❌

Reading view

↗

Arsyet në sfond të rebelimit

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Protestat e të rinjve kanë nxjerrë në sipërfaqe pakënaqësitë e akumuluara prej vitesh ndaj një sistemi që nuk po u ofron perspektivë. Papunësia e tyre u rrit këtë vit me mbi 16%, ndërsa një në pesë të rinj nuk është as në punë, as në shkollë. Qiratë e papërballueshme, pagat e ulëta dhe zhvlerësimi i diplomës po e bëjnë gjithnjë e më të vështirë pavarësinë ekonomike. Arsimi po humbet cilësinë dhe besimin e të rinjve dhe nga ana tjetër, korrupsioni, mungesa e meritokracisë dhe zhgënjimi nga politika po e thellojnë revoltën. Ndërkohë, popullsia e moshës 0-29 vjeç është tkurrur me 54% që nga viti 2001, duke dobësuar edhe peshën e tyre në vendimmarrje. Emigracioni mbetet një alternativë për shumë prej tyre, por një pjesë e brezit të ri po zgjedh të protestojë për të ndryshuar të ardhmen brenda vendit.

 

Blerina Hoxha

Dy studente nga Shkencat e Natyrës, të kuruara bukur, të hareshme dhe pa maska në fytyrë, pothuajse me vrap po afroheshin drejt turmës ku po zhvilloheshin përleshjet mes policisë dhe të rinjve, me një lloj ngazëllimi, sikur po shkonin në ngjarjen më të madhe të jetës.

Dhe me gjasë, ashtu ishte! Në mes të ngutjes dhe kuriozitetit, njëra ndaloi kur i thamë që jemi gazetare.

“Na falni, por nuk na pĂ«lqejnĂ« TV-tĂ«, nuk duam tĂ« dalim”, u pĂ«rgjigj njĂ«ra, e cila pastaj u qetĂ«sua kur nuk pa kamera. “Jam nĂ« protestĂ« se ky sillet me pushtetin sikur tĂ« jetĂ« prona e tij. Boll mĂ«! Po paguaj 60 mijĂ« lekĂ« tĂ« reja qira nĂ« muaj dhe nuk kemi ujĂ«.

Studioj pĂ«r informatikĂ« dhe bĂ«jmĂ« mĂ«sim nga laptopĂ«t tanĂ«â€. Vajzat vijuan me ngut, teksa aty pranĂ« njĂ« grup djemsh sollĂ«n njĂ« çantĂ« plot me maska, syze dhe mjete mbrojtĂ«se. GjatĂ« bisedĂ«s mĂ«suam qĂ« ishin edhe studentĂ«, nga ata tĂ« dhjetĂ«s. “Nuk na lanĂ« rrugĂ« tjetĂ«r.

Protestuam disa muaj paqĂ«sisht, por jo vetĂ«m qĂ« nuk na dĂ«gjuan, por nĂ«pĂ«rkĂ«mbĂ«n pikĂ«risht kauzat tona”. Djali nĂ« tĂ« njĂ«zetat, qĂ« vinte nĂ« protestĂ« nga rrethinat e TiranĂ«s, ishte student nĂ« vit tĂ« parĂ«, tepĂ«r i formuar dhe jo tipik pĂ«r brezin e sotĂ«m.

Me pasione për letërsinë, historinë, politikën, kulinarinë, por edhe tregtinë, i riu ishte vënë në ballë të protestës, sepse, sipas tij, mjetet e tjera kishin shteruar.

Më tej, policët dukeshin gati të dekurajuar, teksa turmat e studentëve ishin organizuar në mënyrë të përkryer dhe befasuese, ndryshe nga skemat e deritanishme.

NjĂ« maturante te “Sami FrashĂ«ri” tha se organizimi pĂ«r bojkot ndodhi brenda njĂ« ore nĂ« WhatsApp. “U mor njĂ« vendim demokratik me votĂ«. Bojkoti mori shumicĂ«n e votave dhe tĂ« tjerĂ«t e pranuan. KĂ«shtu, kanĂ« vendosur t’u bashkohen studentĂ«ve”.

Të rinjtë e sotshëm në moshë studentore u rritën në një ambient të kontaminuar me lajme ku shteti ishte bërë palë me krimin kundër interesave të qytetarëve, ku taksat e prindërve shpërdoroheshin për përfitime vetjake të pushtetit, ku militantizmi vlejti më shumë se dija, ku shteti ishte në krah të të fortëve kundër të dobëtëve, ku çmimet fluturonin 10 herë më shpejt se pagat, ku prona e trashëguar zhdukej sa hap e mbyll sytë.

Oferta kulturore ishte po kaq e zymtë. Në vend të talenteve u promovuan emisione ku vlerat u lanë anash, konkurset dhe garat fitoheshin nga ata që kishin lidhje me kastën. Nepotizmi preku arsimin dhe patronazhimi hyri deri në dejet e shkollave fillore.

Ky është mjedisi në të cilin është formuar një brez që sot po shfaq shenja gjithnjë e më të dukshme pakënaqësie dhe rebelimi. Përtej revoltës së zakonshme të moshës, që lidhet me kërkimin e identitetit dhe dëshirën për pavarësi, pakënaqësia e të rinjve shqiptarë ka rrënjë më të thella ekonomike, sociale, politike dhe kulturore.

Por, teksa për shumë vite të rinjtë e panë emigracionin si zgjidhje, kjo valvul shfryrjeje e zemërimit nuk është më aq tërheqëse. 20-vjeçarët e sotshëm janë më të informuar, shumica edhe kanë udhëtuar dhe, siç po shihet nga protestat e ditëve të fundit, kanë vendosur të luftojnë për ndryshime brenda vendit, në vend që të largohen.

 

Banesat dhe qiratë, pavarësia ekonomike bëhet pothuajse e pamundur

Për të rinjtë që arrijnë të punësohen, sfida tjetër është përballimi i kostos së jetesës. Rritja e çmimeve të banesave dhe qirave, veçanërisht në Tiranë, e ka bërë gjithnjë e më të vështirë jetesën e pavarur për studentët dhe profesionistët e rinj.

Sipas tĂ« dhĂ«nave tĂ« agjencisĂ« “Century 21”, tĂ« publikuara nga “Monitor”, nĂ« gjashtĂ«mujorin e parĂ« tĂ« vitit 2026, qiraja mesatare mujore pĂ«r njĂ« apartament 1+1 nĂ« TiranĂ« arriti nĂ« 590 euro, ndĂ«rsa pĂ«r njĂ« apartament 2+1, nĂ« 954 euro.

Krahasuar me të njëjtën periudhë të vitit të mëparshëm, qiraja për apartamentet 1+1 u rrit me 4,4%, ndërsa për banesat 2+1, me rreth 26%. Për një të ri që sapo ka hyrë në tregun e punës, kostoja e një apartamenti me qira mund të konsumojë pjesën më të madhe të të ardhurave mujore.

Situata është veçanërisht e vështirë për studentët nga qytetet e tjera, të cilët duhet të përballojnë njëkohësisht shpenzimet e shkollimit, ushqimit, transportit dhe strehimit.

“PĂ«r tĂ« pĂ«rballuar qiranĂ« mĂ« duhet tĂ« punoj. Por asnjĂ« punĂ« nuk mjafton, pasi paga nuk mbulon as 80% tĂ« qirasĂ«. NdĂ«rkohĂ«, puna me orĂ« tĂ« gjata mĂ« pengon tĂ« arrij rezultatet qĂ« dua nĂ« shkollĂ«â€, thotĂ« njĂ« nga studentet protestuese.

Për të rinjtë që nuk kanë mbështetje financiare nga familja, krijimi i një pasurie personale po bëhet gjithnjë e më i vështirë. Kjo situatë po krijon edhe një formë të re pabarazie ndërmjet brezave dhe brenda vetë brezit të ri.

Të rinjtë që trashëgojnë një banesë ose mbështeten nga familja kanë mundësi më të mira për të krijuar pavarësi ekonomike. Ndërsa ata që mbështeten vetëm te paga e tyre përballen me një rrugë shumë më të gjatë drejt stabilitetit financiar.

Në këto kushte, puna dhe arsimi nuk janë më gjithmonë të mjaftueshme për të garantuar një standard të pavarur jetese.

 

 

Përkeqësohet tregu i punës për të rinjtë

 Kostoja e lartë e jetesës, rritja e çmimeve të banesave dhe qirave, pagat e ulëta dhe vështirësitë për të gjetur një punë të mirë kanë qenë shqetësime në protestat aktuale studentore. Teksa ekonomia dhe pagat janë rritur, kushtet në tregun e punës janë përkeqësuar për të rinjtë.

Në gjashtëmujorin e parë të këtij viti, numri i të rinjve të papunë (15-29 vjeç) u rrit me mbi 16%, ose rreth 5.100 persona, pas një rënieje të vazhdueshme gjatë dekadës. Shkalla e papunësisë së tyre u rrit nga 15,1% në 17,7%, në një kohë kur papunësia e përgjithshme në vend ishte në rënie.

Ecuria Ă«shtĂ« edhe mĂ« shqetĂ«suese pĂ«r faktin se numri i tĂ« rinjve nĂ« popullsi po pakĂ«sohet. NjĂ« ofertĂ« mĂ« e kufizuar e fuqisĂ« punĂ«tore duhet ta bĂ«nte mĂ« tĂ« lehtĂ« punĂ«simin, por statistikat tregojnĂ« se ekonomia shqiptare ka ende vĂ«shtirĂ«si pĂ«r t’i integruar tĂ« rinjtĂ« nĂ« tregun e punĂ«s.

Në tremujorin e dytë të vitit 2026, të rinjtë përbënin rreth 35% të të gjithë të papunëve në vend, nga 29% një vit më parë, teksa shihet se papunësia po përqendrohet gjithnjë e më shumë.

NjĂ« anketĂ« e INSTAT, e publikuar nĂ« nĂ«ntor 2024 dhe e trajtuar mĂ« parĂ« nga “Monitor”, tregoi se paga mesatare bruto e tĂ« punĂ«suarve nĂ«n 30 vjeç ishte rreth 36 mijĂ« lekĂ« nĂ« muaj nĂ« vitin 2022, nĂ« ndĂ«rmarrjet me mĂ« shumĂ« se 10 tĂ« punĂ«suar.

Niveli më i lartë i pagës ishte për grupmoshën 40-49 vjeç, me rreth 44 mijë lekë në muaj. Edhe personat mbi 60 vjeç kishin paga afërsisht 10% më të larta se punonjësit nën 30 vjeç.

Megjithëse bëhet fjalë për të dhëna të vitit 2022, ato tregojnë se të rinjtë hynin në tregun e punës me një disavantazh të konsiderueshëm në të ardhura.

Ky hendek është pjesërisht i shpjegueshëm nga përvoja profesionale, por kthehet në problem kur pagat fillestare nuk mund të mbulojnë kostot minimale të jetesës, veçanërisht në Tiranë.

 

Burimi: INSTAT

 

Një në pesë të rinj nuk janë as në punë, as në shkollë

Një tjetër tregues i vështirësive të brezit të ri është përqindja e lartë e atyre që nuk janë as në punë, as në arsim dhe as në formim profesional, të njohur në statistika si NEET. Sipas INSTAT, në vitin 2025, kjo kategori përbënte 20,1% të të rinjve të grupmoshës 15-29 vjeç.

Pra, rreth një në pesë të rinj nuk ishte i përfshirë në proceset kryesore të formimit ose të aktivitetit ekonomik. Përmasat e këtij grupi sinjalizojnë se Shqipëria po humbet një pjesë të rëndësishme të potencialit të saj njerëzor.

Përvoja ka treguar se të rinjtë që kanë kaluar periudha të gjata jashtë tregut të punës dhe arsimit humbasin mundësitë për të fituar përvojë.

Në këto kushte, për këta të rinj, emigracioni konsiderohet një mundësi për të dalë nga ngërçi, ndërsa për disa të tjerë pakënaqësia po shprehet përmes aktivizmit dhe protestës.

 

Burimi: INSTAT

 

Të rinjtë si pakicë demografike: nxitet reagimi

Një nga ndryshimet më të rëndësishme të shoqërisë shqiptare është pakësimi i shpejtë i popullsisë së re. Duke qenë pakicë, të rinjtë e kanë të vështirë të ndryshojnë politikëbërjen sipas perspektivës së tyre, pasi politika priret të anojë nga interesat e shumicës së elektoratit.

Sipas të dhënave zyrtare, në vitin 2001, popullsia në grupmoshën 0-29 vjeç përbëhej nga mbi 1,6 milionë persona, të cilët përbënin rreth 54% të popullsisë, duke e renditur Shqipërinë si një nga vendet me popullsinë më të re në Europë.

Gjatë dy dekadave e gjysmë, emigracioni i lartë dhe rënia e lindjeve e tkurrën popullsinë e re në moshë me ritmin më të shpejtë në Europë dhe pothuajse në të gjithë botën.

Vitin e kaluar, kjo grupmoshë përbëhej nga 751 mijë persona, të cilët përbënin vetëm 32% të popullsisë së përgjithshme.

Popullsia e re në moshë gjatë kësaj periudhe u tkurr shumë më shpejt se popullsia e përgjithshme. Siç raporton INSTAT, popullsia e vendit ra me rreth 23% ndërmjet viteve 2001 dhe 2025, teksa në grupmoshat e reja 0-29 vjeç, rënia ishte 54%.

Për Shqipërinë, që historikisht ka pasur një strukturë demografike relativisht të re, ky ndryshim po krijon një realitet të ri social dhe ekonomik, pasi ky zhvillim po ndikon në përfaqësimin e interesave të tyre. Në një demokraci, partitë politike kanë prirje të orientohen drejt grupeve të mëdha të votuesve.

Të rinjtë e mbetur tashmë kanë krijuar ndjesinë se vendimet për të ardhmen po merren nga një shumicë më e madhe në moshë, interesat e së cilës nuk përputhen gjithmonë me të tyret dhe, për më tepër, baballarët dhe gjyshërit e tyre vijnë nga sistemi i egër komunist, me mungesë të kulturës së votës dhe demokracisë.

 

Burimi: INSTAT

 

Arsimi nuk po shihet më si garanci për një të ardhme më të mirë

 Për familjet shqiptare, arsimimi i fëmijëve ka qenë tradicionalisht investimi kryesor për të siguruar një jetë më të mirë. Por për një pjesë të të rinjve, marrëdhënia ndërmjet arsimimit dhe suksesit profesional është bërë gjithnjë e më e pasigurt.

Shumë të diplomuar përballen me vështirësi për të gjetur një vend pune në profesionin e tyre, ndërsa të tjerë detyrohen të pranojnë punë që nuk kërkojnë kualifikimin e fituar.

Sipas të dhënave të administruara nga Agjencia Kombëtare e Punësimit dhe Aftësive (AKPA), gjatë periudhës janar-dhjetor 2025 janë shpallur gjithsej 68.860 vende të lira pune në Zyrat e Punës.

Ky numër shënoi një rritje prej 12% krahasuar me të njëjtën periudhë të një viti më parë, duke dëshmuar për një kërkesë më të shtuar të bizneseve për staf.

Në aspektin e kategorive profesionale, të dhënat tregojnë se tregu ka pasur nevojën më të madhe për profesionet elementare, të cilat kërkohen në 29,9% të rasteve.

Kjo kategori pasohet nga zanatçinjtë dhe profesionet e lidhura me to që zënë 23,7%, punonjësit e shitjeve dhe shërbimeve me 15,9%, dhe punonjësit në industri, me 10,5%.

Sa u përket profesioneve që kërkojnë nivele më të larta kualifikimi dhe aftësi të specializuara, të dhënat e administruara nga AKPA për vitin 2025 tregojnë një kërkesë më modeste në krahasim me profesionet elementare.

Këto pozicione kërkojnë shpesh arsimim akademik ose trajnime teknike specifike, dhe pesha e tyre në tregun e punës gjatë kësaj periudhe ishte si më poshtë:

KĂ«shtu, kategoria “SpecialistĂ«t me arsim tĂ« lartĂ«â€ pĂ«rfaqĂ«son vetĂ«m 6,4% tĂ« vendeve tĂ« lira tĂ« shpallura, duke kĂ«rkuar individĂ« me formim universitar pĂ«r role qĂ« zakonisht lidhen me analiza, menaxhim projektesh apo detyra tĂ« specializuara teknike.

Ky fenomen lidhet me mospërputhjen ndërmjet sistemit arsimor dhe nevojave të tregut të punës. Për shumë studentë, universiteti vazhdon të jetë më shumë një proces teorik sesa një përgatitje e drejtpërdrejtë për tregun e punës.

Po ashtu, investimet e kufizuara në laboratorë, kërkim shkencor, biblioteka dhe infrastrukturë universitare ndikojnë te cilësia e formimit.

Kjo krijon zhgënjim, sepse të rinjtë shpenzojnë vite dhe burime financiare për një diplomë që nuk garanton domosdoshmërisht punësim cilësor.

Për profesorin e universitetit, Ndriçim Mehmeti, diploma po e humbet rolin e saj si një mundësi për integrim ekonomik e social, sepse formimi universitar nuk përputhet me kërkesat e tregut të punës dhe, sipas tij, mungon meritokracia.

“Ajo diplomĂ« vlen mĂ« shumĂ« pĂ«r jashtĂ« vendit sesa pĂ«r brenda vendit”, shprehet ai, duke argumentuar se mundĂ«sitĂ« pĂ«r punĂ«sim nĂ« ShqipĂ«ri shpesh janĂ« tĂ« paracaktuara, ndĂ«rsa pĂ«r tĂ« tjerĂ«t mbetet emigracioni.

Më tej, ndjenja e zhgënjimit rritet edhe nga perceptimi se emërimet, përfitimet apo mundësitë në institucione nuk bazohen gjithmonë te meritokracia.

NĂ« njĂ« intervistĂ« pĂ«r “Monitor”, z. Mehmeti rendit ndĂ«r shkaqet e revoltĂ«s sĂ« tĂ« rinjve mungesĂ«n e shpresĂ«s dhe tĂ« dijeve qĂ« duhet tĂ« fitojnĂ« gjatĂ« shkollimit, kushtet e mĂ«simdhĂ«nies, koston e lartĂ« tĂ« jetesĂ«s, mungesĂ«n e meritokracisĂ« dhe tĂ« ardhurat e pamjaftueshme.

Nga përvoja e tij në auditorë, ai thotë se shqetësimet kryesore të studentëve lidhen me të ardhmen, pagat e ulëta, mungesën e kredive të buta dhe të mbështetjes për nisma sipërmarrëse, si dhe me transparencën e investimeve universitare, kërkimin shkencor dhe mungesën e kampuseve në kuptimin e plotë të fjalës.

Sipas tij, mbështetja për sipërmarrjet e reja shpesh u shkon personave të lidhur me qeverinë.

 

Burimi: INSTAT

 

Shkolla me më pak nxënës, por me më shumë probleme

Problemet e arsimit po shoqërohen me një tjetër zhvillim shqetësues, rënien e numrit të studentëve. Sipas INSTAT, në vitin akademik 2025-2026, në institucionet e arsimit të lartë në Shqipëri kishte rreth 115,7 mijë studentë, me një rënie vjetore prej 5,5%.

Në krahasim me një dekadë më parë, kur universitetet kishin rreth 141,4 mijë studentë, numri i tyre është tkurrur me 18%. Rënia më e fortë është regjistruar në universitetet publike.

Por, teksa numri i nxënësve dhe studentëve tkurret dhe fondet mbeten të njëjta ose rriten, cilësia e arritjeve është në rënie. Në testimin ndërkombëtar PISA 2022, Shqipëria regjistroi rënie prej 69 pikësh në matematikë, 47 pikësh në lexim dhe 41 pikësh në shkencë.

Megjithëse rezultatet e PISA 2025 treguan përmirësim, OECD e klasifikoi Shqipërinë në kategorinë e raportimit të kufizuar, për shkak të problemeve me kampionimin dhe përjashtimit të shkollave të vogla rurale, duke kufizuar krahasueshmërinë me vitet e mëparshme.

Të dhënat nxjerrin në pah përmasat e analfabetizmit funksional, teksa mbi 60% e 15-vjeçarëve nuk arrijnë nivelin minimal të kompetencave në lexim dhe zgjidhjen e problemeve.

Financimi i ulët mbetet një nga pengesat kryesore për përmirësimin e sistemit. Shpenzimet publike për arsimin gjatë dekadës luhaten në rreth 2,3-3% të Prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB), dukshëm më poshtë se mesatarja prej rreth 4,5% e Bashkimit Europian dhe objektivi i premtuar prej 5% nga qeveria Rama.

Mungesa e fondeve reflektohet edhe në kushtet e mësimdhënies, ku mbi 80% e shkollave publike nuk disponojnë laboratorë shkencorë apo infrastrukturën e nevojshme digjitale.

