshirjen e gjetjeve të raportit në mbledhjen e ardhshme të Komitetit Ndërministror për Objektivat e Zhvillimit të Qëndrueshëm.

“Nevojiten pĂ«rpjekje tĂ« mĂ«tejshme pĂ«r tĂ« siguruar progres tĂ« qartĂ«, tĂ« matshĂ«m dhe tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m” drejt zhdukjes sĂ« varfĂ«risĂ« nĂ« tĂ« gjitha format deri nĂ« vitin 2030, pĂ«rfundon raporti.

The post KLSH: Vendi, pa mekanizma funksionalë për matjen e progresit kundër varfërisë appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Raporti: Lejet mjedisore me dokumente të paplota, pak kontrolle në terren

✇Revista Monitor
By: Nertila

Agjencia Kombëtare e Mjedisit ka shqyrtuar kërkesa për leje mjedisore pa garantuar verifikimin e plotë të dokumentacionit të paraqitur nga subjektet, sipas një auditimi të Kontrollit të Lartë të Shtetit.

KLSH tha se mangësitë në dokumentacion dhe në kontrollin e tij nga strukturat përgjegjëse krijojnë rrezikun që vendimet për aktivitetet me ndikim në mjedis të mbështeten në të dhëna të paplota ose të pasakta.

“Procesi i shqyrtimit dhe miratimit tĂ« lejeve mjedisore nuk ka garantuar verifikim tĂ« plotĂ« dhe tĂ« mjaftueshĂ«m tĂ« dokumentacionit tĂ« paraqitur nga subjektet,” thuhet nĂ« raport. Sipas audituesve, kjo ka sjellĂ« “vendimmarrje tĂ« bazuar nĂ« informacion tĂ« paplotĂ« ose jo tĂ« verifikuar”.

Auditimi mbuloi veprimtarinë e Agjencisë Kombëtare të Mjedisit për periudhën 2023-2025 dhe të katër Agjencive Rajonale të Mjedisit në Tiranë, Berat, Lezhë dhe Fier për periudhën 2021-2025.

KLSH konstatoi se databazat e lejeve mjedisore nuk ishin të unifikuara dhe përmbanin të dhëna të papërditësuara, të mbivendosura ose të pasakta. Kjo e vështirëson identifikimin e lejeve aktive dhe kontrollin e subjekteve që zhvillojnë veprimtari me ndikim në mjedis.

“Databazat e lejeve mjedisore nuk janĂ« tĂ« unifikuara dhe pĂ«rmbajnĂ« tĂ« dhĂ«na tĂ« papĂ«rditĂ«suara dhe tĂ« mbivendosura,” thuhet nĂ« raport. KLSH vlerĂ«son se kjo “dobĂ«son administrimin dhe kontrollin e aktiviteteve me ndikim nĂ« mjedis”.

Mangësi u evidentuan edhe në administrimin e raporteve të vetëmonitorimit, dokumente që subjektet me leje duhet të dorëzojnë për të treguar respektimin e kushteve mjedisore. Sipas auditimit, këto raporte nuk regjistroheshin dhe nuk ndiqeshin në mënyrë të standardizuar, duke kufizuar mundësinë për të identifikuar subjektet me risk dhe për të planifikuar kontrollet.

“Administrimi i raporteve tĂ« vetĂ«monitorimit nuk Ă«shtĂ« i standardizuar dhe kryhet nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« fragmentuar,” thuhet nĂ« raport. Kjo, sipas KLSH-sĂ«, dobĂ«son gjurmueshmĂ«rinĂ« dhe planifikimin e inspektimeve.

Probleme u konstatuan edhe në procedurat e vlerësimit të ndikimit në mjedis, të cilat paraprijnë miratimin e projekteve që mund të shkaktojnë ndotje ose dëmtime të tjera.

KLSH tha se institucionet e përfshira nuk jepnin gjithmonë mendimet e kërkuara, ndërsa verifikimet në terren ishin të pakta dhe pjesëmarrja në konsultimet publike ishte e ulët.

“Procesi i VNM dhe Deklaratave Mjedisore karakterizohet nga mungesĂ« mendimesh nga institucionet, verifikime tĂ« pakta nĂ« terren dhe pjesĂ«marrje e ulĂ«t nĂ« konsultime publike,” thuhet nĂ« raport. “Si pasojĂ«, vendimmarrja mbetet shpesh formale dhe jo e bazuar nĂ« vlerĂ«sim tĂ« plotĂ«.”

Auditimi evidentoi gjithashtu dobësi në regjistrat e licencave për veprimtaritë e menaxhimit dhe transferimit të mbetjeve. Regjistrat rezultuan të pasaktë dhe të pastrukturuar, me kode të përsëritura dhe mospërputhje në identifikimin e subjekteve.