Z. Mehmeti kritikon qeverinë për mungesën e ndryshimeve thelbësore në arsim gjatë 13 viteve të fundit.

Sipas tij, nuk Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« sa duhet pĂ«r buxhetin, kushtet e mĂ«simdhĂ«nies, pĂ«rfshirjen e studentĂ«ve nĂ« jetĂ«n universitare, bibliotekat dhe mĂ«simin digjital. Ai sjell nĂ« vĂ«mendje edhe moszbatimin, sipas vlerĂ«simit tĂ« tij, tĂ« planit me tetĂ« pika tĂ« njohur si “Pakti pĂ«r Universitetin”, tĂ« cilin e konsideron njĂ« thyerje tĂ« besimit tĂ« studentĂ«ve dhe tĂ« shoqĂ«risĂ«.

Profesori kërkon ndërhyrje rrënjësore nga qeveria, megjithëse shprehet skeptik për gatishmërinë e saj për të ndryshuar situatën.

Gjatë pesë viteve të fundit janë mbyllur mbi 150 shkolla, ndërsa numri i nxënësve ka rënë me më shumë se 25% brenda një dekade. Fenomeni është veçanërisht i dukshëm në zonat rurale, ku pakësimi i nxënësve ka sjellë shtimin e klasave kolektive dhe ka thelluar pabarazitë në aksesin ndaj arsimit cilësor.

Ndërkohë pozita profesionale e mësuesve është dobësuar si pasojë e pagave që mbeten prapa standardeve rajonale dhe mundësive të kufizuara për trajnim e zhvillim profesional.

Nga ana tjetër, mospërputhja mes programeve arsimore dhe kërkesave të ekonomisë po krijon një paradoks në tregun e punës: papunësia te të rinjtë me arsim të lartë tejkalon 20%, ndërsa bizneset raportojnë vështirësi në gjetjen e punonjësve të kualifikuar.

Problemet shtrihen edhe në arsimin e lartë, ku universitetet shqiptare vijojnë të kenë pozicione të ulëta në renditjet ndërkombëtare. Financimi për kërkimin shkencor, në më pak se 0,1% të PBB-së, kufizon kapacitetet për inovacion dhe zhvillim akademik.

Politizimi i emërimeve dhe diferencat e thella mes zonave urbane dhe rurale e rëndojnë më tej situatën, duke kufizuar mundësitë për arsimim cilësor dhe duke e kthyer arsimin në një nga sfidat më të mëdha afatgjata të zhvillimit ekonomik e social të vendit.

Për të dalë nga kjo gjendje, profesor Mehmeti propozon një pakt kombëtar për arsimin dhe rininë, që të përfshijë zërin dhe kërkesat e të rinjve.

Ai kërkon rritje të konsiderueshme të buxhetit për arsimin, pjesëmarrje aktive të studentëve në vendimmarrje, praktika profesionale të paguara me mbështetjen e shtetit brenda dhe jashtë vendit, si dhe më shumë mundësi mobiliteti me universitetet e njohura ndërkombëtare.

Sipas tij, këto masa duhet të përfshihen në një dokument afatgjatë që të mos ndryshojë me çdo ministër apo qeveri të re.

 

Burimi: INSTAT

 

Një brez më i vogël me një barrë më të madhe ekonomike

Plakja e popullsisë dhe tkurrja e brezave të rinj po shtojnë sfidat për qëndrueshmërinë e sistemit të pensioneve në Shqipëri. Të dhënat e Institutit të Sigurimeve Shoqërore (ISSH) tregojnë se në vitin 2025 kishte vetëm 1,18 kontribuues për çdo pensionist, ndërsa numri i pensioneve po rritet me ritme më të shpejta se ai i kontribuuesve.

Në perspektivën afatgjatë, një numër gjithnjë e më i vogël të rinjsh që hyjnë në tregun e punës rrezikon të përballet me një barrë më të madhe për financimin e sistemit.

Teksa numri i të rinjve po pakësohet, si pasojë e rënies së lindshmërisë dhe emigracionit, nevoja për financimin e pensioneve dhe shërbimeve sociale për një popullsi në plakje pritet të rritet.

Të dhënat e Institutit të Sigurimeve Shoqërore (ISSH) tregojnë se në vitin 2025, numri mesatar i kontribuuesve në skemën e sigurimeve shoqërore arriti në 870.964 persona, me një rritje prej 3,2% krahasuar me vitin e mëparshëm.

Nga ana tjetër, numri i pensioneve në pagesë në fund të vitit arriti në 754.981, duke u rritur me 4,7% në krahasim me vitin 2024.

Numri i pensioneve po rritet me ritme më të shpejta se numri i personave që kontribuojnë për financimin e sistemit. Sipas ISSH-së, raporti mes kontribuuesve dhe pensionistëve ishte vetëm 1,18 në vitin 2025.

Ky tregues ka mbetur pothuajse i pandryshuar gjatë pesë viteve të fundit, duke reflektuar vështirësinë për të zgjeruar bazën e financimit në raport me numrin e përfituesve.

Situata është edhe më shqetësuese në perspektivën afatgjatë, duke pasur parasysh ndryshimet në strukturën moshore të popullsisë dhe hyrjen e brezave numerikisht më të vegjël në tregun e punës. Presioni mbi skemën reflektohet edhe në treguesit financiarë.

Në një ekonomi ku informaliteti vazhdon të kufizojë bazën e kontribuuesve, plakja e popullsisë mund ta bëjë edhe më të vështirë ruajtjen e ekuilibrave financiarë.

Sfida bëhet veçanërisht e rëndësishme për brezat e rinj, të cilët duhet të përballojnë njëkohësisht kostot e larta të strehimit, shpenzimet për krijimin e familjes dhe kontributet e nevojshme për financimin e sistemit të mbrojtjes sociale.

Nëse numri i personave në moshë pune vijon të tkurret, ndërsa numri i pensionistëve rritet, ruajtja e qëndrueshmërisë së sistemit do të kërkojë rritje të punësimit formal, të produktivitetit dhe të të ardhurave nga kontributet, ose mbështetje më të madhe nga buxheti i shtetit.

Këto zhvillime nxjerrin në pah nevojën për politika që sigurojnë një shpërndarje të qëndrueshme të barrës ekonomike.

Në të kundërt, ekziston rreziku që brezat e rinj ta perceptojnë sistemin si një mekanizëm ku detyrimet e tyre financiare po rriten, ndërsa siguria për përfitimet që do të marrin në të ardhmen mbetet e pasigurt.

 

Burimi: INSTAT

 

Brezi, i zhgënjyer nga korrupsioni i lartë dhe keqqeverisja

Sipas tĂ« dhĂ«nave tĂ« “Barometrit tĂ« Ballkanit”, ShqipĂ«ria renditet me nivelin mĂ« tĂ« lartĂ« tĂ« perceptimit tĂ« korrupsionit nĂ« rajon, ku mbi 70% e qytetarĂ«ve e shohin atĂ« si kĂ«rcĂ«nimin kryesor pĂ«r tĂ« ardhmen. Raportet kombĂ«tare pĂ«r rininĂ« tregojnĂ« se mĂ« shumĂ« se 80% e tĂ« rinjve shqiptarĂ« e konsiderojnĂ« kapjen e shtetit dhe korrupsionin si shkakun kryesor pse dĂ«shirojnĂ« tĂ« emigrojnĂ«.

Ky skepticizëm thellohet nga mungesa e meritokracisë në tregun e punës, ku mbi 65% e brezit të ri besojnë se punësimi në administratën publike varet nga nepotizmi dhe militantizmi partiak, jo nga arsimimi. Besimi te sistemi politik është shkatërruar nga aferat e mëdha korruptive që përfshijnë zyrtarë të lartë shtetërorë.

Hetimet e posaçme nga SPAK kanë marrë të pandehur ish-zëvendëskryeministren dhe ministren e Infrastrukturës Belinda Balluku, e cila akuzohet për manipulimin e procedurave të prokurimit publik me vlerë qindra miliona euro, përfshirë ato të Tunelit të Llogorasë dhe loteve të Unazës së Madhe të Tiranës, si dhe për hetime mbi pasuri të fshehura e sekuestrimin e vilave luksoze.

Vendimi i shumicës parlamentare për të bllokuar heqjen e imunitetit dhe për të refuzuar autorizimin e kërkuar nga SPAK për arrestimin e saj shkaktoi revoltë të madhe publike.

Kjo mbrojtje politike nga Kuvendi u pa si njĂ« goditje e drejtpĂ«rdrejtĂ« ndaj barazisĂ« para ligjit, duke nxitur protesta tĂ« tĂ« rinjve dhe organizatave rinore qĂ« e konsideruan zvarritjen e drejtĂ«sisĂ« si njĂ« provĂ« se sistemi mbron tĂ« fortĂ«t. MĂ« herĂ«t, hetimet e posaçme nga SPAK kanĂ« zbuluar skandale miliona eurosh, si ai i “inceneratorĂ«ve”, ku ish-ministra u akuzuan pĂ«r marrje ryshfeti dhe pastrim parash.

NjĂ« tjetĂ«r goditje pĂ«r besimin publik ishte çështja e “koncesioneve nĂ« shĂ«ndetĂ«si” (sterilizimi dhe check-up), qĂ« çoi nĂ« hetimin e njĂ« serie zyrtarĂ«sh tĂ« lartĂ« tĂ« administratĂ«s dhe ish-ministrash. Po ashtu, skandali i dosjes “‘5D’ nĂ« BashkinĂ« e TiranĂ«s”, ku drejtorĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m lokalĂ« pĂ«rfitonin tenderat e vetĂ« institucionit pĂ«rmes kompanive private nĂ« pronĂ«si tĂ« tyre, tregoi se si korrupsioni Ă«shtĂ« strukturuar nĂ« nivelet mĂ« tĂ« larta vendimmarrĂ«se.

Raportet e Freedom House e klasifikojnë Shqipërinë si një regjim hibrid, ku zbatimi i ligjit mbetet i diferencuar dhe i pabarabartë. Shërbimet publike si arsimi dhe shëndetësia vuajnë nga shpërdorimi i fondeve, duke i detyruar të rinjtë të përballen me kosto të larta pa marrë cilësi.

Pamundësia për të garuar me meritë në tenderat apo konkurset publike ka demoralizuar rininë e kualifikuar profesionale. Edhe pse reforma në drejtësi ka nisur të godasë figurat kryesore politike, ngadalësia e proceseve gjyqësore ushqen idenë se elita politike gëzon sërish mbrojtje.

Zgjedhjet politike shpesh perceptohen nga brezi i ri si procese të manipuluara nga përdorimi i burimeve shtetërore dhe blerja e votës. Pjesëmarrja e të rinjve në votime ka arritur në nivele minimale historike, si pasojë e kësaj mungese të besimit.

Transparenca e ulët në përdorimin e taksave dhe mbyllja e institucioneve ndaj auditimit publik e bën kontrollin qytetar pothuajse të pamundur. Përballë këtij realiteti, zgjidhja kryesore e të rinjve ka qenë largimi masiv përmes emigrimit drejt vendeve të Bashkimit Europian.

E gjithë kjo pasqyrë dëshmon se pa sekuestrimin e pasurive të paligjshme dhe pa rikthimin real të meritokracisë, rinia shqiptare do të vijojë ta shohë sistemin politik si një pengesë për të ardhmen e saj.

 

Burimi: INSTAT

 

Emigrimi, reagimi i heshtur kundër sistemit

Potenciali i emigrimit mes të rinjve vazhdon të mbetet një nga sfidat më me peshë demografike dhe ekonomike për të ardhmen e Shqipërisë, duke u shfaqur si një formë e heshtur rebelimi ndaj mungesës së perspektivës.

TĂ« dhĂ«nat mĂ« tĂ« fundit qĂ« i takojnĂ« vitit 2025 nga “Barometri i Ballkanit” tregojnĂ« se rreth “44% e shqiptarĂ«ve” shprehin dĂ«shirĂ«n pĂ«r tĂ« emigruar, pĂ«rqindja mĂ« e lartĂ« nĂ« tĂ« gjithĂ« rajonin.

Kjo prirje bĂ«het edhe mĂ« agresive te moshat e reja, ku sipas studimeve tĂ« mĂ«parshme tĂ« profesorĂ«ve Ilir GĂ«deshi dhe Russell King, “rreth 79% e studentĂ«ve” synojnĂ« tĂ« largohen nga vendi.

Prirja pĂ«rkeqĂ«sohet, pasi mbi “95% e studentĂ«ve” qĂ« kryejnĂ« arsimin nĂ« universitetet perĂ«ndimore deklarojnĂ« se nuk kanĂ« mĂ« plan tĂ« kthehen, duke e vendosur ShqipĂ«rinĂ« ndĂ«r vendet mĂ« tĂ« prekura nga rrjedhja e trurit (*brain drain*).

Anketat kanë gjetur se në bazë të këtij fenomeni qëndrojnë kryesisht pagat e ulëta, pasiguria në tregun e punës, mungesa e meritokracisë dhe zhvlerësimi i diplomës universitare në tregun vendas.

Përveç anës financiare, të rinjtë ushqejnë pakënaqësi të thellë ndaj cilësisë së arsimit, shërbimeve publike dhe perspektivës për një jetesë me dinjitet. Kjo ikje masive po përshpejton plakjen demografike dhe po krijon boshllëqe kritike në sektorë kyç si mjekësia, inxhinieria dhe TIK-u.

Për përballimin e kësaj situate, ekspertët nënvizojnë nevojën urgjente për reforma reale mbështetëse, rritje dinjitoze të pagave dhe integrim të standardeve të BE-së, si të vetmet rrugë për të zbutur këtë trend shkatërrues për kapitalin njerëzor të vendit.

 

Burimi: INSTAT

 

The post Arsyet në sfond të rebelimit appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Sigurimi i depozitave, si do të rritet niveli në 6 milionë lekë

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Me ligjin e ri, depozitat në banka do të sigurohen deri në nivelin e 6 milionë lekëve. Pas anëtarësimit në BE, niveli i sigurimit do të rritet në vlerën ekuivalente të 100 mijë eurove. Ndërkohë, kontributi që paguajnë bankat për fondin e sigurimit të depozitave nuk do të jetë më fiks dhe i barabartë, por do të llogaritet në bazë të vlerësimit të rrezikut për secilin institucion.

 

Ersuin Shehu

Agjencia e Sigurimit tĂ« Depozitave (ASD) ka pĂ«rgatitur projektligjin e ri “PĂ«r sigurimin e depozitave”. Projektligji sjell risi tĂ« rĂ«ndĂ«sishme, duke filluar nga pĂ«rafrimi gradual, pĂ«r tĂ« arritur nĂ« njĂ« fazĂ« tĂ« dytĂ« nĂ« pĂ«rputhjen e plotĂ«, me nivelin e mbulimit tĂ« depozitave nĂ« Bashkimin Europian.

Me miratimin e ligjit të ri, shuma e sigurimit të depozitave në banka do të rritet në 6 milionë lekë, ndërsa në momentin e anëtarësimit në Bashkimin Europian, shuma e siguruar do të rritet në vlerën e barasvlefshme të 100 mijë eurove.

Ligji i ri do të sjellë gjithashtu një ndryshim shumë të rëndësishëm në mënyrën e llogaritjes së primit të sigurimit për bankat anëtare të skemës. Primi i sigurimit nuk do të jetë më uniform dhe i barabartë për të gjitha bankat, por do të përcaktohet mbi bazën e një metodologjie të vlerësimit të rrezikut.

Kjo nënkupton se institucionet financiare që paraqesin rrezik më të lartë do të paguajnë një prim më të shtrenjtë sigurimi, ndërsa ato me rrezik më të ulët, një prim më të lirë.

 

Niveli i sigurimit të depozitave rritet në 6 milionë lekë

Me ligjin aktual, ASD siguron depozitat bankare deri në shumën e 2.5 milionë lekëve dhe depozitat në shoqëritë e kursim-kreditit, deri në shumën e 2 milionë lekëve.

Projektligji i përgatitur nga ASD-ja parashikon që niveli i mbulimit, në rast të një ngjarje sigurimi do të jetë deri në 6 milionë lekë për depozitat e agreguara të çdo depozituesi në një institucion krediti anëtar të skemës.

Në një fazë të dytë, në momentin e anëtarësimit të Shqipërisë në Bashkimin Europian, niveli i mbulimit do të rritet në vlerën ekuivalente në lek e shumës deri në 100 mijë euro për depozitat e agreguara të çdo depozituesi në një anëtar të skemës.

Direktiva e Bashkimit Europian 49/2014 kërkon që vlera e sigurimit të depozitave bankare në vendet anëtare të jetë të paktën 100 mijë euro dhe projektligji i propozuar nga ASD-ja është në funksion të përafrimit të plotë të legjislacionit.

Projektligji ruan shumicën e përjashtimeve nga skema e sigurimit të depozitave që parashikohen edhe në ligjin ekzistues.

Këto përjashtime lidhen me depozitat e vetë bankave, depozitat e institucioneve të tjera financiare, si shoqëri sigurimi, fonde investimi apo fonde pensioni, depozitat e institucioneve shtetërore (përveç depozitave të njësive të drejtpërdrejta të ofrimit të shërbimeve), depozitat që rrjedhin nga veprimtari për të cilat është dhënë vendim gjyqësor i formës së prerë për veprën penale të pastrimit të produkteve të veprës penale ose veprimtarisë kriminale, ose të financimit të terrorizmit.

Në listën e depozitave të përjashtuara, me projektligjin e ri, përfshihen edhe depozitat që plotësojnë kushtet për njohjen si instrumente që përmbushin kërkesën minimale për instrumente të kapitalit rregullator dhe detyrime të pranuara, sipas legjislacionit për ndërhyrjen e jashtëzakonshme, përfshirë rastin kur këto depozita kanë një maturim të mbetur më pak se një vit.

Por, në ndryshim nga ligji ekzistues, projektligji nuk i përjashton më nga sigurimi depozitat e drejtorit, administratorit në bankë dhe familjarëve të tyre, si dhe depozitat e çdo personi që zotëron 5% ose më shumë në kapitalin e subjektit anëtar ose të aksioneve me të drejtë vote në këtë subjekt.

Me ligjin e ri, depozitat e administratorëve dhe aksionerëve me pjesëmarrje influencuese në banka do të sigurohen në të njëjtën masë si depozitat e subjekteve të tjera që përfitojnë nga ligji.

 

Llogaritë e përkohshme sigurohen deri në 15 milionë lekë

Një risi e projektligjit është edhe kompensimi i depozitave me balancë të përkohshme deri në kufirin e 15 milionë lekëve, nëse fondet janë transferuar në llogari, ose nga momenti kur janë bërë ligjërisht të transferueshme, gjatë një periudhe jo më shumë se gjashtë muaj përpara datës së ngjarjes së sigurimit.

Depozitat me balancë të përkohshme janë depozitat të cilat burojnë nga transaksionet për pasuri të paluajtshme për banim, me kusht që depozituesi individ të paraqesë dokumentacionin që vërteton këto transaksione; nga përfitimet sociale të përcaktuara në legjislacionin në lidhje me ngjarje të tilla si martesa, divorci, pensioni, pushimi nga puna, largimi nga puna, lindja, paaftësia, trashëgimia ose vdekja, me kusht që depozituesi individ të paraqesë dokumentacionin që vërteton këto ngjarje dhe të drejtën e përfitimit të miratuar nga institucioni përkatës; nga përfitimet e sigurimit dhe risigurimit, me kusht që depozituesi individ të dorëzojë

dokumentacionin nga shoqëritë e sigurimit dhe risigurimit që vërtetojnë këto përfitime; nga

dëmshpërblimi i marrë për shkak të dënimeve të padrejta penale, me kusht që depozituesi individ të paraqesë vendimin përkatës gjyqësor.

Shuma e kompensimit për depozitat me balancë të përkohshme nuk agregohet me shumën e kompensimit të depozituesit përfitues, në rast ngjarje sigurimi.

Në momentin e anëtarësimit të Shqipërisë në Bashkimin Europian, kufiri i kësaj shume do të rritet dhe ASD-ja do të kompensojë depozitat e individëve me balancë të përkohshme në vlerën ekuivalente në lekë të shumës prej 500 mijë eurosh.

Shuma e kompensimit për depozitat me balancë të përkohshme përfitohet vetëm nëse depozituesi individ paraqet në Agjenci kërkesën të shoqëruar me dokumentet justifikues, jo më vonë se tre muaj nga data e ngjarjes së sigurimit.

Kërkesat e depozituesve individë, sipas kësaj pike, do të konfirmohen nga likuidatori i anëtarit të skemës të vendosur në likuidim të detyruar ose vetë anëtari i skemës, depozitat e të cilit janë të padisponueshme.

Kompensimi i këtyre depozitave bëhet në përputhje me kriteret dhe procedurat e miratuara me akt nënligjor të Bankës së Shqipërisë.

 

 

Primet për bankat llogariten mbi bazë rreziku

Projektligji i ri sjell risi të rëndësishme edhe për bankat pjesëmarrëse të skemës. Kontributi i tyre nuk do të llogaritet më me bazë uniforme fikse, siç ndodh me ligjin aktual, por do të jetë i ndryshueshëm, në bazë të profilit të rrezikut.

Projektligji parashikon se institucionet e kreditit anëtare të skemës do të paguajnë kontributet vjetore të primit të bazuar në rrezik, të llogaritura në përpjesëtim me shumën e depozitave të siguruara të mbajtura në çdo institucion të kreditit anëtar, dhe me shkallën e rrezikut të marrë përsipër nga secili institucion i kreditit anëtar i skemës.

Me propozimin e Këshillit Drejtues të ASD-së, Banka e Shqipërisë do të miratojë metodologjinë për llogaritjen e kontributeve vjetore të primeve të bazuara në rrezik për institucionet e kreditit anëtare të skemës. ASD-ja duhet të vlerësojë të paktën një herë në pesë vjet, nëse kjo metodologji do të ketë nevojë për rishikim.

Këshilli Drejtues i ASD-së do të miratojë nivelin e synuar të fondit të sigurimit të depozitave në institucionet e kreditit dhe afatin për arritjen e tij. Megjithatë, ligji parashikon që niveli i synuar i fondit të sigurimit të depozitave në institucionet e kreditit, në çdo rast, nuk duhet të jetë më pak se 0.8% e shumës së depozitave të siguruara në institucionet e kreditit anëtare të skemës.

Në rast se niveli i synuar i fondit të sigurimit të depozitave në institucionet e kreditit bie nën dy të tretat e nivelit të synuar, të miratuar nga Këshilli Drejtues i Agjencisë, si pasojë e rritjes së depozitave të siguruara ose të një ngjarje sigurimi, atëherë kontributet vjetore të primit që do të paguhen, duhet të mundësojnë që ky nivel të arrihet maksimumi brenda 6 viteve.

Gjithashtu, nëse mjetet financiare të disponueshme të Agjencisë nuk janë të mjaftueshme për të përmbushur detyrimet e Agjencisë ndaj depozituesve në rast ngjarje sigurimi, me propozimin e Këshillit Drejtues të Agjencisë dhe miratimin e Bankës së Shqipërisë, anëtarët e skemës mund të detyrohen të paguajnë një kontribut të jashtëzakonshëm, shuma e të cilit për një vit kalendarik nuk kalon 0.5 për qind të depozitave të siguruara të këtij anëtari.

Në raste të jashtëzakonshme, gjithmonë me propozim të Këshillit Drejtues të Agjencisë dhe me miratim të Bankës së Shqipërisë, anëtarët mund të paguajnë kontribute të jashtëzakonshme edhe më të larta se niveli i mësipërm.

Me kërkesë të një anëtari, Banka e Shqipërisë mund të shtyjë, tërësisht ose pjesërisht, pagesën e kontributit të jashtëzakonshëm, për një periudhë jo më të gjatë se gjashtë muaj, në rast se kjo pagesë do të rrezikonte likuiditetin ose aftësinë paguese të anëtarit përkatës.

Projektligji parashikon gjithashtu që, në rastet kur mjetet financiare të disponueshme të fondit të sigurimit të depozitave në institucionet e kreditit tejkalojnë nivelin e synuar të këtij fondi, të miratuar me vendim të Këshillit Drejtues të Agjencisë, Këshilli Drejtues mund të vendosë uljen e kontributit vjetor të primit, vazhdimin e pagesës së kontributeve vjetore të primit me qëllim ruajtjen e nivelit të synuar të fondit, ose ndërprerjen e përkohshme të pagesës së tij.

Kur mjetet financiare të disponueshme të fondit të sigurimit të depozitave në institucionet e kreditit bien nën nivelin e synuar, pagesa e kontributeve vjetore të primit duhet të rifillojë me vendim të Këshillit Drejtues të Agjencisë, të paktën derisa të arrihet përsëri niveli i synuar i fondit

Ashtu siç parashikohet edhe në ligjin ekzistues, çdo subjekt i ri, që kërkon anëtarësimin në skemën e sigurimit të depozitave duhet të paguajë një kontribut fillestar në masën 0.5% të kapitalit fillestar, të konvertuar në lekë, në llogarinë e Agjencisë pranë Bankës së Shqipërisë, përpara marrjes së certifikatës së anëtarësimit në skemë. Në fund të vitit të parë të anëtarësimit, subjekti duhet të paguajë gjithashtu shtesën e kontributit fillestar që llogaritet në masën 0.5% të kapitalit të shtuar gjatë atij viti.

Këshilli Drejtues i Agjencisë mund të vendosë përjashtimin nga detyrimi për të paguar kontributin fillestar për anëtarët e rinj të skemës, të cilët krijohen duke marrë përsipër depozitat dhe detyrimet e një subjekti anëtar ekzistues.

Nëse mjetet financiare të disponueshme të fondit të sigurimit të depozitave në institucionet e

kreditit ose të fondit të sigurimit të depozitave në SHKK janë të pamjaftueshme për të përmbushur detyrimet e Agjencisë ndaj depozituesve, në rast ngjarje sigurimi, Agjencia mund të plotësojë fondet nëpërmjet disa mekanizmash.

Kjo mund të bëhet nga pagesa e kontributit vjetor ose tremujor të primit përpara afatit nga anëtarët e skemës, nga pagesa e kontributeve të jashtëzakonshme nga anëtarët e skemës, me huamarrje nga anëtarët e skemës, ose nga burime të tjera të tregut, huamarrje midis fondeve të menaxhuara nga ASD-ja, ose me hua apo garanci nga buxheti i shtetit. Huaja nga buxheti i shtetit mund të përdoret vetëm në rast të ndodhjes së një ngjarje sigurimi dhe vetëm pasi të jenë ezauruar burimet e tjera të parashikuara.

Ligji i ri nuk parashikon ndryshime thelbësore në politikën e investimit të mjeteve financiare.

Fondet e sigurimit të depozitave mund të investohen në depozita në Bankën e Shqipërisë, tituj, të emetuara nga Qeveria e Republikës së Shqipërisë ose Banka e Shqipërisë, si dhe tituj të emetuara nga qeveritë dhe bankat qendrore, institucione financiare dhe shoqëri aksionere ndërkombëtare të cilat vlerësohen si të investueshme nga agjenci për vlerësimin e rrezikut, të njohura ndërkombëtarisht.

 

Rritet primi i sigurimit për SHKK-të

Projektligji parashikon që niveli i mbulimit, në rast të një ngjarje sigurimi, do të jetë deri në 2 milionë lekë për depozitat e agreguara të çdo depozituesi në një Shoqëri Kursim-Krediti (SHKK) anëtare të skemës. Kufiri i sigurimit të depozitave në SHKK-të ngelet i njëjtë me atë të parashikuar në ligjin ekzistues.

Gjithashtu, ndryshe nga bankat, SHKK-të do të vazhdojnë të paguajnë prim sigurimi fiks dhe uniform për të gjithë anëtarët e kësaj kategorie. Megjithatë, kontributi tremujor i primit do të rritet në nivelin 0,125 për qind e mesatares të shumës së depozitave të siguruara, që janë të regjistruara në SHKK në ditën e fundit të çdo muaji të tremujorit të mëparshëm.

Ligji aktual përcakton se primi tremujor i sigurimit është në nivelin e 0.075% e mesatares aritmetike të shumës së depozitave të siguruara.

Depozita e siguruar për çdo depozitues llogaritet duke agreguar depozitat e pranueshme për sigurim, përfshirë edhe interesin e llogaritur deri në datën e raportimit.

Megjithatë, edhe për SHKK-të parashikohet që të kalohet në llogaritje të kontributit me bazë rreziku në momentin që Shqipëria do të bëhet vend anëtar i Bashkimit Europian.

Pas anëtarësimit në BE, edhe SHKK-të anëtare të skemës do të paguajnë kontributet vjetore të primit të bazuara në rrezik, të llogaritura në përpjesëtim me shumën e depozitave të siguruara të mbajtura në çdo institucion të kreditit ose SHKK anëtare dhe me shkallën e rrezikut të marrë përsipër nga secili institucion i kreditit ose SHKK anëtare e skemës.

 

 

Hiqet kufizimi prej dy mandatesh për Drejtorin e Përgjithshëm

Projektligji i ri nuk sjell ndryshime shumë të rëndësishme në organizimin dhe funksionimin e Agjencisë së Sigurimit të Depozitave. Një element shtesë do të jetë kompetenca për të administruar fondin e kompensimit të investitorëve në përputhje me legjislacionin për tregjet e kapitalit në Republikën e Shqipërisë dhe aktet nënligjore në zbatim të tij.

Megjithatë, ky fond nuk është krijuar ende dhe është një proces që duhet të udhëhiqet nga Autoriteti i Mbikëqyrjes Financiare.

Një risi në të drejtat ligjore të agjencisë do të jetë përjashtimi si subjekt i dispozitave të ligjit për prokurimin publik dhe akteve nënligjore në fuqi për zbatimin e tij, por vetëm për qëllime të përgatitjes dhe kryerjes së funksioneve të Agjencisë në rast ngjarje sigurimi.

Banka e Shqipërisë do të miratojë me akt nënligjor rregullat dhe procedurat për kontraktim për përgatitjen dhe kryerjen e funksioneve të Agjencisë, në rast ngjarje sigurimi.

Edhe në ligjin e ri, organet kryesore drejtuese do të jenë Këshilli Drejtues dhe Drejtori i Përgjithshëm.

Këshilli Drejtues do të ketë pesë anëtarë dhe formula e emërimit dhe propozimit të tyre është e njëjtë si në ligjin aktual. Anëtarët do të emërohen nga Banka e Shqipërisë.

Dy anëtarë do të propozohen nga Banka e Shqipërisë, dy anëtarë nga Ministria përgjegjëse për Financat dhe një anëtar nga Instituti i Ekspertëve Kontabël të Autorizuar. Mandati i tyre do të jetë pesëvjeçar, me të drejtë rizgjedhjeje.

Kriteret kryesore që duhet të përmbushë kandidati për anëtar i Këshillit Drejtues, përfshirë Drejtorin e Përgjithshëm, janë të njëjta me ligjin e ekzistues.

Ai duhet të jetë shtetas shqiptar, të jetë diplomuar në nivel master në shkencat ekonomike ose juridike; të ketë jo më pak se 7 vjet përvojë profesionale në fushën e sistemit bankar, financiar ose institucionet publike shtetërore; të ketë mbajtur një pozicion drejtues për të paktën 3 vjet në institucione financiare ose të kontrollit financiar që veprojnë në tregun financiar të brendshëm ose të jashtëm ose në institucionet publike shtetërore, si dhe të përmbushë kërkesat e lidhura me konfliktin e interesit.

Drejtori i përgjithshëm duhet të jetë një nga anëtarët e Këshillit Drejtues që përfaqëson Bankën e Shqipërisë. Ai emërohet dhe shkarkohet nga Banka e Shqipërisë, me propozim të Këshillit Drejtues.

Megjithatë, projektligji i ri heq kufizimin e ligjit ekzistues, që nuk e lejon Drejtorin e Përgjithshëm të rizgjidhet më shumë se një herë. Në ligjin e ri, nuk përcaktohen kufizime dhe rregulli do të jetë i njëjtë si për anëtarët e tjerë të Këshillit Drejtues, pra, mandati pesëvjeçar me të drejtë rizgjedhjeje të pakufizuar specifikisht.

Drejtori i Përgjithshëm vepron si drejtor ekzekutiv i Agjencisë, ndërsa ligji i ri jep përcaktime për pozicionin e zëvendësdrejtorit të përgjithshëm, pozicion që nuk përcaktohet në ligjin aktual.

Në rast se Drejtori i Përgjithshëm mungon, është në pamundësi për të vepruar, ose pozicioni i tij i punës është i lirë, zëvendësdrejtori i përgjithshëm vepron në cilësinë e Drejtorit të Përgjithshëm të Agjencisë.

Drejtori i PĂ«rgjithshĂ«m, me miratim tĂ« KĂ«shillit Drejtues, mund t’i delegojĂ« disa nga kompetencat e tij zĂ«vendĂ«sdrejtorit tĂ« pĂ«rgjithshĂ«m.

Një dispozitë shtesë e ligjit të ri lidhur me funksionet e Drejtorit të Përgjithshëm është se pas largimit nga kjo detyrë me përfundimin e mandatit, ai nuk duhet të punësohet në një nga anëtarët e skemës, gjatë një periudhe prej një viti nga data e largimit nga detyra. Gjatë kësaj periudhe, ai përfiton një vit nga e drejta për shpërblim në vlerën e pagës që ka pasur, kur ka qenë në detyrë.

Lirimi i anëtarëve të Këshillit Drejtues nga detyra, përfshi Drejtorin e Përgjithshëm, do të bëhet nga Banka e Shqipërisë, por në projektligjin e ri përcaktohet se kjo mund të bëhet vetëm me propozim të Këshillit Drejtues.

Kriteret kryesore për shkarkimin janë që anëtari të ketë munguar tri ose më shumë herë, në vazhdimësi, në mbledhjet e radhës së Këshillit Drejtues, pa shkak të arsyeshëm; të bëhet fizikisht ose mendërisht i paaftë për të përmbushur detyrën për të cilën është emëruar; të shkelë rëndë etikën, ose të cenojë interesat e Agjencisë; gjatë ushtrimit të funksioneve të veprojë në kundërshtim me detyrimin për ruajtjen e konfidencialitetit.

Propozimi i Këshillit Drejtues të Agjencisë për shkarkimin e anëtarit të Këshillit Drejtues ose të Drejtorit të Përgjithshëm merret me shumicë të kualifikuar të votave të anëtarëve të Këshillit Drejtues.

 

 

The post Sigurimi i depozitave, si do të rritet niveli në 6 milionë lekë appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

“Rritja e mbulimit nga ligji i ri do tĂ« sigurojĂ« plotĂ«sisht 98% tĂ« depozituesve nĂ« banka”

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Intervistë me z. Mina Kusta, Drejtor i Përgjithshëm i Agjencisë së Sigurimit të Depozitave (ASD)

 

Rritja e nivelit të mbulimit të depozitave pritet të rrisë me afërsisht 31% vlerën e depozitave të siguruara në banka.

Drejtori i PĂ«rgjithshĂ«m i AgjencisĂ« sĂ« Sigurimit tĂ« Depozitave (ASD), Mina Kusta, shpjegon nĂ« njĂ« intervistĂ« pĂ«r “Monitor” risitĂ« kryesore tĂ« projektligjit “PĂ«r sigurimin e depozitave”.

Sipas tij, rritja e nivelit të mbulimit të depozitave nga 2.5 lekë në 6 milionë lekë pritet të ketë një efekt prej afërsisht 310 miliardë lekësh në vlerën e depozitave të siguruara.

Z. Kusta thotë se me ligjin e ri, pjesa e depozituesve plotësisht të mbuluar nga skema e sigurimit rritet në 98%, nga 95% që është aktualisht.

Ai shprehet se, veç rritjes së nivelit maksimal të mbulimit, ligji i ri do të sjellë risi të tjera të rëndësishme, si zgjerimin e bazës së depozituesve të siguruar, sigurimin e depozitave me balancë të përkohshme dhe uljen e ndjeshme të kohës së kompensimit të depozituesve në rast ngjarjeje sigurimi.

 

Cilat janĂ« risitĂ« kryesore tĂ« projektligjit “PĂ«r sigurimin e depozitave”?

Duke ju falënderuar fillimisht për këtë mundësi që synon informimin e publikut, më lejoni të nis me pak kontekst. Agjencia ka nisur punën për këtë projektligj prej gati dy vitesh.

GjatĂ« kĂ«tij procesi jemi asistuar dhe kemi bashkĂ«punuar me partnerĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m ndĂ«rkombĂ«tarĂ«, si Banka BotĂ«rore, pĂ«rmes zyrĂ«s FinSAC, dhe BERZH. Kemi punuar ngushtĂ« nĂ« çdo fazĂ« me BankĂ«n e ShqipĂ«risĂ« dhe MinistrinĂ« e Financave, dhe gjej rastin t’i falĂ«nderoj pĂ«r bashkĂ«punimin e frytshĂ«m dhe konstruktiv.

Ky projektligj Ă«shtĂ« pjesĂ« e Kapitullit 9, “ShĂ«rbimet financiare” i cili bĂ«n pjesĂ« nĂ« Grup-kapitullin II, Tregu i BrendshĂ«m, dhe pĂ«rbĂ«n kuadrin ligjor tĂ« BE-sĂ« pĂ«r shĂ«rbimet financiare nĂ« sektorin bankar, sigurimet, pensionet private dhe shĂ«rbimet e investimeve, si dhe tregjet e kapitalit.

Në këtë kuadër, projektligji është pjesë e paketës së reformave ligjore që duhet të sigurojnë përputhshmërinë me direktivat europiane, duke kontribuar në konsolidimin dhe rritjen e besimit të depozituesve dhe duke hedhur një hap serioz drejt anëtarësimit në Bashkimin Europian.

Qëllimi është që në momentin e anëtarësimit, depozituesit shqiptarë të kenë të njëjtin trajtim si depozituesit europianë. Për këtë arsye, projektligji përmban dispozita që hyjnë në fuqi menjëherë, dispozita që hyjnë në fuqi në një periudhë të ndërmjetme, dhe dispozita që hyjnë në fuqi në momentin e anëtarësimit në BE.

Projektligji sjell njĂ« sĂ«rĂ« ndryshimesh, tĂ« gjitha nĂ« pĂ«rputhje me DirektivĂ«n 2014/49/BE “PĂ«r skemat e garantimit tĂ« depozitave” si dhe me DirektivĂ«n 2026/804/BE, e cila u miratua nĂ« muajin mars 2026. Do dĂ«shiroja tĂ« ndalesha te mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishmet, ato qĂ« kanĂ« ndikim tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« te depozituesit shqiptarĂ« dhe kursimet e tyre.

Ndryshimi më i rëndësishëm, në këtë drejtim, është rritja e nivelit të mbulimit për depozitat në banka, nga 2,5 milionë lekë në 6 milionë lekë. Për SHKK-të, projektligji ruan të njëjtin nivel mbulimi deri në anëtarësim. Kjo është rritja më e madhe e nivelit të mbulimit në historinë e skemës.

Dëshiroj të theksoj, se kjo rritje reflekton dhe mundësohet nga qëndrueshmëria dhe stabiliteti i sistemit financiar, si rezultat i politikave dhe masave të autoriteteve mbikëqyrëse dhe rregullatore, si dhe nga kapacitetet financiare të skemës, të cilat janë vazhdimisht në rritje.

Këta faktorë e mbështesin rritjen e nivelit të mbulimit dhe krijojnë kushtet e nevojshme për përballimin me sukses të sfidave. Me anëtarësimin në BE, mbulimi për çdo depozitues do të shkojë në kundërvlerën në lekë të 100.000 eurove.

Kjo risi bën pjesë te dispozitat e periudhës së ndërmjetme dhe hyn në fuqi më 1 korrik 2027.

Po më 1 korrik 2027 hyn në fuqi edhe mbrojtja e depozitave me balancë të lartë të përkohshme. Bëhet fjalë për momente të rëndësishme në jetën e njerëzve: shitja e banesës, një trashëgimi, daljen në pension, një dëmshpërblim sigurimi.

Në këto raste, një individ mund të ketë për një kohë të shkurtër në llogari një shumë me vlerë më të madhe se zakonisht.

Projektligji i mbron këto depozita me një mbulim shtesë mbi nivelin standard për një periudhë të caktuar. Kjo është një garanci e mëtejshme për kursimet e depozituesve nga këto burime specifike, sipas direktivës.

Ajo tregon edhe një herë efikasitetin dhe dimensionin social të skemave të sigurimit të depozitave, që mbrojnë të ardhurat e individëve kur institucioni financiar ku i kanë vendosur kursimet nuk është në gjendje të përmbushë detyrimet kontraktuale.

Ndryshim tjetër i rëndësishëm është shkurtimi i afatit të kompensimit. Sot, ligji parashikon që procesi i kompensimit mund të shkojë deri në tre muaj. Projektligji e shkurton këtë afat në 14 ditë pune, dhe në 7 ditë pune me anëtarësimin në BE. Ky ndryshim ka shumë rëndësi sepse nënkupton që depozituesit nuk mbeten pa akses në kursimet e tyre.

Kompensimi do të bëhet pa qenë nevoja që depozituesi të paraqesë kërkesë dhe do të kryhet përmes bankave agjente, të cilat në rast ngjarje sigurimi, do të kryejnë procesin e pagesave për llogari të Agjencisë.