Sipas KLSH-së, raportimi i transfertave të mbetjeve ishte i ulët dhe rastet e mungesës së raportimit nuk ndiqeshin rregullisht me inspektime. Kjo kufizon gjurmimin e destinacionit të mbetjeve dhe kontrollin mbi respektimin e kushteve të licencave.

“Raportimi i transfertave tĂ« mbetjeve nga subjektet Ă«shtĂ« i ulĂ«t dhe nuk shoqĂ«rohet me inspektime apo ndjekje nga AKM,” thuhet nĂ« raport. Kjo “dobĂ«son ndjeshĂ«m monitorimin, gjurmueshmĂ«rinĂ« dhe zbatimin e detyrimeve ligjore”.

KLSH rekomandoi që AKM të krijojë një databazë të vetme për lejet mjedisore të tipit A dhe B dhe të verifikojë plotësisht dokumentacionin para se aplikimet të kalojnë për vendimmarrje.

Audituesit kërkuan gjithashtu më shumë verifikime në terren, ndjekje të subjekteve që nuk dorëzojnë raportet e vetëmonitorimit dhe rishikim të regjistrave të licencave të mbetjeve për të eliminuar dublikimet dhe pasaktësitë.

Sipas raportit, AKM duhet tĂ« sigurojĂ« qĂ« vendimet pĂ«r lejet dhe vlerĂ«simet mjedisore tĂ« mbĂ«shteten “nĂ« fakte praktike dhe jo vetĂ«m nĂ« referenca ligjore”

 

The post Raporti: Lejet mjedisore me dokumente të paplota, pak kontrolle në terren appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Shqipëria mbetet me pagën minimale më të ulët në Europë, edhe pas rritjes në 50 mijë lekë

✇Revista Monitor
By: Nertila

Shqipëria vijon të mbetet vendi me pagën minimale më të ulët në Europë, edhe pas hyrjes në fuqi të pagës minimale prej 50 mijë lekësh bruto. Sipas të dhënave më të fundit të Eurostat-it, paga minimale në Shqipëri është 517 euro në muaj, niveli më i ulët mes vendeve europiane që kanë një pagë minimale kombëtare.

Statistikat e Eurostat-it tregojnë se, më 1 janar 2026, paga minimale në vendet e Bashkimit Europian varionte nga 620 euro në Bullgari deri në 2 704 euro në Luksemburg. Edhe pse Bullgaria mbetet vendi me pagën minimale më të ulët në BE, niveli i saj është tashmë 103 euro më i lartë se ai i Shqipërisë.

Në rajon, Shqipëria renditet sërish e fundit. Turqia ka një pagë minimale prej 654 eurosh, Maqedonia e Veriut 586 eurosh, Serbia 744 eurosh, ndërsa Mali i Zi 670 eurosh. Kjo do të thotë se të gjitha vendet e Ballkanit Perëndimor që raportohen nga Eurostat-i kanë tashmë paga minimale më të larta se Shqipëria.

Rritja e pagës minimale në 50 mijë lekë, nga 1 janari 2026, e çoi vlerën e saj në 517 euro, falë edhe kursit të këmbimit të lekut me euron. Por kjo nuk e ka ndryshuar pozicionin e Shqipërisë në renditjen europiane, pasi vendet e rajonit i kanë rritur me ritme më të shpejta pagat minimale gjatë viteve të fundit.

Sipas Eurostat-it, krahasimi i pagave minimale në euro nuk e pasqyron plotësisht standardin e jetesës, pasi ai ndikohet edhe nga ndryshimet në koston e jetesës dhe fuqinë blerëse. Megjithatë, edhe në këtë tregues, Shqipëria mbetet ndër vendet me nivelin më të ulët të të ardhurave në kontinent.

Edhe pse paga minimale në vend është rritur ndër vite, zhvlerësimi i euros kundrejt lekut ka bërë që vlera e saj në monedhën europiane të mos përmirësohet ndjeshëm. Për më tepër, ekspertët theksojnë se krahasimi nominal nuk e pasqyron plotësisht standardin e jetesës, pasi fuqia blerëse e pagës minimale në Shqipëri mbetet ndër më të ulëtat në kontinent.

 

The post Shqipëria mbetet me pagën minimale më të ulët në Europë, edhe pas rritjes në 50 mijë lekë appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Credins bank, 23 vite evoluim!