Së fundi, projektligji zgjeron bazën e depozituesve që përfitojnë nga skema. Zgjerimi përfshin institucione shtetërore që ofrojnë shërbime të drejtpërdrejta për publikun, si dhe disa kategori të tjera që sot janë të përjashtuara.

Synimi është që lista e subjekteve të përjashtuara nga kompensimi të minimizohet sa më shumë, në linjë me direktivën.

Kështu procesi i kompensimit bëhet më i thjeshtë dhe me më pak pengesa, çka rrjedhimisht do të thotë se depozitat janë më shpejt në dispozicion të qytetarëve duke synuar të shmangen rastet e mundshme të panikut, të cilat përbëjnë rrezik për të gjithë sistemin financiar dhe bankar. Ky është qëllimi dhe arsyeja pse janë krijuar dhe operojnë skemat e sigurimit të depozitave.

Aktualisht, projektligji ka kaluar fazën e konsultimit me subjektet anëtare të skemës dhe me autoritetet rregullatore, Bankën e Shqipërisë, Ministrinë e Financave dhe Autoritetin e Mbikëqyrjes Financiare. Tani ndodhet në fazat përmbyllëse të konsultimit publik.

 

Cilat mund të jenë çështjet dhe sfidat kryesore që do të shtrojë zbatimi i ligjit të ri për pjesëmarrësit e skemës dhe ASD-në?

Më duhet të them se si çdo nismë ligjore apo reformë, siç është kjo që po bëjmë, krahas përfitimeve që sjell, ka edhe sfidat e saj. Por duke qenë se kemi kohë që përgatitemi, por edhe duke marrë në konsideratë që institucione homologe, të cilët i kemi konsultuar, e kanë kryer këtë proces, jemi besimplotë që të gjitha sfidat do të tejkalohen me efikasitet.

PĂ«r subjektet anĂ«tare tĂ« skemĂ«s, sfida kryesore do tĂ« lidhet me mĂ«nyrĂ«n e raportimit tĂ« tĂ« dhĂ«nave nĂ« Agjenci. Me ligjin e ri ndryshojnĂ« kategoritĂ« e depozituesve tĂ« siguruar: disa kategori qĂ« sot janĂ« tĂ« pĂ«rjashtuara do tĂ« pĂ«rfshihen nĂ« skemĂ«. Bankat do tĂ« duhet t’i identifikojnĂ« dhe t’i raportojnĂ« saktĂ« kĂ«to depozita.

Gjithashtu, projektligji heq netimin e kësteve me vonesë të kredive nga shuma e kompensimit. Kjo ndryshon mënyrën se si llogaritet shuma e siguruar për çdo depozitues dhe kërkon përshtatje në sistemet e raportimit të bankave. Krahas këtyre, bankat do të duhet të përshtaten me ndryshimet që sjell zbatimi i sistemit të kontributit me bazë rreziku.

Ky është një koncept i ri dhe zbatimi i tij është i detyrueshëm, pasi buron nga nevoja për përputhje me Direktivën e BE-së. Këto ndryshime kërkojnë një periudhë përshtatjeje, të cilën projektligji e ka parashikuar përmes hyrjes graduale në fuqi të dispozitave përkatëse.

Këto ndryshime përbëjnë sfidë edhe për Agjencinë. Ne duhet të përshtatim sistemin tonë informatik të raportimit dhe kompensimit me kategoritë e reja të depozituesve të siguruar dhe me mënyrën e re të llogaritjes së shumës së siguruar, pa netimin e kësteve me vonesë. Sfida më e rëndësishme për Agjencinë mbetet megjithatë zbatimi i sistemit të kontributit me bazë rreziku.

Ky është një proces që, përveç bankave, përfshin edhe Bankën e Shqipërisë, nga e cila Agjencia do të marrë të dhënat e nevojshme për llogaritjen e primit për çdo bankë. Ky bashkëveprim kërkon koordinim të qartë, afate të përcaktuara dhe të dhëna të sakta, që llogaritja të jetë e drejtë dhe transparente për të gjithë.

Në planin afatshkurtër, sfida tjetër për Agjencinë është hartimi dhe miratimi i akteve nënligjore në zbatim të ligjit. Bëhet fjalë për disa rregullore dhe udhëzime komplekse, të cilat lidhen me metodologjinë e llogaritjes së primit me bazë rreziku, nivelin e synuar të fondit, raportimin e të dhënave për pamjen e vetme të depozituesit, procedurat e kompensimit, verifikimin e depozitave me balancë të përkohshme, etj..

KĂ«to akte duhet tĂ« pĂ«rgatiten me kujdes dhe tĂ« konsultohen me anĂ«tarĂ«t e skemĂ«s sĂ« sigurimit tĂ« depozitave dhe me autoritetin mbikĂ«qyrĂ«s, BankĂ«n e ShqipĂ«risĂ«. Gjithsesi pĂ«r t’i pararendur kĂ«tij procesi, ne kemi nisur tashmĂ« punĂ«n nĂ« kĂ«tĂ« drejtim dhe besojmĂ« qĂ« procesi do tĂ« realizohet brenda afateve qĂ« pĂ«rcakton projektligji.

Një sfidë tjetër që do të duhet të rendis lidhet me komunikimin me publikun. Depozituesit duhet ta kuptojnë qartë çfarë ndryshon për ta, që nga niveli i ri i mbulimit, zgjerimi i kategorive të mbulimit si dhe mbrojtja shtesë për balancat e përkohshme, afati i shkurtuar i kompensimit, etj..

Ne do t’i bĂ«jmĂ« tĂ« gjitha pĂ«rpjekjet nĂ« kĂ«tĂ« drejtim duke zbatuar strategji komunikimi me publikun tĂ« fokusuara drejt transparencĂ«s dhe informimit.

Edhe kjo bisedĂ« Ă«shtĂ« njĂ« hap nĂ« kĂ«tĂ« drejtim, dhe ju falĂ«nderoj sĂ«rish, pĂ«r mundĂ«sinĂ« qĂ« na jepni pĂ«r t’i komunikuar publikut risitĂ« qĂ« sjell projektligji “PĂ«r sigurimin e depozitave”.

 

Nga vlerësimet tuaja, sa pritet të rritet shuma totale e depozitave të siguruara, si rrjedhojë e rritjes së nivelit maksimal të mbulimit?

Sipas vlerësimeve tona, rritja e mbulimit në 6 milionë lekë do të rrisë depozitat e siguruara në banka me rreth 30.8 për qind. Kjo do të thotë afërsisht 310 miliardë lekë më shumë depozita nën mbrojtjen e skemës.

Për qytetarët, pjesa e depozituesve plotësisht të mbuluar rritet nga 95 për qind në mbi 98 për qind. Raporti i depozitave të siguruara ndaj depozitave të pranueshme për sigurim rritet nga rreth 57 për qind në 73 për qind.

Ky nivel është në linjë me vendet e BE-së dhe me standardet ndërkombëtare të sigurimit të depozitave.

Rritja e depozitave të siguruara është një tregues i qëndrueshmërisë së sistemit bankar dhe financiar. Ajo pasqyron besimin e qytetarëve te bankat dhe rritjen e kursimeve gjatë viteve. Fakti që kjo rritje, sipas analizave tona, mund të përballohet nga skema, tregon që kapacitetet financiare të saj janë solide, në dispozicion dhe të gatshme për çdo sfidë.

Dua të theksoj se këto vlerësime janë rezultat i analizave të kryera nga ekspertët e Agjencisë me asistencën teknike të zyrës FinSAC të Bankës Botërore. Analiza, e cila u bazua në të dhënat e plota të depozitave për vitet e fundit, simuloi efektin e niveleve të ndryshme të mbulimit mbi depozituesit dhe mbi ekspozimin e skemës, mori parasysh rritjen ekonomike dhe rritjen e depozitave në dekadën e fundit, dhe krahasoi rezultatet me praktikat e vendeve të BE-së dhe të rajonit.

Si rezultat i këtyre analizave, niveli prej 6 milionë lekësh për depozituesit e bankave dhe 2 milionë për ata të SHKK-ve, rezultoi si ai që ofron mbrojtjen më të mirë për depozituesit, duke ruajtur qëndrueshmërinë e skemës dhe disiplinën e tregut në funksion të rritjes së mëtejshme në momentin e anëtarësimin në BE, kur mbulimi do të shkojë për të gjithë depozituesit në kundërvlerën në lekë të 100.000 eurove.

 

ÇfarĂ« efekti pritet tĂ« japĂ« rritja e nivelit maksimal tĂ« sigurimit tĂ« depozitave nĂ« raportin e mbulimit tĂ« depozitave tĂ« siguruara nga fondi i sigurimit tĂ« depozitave nĂ« banka?

Normalisht sa më shumë depozita të mbulojmë me sigurim, aq më e madhe bëhet baza ndaj së cilës matet fondi. Prandaj, në momentin që do të hyjë në fuqi niveli i ri i mbulimit prej 6 milionë lekësh, raporti i fondit ndaj depozitave të siguruara do të ulet përkohësisht.

Kjo ulje është e pritshme dhe është llogaritur që në fazën e hartimit të ndryshimeve të propozuara. Raporti do të rikuperohet gradualisht në vitet në vijim, brenda afateve të parashikuara në përputhje dhe me përcaktimet Direktivës.

Ajo që dua të theksoj është se fondi i sigurimit të depozitave në banka është shumë i qëndrueshëm. Në fund të gjashtëmujorit të parë të vitit 2026, ai arriti 80.2 miliardë lekë, me rritje prej 9,92 për qind krahasuar me të njëjtën periudhë të një viti më parë. Fondi mbulonte 7,98 për qind të depozitave të siguruara në sistemin bankar.

Kjo qëndrueshmëri është rezultat i një procesi të gjatë dhe të disiplinuar. Bankat kanë kontribuar në skemë për më shumë se 20 vjet. Mjetet e fondit administrohen në mënyrë të kujdesshme dhe gjenerojnë të ardhura të qëndrueshme nga investimi. Për më tepër, skema mbështetet nga një rrjet i sigurisë financiare i strukturuar mirë.

Vlen të theksoj, se projektligji e forcon edhe më tej kapacitetin e skemës në përballimin e krizave të mundshme, duke diversifikuar burimet e financimit shtesë në rast nevoje, e fundit prej të cilave është mbështetja nga buxheti i shtetit, çka përbën dhe një garanci shtesë për kursimet e qytetarëve.

NĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ«, nĂ« rast tĂ« njĂ« ngjarjeje sigurimi, Agjencia ka tĂ« gjitha hapĂ«sirat pĂ«r tĂ« siguruar kapacitetet e duhura financiare, pĂ«r t’iu pĂ«rgjigjur depozituesve dhe pĂ«r t’i kompensuar ata brenda afateve qĂ« pĂ«rcakton ligji, duke ruajtur besimin e tyre nĂ« sistemin bankar dhe financiar.

 

Sa parashikohet të jetë niveli i synuar i fondit të sigurimit të depozitave në banka pas miratimit të ligjit të ri dhe cili mund të jetë afati i përafërt për arritjen e nivelit të ri?

Projektligji i jep Këshillit Drejtues të Agjencisë kompetencën për të përcaktuar nivelin e synuar të fondit dhe afatin për arritjen e tij. Në çdo rast, ky nivel nuk mund të jetë më i ulët se minimumi i përcaktuar nga Direktiva 2014/49/BE.

Nga analizat paraprake që kemi kryer me asistencën e ekspertëve ndërkombëtarë, niveli i synuar do të jetë një nivel që u përgjigjet tipareve të sistemit bankar në Shqipëri dhe specifikave të mjedisit operacional ku veprojnë bankat shqiptare.

Në momentin e përcaktimit të tij, në vijim të miratimit të ligjit, do të merren parasysh elemente si rritja e depozitave, shpërndarja dhe përqendrimi i tyre në sistem, si dhe profili i rrezikut të bankave anëtare të skemës.

Analizat janë mbështetur në teste stresi që simulojnë skenarë të ndryshëm ekonomikë, për të siguruar që fondi të jetë i aftë të përballojë situata të vështira.

Edhe për afatin e arritjes, faktorët do të shqyrtohen në detaje në momentin e hartimit të metodologjisë.

Por nëse mund të përmend disa, ndër ta janë ritmi i rritjes së depozitave, të ardhurat nga investimi i mjeteve të fondit, ndryshimet e planifikuara të nivelit të mbulimit deri në anëtarësimin në BE, kapaciteti i bankave për të kontribuar pa krijuar efekte prociklike në ekonomi, etj..

Direktiva e BE-së, me të cilën synojmë të përputhemi, përcakton disa afate të qarta në këtë drejtim. P.sh. ajo parashikon që, kur fondi bie nën nivelin e synuar, ai duhet të rivendoset brenda gjashtë vjetëve. Mund të them se këto janë disa afate të analizuara dhe do të konsiderohen në momentin e përcaktimit të këtij elementi të rëndësishëm.

 

Si do të ndryshojë mënyra e llogaritjes së primit të sigurimit të depozitave? Cilat do të jenë parimet kryesore mbi të cilat do të llogaritet primi dhe cili mund të jetë intervali i përafërt i primit që do të paguajë një bankë e siguruar?

Sot të gjitha bankat paguajnë të njëjtën normë primi, pavarësisht profilit të tyre të rrezikut. Me ligjin e ri, primi do të llogaritet duke marrë në konsideratë dhe duke vlerësuar treguesit e rrezikut të çdo banke, në mënyrë që kontributi i secilës të jetë në përpjesëtim me shkallën e rrezikut që ajo ndërmerr në veprimtarinë e saj.

Kështu, bankat të cilat ndërmarrin rrezik më të ulët krahasimisht me të tjerat do të paguajnë më pak prim dhe anasjelltas. Kjo mënyrë përllogaritje e primit rrit disiplinën në sektorin bankar. Ky është standardi i kërkuar nga Direktiva 2014/49/BE dhe i zbatuar në të gjitha vendet anëtare të BE-së.

Metodologjia që kemi zgjedhur është ajo e përcaktuar nga Autoriteti Bankar Europian (EBA). Si bazë janë marrë treguesit e rrezikut të përcaktuar nga EBA. Metodologjia është testuar dhe kalibruar mbi të dhënat e bankave shqiptare, me asistencën e ekspertëve të Bankës Botërore që e kanë mbështetur Agjencinë gjatë gjithë këtij procesi. Shkalla e diferencimit që kemi përzgjedhur është brenda kufijve të lejuar nga EBA dhe synon që kalimi nga sistemi aktual të jetë lehtësisht i aplikueshëm dhe i parashikueshëm për të gjitha bankat.

Parimet kryesore të metodologjisë janë konsultuar paraprakisht, dhe versioni përfundimtar do të jetë padyshim objekt konsultimi përpara miratimit me bankat anëtare të skemës dhe me Bankën e Shqipërisë, e cila ka rol kyç në këtë proces. Ajo do të sigurojë të dhënat e nevojshme për llogaritjen e kontributit të çdo banke, dhe do të miratojë metodologjinë përfundimtare, me propozim të Këshillit Drejtues të Agjencisë.

Sa i përket nivelit të kontributeve, nuk do të ishte e saktë të jepnim sot shifra, pasi metodologjia është ende në proces konsultimi. Ajo që mund të them është se primi me bazë rreziku do të kalibrohet në bazë të elementeve kyçe të fondit, nivelit të synuar dhe afatit për arritjen e tij.

Duke qenë se fondi është sot në një pozicion të konsoliduar, falë kontributeve të akumuluara ndër vite dhe administrimit të kujdesshëm të mjeteve, analizat paraprake tregojnë që kontributi i përgjithshëm i sistemit bankar do të jetë më i moderuar sesa do të ishte me ruajtjen e primit të sheshtë mbi bazën e zgjeruar të depozitave të siguruara me nivelin 6 milionë lekë.

Kjo qasje vlerësohet së është pasojë e drejtpërdrejtë e qëndrueshmërisë së skemës dhe e parimit që kontributet duhet të jenë proporcionale me ekspozimin e fondit.

Brenda këtij kuadri, çdo bankë do të paguajë sipas volumit dhe profilit të saj të rrezikut duke krijuar një nxitje të drejtpërdrejtë për menaxhim të kujdesshëm të secilit anëtar të skemës së sigurimit të depozitave, në dobi të stabilitetit të sistemit financiar në tërësi, çka është edhe objektivi përfundimtar i skemave të sigurimit të depozitave.

Në lidhje me shoqëritë e kursim-kreditit, propozohet që dispozitat e përllogaritjes së kontributit vjetor të primit bazuar në rrezik të zbatohen në datën e anëtarësimit të Republikës së Shqipërisë në Bashkimin Europian.

Deri në këtë datë, për shoqëritë e kursim-kreditit, primi do të vijojë të llogaritet me bazë të sheshtë me periodicitetin e pagesës së tij bazuar në tremujorë. Kjo periudhë vlerësohet se është e nevojshme për të mundësuar konsolidimin e skemës së sigurimit të depozitave në shoqëritë e kursim-kreditit.

 

The post “Rritja e mbulimit nga ligji i ri do tĂ« sigurojĂ« plotĂ«sisht 98% tĂ« depozituesve nĂ« banka” appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Bumi i ujit të ambalazhuar, turizmi rrit konsumin

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Turizmi dhe rritja e kërkesës në HoReCa (Hotele-Restorante dhe Katering) po nxit së tepërmi shtimin e prodhimit të ujit të pijshëm të ambalazhuar. Në vitin 2025, prodhimi u rrit me 73% sipas të dhënave të Ministrisë së Bujqësisë. Eksportet në janar-qershor 2026 u zgjeruan mbi 20%. Pavarësisht shtimit të kërkesës, këtë vit te prodhuesit u rikthye presioni i kostove të larta nga lufta në Lindjen e Mesme. Deri tani, shtimi i kostos prodhuese po amortizohet nga operatorët. Nuk ka rritje të çmimeve

 

Dorina Azo

Prodhimi i ujit të pijshëm të ambalazhuar në vitin 2025 arriti rekord. Sipas të dhënave të Ministrisë së Bujqësisë dhe të Zhvillimit Rural, sasia e ujit të ambalazhuar të prodhuar në vend arriti në 345,1 mln litra.

Rritja vjetore prej 73%, krahasuar me periudhën paraardhëse, e çoi prodhimin në nivelin më të lartë të 12 viteve të fundit.

 

Burimi: Ministria e Bujqësië

 

Rritja e fortë e vitit të kaluar vjen pas një periudhe relativisht të qëndrueshme të prodhimit. Nga viti 2013 deri më 2024, sasia e prodhimit është luhatur në intervalet 120 mln litra deri në 200 mln litra në vit. Për herë të parë, në vitin 2025, sasia e prodhuar kaloi kufirin e 300 mln litrave.

Krahasuar me vitin 2013, prodhimi i vitit 2025 është rritur me rreth 180%.

Sipas operatorëve të tregut, rritja e kërkesës është mbështetur nga zgjerimi i turizmit, përmirësimi i konsumit të brendshëm dhe zgjerimi i kanaleve të shitjes. Hotelet, resortet, restorantet dhe retail-i janë ndër kanalet ku kompanitë po shohin rritjen më të madhe të kërkesës.

“KĂ«rkesa ka shĂ«nuar rritje tĂ« qĂ«ndrueshme, tĂ« ushqyer nga dy forca qĂ« ecin paralel: nga njĂ«ra anĂ«, vala pozitive e turizmit qĂ« po transformon ShqipĂ«rinĂ«, dhe nga ana tjetĂ«r maturimi i markĂ«s ‘Dukat’ nĂ« treg”, pohon Franc Ndreka, administrator i fabrikĂ«s sĂ« prodhimit tĂ« ujit tĂ« pijshĂ«m “Dukat”.

Sipas tij, sezonaliteti mbetet një nga karakteristikat kryesore të tregut, pasi konsumi rritet ndjeshëm në muajt e verës. Kjo nënkupton për kompanitë nevojën e planifikimit më të mirë të prodhimit dhe të furnizimit, në mënyrë që kërkesa të përballohet në periudhën e pikut.

Zoti Ndreka pohon, ndër të tjera, se sezoni turistik është një nga motorët tanë kryesorë për rritjen e kërkesës së ujit të pijshëm të ambalazhuar. Sipas tij, potenciali nuk është thjesht te numri i turistëve, por është mënyra se si ata po qëndrojnë.

“Strukturat e reja akomoduese po i kthejnĂ« qytetet bregdetare nga destinacione tĂ« pushimit ditor nĂ« vende ku vizitori qĂ«ndron net tĂ« tĂ«ra. Çdo natĂ« mĂ« shumĂ« e kaluar nĂ« bregdet do tĂ« thotĂ« konsum mĂ« i lartĂ« dhe pikĂ«risht kĂ«tu ne shohim hapĂ«sirĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« rritjes nĂ« vitet e ardhshme”, veçon ai.

Edhe pĂ«r administratorin e ujit tĂ« pijshĂ«m “Qafshtama”, Florant Dautaj, rritja e prodhimit lidhet me disa faktorĂ«, pĂ«rfshirĂ« zhvillimin e turizmit, rritjen e eksporteve nĂ« vendet e rajonit, si dhe rritjen e konsumit vjetor pĂ«r frymĂ« tĂ« ujit tĂ« ambalazhuar.

Zoti Dautaj thotë se kërkesa e konsumatorit për ujë të ambalazhuar u rrit me 17% krahasuar me vitin paraardhës. Sipas tij, kërkesa ka qenë e lartë veçanërisht në sezonin veror dhe gjatë kësaj periudhe, fabrika e prodhimit ka operuar me kapacitet maksimal prodhimi.

“Rritja e konsumit tĂ« ujit pĂ«r frymĂ« Ă«shtĂ« edhe njĂ« trend global. Tregu botĂ«ror vijon tĂ« shĂ«nojĂ« rritje, i nxitur nga ndryshimet nĂ« stilin e jetesĂ«s, urbanizimi si dhe nga ndĂ«rgjegjĂ«simi mĂ« i madh i konsumatorĂ«ve pĂ«r kujdesin ndaj shĂ«ndetit dhe zgjedhjen e produkteve tĂ« shĂ«ndetshme.

NĂ« rastin tonĂ«, rritja Ă«shtĂ« mbĂ«shtetur kryesisht nga konsumi mĂ« i lartĂ« i produkteve tona nĂ« tregun vendas. KĂ«tu do tĂ« veçoja dy faktorĂ« kryesorĂ«. SĂ« pari, kemi vijuar zgjerimin e rrjetit tĂ« shpĂ«rndarjes dhe shtimin e numrit tĂ« klientĂ«ve tĂ« rinj dhe rritjen e shitjeve nĂ« pikat ekzistuese tĂ« shitjes”, thotĂ« ai.

PĂ«r t’iu pĂ«rgjigjur kĂ«saj kĂ«rkese dhe pĂ«r tĂ« krijuar kapacitetet e nevojshme pĂ«r rritjen e mĂ«tejshme, z. Dautaj thotĂ« se kompania sapo ka nĂ«nshkruar njĂ« marrĂ«veshje me kompaninĂ« italiane SIPA, pĂ«r instalimin e njĂ« linje tĂ« re prodhimi nĂ« fillimin e vitit 2027 tĂ«rĂ«sisht automatike, me teknologji moderne dhe tĂ« avancuar. Investimi pritet tĂ« dyfishojĂ« kapacitetin prodhues pĂ«r t’iu pĂ«rgjigjur rritjes sĂ« kĂ«rkesĂ«s.

Edhe kompanitĂ« e tjera tĂ« sektorit raportojnĂ« rritje tĂ« kĂ«rkesĂ«s, gjĂ« qĂ« ka sjellĂ« shtim tĂ« investimeve. Thanas Siveri, administrator i “Lajthiza Invest”, thotĂ« se rritja Ă«shtĂ« e pranishme si te konsumatorĂ«t familjarĂ«, ashtu edhe te bizneset. Sipas tij, prodhimi Ă«shtĂ« mbĂ«shtetur edhe nga investimet e reja dhe zgjerimi i gamĂ«s sĂ« produkteve, pĂ«rfshirĂ« produkte tĂ« reja me ambalazhim PET tĂ« riciklueshĂ«m.

Nga ana tjetër, për vite me radhë, tregu informal dhe konkurrenca e pandershme ka qenë faktor shqetësues për industrinë. Në rrugët e Tiranës sheh shumë makina botesh që tregtojnë ujë për konsumatorët familjarë. Për shkak të çmimit më të ulët, shumë familjarë blinin ujë të pijshëm prej tyre.

Kjo jo vetëm nxiti më tej konkurrencën e pandershme, por u kthye në rrezik ndaj shëndetit për mungesën e kushteve higjieno-sanitare.

Për disa nga operatorët, pjesa e zezë e tregtimit të ujit veçanërisht te biznese të vogla ka nisur të formalizohet, duke sjellë rritje të prodhimit, zgjerimit të konsumatorëve dhe të fitimit të kompanive.

 

Lufta në Lindjen e Mesme rrit koston e prodhimit të ujit

Pavarësisht rritjes së prodhimit dhe kërkesës, te kompanitë është rikthyer presioni i kostove për shkak të rritjes së çmimeve të lëndëve të para nga nisja e Luftës në Lindjen e Mesme.

NjĂ« nga zĂ«rat kryesorĂ« tĂ« kostove tĂ« prodhimit mbeten lĂ«ndĂ«t e para tĂ« importuara, si plastika, tapat e shisheve dhe materialet e tjera tĂ« ambalazhimit. Çmimet e energjisĂ«, materialeve tĂ« ambalazhimit, plastikĂ«s, transportit dhe kostot e tjera operative, sipas tyre, po ndikojnĂ« drejtpĂ«rdrejt nĂ« strukturĂ«n e shpenzimeve tĂ« prodhuesve.

Sfida e sektorit është që rritja e volumit të prodhimit dhe konsumit të përkthehet edhe në përmirësimin e marzheve të fitimit, në një kohë kur kostot mbeten të larta dhe nuk ka pasur amortizim të tyre te çmimet e konsumatorit.

“NĂ« tremujorin e dytĂ« tĂ« kĂ«tij viti, si pasojĂ« e rritjes sĂ« çmimit tĂ« naftĂ«s dhe zhvillimeve tĂ« konfliktit nĂ« Iran, kemi pasur rritje tĂ« konsiderueshme tĂ« çmimeve tĂ« disa prej lĂ«ndĂ«ve tĂ« para, si dhe tĂ« kostove tĂ« shpĂ«rndarjes, tĂ« cilat janĂ« reflektuar nĂ« rritjen e kostove tĂ« pĂ«rgjithshme tĂ« kompanisĂ«.

Megjithatë, strategjia jonë ka qenë që një pjesë sa më të madhe të kësaj rritjeje kostosh ta absorbojmë brenda kompanisë, përmes përmirësimit të sistemeve të prodhimit, optimizimit të proceseve dhe rritjes së eficiencës operacionale.

Investimet qĂ« po realizojmĂ« nĂ« teknologji tĂ« reja janĂ« gjithashtu pjesĂ« e kĂ«saj strategjie, me synimin pĂ«r tĂ« rritur produktivitetin dhe eficiencĂ«n. Objektivi ynĂ« Ă«shtĂ« tĂ« ruajmĂ« qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ« e çmimeve nĂ« treg, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« kĂ«to rritje tĂ« kostove tĂ« mos transferohen drejtpĂ«rdrejt te konsumatori”, thekson Florant Dautaj.

Edhe në vitin 2022, çmimet e lëndëve të para të importit u dyfishuan për shkak të nisjes së luftës në Ukrainë.

Pas fillimit tĂ« luftĂ«s nĂ« UkrainĂ«, Thanas Siveri, administratori i ujit “Lajthiza”, pohon se stabilizimi i çmimeve tĂ« lĂ«ndĂ«ve tĂ« para u arrit nĂ« vitin 2025. Stabiliteti, sipas tij, ndihmoi nĂ« menaxhimin mĂ« efektiv tĂ« buxhetit dhe ruajtjen e çmimeve konkurruese pĂ«r konsumatorĂ«t. Disa kompani raportuan vjet rritje tĂ« shpenzimeve edhe pĂ«r fondin e pagave.

Z. Siveri thotë se te prodhuesit e ujit, këtë vit është rikthyer problemi i shtimit të kostove nga rritja e çmimit të naftës, e cila po amortizohet nga kompania, duke mos ndryshuar çmimet e shitjes me pakicë.

Edhe pĂ«r drejtuesin e ujit tĂ« pijshĂ«m “Dukati”, Franc Ndreka, presioni mbi kostot Ă«shtĂ« real, qĂ« po amortizohet nga kompania, duke mos ndryshuar çmimet e shitjes pĂ«r konsumatorin.

“Rritja e çmimit tĂ« naftĂ«s nĂ« tregjet ndĂ«rkombĂ«tare ka pasur efekt zinxhir mbi plastikĂ«n, ambalazhimin, transportin dhe praktikisht nĂ« çdo zĂ« kostoje. Ky Ă«shtĂ« njĂ« realitet me tĂ« cilin pĂ«rballet i gjithĂ« sektori. Dallimi qĂ«ndron te mĂ«nyra si i pĂ«rgjigjesh: ne kemi zgjedhur ta menaxhojmĂ« kĂ«tĂ« presion brenda kompanisĂ«, pĂ«rmes efikasitetit dhe duke mos ia kaluar barrĂ«n konsumatorit”.

 

Vazhdon rritja e eksporteve

Zgjerimi i pranisë së markës shqiptare të ujit mbetet një ndër përparësitë kryesore të prodhuesve vendas.

Sipas të dhënave të Doganave për vitin 2025, në total u eksportua një sasi prej 54,8 mln litrash ujë të ambalazhuar. Krahasuar me vitin paraardhës, eksportet u rritën me 2%.

Rritja e tyre ka vazhduar edhe në 6-mujorin e parë të 2026-s. Sipas të dhënave, në periudhën janar-qershor u eksportua një sasi prej rreth 31 mln litrash ujë. Në raport me të njëjtën periudhë të 2025-s, sasia e eksporteve u rrit me rreth 24%.

Thanas Siveri, nga kompania e prodhimit tĂ« ujit tĂ« pijshĂ«m “Lajthiza”, thotĂ« se krahasuar me vjet, eksportet e operatorit janĂ« dyfishuar. Kompania Ă«shtĂ« e pranishme nĂ« tregjet si ZvicĂ«r, SHBA, Britania e Madhe, Tajvan, FrancĂ«, MaltĂ« si dhe nĂ« vendet e rajonit, si Kosova, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi etj.

Ecuria me eksportet shfaqet optimiste edhe pĂ«r kompaninĂ« e prodhimit tĂ« ujit tĂ« pijshĂ«m tĂ« markĂ«s “Dukat”.

“KĂ«tĂ« vit kemi shĂ«nuar rritje prej rreth 30% nĂ« tregjet e KosovĂ«s dhe SerbisĂ« krahasuar me njĂ« vit mĂ« parĂ«, njĂ« ritĂ«m qĂ« flet vetĂ«. NĂ« periudhĂ«n 2026–2027 kemi planifikuar hyrjen nĂ« dy tregje tĂ« reja, nĂ« Malin e Zi dhe nĂ« MaqedoninĂ« e Veriut.

Ajo qĂ« na bĂ«n veçanĂ«risht optimistĂ« Ă«shtĂ« se interesi ka ardhur nga vetĂ« kompanitĂ« e distribucionit atje, tĂ« cilat na kanĂ« kĂ«rkuar markĂ«n ‘Dukat’. Kur njĂ« markĂ« vendase kĂ«rkohet pĂ«rtej kufirit, kjo Ă«shtĂ« shenja mĂ« e mirĂ« se je nĂ« rrugĂ«n e duhur”, thotĂ« Franc Ndreka.

Edhe “Dukat” raporton ecuri pozitive nĂ« tregjet e huaja. Sipas Franc NdrekĂ«s, eksportet drejt KosovĂ«s dhe SerbisĂ« janĂ« rritur ndjeshĂ«m kĂ«tĂ« vit, ndĂ«rsa kompania synon zgjerimin nĂ« tregje tĂ« reja.

“KĂ«tĂ« vit kemi shĂ«nuar rritje prej rreth 30% nĂ« tregjet e KosovĂ«s dhe SerbisĂ« krahasuar me njĂ« vit mĂ« parĂ«. NĂ« periudhĂ«n 2026–2027 kemi planifikuar hyrjen nĂ« dy tregje tĂ« reja, nĂ« Malin e Zi dhe nĂ« MaqedoninĂ« e Veriut”, thotĂ« z. Ndreka.

Aktualisht, edhe uji “Qafshtama” Ă«shtĂ« i pranishĂ«m nĂ« KosovĂ« dhe nĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar, ndĂ«rsa eksportet pĂ«rbĂ«jnĂ« drejtim tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« strategjinĂ« e zgjerimit tĂ« kompanisĂ«.

“Synimi ynĂ« Ă«shtĂ« tĂ« zgjerojmĂ« gradualisht praninĂ« nĂ« tregjet ndĂ«rkombĂ«tare, duke u fokusuar fillimisht nĂ« vendet ku ka njĂ« prani tĂ« konsiderueshme tĂ« komunitetit shqiptar.

Investimi i ri dhe rritja e kapaciteteve prodhuese do tĂ« na krijojnĂ« mundĂ«si mĂ« tĂ« mĂ«dha pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur zgjerimin dhe pĂ«r tĂ« forcuar praninĂ« e ‘QafshtamĂ«s’ si njĂ« markĂ« shqiptare edhe nĂ« tregjet ndĂ«rkombĂ«tare”, thotĂ« z. Dautaj.

Zgjerimi i eksporteve tregon se prodhuesit vendas nuk po mbështeten vetëm te rritja e konsumit në tregun shqiptar. Me shtimin e kapaciteteve prodhuese dhe zgjerimin e markave jashtë vendit, sektori po kërkon të shfrytëzojë edhe kërkesën në tregjet rajonale dhe europiane.

 

Burimi: Doganat

 

Burimi: Doganat

 

Importet e ujit në janar-qershor 2026 u rritën mbi 20%

Në të njëjtën kohë, tregu shqiptar vazhdon të ketë edhe praninë e markave të importuara të ujit të ambalazhuar.

Sipas të dhënave të Doganave për vitin 2025 u importua një sasi prej 24,6 mln litrash ujë të pijshëm të ambalazhuar. Krahasuar me vitin paraardhës, importet u rritën me rreth 30%. Rritja e tyre vazhdoi edhe gjatë vitit 2026. Në muajt janar-qershor, importet u rritën me 23% krahasuar me të njëjtën periudhë të vitit paraardhës.

Sipas prodhuesve, importet konkurrojnë me prodhimin vendas kryesisht në segmentet e retail-it, gastronomisë dhe strukturave turistike, ku tregtohen edhe markat më të njohura të ujit të importit.

 

Burimi: Doganat

 

Burimi: Doganat

 

TĂ« ardhurat e kompanive

Të ardhurat e 5 operatorëve për vitin 2025 arritën 7,7 mld lekë apo rreth 80 mln euro. Fitimit arritën 1,6 mld lekë, rreth 20 mln euro. Fitimet e kompanive u rritën me 7% krahasuar me vitin paraardhës.

Sipas operatorĂ«ve, konkretisht tĂ« ardhurat pĂ«r “Lajthiza Invest” nĂ« vitin 2025 u rritĂ«n me 12% krahasuar me vitin paraardhĂ«s. Fitimet e kompanisĂ« gjithashtu shĂ«nuan rritje me 4.5% nĂ« raport me 2024.

PĂ«r kompaninĂ« “Uji i FtohtĂ« Tepelena”, tĂ« ardhurat u ulĂ«n me 4.4% dhe fitimet ranĂ« me 36% nĂ« vitin 2025 krahasuar me vitin e kaluar.

Rritje tĂ« tĂ« ardhurave ka pasur nĂ« 2025 edhe pĂ«r kompaninĂ« “Qafshtama”. Sipas tĂ« dhĂ«nave, tĂ« ardhurat u rritĂ«n me 34.4% dhe fitimet me 53% nĂ« raport me vitin paraardhĂ«s.

TĂ« ardhurat e “Dukat Water” nĂ« vitin 2025 shĂ«nuan rritje me 31.5% dhe fitimet me 5% nĂ« raport me 2024.

PĂ«r “Alpin”, tĂ« ardhurat u rritĂ«n me 6% nĂ« vitin 2025, krahasuar me 2024 dhe fitimet 9%.

 

 

 

The post Bumi i ujit të ambalazhuar, turizmi rrit konsumin appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Prodhuesit investojnë në linja të reja, për të përballuar rritjen e kërkesës

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Flet Florant Dautaj, administrator i ujit “Qafshtama”

 

Për të përballuar rritjen e vazhdueshme të kërkesës së ujit të pijshëm të ambalazhuar, kompanitë parashikojnë të shtojnë kapacitetet prodhuese me linja të reja prodhimi.

Administratori i “Qafshtama”, Florant Dautaj, thotĂ« se investimi i ri qĂ« do tĂ« vihet nĂ« funksion nĂ« fillim tĂ« vitit 2027 pritet tĂ« dyfishojĂ« kapacitetin prodhues dhe tĂ« mbĂ«shtesĂ« zgjerimin e kompanisĂ« edhe nĂ« tregjet ndĂ«rkombĂ«tare.

Z. Dautaj shprehet gjithashtu se sivjet, për shkak të rritjes të çmimit të naftës, prodhuesit e ujit po përballen me rritje të kostove të prodhimit dhe të shpërndarjes, por për pjesën e mbetur të vitit nuk parashikohen ndryshime në çmimet për konsumatorët.

 

Sipas të dhënave rezulton se në rang vendi, për vitin 2025 ka pasur rritje të lartë të prodhimit të ujit të pijshëm të ambalazhuar. Në opinionin tuaj, cilët janë faktorët që kanë ndikuar te rritja e prodhimit?

Rritja e prodhimit të ujit të ambalazhuar mund të lidhet me disa faktorë. Ndër më kryesorët do të veçoja zhvillimin e turizmit, rritjen e eksporteve, kryesisht drejt tregjeve të Kosovës dhe Maqedonisë së Veriut, si dhe rritjen e konsumit vjetor për frymë të ujit të ambalazhuar.

Rritja e konsumit të ujit për frymë është edhe një trend global. Tregu botëror vazhdon të shënojë rritje, i nxitur nga ndryshimet në stilin e jetesës, urbanizimi, si dhe nga ndërgjegjësimi më i madh i konsumatorëve për kujdesin ndaj shëndetit dhe zgjedhjen e produkteve të shëndetshme.

NĂ« rastin e “QafshtamĂ«s”, rritja jonĂ« Ă«shtĂ« mbĂ«shtetur kryesisht nga konsumi mĂ« i lartĂ« i produkteve tona nĂ« tregun vendas. KĂ«tu do tĂ« veçoja dy faktorĂ« kryesorĂ«. SĂ« pari, kemi vijuar zgjerimin e rrjetit tĂ« shpĂ«rndarjes dhe shtimin e numrit tĂ« klientĂ«ve tĂ« rinj, duke e bĂ«rĂ« produktin mĂ« tĂ« aksesueshĂ«m pĂ«r konsumatorin.

Së dyti, po konstatojmë rritje të shitjeve të produkteve në pikat ekzistuese të shitjes, veçanërisht në retail. Kjo për ne është shumë e rëndësishme, pasi tregon se rritja nuk vjen vetëm nga zgjerimi fizik i rrjetit, por edhe nga ecuria më e mirë e produkteve tona në raft.

Pra, mund të themi se pozicionimi i kompanisë në treg është sot më i fortë se në vitet e mëparshme, si në aspektin e shpërndarjes, ashtu edhe në zgjedhjen e produktit nga konsumatori.

 

Nisur nga të dhënat e kompanisë suaj, si shfaqet kërkesa për ujin e ambalazhuar, si ka ndryshuar në raport me vjet? Cilët janë faktorët që kanë ndikuar te ndryshimi?

Kërkesa gjatë këtij viti ka qenë në rritje. Kemi regjistruar rritje prej rreth 17% krahasuar me një vit më parë.

Kërkesa për produktet tona, veçanërisht në sezonin veror, ka qenë e lartë dhe gjatë kësaj periudhe kemi operuar me kapacitet maksimal prodhimi.

PĂ«r t’iu pĂ«rgjigjur kĂ«rkesĂ«s dhe pĂ«r tĂ« krijuar kapacitetet e nevojshme pĂ«r rritjen e mĂ«tejshme, sapo kemi nĂ«nshkruar njĂ« marrĂ«veshje me kompaninĂ« e mirĂ«njohur italiane SIPA, pĂ«r instalimin e njĂ« linje tĂ« re prodhimi nĂ« fillimin e vitit 2027, tĂ«rĂ«sisht automatike, me teknologji moderne dhe tĂ« avancuar.

Ky investim do tĂ« dyfishojĂ« kapacitetin tonĂ« tĂ« prodhimit, duke na krijuar mundĂ«si pĂ«r t’iu pĂ«rgjigjur kĂ«rkesĂ«s nĂ« rritje dhe pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur zgjerimin e mĂ«tejshĂ«m nĂ« treg.

 

Cilat janë kategoritë kryesore të konsumatorëve; cilët blejnë më tepër, familjarët apo baret, restorantet, resortet etj.?

Sektori HORECA (Hotelet-Restorantet-Katering) baret, restorantet, hotelet dhe resortet përbën pjesën kryesore të shitjeve tona, ku marka prej vitesh ka një prani të fortë dhe të konsoliduar.