✇Revista Monitor
By: Alba Mjeshtri

Nga Monika Milo, zv. Drejtore e PĂ«rgjithshme e Credins Bank

VlerĂ«simi i fundit i Credins bank, me çmimin “Best Bank for Corporate Responsibility 2026” nga Euromoney, autoriteti mĂ« prestigjoz i industrisĂ« financiare globale, pĂ«rfaqĂ«soi njĂ« tjetĂ«r moment tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« rrugĂ«timin 23 vjeçar tĂ« bankĂ«s dhe njĂ« rikonfirmim tĂ« njĂ« anagazhimi tĂ« ndĂ«rtuar ndĂ«rvite pĂ«r tĂ« krijuar vlera tĂ« qĂ«ndrueshme si pĂ«r klientet tanĂ« njeherazi edhe pĂ«r komunitetin dhe shoqĂ«rinĂ« nĂ« vend. Ky vlerĂ«sim qĂ« e pozicionoi Credins si bankĂ«n e parĂ« nĂ« ShqipĂ«ri pĂ«r kontributin mĂ« tĂ« mirĂ« nĂ« pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« korporative, nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« arritje institucionale, por njĂ« dĂ«shmi se ndikimi ynĂ« afatgjatĂ« Ă«shtĂ« ndĂ«rtuar pĂ«rmes njĂ« vizioni tĂ« qartĂ« dhe ambicioz nĂ« tĂ« gjithĂ« modelin e biznesit.

Në këtë kontekst, lind natyrshëm pyetja se cfarë e përcakton realisht suksesin e një institucioni financiar në ditët e sotme? Performanca financiare në rritje, është një nga elementet themelore dhe ambicioze për çdo institucion, por në një realitet të karakterizuar nga ritme të larta zhvillimi dhe kërkesash në evoluim të vazhdueshëm të shoqërisë në tërësi, kjo nuk mjafton për të përcaktuar suksesin e një korporate. Diferenca krijohet nga aftësia apo gjetja e mekanizmave për të ndërtuar jo vetëm një vlerë të qëndrueshme por per te gjeneruar ndikim të matshëm në zhvillimin e shoqërisë. Ky transformim kërkon një rishikim të mënyrës se si institucionet konceptojnë rolin e tyre, duke kaluar nga modele tradicionale drejtimi drejt aftësive të reja që integrojnë gjithmonë e më shumë fleksibilitetin, inovacionin, kapacitetin për reagim të shpejtë ndaj ndryshimeve. Në këtë kuadër, institucionet që janë faktor dominues në ekonominë e një vendi mbartin njëherazi një përgjegjësi më të madhe dhe më impenjative, që shkon përtej funksionit të tyre tradicional. Kjo përgjegjësi materializohet në përfshirjen e angazhimeve sociale si pjesë tashmë thelbësore e modelit të zhvillimit, duke e kthyer ndikimin në komunitet në një standard jo thjesht të qëndrueshëm, por edhe të strukturuar mbi një strategji afatgjatë të institucionit.

Në këtë aspekt në vitin e 23-të të Credins bank, sfida jonë ka qenë të riformatojmë mënyrën e angazhimit, duke e drejtuar atë drejt një ndikimi më të strukturuar, më të prekshëm dhe më të orientuar drejt progresit të shoqërisë. Angazhimi ynë nuk është fokusuar më vetëm në pjesëmarrje apo mbështetje të eventeve, por në ndërtimin e iniciativave që krijojnë vlerë të vazhdueshme. Me këtë dua të theksoj se orientimi ynë ka qenë edhe më selektiv, më i kuruar duke u orientuar drejt atyre iniciativave që krijojnë ndikim sa afatgjatë, aq edhe impakt të fortë e zhvillues. Paralelisht, kemi forcuar bashkëpunimet tona strategjike si me partnerët tanë kombëtarë, ashtu edhe me ata ndërkombëtarë, duke marrë kështu nga përvoja e tyre. Jemi përpjekur të sjellim frymën e modeleve të ndryshme të përgjegjësisë sociale nga vendet e zhvilluara europiane. Kjo strategji e re ka sjellë një transformim në mënyrën sesi e konceptojmë përgjegjësinë tonë korporative. Credins bank vijon të ndërtojë një model angazhimi që nuk synon vetëm prezencë, por edhe ndikim konsistent dhe real në çdo kohë.

E gjitha kjo vjen se i gjithë angazhimi ynë nuk përkufizohet nga një formulë apo aksiomë e vetme veprimi. Ajo materializohet në mënyrë të integruar në të gjithë ekosistemin tonë. Reflektohet në një sërë dimensionesh, që nga mënyra sesi konceptohen/dizenjohen produktet & shërbimet, tek vazhdimësia e fushatave shpërblyese, pjesëmarrja në evente & iniciativa me karakter social, e deri te mekanizmat që nxisin përfshirjen aktive të stafit, komunitetit, partnerëve, organizatave vendase dhe huaja, instancave shtetërore, duke u materializuar përmes programeve të dedikuara, kontributeve & dhurimeve, etj, të gjitha të integruara në një logjikë të unifikuar që synon të shumëfishojë ndikimin tonë. Në thelb për ne e gjithë kjo qasje strategjike përfaqëson një zhvendosje nga veprime të fragmentuara apo sporadike drejt një modeli konsistent, ku çdo iniciativë ndërtohet mbi ndikime pozitive që janë në koherencë edhe me vlerat tona si institucion. Kontributi ynë nuk është matur vetëm me numrin e aktiviteteve, edhe pse vazhdojmë të jemi shumë aktivë me mbi 170 aktivitete për vitin që lamë pas, por mbi të gjitha me vlerën që ato gjenerojnë në çdo kohë. Ajo që dua të shpreh është se jemi përpjekur të kemi iniciativa të strukturuara qartë duke bërë klasifikime sipas target-grupeve, fushave dhe kategorive të ndryshme, ku Credins mund të operojë. Kështu përgjatë vitit 2025, Credins përmes angazhimit social u fokusua në kontributin e disa shtyllave kryesore si:

Zhvillimi Ekonomik: Duke mbështetur sipërmarrjen dhe punësimin përmes produkteve financiare të aksesueshme dhe proceseve të thjeshtuara, si dhe zgjerim të vazhdueshëm të aksesit në financë si për individë ashtu edhe për biznese, duke kontribuar në këtë aspekt edhe në reduktimin e varfërisë.

Zhvillimi Social & Kulturor: Investime të ndryshme në arsim, shëndetësi, kulturë dhe projekte komunitare, në partneritet me organizata ndërkombëtare dhe vendase që sjellin ndikim afatgjatë për çdo target-grup.

Barazia & Gjithëpërfshirja: Nismat për fuqizimin e grave, luftën kundër diskriminimit dhe mbështetjen e grupeve vulnerabël, edhe këtë vit kanë qenë në fokusin tonë.

Kapitali Njerëzor: Fokusi ynë i vazhdueshëm në zhvillimin profesional dhe mirëqenien e punonjësve, për një mjedis pune etik dhe gjithëpërfshirës përmes trajnimeve, orëve fleksibël verore, shpërblimeve etj, ashtu si çdo vit ishin në prioritet tona si bankë.

Investimet Mjedisore: PĂ«rmes mbĂ«shtetjeve tĂ« ndryshme, qĂ« nga promovimi mbi pĂ«rdorimin e produkteve & shĂ«rbimeve digjitale bankare, investime nĂ« produktet “green” si dhe praktika qĂ« reduktojnĂ« ndotjen e mjedisit dhe e pasurojnĂ« me parqe/mbjellje pemĂ«sh, etj, ishin nĂ« axhendĂ«n tonĂ« tĂ« pĂ«rgjegjĂ«sisĂ« sociale edhe pĂ«r kĂ«tĂ« vit.

Përmes kësaj filozofie dhe mënyrës sesi ne kemi implementuar të gjitha këto projekte, Credins ka arritur të pozicionohet tashmë si një markë me identitet të fortë dhe me një rol të qartë në zhvillimin e shoqërisë në 23 vite. Një rol që nuk mbështetet vetëm në kontribut financiar, por në aftësinë për të ndikuar, për të krijuar modele të qëndrueshme që i rezistojnë kohës duke sjellë praktika që i përgjigjen standardeve të vendeve të zhvilluara.

Aspirata pĂ«r tĂ« mbajtur kĂ«tĂ« nivel nuk lidhet me ruajtjen e status quo-sĂ«, por me vendosjen e njĂ« pritshmĂ«rie gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« lartĂ« pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si operojmĂ« dhe ndikojmĂ« nĂ« komunitet, duke e trajtuar kĂ«tĂ« si njĂ« proçes tĂ« vazhdueshĂ«m qĂ« i paraprin zhvillimit. PĂ«r Credins, kjo pĂ«rkthehet nĂ« aftĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« evoluar me kohĂ«n dhe pĂ«r tĂ« krijuar vlerĂ« qĂ« ruan peshĂ«n dhe relevancĂ«n e saj nĂ« njĂ« mjedis nĂ« ndryshim tĂ« vazhdueshĂ«m. Lidershipi ynĂ«, si njĂ« korporatĂ« qĂ« ka krijuar njĂ« impakt tĂ« padiskutueshĂ«m ndĂ«r vite nĂ« komunitet, qĂ«ndron nĂ« aftĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« ridimensionuar vazhdimisht veten dhe pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar versionin tonĂ« mĂ« tĂ« mirĂ«, nĂ« pĂ«rputhje me dinamikat nĂ« zhvillim. Ambicia jonĂ« Ă«shtĂ« tĂ« materializojmĂ« misionin dhe vizionin tonĂ« nĂ« çdo hap tĂ« veprimtarisĂ«/aktivitetit tonĂ«, duke ndĂ«rtuar kĂ«shtu njĂ« institucion qĂ« di t’i japĂ« formĂ« progresit dhe transformimit tĂ« shoqĂ«risĂ«.

The post Credins bank, 23 vite evoluim! appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
❌