Paralelisht, kemi një pozicion të rëndësishëm edhe në retail dhe në konsumin familjar, ku gjatë viteve të fundit kemi vazhduar të forcojmë praninë dhe performancën e produkteve tona.

Të dy segmentet përbëjnë shtylla të rëndësishme të aktivitetit tonë tregtar dhe strategjia e kompanisë synon konsolidimin e mëtejshëm të pozicionit të operatorit, si dhe zhvillimin e qëndrueshëm në të dy këto kanale.

 

Si po ndikon te kërkesa sektori i turizmit? A po sjell efekt pozitiv ardhja e turistëve?

Rritja e turizmit ka pa dyshim ndikim pozitiv në sektorin tonë, veçanërisht në sezonin veror, kur edhe kërkesa për ujë të ambalazhuar arrin nivelet më të larta.

Rritja e numrit të turistëve sjell aktivitet më të lartë në hotele, resorte, restorante dhe bare dhe kjo reflektohet drejtpërdrejt edhe në kërkesën për produktet tona.

Duke pasur prani të konsoliduar në sektorin HORECA, zhvillimi i turizmit është një faktor i rëndësishëm që mbështet rritjen e shitjeve dhe zgjerimin e tregut, dhe kërkesa gjatë këtij sezoni rezulton dukshëm më e lartë krahasuar me të njëjtën periudhë të një viti më parë.

 

Me çfarë kostoje prodhohet uji i ambalazhuar krahasuar me vjet, a është rritur? Si kanë ndryshuar pas fillimit të konfliktit në Lindjen e Mesme çmimet e lëndëve të importit dhe çfarë efektesh kanë dhënë në kosto?

Në tremujorin e dytë të këtij viti, si pasojë e rritjes së çmimit të naftës dhe zhvillimeve të konfliktit në Iran, kemi pasur rritje të konsiderueshme të çmimeve të disa prej lëndëve të para, si dhe të kostove të shpërndarjes, të cilat janë reflektuar në rritjen e kostove të përgjithshme të kompanisë.

Megjithatë, strategjia jonë ka qenë që një pjesë sa më të madhe të kësaj rritjeje të kostove ta absorbojmë brenda kompanisë, përmes përmirësimit të sistemeve të prodhimit, optimizimit të proceseve dhe rritjes së eficiencës operacionale.

Investimet që po realizojmë në teknologji të reja janë gjithashtu pjesë e kësaj strategjie, me synimin për të rritur produktivitetin dhe eficiencën. Objektivi ynë është të ruajmë qëndrueshmërinë e çmimeve në treg, në mënyrë që këto rritje kostosh të mos transferohen drejtpërdrejt te konsumatori.

 

A parashikoni të ndryshoni çmimet e shitjes për konsumatorin?

NĂ« kushtet aktuale nuk parashikojmĂ« ndryshime tĂ« çmimeve tĂ« shitjes. Politika jonĂ« Ă«shtĂ« tĂ« ruajmĂ« sa mĂ« shumĂ« stabilitetin e çmimeve dhe njĂ« raport tĂ« mirĂ« cilĂ«si–çmim pĂ«r konsumatorin.

Natyrisht, situata në tregjet ndërkombëtare mbetet e paparashikueshme dhe zhvillimet gjeopolitike mund të sjellin luhatje të mëtejshme të kostove. Megjithatë, për pjesën e mbetur të vitit 2026, bazuar në situatën aktuale, tregu dhe kostot paraqiten relativisht të stabilizuara.

 

Në cilat tregje jeni të pranishëm për eksportet dhe a synoni më tej zgjerim?

Aktualisht “Qafshtama” Ă«shtĂ« e pranishme nĂ« KosovĂ« dhe nĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar, ndĂ«rsa eksportet pĂ«rbĂ«jnĂ« njĂ« drejtim tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« strategjinĂ« tonĂ« tĂ« zhvillimit.

Synimi ynë është të zgjerojmë gradualisht praninë në tregjet ndërkombëtare, duke u fokusuar fillimisht në vendet ku ka një prani të konsiderueshme të komunitetit shqiptar.

Investimi i ri dhe rritja e kapaciteteve prodhuese do tĂ« na krijojnĂ« mundĂ«si mĂ« tĂ« mĂ«dha pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur zgjerimin dhe pĂ«r tĂ« forcuar praninĂ« e “Qafshtama” si njĂ« markĂ« shqiptare edhe nĂ« tregjet ndĂ«rkombĂ«tare.

 

Bizneset shqiptare gjenden pĂ«rballĂ« sfidĂ«s sĂ« pĂ«rmbushjes sĂ« standardeve pĂ«r t’u bĂ«rĂ« pjesĂ« e tregut europian, ndĂ«rkohĂ« qĂ« vendi pĂ«rgatitet pĂ«r t’u anĂ«tarĂ«suar nĂ« BE. Cilat janĂ« sfidat pĂ«r sektorin e prodhimit tĂ« ujit nĂ« pĂ«rballjen pĂ«r pĂ«rmbushjen e standardeve? Sa tĂ« pĂ«rgatitura janĂ« kompanitĂ« dhe çfarĂ« mbĂ«shtetje kĂ«rkohet nga qeveria?.

Mendoj se kompanitĂ« shqiptare tĂ« konsoliduara nĂ« sektorin e prodhimit tĂ« pijeve janĂ« tĂ« pĂ«rgatitura pĂ«r t’iu pĂ«rshtatur kĂ«rkesave dhe standardeve tĂ« reja qĂ« lidhen me procesin e integrimit nĂ« Bashkimin Europian.

Aktualisht, sfida kryesore lidhet me faktin se njĂ« pjesĂ« e kuadrit tĂ« ri ligjor dhe mĂ«nyra konkrete e zbatimit tĂ« tij mbeten ende pĂ«r t’u pĂ«rcaktuar nga qeveria shqiptare.

Për industrinë është e rëndësishme që legjislacioni i ri të jetë në përputhje me legjislacionin dhe standardet e Bashkimit Europian, por njëkohësisht të hartohet në mënyrë të tillë që zbatimi i tij të jetë efektiv dhe eficient në praktikë.

Kompanitë e sektorit të prodhimit të pijeve në Shqipëri janë në komunikim dhe konsultim të vazhdueshëm me institucionet shqiptare, duke kontribuar me ekspertizë teknike, juridike dhe me përvojën e industrisë në diskutimin dhe hartimin e kuadrit të ri ligjor.

Ky është një proces që vazhdon dhe mendoj se bashkëpunimi ndërmjet qeverisë dhe industrisë është thelbësor, në mënyrë që përafrimi me legjislacionin europian të realizohet në mënyrë korrekte dhe efikase, duke krijuar njëkohësisht një kuadër të qëndrueshëm për zhvillimin e mëtejshëm të sektorit.

The post Prodhuesit investojnë në linja të reja, për të përballuar rritjen e kërkesës appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Turizmi, motori kryesor që po nxit shtimin e prodhimit tek uji i ambalazhuar

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Flet Franc Ndreka, CEO i ujit Dukat

 

PĂ«r drejtuesin e Ujit “Dukat”, Franc Ndreka, rritja e kĂ«rkesĂ«s nga sektori i turizmit, veçanĂ«risht nga strukturat akomoduese, vlerĂ«sohet si motori kryesor i shtimit tĂ« prodhimit.

Sipas tij, retail-i dhe strukturat turistike, përfshirë hotelet e resortet, janë kanalet që po rriten më shpejt, të nxitura drejtpërdrejt nga turizmi.

Z. Ndreka gjithashtu thotĂ« se kĂ«rkesa pĂ«r ujĂ« tĂ« pijshĂ«m tĂ« ambalazhuar luhatet sipas sezoneve, por haset “shpĂ«rthim” gjatĂ« stinĂ«s sĂ« verĂ«s. Edhe pĂ«r pjesĂ«n e mbetur tĂ« vitit, kompania pritet tĂ« rrisĂ« kĂ«rkesĂ«n me 20%, e mbĂ«shtetur nga kĂ«rkesa e brendshme dhe eksportet.

 

Si ka qenĂ« ecuria e prodhimit tĂ« ujit “Dukat” gjatĂ« kĂ«tij viti, krahasuar me tĂ« njĂ«jtĂ«n periudhĂ« tĂ« vitit tĂ« kaluar? A ka pasur rritje tĂ« volumit tĂ« prodhuar dhe nĂ« çfarĂ« niveli?

Rritja jonë ka vazhduar edhe këtë vit dhe kjo na bën krenarë, sepse ka ardhur në një mjedis aspak të lehtë.

NdĂ«rkohĂ« qĂ« kostot e prodhimit dhe tĂ« fuqisĂ« punĂ«tore kanĂ« qenĂ« vazhdimisht nĂ« rritje, uji “Dukat” arriti jo vetĂ«m t’i pĂ«rballojĂ«, por tĂ« rrisĂ« volumin e prodhuar.

Për ne, kjo është dëshmia më e mirë se një markë vendase, e ndërtuar me punë dhe me cilësi, ecën me hapin e vet edhe kur tregu është sfidues.

 

Si paraqitet kërkesa për ujë të ambalazhuar, a ka shënuar rritje apo rënie krahasuar me një vit më parë dhe cilët kanë qenë faktorët kryesorë që kanë ndikuar? Cilat janë kanalet kryesore të shitjes?

KĂ«rkesa ka shĂ«nuar rritje tĂ« qĂ«ndrueshme, tĂ« ushqyer nga dy forca qĂ« ecin paralel: nga njĂ«ra anĂ«, vala pozitive e turizmit qĂ« po transformon ShqipĂ«rinĂ«, dhe nga ana tjetĂ«r, maturimi i markĂ«s “Dukat” nĂ« treg.

Retail-i dhe strukturat turistike, përfshirë hotelet e resortet janë kanalet që po rriten më shpejt, të nxitura drejtpërdrejt nga turizmi.

Tregu ynĂ« ka njĂ« sezonalitet tĂ« fortĂ«: konsumi i ujit “shpĂ«rthen” gjatĂ« verĂ«s, nĂ« njĂ« dritare kohore relativisht tĂ« shkurtĂ«r, ku kĂ«rkesa shumĂ«fishohet brenda pak javĂ«sh. Kjo na kĂ«rkon planifikim tĂ« pĂ«rpiktĂ« dhe njĂ« zinxhir furnizimi qĂ« tĂ« mos lĂ«rĂ« asnjĂ« partner pa ujĂ« pikĂ«risht atĂ«herĂ« kur ka mĂ« shumĂ« nevojĂ«.

 

A ka pasur ndryshim në kostot e prodhimit? Si kanë evoluar kostot e ambalazhimit, plastikës, energjisë, transportit dhe lëndëve të tjera të para krahasuar me një vit më parë?

Presioni mbi kostot ka qenë real. Rritja e çmimit të naftës në tregjet ndërkombëtare ka pasur efekt zinxhir mbi plastikën, ambalazhimin, transportin dhe praktikisht mbi çdo zë kostoje.

Ky është një realitet me të cilin përballet i gjithë sektori. Dallimi qëndron te mënyra si i përgjigjesh: ne kemi zgjedhur ta menaxhojmë këtë presion brenda kompanisë, përmes efikasitetit, dhe jo duke ia kaluar barrën konsumatorit.

 

A janë reflektuar rritjet e kostove në çmimin e shitjes? A parashikoni ndryshime të mëtejshme të çmimeve për konsumatorin në muajt në vazhdim?

Pavarësisht rritjes së kostove, ne nuk i kemi rritur çmimet e shitjes. E kemi bërë këtë me vetëdije të plotë, sepse duam të mbetemi konkurrentë, të fitojmë edhe më shumë besim e treg, dhe mbi të gjitha sepse në këto ditë të nxehta uji nuk është luks, është nevojë.

Të mbash çmimin të qëndrueshëm pikërisht atëherë kur konsumatori ka më shumë nevojë, për ne nuk është thjesht strategji tregtare, është përgjegjësi ndaj njeriut që na beson.

 

Si po ndikon sezoni turistik te shitjet? A ka pasur rritje të kërkesës nga hotelet, resortet, restorantet dhe strukturat e tjera akomoduese?

Sezoni turistik është një nga motorët tanë kryesorë, dhe këtë vit Shqipëria vazhdoi të thyejë rekorde vizitorësh. Por potenciali më interesant për ne nuk është thjesht numri i turistëve, është mënyra se si ata po qëndrojnë.

Strukturat e reja akomoduese po i kthejnĂ« qytetet bregdetare nga destinacione tĂ« pushimit ditor nĂ« vende ku vizitori qĂ«ndron net tĂ« tĂ«ra. Çdo natĂ« mĂ« shumĂ« e kaluar nĂ« bregdet do tĂ« thotĂ« konsum mĂ« i lartĂ« dhe pikĂ«risht kĂ«tu ne shohim hapĂ«sirĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« rritjes pĂ«r vitet nĂ« vijim.

 

Sa Ă«shtĂ« pesha e eksporteve nĂ« aktivitetin e kompanisĂ«? NĂ« cilat tregje eksportohet aktualisht uji “Dukat” dhe a keni plane pĂ«r zgjerim nĂ« tregje tĂ« reja?

PĂ«r eksportet kĂ«tĂ« vit kemi shĂ«nuar rritje prej rreth 30% nĂ« tregjet e KosovĂ«s dhe SerbisĂ« krahasuar me njĂ« vit mĂ« parĂ«. NĂ« periudhĂ«n 2026–2027 kemi planifikuar hyrjen nĂ« dy tregje tĂ« reja, nĂ« Malin e Zi dhe nĂ« MaqedoninĂ« e Veriut.

 

A ka ndryshuar sjellja e konsumatorit dhe sa e rëndësishme është sot konkurrenca përmes çmimit krahasuar me markën dhe cilësinë?

Konsumatori i sotĂ«m Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« i informuar dhe mĂ« i vetĂ«dijshĂ«m pĂ«r shĂ«ndetin e tij. Çdo vit e mĂ« shumĂ«, ai lexon etiketĂ«n, interesohet pĂ«r pĂ«rmbajtjen minerale, pĂ«r burimin, pĂ«r cilĂ«sinĂ«.

Çmimi mbetet sigurisht njĂ« faktor, por vendimi i blerjes po ndikohet gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« nga besimi te cilĂ«sia dhe te marka.

Ne nuk konkurrojmë thjesht me çmimin, ne ofrojmë ujë në të cilin njeriu mund të ketë besim.

 

Cilat janë pritshmëritë për pjesën e mbetur të vitit dhe për vitin e ardhshëm? Prisni rritje të prodhimit dhe kërkesës apo stabilizim të tregut?

Për ujin presim rritje rreth 20%, të mbështetur nga kërkesa e brendshme, turizmi dhe eksportet. Njëkohësisht, kompania ka zgjeruar portofolin me një gamë birrash premium të importuara nga Spanja dhe Gjermania, të cilat kanë forcuar pozitën tonë në treg dhe rrjetin tonë të distribucionit.

Kjo do të thotë se në vitin e ardhshëm hyjmë jo vetëm me një produkt bazë në rritje, por me një portofol më të plotë dhe kompani më të fortë.

 

 

 

The post Turizmi, motori kryesor që po nxit shtimin e prodhimit tek uji i ambalazhuar appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

A mund të ndalet gara e armatimeve në IA?

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Amerika do ta ketë të vështirë ta bëjë teknologjinë të sigurt, ndërsa përpiqet të ruajë epërsinë ndaj Kinës, shkruan The Economist

 

Dy gjĂ«ra duhet t’ju bĂ«jnĂ« tĂ« mendoni seriozisht se çfarĂ« mund tĂ« nĂ«nkuptojĂ« Inteligjenca Artificiale (IA) pĂ«r njerĂ«zimin.

E para është se vetë ata që punojnë me këtë teknologji po paralajmërojnë se ajo mund të çojë në katastrofë, madje edhe në zhdukjen e njerëzimit.

E dyta është mënyra se si risitë teknologjike po e shtojnë shkatërrimin në Ukrainë. Këto dy zhvillime japin mësime të kundërta lidhur me pyetjen nëse përparimi i shpejtë i IA-së mund apo duhet të ngadalësohet.

Prej vitesh, drejtues tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m tĂ« kompanive tĂ« IA-sĂ« kanĂ« paralajmĂ«ruar se teknologjia e tyre mund tĂ« bĂ«het vdekjeprurĂ«se. Sistemet e automatizuara mund tĂ« bĂ«hen aq inteligjente sa t’i tejkalojnĂ« krijuesit e tyre, pĂ«rpara se tĂ« jenĂ« “pĂ«rshtatur” me qĂ«llimet dhe normat etike tĂ« njerĂ«zimit. NjerĂ«z me qĂ«llime tĂ« kĂ«qija mund ta pĂ«rdorin IA-nĂ« pĂ«r tĂ« shkaktuar dĂ«me tĂ« mĂ«dha.

Këto paralajmërime janë bërë më të besueshme, pasi agjentë të IA-së kanë dalë nga mjediset e tyre të izoluara të testimit, janë bashkërenduar me njëri-tjetrin dhe kanë hakeruar organizata, përfshirë edhe vetë një laborator të IA-së.

Anthropic, një kompani që zhvillon modele të IA-së, ka zbuluar raste kur modelet e saj janë përdorur për qëllime keqdashëse, nga shërbimet e Inteligjencës së Malit, të cilat kishin marrë ndihmë për ndërtimin e një sistemi mbikëqyrjeje masive, deri te rebelët Houthi në Jemen, të cilët dyshohet se po shkruanin programe për raketa balistike.

Pas dorĂ«heqjes sĂ« fundit tĂ« njĂ« studiuesi nga Anthropic, frika e publikut pĂ«r njĂ« katastrofĂ« tĂ« shkaktuar nga IA-ja Ă«shtĂ« pĂ«rhapur mĂ« tej. NĂ« njĂ« postim tĂ« parĂ« mĂ« shumĂ« se 170 milionĂ« herĂ«, ai tha se Anthropic dhe OpenAI po “luanin bixhoz me jetĂ«t tona”.

IA-ja po bëhet me shpejtësi më e fuqishme, si për mirë, ashtu edhe për keq. Në maj, tregjet e parashikimeve vlerësonin me më pak se një të tretën mundësinë që IA-ja të zgjidhte, para vitit 2030, ndonjë nga problemet e famshme matematikore të Mijëvjeçarit, secili me një çmim prej 1 milion dollarësh. Më 8 shtator, OpenAI njoftoi se kishte zgjidhur njërin prej tyre, duke shkaktuar shqetësim mes matematikanëve.

MĂ« 12 shtator, Sam Altman dhe Elon Musk, dy figura kryesore tĂ« industrisĂ« sĂ« IA-sĂ«, mbĂ«shtetĂ«n thirrjen e Dario Amodei, kreut tĂ« Anthropic, “pĂ«r tĂ« ngadalĂ«suar kufirin e avancimit”, pra pĂ«r tĂ« frenuar ritmin e pĂ«rparimit tĂ« IA-sĂ«. Mes atyre qĂ« mbĂ«shtesin njĂ« ngadalĂ«sim janĂ« Bernie Sanders, senator i majtĂ«, dhe Steve Bannon, populist i djathtĂ«.

 

A po e humb SHBA epërsinë

NĂ« krahun e kundĂ«rt Ă«shtĂ« presidenti Donald Trump, administrata e tĂ« cilit druhet, mbi tĂ« gjitha, se Amerika mund tĂ« humbasĂ« epĂ«rsinĂ« e saj nĂ« IA ndaj KinĂ«s, rivalit tĂ« vetĂ«m serioz nĂ« kĂ«tĂ« fushĂ«. Scott Bessent, sekretari i Thesarit, ka thĂ«nĂ« se nĂ«se Kina do tĂ« fitonte avantazhin: “AsgjĂ« tjetĂ«r nuk do tĂ« kishte mĂ« rĂ«ndĂ«si.”

Si shembull, Bessent mund të përmendë Ukrainën, ku çdo hap në një garë teknologjike armatimesh prodhon pasoja të menjëhershme. Rusia ka përdorur pa mëshirë dronët e saj më të fundit kamikazë për të bombarduar infrastrukturën civile.

Përveçse janë më të shpejtë, dronët e saj tashmë përdorin njëri-tjetrin si një rrjet komunikimi, duke përcjellë informacion dhe komanda. Së shpejti, Rusia do të ketë versionin e vet të rrjetit satelitor Starlink të Musk, duke i bërë sulmet e saj me rreze të gjatë më të sakta.

Ky është demonstrimi më i fundit se sa shumë rëndësi mund të ketë edhe një epërsi e vogël teknologjike në kohë lufte. Vetë risitë e Ukrainës në përdorimin e dronëve në fushëbetejë e kanë ndihmuar atë të përballojë valë sulmesh ruse.

Ukraina është gjithashtu në gjendje të godasë thellë brenda territorit rus me dronë me rreze të gjatë veprimi. Të dyja palët po punojnë për dronë që do të mund të veprojnë në mënyrë më autonome, si një sistem i vetëm dhe përshtatës.

Lufta tregon se si teknologjia shndërrohet në fuqi të drejtpërdrejtë ushtarake dhe se Rusia e përdor atë pa marrë parasysh rregullat apo normat tradicionale të luftimit.

Edhe sikur Amerika tĂ« mos druhej nga njĂ« luftĂ« e ngjashme e hapur me KinĂ«n, njĂ« epĂ«rsi nĂ« IA do t’i jepte rivalit tĂ« saj kryesor gjeopolitik dominim nĂ« hakerim, spiunazh dhe luftĂ« hibride. KĂ«to nuk janĂ« aftĂ«si qĂ« Amerika duhet t’ia lĂ«shojĂ« njĂ« shteti autoritar qĂ« ka interes tĂ« shtypĂ« idetĂ« liberale.

Prandaj, njĂ« pauzĂ« do tĂ« mund tĂ« funksiononte vetĂ«m nĂ«se do t’i bashkohej edhe Kina. Por edhe sikur Trump tĂ« kĂ«rkonte njĂ« ngadalĂ«sim, ka pak gjasa qĂ« Xi tĂ« pranonte planin e parashikuar nga Amodei, sepse kjo do ta ngrinte zhvillimin e IA-sĂ« kineze nĂ« vendin e dytĂ«. Dhe asnjĂ«ra palĂ« nuk mund tĂ« rrezikonte qĂ« pala tjetĂ«r tĂ« shkelte njĂ« marrĂ«veshje duke vazhduar garĂ«n fshehurazi.

Për të arritur një marrëveshje, secila palë do të duhej të ishte në gjendje të verifikonte respektimin e saj, siç ndodhte me kontrollin e armëve gjatë Luftës së Ftohtë. Amerika, Britania dhe Bashkimi Sovjetik ndaluan testet bërthamore atmosferike në vitin 1963, sepse ato mund të zbuloheshin.

Testet nëntokësore vazhduan edhe për tri dekada të tjera, derisa u bë e mundur të monitoroheshin edhe ato.

 

Misteri

Për fat të keq, edhe pse qendrat e të dhënave janë të dukshme, nuk ekziston asnjë metodë e verifikueshme për të parë se çfarë ndodh brenda tyre. Infrastruktura që trajnon një superinteligjencë mund të paraqitet sikur po përdoret thjesht për robotë bashkëbisedues që u përgjigjen pyetjeve të zakonshme.

Prandaj, mundësitë për një marrëveshje mbi sigurinë e IA-së janë të kufizuara, por ato ekzistojnë. Më shumë transparencë do të ndihmonte. Të dyja palët duhet të angazhohen për të bërë publike dhe për të hetuar incidentet e sigurisë në laboratorët e tyre, duke përdorur legjislacionin kombëtar.

Secila palë mund të tregojë se e merr seriozisht sigurinë, duke ndërtuar besim dhe duke i hapur rrugën palës tjetër të marrë masa parandaluese.

Ato duhet gjithashtu t’i kĂ«rkojnĂ« njĂ«ra-tjetrĂ«s tĂ« pĂ«rmirĂ«sojnĂ« sigurinĂ« kibernetike tĂ« laboratorĂ«ve, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« agjentĂ«t e IA-sĂ« tĂ« mos mund tĂ« dalin kaq lehtĂ« nga mjediset e izoluara tĂ« testimit dhe qĂ«, nĂ«se ndodh njĂ« incident i tillĂ«, laboratori pĂ«rkatĂ«s tĂ« mbajĂ« pĂ«rgjegjĂ«si financiare.

Më e rëndësishmja është sfida për të siguruar që IA-ja të veprojë në interes të njerëzve. Amerika dhe Kina kanë vlera shumë të ndryshme, por të dyja e dinë se të qenët përpara nuk ka asnjë vlerë nëse teknologjia shkatërron njerëzimin.

Ato duhet të premtojnë se do të ndajnë mes tyre punën mbi ato elemente të përshtatjes së IA-së me objektivat njerëzorë që nuk japin avantazh konkurrues.

Njohuritë mbi metodat më të mira të vlerësimit dhe teknikat e kufizimit të rreziqeve janë një e mirë publike globale. Nëse njëra palë arrin një përparim të rëndësishëm në siguri, nuk ka kuptim ta mbajë atë vetëm për vete.

 

Alarmi që nuk duhet shpërfillur

Disa e hedhin poshtë valën e fundit të alarmit si një taktikë marketingu të kompanive të IA-së, apo edhe si një përpjekje për të kufizuar konkurrencën.

MegjithatĂ«, pĂ«rparimi i IA-sĂ« Ă«shtĂ« mjaftueshĂ«m i shpejtĂ«, incidentet e sigurisĂ« mjaftueshĂ«m shqetĂ«suese dhe paralajmĂ«rimet e kompanive kanĂ« zgjatur prej kohĂ«sh sa pĂ«r t’u marrĂ« seriozisht.

IA-ja nuk ka nevojë të vrasë çdo njeri që të shkaktojë një katastrofë. Disa agjentë të OpenAI vunë në shënjestër një kompani teknologjike; po sikur herën tjetër të sulmojë një rrjet elektrik ose një sistem armësh?

Madje, ajo mund tĂ« bĂ«het aq inteligjente sa t’u shmanget pĂ«rpjekjeve pĂ«r ta çaktivizuar.

Bota duhet të përpiqet urgjentisht ta parandalojë këtë rrezik. Por demokracitë duhet, në të njëjtën kohë, të shmangin humbjen e kontrollit ndaj regjimeve autoritare.

Këto janë detyra të vështira dhe që bien ndesh me njëra-tjetrën. Në fund, ato mund të çojnë edhe në luftë. Vështirë se rreziku mund të ishte më i madh.

 

The post A mund të ndalet gara e armatimeve në IA? appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Pse drejtuesit nuk duhet t’u shmangen bisedave tĂ« vĂ«shtira me punonjĂ«sit

✇Revista Monitor
By: Megi

DhĂ«nia e kritikave tĂ« sinqerta, edhe kur ato janĂ« tĂ« pakĂ«ndshme, Ă«shtĂ« njĂ« nga sfidat mĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« drejtimit tĂ« njerĂ«zve. Philipp Navratil, drejtuesi ekzekutiv i gjigantit ushqimor NestlĂ©, pranon se nĂ« fillimet e karrierĂ«s e kishte tĂ« vĂ«shtirĂ« t’u jepte punonjĂ«sve vlerĂ«sime kritike pĂ«r performancĂ«n e tyre.

Megjithatë, përvoja në menaxhim e ka ndihmuar të kuptojë rëndësinë e komunikimit të drejtpërdrejtë. Bisedat e vështira nuk duhen shmangur, pasi reagimet e sinqerta janë të nevojshme për zhvillimin profesional të punonjësve dhe përmirësimin e rezultateve.

Për Navratil, drejtimi i një kompanie të madhe nuk nënkupton vetëm marrjen e vendimeve, por edhe aftësinë për të nxitur njerëzit të përmirësohen vazhdimisht.

Një tjetër parim i rëndësishëm i filozofisë së tij të menaxhimit është gatishmëria për të mësuar, pavarësisht pozicionit që mban.

Edhe pse ka arritur në krye të një prej kompanive më të mëdha ushqimore në botë, Navratil vazhdon të mësojë nga kolegët më të rinj. Ai tregoi se një punonjës në fillimet e karrierës shërben aktualisht si mentori i tij, duke i mësuar si të programojë agjentë të inteligjencës artificiale.

Kjo qasje lidhet me një përvojë të hershme profesionale, kur punonte si përfaqësues shitjesh në Panama, gjatë viteve 2005-2009.

Në atë periudhë, Navratil kuptoi se ishte bërë tepër komod në pozicionin e tij. Ishte drejtuesi i tij që e nxiti të ndryshonte rol dhe të merrte përsipër përgjegjësi të reja, jashtë rutinës së përditshme.

Ai e ndoqi këtë këshillë, duke e konsideruar daljen nga zona e rehatisë si një hap të rëndësishëm për zhvillimin e karrierës.

Sipas Navratil, pĂ«r t’u promovuar nuk mjafton vetĂ«m tĂ« kesh aftĂ«sitĂ« e duhura profesionale. Po aq e rĂ«ndĂ«sishme Ă«shtĂ« dĂ«shira pĂ«r tĂ« ndryshuar dhe pĂ«rmirĂ«suar mĂ«nyrĂ«n se si funksionojnĂ« gjĂ«rat.

Një punonjës që tregon iniciativë dhe ambicie për të sjellë rezultate më të mira ka më shumë mundësi të përparojë sesa dikush që zotëron aftësi të mira, por nuk ka motivim.

“Ji i pĂ«rulur, ambicioz dhe kureshtar. Vazhdo tĂ« mĂ«sosh çdo ditĂ«â€, Ă«shtĂ« kĂ«shilla e Navratil pĂ«r zhvillimin profesional.

Filozofia e tij e drejtimit mbështetet te kombinimi i komunikimit të sinqertë, gatishmërisë për të pranuar kritika dhe të mësuarit të vazhdueshëm, pavarësisht nivelit të përgjegjësisë. / Entrepreneur

The post Pse drejtuesit nuk duhet t’u shmangen bisedave tĂ« vĂ«shtira me punonjĂ«sit appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

APL solidarizohet me studentët, të garantohet e drejta për tubim paqësor, pa dëmtime të pronës

✇Revista Monitor
By: Eralda Zito

APL – Aleanca e ProfesionistĂ«ve tĂ« LirĂ« shpreh solidaritetin me studentĂ«t dhe mbĂ«shtet tĂ« drejtĂ«n e tyre pĂ«r tubim paqĂ«sor, pĂ«r t’u dĂ«gjuar dhe pĂ«r tĂ« marrĂ« pĂ«rgjigje nga institucionet.

Përmes një njoftimi zyrtar, APL thotë se zgjatja e protestës pa një zgjidhje konkrete kërkon dialog të përgjegjshëm dhe angazhim institucional.

Shqetësimet për arsimin, punësimin dhe mundësitë e barabarta meritojnë trajtim serioz dhe masa të qarta. Ne nxisim qytetarët që marrin pjesë në protestë të veprojnë në mënyrë të ligjshme dhe paqësore. Trazirat e dhunshme nuk kanë vend në angazhimin qytetar.

APL – Aleanca e ProfesionistĂ«ve tĂ« LirĂ« shpreh shqetĂ«simin e thellĂ« pĂ«r pamjet e bĂ«ra publike nga ndĂ«rhyrja policore gjatĂ« kĂ«tyre ditĂ«ve dhe kĂ«rkon verifikim tĂ« paanshĂ«m tĂ« rrethanave dhe pĂ«rcaktim tĂ« pĂ«rgjegjĂ«sive pĂ«r çdo tejkalim tĂ« ligjit. Ruajtja e rendit publik duhet tĂ« respektojĂ« dinjitetin njerĂ«zor; pĂ«rdorimi i forcĂ«s duhet tĂ« jetĂ« i ligjshĂ«m, i domosdoshĂ«m dhe proporcional.

Njëkohësisht, dënojmë çdo dhunë ndaj punonjësve të policisë dhe çdo dëmtim të pronës publike apo private. Përgjegjësia për veprime të kundërligjshme është individuale dhe nuk përligj ndërhyrje pa dallim ndaj protestuesve paqësorë.

APL u bën thirrje institucioneve përgjegjëse të garantojnë të drejtën për tubim paqësor, sigurinë e qytetarëve dhe ushtrimin normal të veprimtarisë ekonomike, si dhe të angazhohen në dialog real e të gjerë për zgjidhjen e kësaj krize.

Anëtarët e APL-së ofrojnë mbështetje falas për profesionistët e lirë të prekur nga kjo situatë, për dokumentimin dhe përcjelljen e problematikave pranë institucioneve përgjegjëse, përfundon njoftimi.

The post APL solidarizohet me studentët, të garantohet e drejta për tubim paqësor, pa dëmtime të pronës appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Kur tronditet rendi, prona nuk duhet të jetë viktima

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Strukturat shtetĂ«rore pĂ«rkatĂ«se, forcat e ruajtjes sĂ« rendit, mundĂ«sisht ato me uniformĂ«, duhet tĂ« shndĂ«rrohen nĂ« prova tĂ« gjalla tĂ« aftĂ«sisĂ« sĂ« shtetit pĂ«r tĂ« ruajtur ekuilibrin mes lirisĂ« dhe rendit, mes sĂ« drejtĂ«s pĂ«r tĂ« protestuar e pĂ«r t’u zemĂ«ruar dhe detyrimit pĂ«r tĂ« mos cenuar tĂ« drejtat e pronĂ«n e tĂ« tjerĂ«ve

 

EDITORIAL / Njerëzimi me kohë e ka strukturuar shumë qartë filozofinë për nevojën e rolin e shtetit dhe politikën për shtetndërtimin.

Ajo që ka lënë për të dëshiruar në këtë histori është politika e ditës në ushtrimin e detyrave nga strukturat shtetërore dhe objektivi nga udhëhiqen ato: në funksion të zhvillimit të vendit apo të mbrothësimit të klikave (nuk po përdorim më termin e inflatuar dhe shpeshherë të keqcituar: elita) sunduese politike, ekonomike e ushtarake.

NĂ« filozofinĂ« politike tĂ« Tomas Hobsit (Thomas Hobbes, “Leviathani”), shteti trajtohet si fuqia sĂ« cilĂ«s shoqĂ«ria i ka besuar autoritetin pĂ«r tĂ« garantuar sigurinĂ«, paqen dhe bashkĂ«jetesĂ«n.

Meqenëse shteti merr këtë autoritet, në këmbim të tij ka edhe detyrimin themelor: të mbrojë qytetarët, jetën e tyre dhe frytet e punës së tyre.

Kjo pĂ«rgjegjĂ«si duhet tĂ« ushtrohet pĂ«rditĂ« ndaj keqbĂ«rjeve minore ose madhore tĂ« pjesĂ«s sĂ« shoqĂ«risĂ« qĂ« klasifikohet ligjĂ«risht si “shkelĂ«se e ligjit”.

Por kjo përgjegjësi vihet realisht në provë pikërisht në momentet kur qetësia publike tronditet, kur pakënaqësia politike zbrazet në rrugë dhe kur protestat rrezikojnë të shndërrohen apo çojnë në përplasje.

JanĂ« kĂ«to situata kur strukturat shtetĂ«rore pĂ«rkatĂ«se, forcat e ruajtjes sĂ« rendit, mundĂ«sisht ato me uniformĂ«, duhet tĂ« shndĂ«rrohen nĂ« prova tĂ« gjalla tĂ« aftĂ«sisĂ« sĂ« shtetit pĂ«r tĂ« ruajtur ekuilibrin mes lirisĂ« dhe rendit, mes sĂ« drejtĂ«s pĂ«r tĂ« protestuar e pĂ«r t’u zemĂ«ruar dhe detyrimit pĂ«r tĂ« mos cenuar tĂ« drejtat e pronĂ«n e tĂ« tjerĂ«ve.

Shteti i fortë nuk dëshmohet nga ashpërsia e reagimit, reagimi inatçor e kokëfortë, apo i mjegulluar.

Shteti dëshmohet nga aftësia për të vepruar me profesionalizëm, gjakftohtësi, maturi e paanshmëri; për të parandaluar dhunën dhe për të mos ushtruar dhunë të tepruar e të panevojshme, për të mbrojtur pronën, veçanërisht pronën private të bizneseve dhe qytetarëve.

Këta të fundit janë vetëm kontribuues të zhvillimit të vendit dhe të shoqërisë.

Këto ditë u dëshmuan raste të dëmtimit të pronës private dhe bizneseve, që për pasojë ka filluar edhe të shkaktojnë tkurrje të orëve të zhvillimit të aktivitetit.

Një fasadë e djegur, një vitrinë e thyer apo një biznes i detyruar të mbyllë dyert mund të duken si dëme të vogla për momentin. Por pasojat janë më të gjera e më afatgjata.

Sepse pas çdo dere të mbyllur qëndron një histori pune; pas çdo dyqani, një investim; pas çdo sipërmarrjeje, muaj e vite përpjekjesh, kursimesh dhe sakrificash.

Aty mund të jetë e ardhmja e një familjeje, paga e disa punonjësve dhe të ardhurat e familjeve të tyre, mundi i një sipërmarrësi që ka zgjedhur të ndërtojë diçka me duart e veta, në vend që të presë diçka nga të tjerët, si dhe ka zgjedhur të qëndrojë në Shqipëri.

Sektori privat në Shqipëri dhe ekonomia individuale e qytetarit apo ajo familjare po shndërrohen në frontin që merr goditje të gjithanshme. Janë kontributet e bizneseve dhe qytetarëve që mbajnë më këmbë ekonominë e vendit dhe zhvillimin e tij.

Janë këto kontribute që nuk e tradhtojnë në asnjë çast Shqipërinë, pavarësisht se në vite janë përballur me keqadministrim fiskal, dhunën e shtetarëve të korruptuar, ineficiencën e strukturave e administratës shtetërore, mungesën e drejtësisë në dyert e gjyqësorit, të cilat ia kanë shumëfishuar kostot e biznesit dhe të jetesës.

Janë po pronat e këtyre bizneseve dhe qytetarëve që tani përballen me shkatërrim, një kosto tjetër për ta, pavarësisht se në asnjë rrethanë apo moment nuk janë përgjegjëse për vendimmarrjen e gabuar apo të mbrapshtë të qeverive shqiptare.

Sipërmarrësi që hap një dyqan, një restorant apo një kompani nuk është vendimmarrësi që harton politikat publike dhe as përgjegjësi i drejtpërdrejtë për pakënaqësitë që mbushin sheshet.

Ai është, në shumë raste, një nga aktorët që e mban ekonominë gjallë, krijon vende pune, paguan detyrimet dhe u ofron qytetarëve produkte e shërbime.

Ta kthesh biznesin në shënjestër të zemërimit politik do të thotë të godasësh një pjesë të vetë shoqërisë, shpesh pikërisht atë pjesë që ka më pak mundësi për të përballuar humbjet.

Dëmi rrallëherë mbaron te xhami i thyer apo te pajisjet e shkatërruara. Ai vazhdon te punonjësi që rrezikon pagën, te familja që mbështetet te të ardhurat e biznesit, te furnitori që nuk merr pagesën dhe te konsumatori që humbet një shërbim.

Përtej kostos së menjëhershme, ekziston edhe një dëm i fshehur: pasiguria. Kur sipërmarrësit fillojnë të pyesin veten nëse investimi i tyre do të jetë i sigurt nesër, besimi dobësohet, planet shtyhen dhe kapitali bëhet më i kujdesshëm.

Ekonomia nuk ushqehet vetëm me para; ajo ka nevojë edhe për besim, parashikueshmëri dhe bindjen se puna e ndershme nuk do të mbetet e pambrojtur përballë kaosit.

Dhe në këtë moment të protestës së qytetarëve, këta të fundit dhe bizneset janë lënë zbuluar përballë dëmtimit. Prona private nuk mund të trajtohet si një dëm anësor i konfliktit, cilado qoftë natyra e tij.

Këtu pritet të shfaqet marrja përsipër me përgjegjshmëri e përgjegjësisë kryesore që kanë strukturat e shtetit, detyrën për mbrojtje. Mbrojtja e rendit nuk është vetëm çështje reagimi pasi dëmi ka ndodhur.

Forcat e rendit duhet të jenë profesionalisht të përgatitura të mbrojnë qytetarët, bizneset dhe pronën publike e private, pa u zhvendosur në rolin dhunues të atyre që kanë të drejtën të tubohen.

Sepse ndĂ«rhyrjet jopĂ«rpjesĂ«timore e arbitrare, sidomos lejimi qĂ« pronat private tĂ« trajtohen si objekte shfryrjeje tĂ« zemĂ«rimit tĂ« dhunshĂ«m apo si “evidence” pĂ«r tĂ« delegjitimuar zemĂ«rimin e njerĂ«zve, pĂ«rbĂ«n njĂ« tjetĂ«r vepĂ«r kriminale, dhe rrezikon ta kthejĂ« vendin nĂ« anarki pĂ«r shkak tĂ« mosveprimit sipas ligjit dhe rregullave tĂ« shtetit nga ana e strukturave shtetĂ«rore.

Për fatin e saj të keq, Shqipëria ka njohur disa rrëshqitje afatshkurtra apo edhe më të zgjatura në kohë në anarki e dhunë. Të gjithë i dimë pasojat ekonomike e situatave të tilla.

Prandaj kërkohet menaxhim i logjikshëm me objektiv ruajtjen e vendit dhe të ekonomisë.

Kjo arrihet si me zgjidhjen e duhur të mbrojtjes së rendit në respekt të të drejtave të protestës, ashtu edhe me zgjidhjen e duhur politike për të ardhmen e vendit, që shkon përtej fatit individual të një apo disa pushtetarëve e politikanëve.

Qytetarët dhe bizneset duhet të rifitojnë besimin se mundi i tyre ka vlerë dhe mbrohet.

Ky Ă«shtĂ«, nĂ« fund tĂ« fundit, kuptimi mĂ« njerĂ«zor i rendit publik: jo thjesht mbajtja e qetĂ«sisĂ« nĂ« rrugĂ«, por krijimi i kushteve qĂ« njerĂ«zit tĂ« jetojnĂ«, tĂ« punojnĂ« dhe tĂ« ndĂ«rtojnĂ« tĂ« ardhmen pa pasur frikĂ« se njĂ« konflikt mund t’u shkatĂ«rrojĂ« atĂ« qĂ« kanĂ« ngritur me vite pune.

Sot është dita që drejtuesit e vendit dhe të politikës janë thirrur të sillen si shtetarë, jo si pushtetarë.

 

The post Kur tronditet rendi, prona nuk duhet të jetë viktima appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Dy anët e konsumit, shqiptarët dominojnë me makarona e oriz, turistët me ushqime të gatshme e alkool

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Turizmi ndryshon shportën e konsumit, por nuk e zëvendëson emigracionin. Makaronat dhe orizi janë produktet me peshën më të lartë të konsumit te shporta ushqimore. Por ardhja e turistëve ka rritur kërkesën edhe për produkte të gatshme, snack-e, pije freskuese dhe alkoolike. Emigracioni dhe rritja e çmimeve vijojnë të ndikojnë te pakësimi i kërkesës nga konsumatori vendas, ndërsa efekti i turizmit mbetet sezonal.

 

Dorina Azo

Këtë vit ardhja e turistëve të huaj ka ndryshuar peshën e konsumit për produktet e shportës ushqimore. Makaronat dhe orizi zunë peshën kryesore të konsumit te produktet e shportës për vendasit (përfshirë edhe produktet e freskëta sezonale të bulmetit dhe mishit), sipas drejtuesve të supermarketeve dhe distributorëve për rrjetin retail.

Por ardhja e turistëve gjithashtu pasuroi tendencën për më tepër konsum për produkte të gatshme, snack-eve (ushqimit të shpejtë), pijeve freskuese dhe alkoolike.

Sipas të dhënave të Doganave, për muajt janar-gusht 2026, produktet e makaronave dhe orizit kanë pasur sasinë më të lartë të importeve për gati një dekadë.

 

Burimi: Doganat

 

Konkretisht për periudhën janar-gusht 2026 u importua një sasi prej rreth 14 milionë kg makarona. Krahasuar me të njëjtën periudhë të vitit paraardhës, sasia e importit u rrit me 7%. Importet e periudhës shënuan rritje edhe në vlerë me 2% krahasuar me të njëjtën periudhë të mëparshme.

TĂ« dhĂ«nat pĂ«r periudhĂ«n 2018–2026 tregojnĂ« se sasia e makaronave tĂ« importuara gjatĂ« janar–gushtit 2026 Ă«shtĂ« ndĂ«r nivelet mĂ« tĂ« larta tĂ« regjistruara pĂ«r 9 vitet e fundit. NĂ« raport me vitin 2018, importet e makaronave janĂ« rritur me rreth 5%.

 

Burimi: Doganat

 

PĂ«r periudhĂ«n janar–gusht 2026, sipas tĂ« dhĂ«nave tĂ« Doganave, nĂ« ShqipĂ«ri u importuan rreth 15.4 milionĂ« kg oriz, me rritje prej 9% krahasuar me tĂ« njĂ«jtĂ«n periudhĂ« tĂ« njĂ« viti mĂ« parĂ«. Importet e orizit shĂ«nuan rĂ«nie nĂ« vlerĂ«, me rreth 5% mĂ« pak krahasuar me janar–gushtin 2025.

 

Mbi 7 milionë të huaj në Shqipëri, turistët sjellin tjetër shportë ushqimore

Në Shqipëri, për muajt janar-korrik kanë hyrë 7 milionë shtetas të huaj, sipas të dhënave për lëvizjen e shtetasve të publikuara nga INSTAT. Në raport me të njëjtën periudhë, numri i shtetasve të huaj që hynë në vend, u rrit me 6.4%.

Nga të dhënat, rezulton se në muajin korrik 2026 është regjistruar numri më i lartë i shtetasve të huaj që hynë në Shqipëri në dekadën e fundit. Konkretisht në korrik 2026 në vend hynë 1.9 milionë shtetas të huaj, nga 1.8 milionë që ishte numri i tyre në korrik 2025. Lëvizja e të huajve u rrit me 7.1%.

Por ardhja e turistëve ndryshoi edhe peshën e konsumit për produktet e shportës ushqimore, duke e pasuruar me më tepër kërkesë për ushqim të paketuar dhe të gatshëm, snack, pije freskuese dhe alkoolike.

Drejtues të supermarketeve dhe distributorëve të ushqimeve njëherazi vërejnë se konsumi i turistëve ndryshon ndjeshëm nga i familjeve shqiptare. Sipas tyre, turistët kanë tendencë të blejnë më shumë produkte të gatshme dhe pije, ndryshe nga vendasit, që peshën kryesore të kërkesës e kanë produktet bazë ushqimore.

Era Xhabafti, zv.drejtoreshĂ« e pĂ«rgjithshme e kompanisĂ« “MiniInvest Albania”, distributor dhe operator retail pĂ«r produkte ushqimore, pohoi pĂ«r “Monitor” se gjatĂ« sezonit tĂ« verĂ«s, kĂ«rkesa pĂ«r produkte tĂ« shportĂ«s ushqimore u pĂ«rqendrua kryesisht te makaronat, lĂ«ngjet dhe produktet e freskĂ«ta.

 

Burimi: INSTAT

 

“GjatĂ« sezonit tĂ« verĂ«s, produktet mĂ« tĂ« shitura nĂ« portofolin tonĂ« kanĂ« qenĂ« kryesisht makaronat, lĂ«ngjet dhe produktet e freskĂ«ta, tĂ« cilat regjistrojnĂ« kĂ«rkesĂ« mĂ« tĂ« lartĂ« si rezultat i rritjes sĂ« temperaturave dhe konsumit sezonal.

NdĂ«rsa kĂ«rkesa nga turistĂ«t Ă«shtĂ« kryesisht e pĂ«rqendruar te pijet freskuese dhe pijet alkoolike. Rritje tĂ« kĂ«rkesĂ«s ka edhe pĂ«r produktet e shportĂ«s ushqimore, pĂ«rfshirĂ« makaronat, orizin, snack-et, produkte tĂ« gatshme dhe produkte tĂ« tjera tĂ« pĂ«rditshmĂ«risĂ«â€, thekson znj. Xhabafti.

E njĂ«jta tendencĂ« konfirmohet edhe nga Klaudja Karabolli, drejtoreshĂ« marketingu e rrjetit tĂ« supermarketeve “Big Market”.

“GjatĂ« vitit 2026 kemi konstatuar konsum tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m tĂ« produkteve bazĂ« tĂ« shportĂ«s, por me njĂ« ndryshim gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« dukshĂ«m nĂ« mĂ«nyrĂ«n se si konsumatori ndĂ«rton shportĂ«n e tij.

KategoritĂ« si orizi, makaronat, vaji i lulediellit, sheqeri dhe mielli mbeten produkte me ndjeshmĂ«ri tĂ« lartĂ« ndaj çmimit dhe aktiviteteve promocionale, ndĂ«rsa te bulmeti, vezĂ«t, mishi i pulĂ«s dhe sallamet, kriteret e freskisĂ«, cilĂ«sisĂ«, origjinĂ«s dhe raportit çmim–cilĂ«si po marrin peshĂ« mĂ« tĂ« madhe nĂ« vendimmarrje”, pohon ajo.

Sipas znj. Karabolli, turistët kanë një shportë të ndryshme nga konsumatori vendas, me më shumë peshë për pijet, ujin, produktet e freskëta, ushqimet e lehta, artikujt për mëngjes dhe produktet lokale.

“Po, shporta e turistit ka karakteristika tĂ« ndryshme nga shporta tradicionale familjare.

Në përgjithësi, turistët orientohen më shumë drejt produkteve të konsumit të menjëhershëm, ujit dhe pijeve, produkteve të freskëta, snack-eve, artikujve për mëngjes, fruta-perimeve, produkteve lokale dhe formateve të përshtatshme për qëndrime të shkurtra.

Konsumatori vendas, ndĂ«rkohĂ«, ka njĂ« shportĂ« mĂ« tĂ« planifikuar dhe mĂ« tĂ« gjerĂ«, me peshĂ« mĂ« tĂ« madhe tĂ« produkteve bazĂ« dhe blerjeve familjare”.

Me përfundimin e sezonit turistik, tendenca i rikthehet konsumit të produkteve elementare të shportës ushqimore.

“NĂ« fillim tĂ« shtatorit, shporta rikthehet gradualisht drejt konsumit familjar dhe rutinĂ«s sĂ« pĂ«rditshme. PĂ«r ne, treguesi mĂ« i rĂ«ndĂ«sishĂ«m nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m volumi, por evoluimi i “product mix” dhe aftĂ«sia pĂ«r tĂ« pĂ«rshtatur ofertĂ«n sipas zonĂ«s, sezonit dhe profilit tĂ« klientit”, thekson Klaudja Karabolli.

Për konsumin e produkteve të gatshme, ndër më të kërkuarat nga turistët e huaj, me largimin e tyre kërkesa po zëvendësohet nga kërkesa e fëmijëve për ushqim të gatshëm që merret në shkollë.

“Me fillimin e muajit shtator, tendenca ndryshon ndjeshĂ«m, e ndikuar veçanĂ«risht nga nisja e shkollĂ«s (“back to school”). NĂ« kĂ«tĂ« periudhĂ« Ă«shtĂ« rritur kĂ«rkesa pĂ«r produktet pĂ«r fĂ«mijĂ«, veçanĂ«risht ato qĂ« konsumohen gjatĂ« orarit tĂ« shkollĂ«s, si snack-et, lĂ«ngjet dhe produktet e paketuara nĂ« formate praktike.

Po ashtu, vihet re kĂ«rkesĂ« pĂ«r kategori tĂ« tjera produktesh qĂ« prindĂ«rit zgjedhin si vakte tĂ« ndĂ«rmjetme pĂ«r fĂ«mijĂ«t”, pohon znj. Era Xhabafti nga kompania “MiniInvest Albania”.

 

Burimi: Doganat

 

Rriten importet e drithërave dhe të sheqerit

Rritje janë shënuar edhe tek importet e drithërave. Sipas të dhënave të Doganave, për muajt janar-gusht, u importuan rreth 131 mijë tonë grurë. Krahasuar me janar-gusht 2025, importet u rritën me 5%.

Shoqata e Përpunuesve të Miellit ka ngritur shqetësimin e rënies së konsumit për produktet me përbërje brumi për shkak të ndryshimeve demografike, të cilat nuk arrijnë të përmirësojnë kërkesën pavarësisht ardhjes të turistëve.

Gjithashtu anëtarë të shoqatës dhe përpunues të miellit kanë shpjeguar më herët se gjatë periudhës së verës importet e grurit rriten me qëllim që fabrikat e blojës të krijojnë rezervat e periudhës dimër-pranverë, pasi me korrjet e reja nuk mund të parashikohet se sa mund të arrijë çmimi i grurit.

 

Burimi: Doganat

 

Rritja ka vijuar edhe pĂ«r importet e misrit. Sipas tĂ« dhĂ«nave tĂ« Doganave, nĂ« muajt janar–gusht u importua njĂ« sasi prej 89 mijĂ« tonĂ«sh misĂ«r. Kjo Ă«shtĂ« sasia mĂ« e lartĂ« e importeve nĂ« dekadĂ«n e fundit. Importet e misrit u rritĂ«n me 10% krahasuar me tĂ« njĂ«jtĂ«n periudhĂ« tĂ« vitit tĂ« kaluar.

Për të dytin vit radhazi, sasia e importeve të misrit vazhdon të mbetet e lartë, pasi në vend përdorimi i misrit të importuar lidhet më tepër me ushqimin për blegtorinë sesa me konsumin e drejtpërdrejtë.

Blegtorët kanë sqaruar disa herë se, për shkak të çmimit më të leverdishëm të importit, për ta është më ekonomik të blejnë misër për kafshët nga jashtë sesa të përdorin prodhimin vendas.

Rritje ka pasur edhe për importet e sheqerit. Në muajt janar-gusht sipas të dhënave të doganave, u importua një sasi prej rreth 38 mijë ton sheqer. Krahasuar me të njëjtën periudhë të mëparshme, importet u rritën me 4%.

 

Burimi: Doganat

 

Bien importet për grupin e vajrave, Importuesit: Konsumatori i orientuar drejt markave të lira

Importet pĂ«r produktet e grupit “vajra dhe dhjamĂ«ra kafshore, vegjetale” kanĂ« shĂ«nuar rĂ«nie gjatĂ« shtatĂ« muajve tĂ« parĂ« tĂ« vitit. Sipas tĂ« dhĂ«nave tĂ« INSTAT, nĂ« periudhĂ«n janar-korrik u importuan rreth 22.3 milionĂ« kg produkte tĂ« kĂ«tij grupi, me rĂ«nie prej 2% krahasuar me tĂ« njĂ«jtĂ«n periudhĂ« tĂ« njĂ« viti mĂ« parĂ«.

Në tregun e vajit të lulediellit, importuesit vërejnë se konsumatori vijon ta përdorë këtë produkt, por është orientuar gjithnjë e më shumë drejt markave më të lira, si pasojë e presionit mbi fuqinë blerëse.

Sipas importuesve, rritja këtë vit e çmimeve ndikuar nga shtrenjtimi i naftës pas nisjes së luftës në Lindjen e Mesme dhe ndryshimet demografike të popullsisë, mbeten faktorët kryesorë që ndikon te zgjedhja e konsumatorit.

Sipas tyre veçanërisht tkurrja e konsumatorit aktiv të familjeve të reja, ka ndikuar te rënia e kërkesës.

“GjatĂ« periudhĂ«s qershor-shtator, kĂ«rkesa pĂ«r vaj luledielli paraqitet relativisht e pandryshuar krahasuar me njĂ« vit mĂ« parĂ«. Krahasuar me 5 vite mĂ« parĂ«, konsumi ka rĂ«nĂ« nga 10 deri nĂ« 12%.

Emigracioni dhe largimi i popullatës në moshë të re aktive, që zë peshën kryesore për konsumin e produkteve të shportës ushqimore, është faktori kryesor që ka ndikuar në rënien e konsumit ndër vite. Teksa rritja e çmimit të vajit të lulediellit ka ndryshuar te rënia e fuqisë blerëse vendase.

Çmimi i vajit tĂ« lulediellit gjatĂ« kĂ«tij viti Ă«shtĂ« luhatur kryesisht nĂ« intervalin 170–190 lekĂ« pĂ«r litĂ«r, nga rreth 170–180 lekĂ« pĂ«r litĂ«r qĂ« u tregtua vitin e kaluar. Rritja e çmimit Ă«shtĂ« ndikuar nga shtrenjtimi i kostove tĂ« transportit pas ndryshimeve tĂ« çmimit tĂ« naftĂ«s.

PĂ«rballĂ« kĂ«tyre kostove, konsumatori po tenton tĂ« amortizojĂ« efektin pĂ«rmes zgjedhjes sĂ« markave ekonomike, ndĂ«rsa nga industria Ă«shtĂ« rritur pĂ«rdorimi i vajit tĂ« palmĂ«s”, pohoi pĂ«r “Monitor” njĂ« nga importuesit e vajit tĂ« lulediellit.

 

Burimi: Doganat

 

Konsumatori shkon drejt detergjentëve më të lirë

Sasia e importeve tĂ« grupit “sapun dhe preparate larĂ«se” pĂ«r muajt janar-korrik 2026 u rrit me 2.5% krahasuar me tĂ« njĂ«jtĂ«n periudhĂ« tĂ« 2025-s. Kjo Ă«shtĂ« sasia mĂ« e lartĂ« e importeve pĂ«r periudhĂ«n 7-mujore tĂ« 8 viteve tĂ« fundit.

Por prodhuesit e detergjentëve në vend pohuan se konsumatori po kërkon më shumë alternativa ekonomike dhe po tregohet më i kujdesshëm në zgjedhjen e produkteve.

Një nga format e kursimit është edhe zgjedhja e paketimeve më të vogla ose e produkteve me raport më të favorshëm çmim-sasi. Për shembull, në kategorinë e detergjentëve vihet re kalimi drejt paketimeve të tilla si 1.3 kg, me rreth 22 larje, në vend të paketimeve më të mëdha në sasinë e 1.5 kg.

Operatorët theksojnë edhe faktorë demografikë, si emigracioni dhe plakja e popullsisë, të cilët ndikojnë në tkurrjen e konsumatorit aktiv dhe, për rrjedhojë, në konsumin e disa kategorive të produkteve.

Për këtë industri, zgjerimi drejt tregjeve të huaja po shihet gjithnjë e më shumë si një mundësi për të kompensuar kufizimet e tregut vendas.

Rreth tre të katërtat e aktivitetit lidhen me përpunimin, ndërsa kompanitë po kërkojnë të zgjerojnë eksportet, fillimisht drejt tregjeve të afërta, përfshirë Kosovën dhe Ukrainën, ku hapësirat për produkte të importuara dhe të përpunuara paraqiten më të mëdha.

Në këtë drejtim, operatorët vlerësojnë se nevojiten politika që mbështesin prodhimin dhe eksportin, por edhe instrumente të tilla si subvencionet për magazinimin dhe marketingun.

 

Burimi: Doganat

 

Turizmi nuk sjell të njëjtin efekt për prodhimin vendas

Turisti i huaj në Shqipëri nuk është thjesht një vizitor, por konsumator shtesë që po krijon kërkesë të re për ushqime, ndryshe nga kërkesa e vendasve, duke konsumuar më tepër pije, ushqim të gatshme të paketuar që shitet në supermarkete dhe produkte të freskëta.

Por turistët e huaj priren të konsumojnë më tepër produkte të markave të huaja, sesa prodhimin vendas. Tendenca po ndikon në rritjen e shitjeve të sektorit retail, por nga ana tjetër po dëmton kërkesën për prodhime vendase.

“Turizmi po i jep njĂ« shtysĂ« tĂ« konsiderueshme shitjeve nĂ« shumĂ« kategori dhe marka ushqimore. Ndikimi mĂ« i dukshĂ«m Ă«shtĂ« te markat ndĂ«rkombĂ«tare, liderĂ« nĂ« treg. TuristĂ«t priren tĂ« konsumojnĂ« mĂ« shumĂ« marka ushqimore tĂ« njohura nĂ« vendet e tyre tĂ« origjinĂ«s”, nĂ«nvizon Era Xhabafti, drejtuese e distributorit tĂ« ushqimeve “MiniInvest Albania”.

Ndikimi i turizmit nuk Ă«shtĂ« i njĂ«jtĂ« pĂ«r tĂ« gjitha kategoritĂ« e produkteve. Prodhuesit e pijeve freskuese tĂ« markave ndĂ«rkombĂ«tare, pĂ«rfshirĂ« “Pepsi”, pohojnĂ« se kĂ«rkesa ka mbetur e ngjashme me njĂ« vit mĂ« parĂ« dhe se turizmi nuk ka arritur tĂ« sjellĂ« rritje tĂ« ndjeshme tĂ« kĂ«rkesĂ«s pĂ«r pijet freskuese.

Ndërkohë, edhe në segmentin e mikrobirrarive artizanale, operatorët evidentojnë ndikimin e sezonit turistik dhe ndryshimet në kërkesën për produkte lokale.

Sokol Nasi, nënkryetar i Shoqatës së Mikrobirrarive Artizanale, tha se krahasuar me një vit më parë, kërkesa për birrën artizanale ka shënuar rënie deri në 50%. Sipas tij, arsyet kryesore lidhen me rënien e fuqisë blerëse të konsumatorit vendas, si pasojë e rritjes së kostove të jetesës, ndërsa turistët, sipas tij, parapëlqejnë të konsumojnë në strukturat akomoduese dhe të zgjedhin marka të huaja.

NĂ« tregun vendas, çmimet e birrĂ«s artizanale variojnĂ« nga 250 deri nĂ« 300 lekĂ« pĂ«r gotĂ«, ndĂ«rsa nĂ« disa struktura, çmimi arrin nĂ« 500–600 lekĂ« pĂ«r gotĂ«.

Z.Nasi thekson se birra artizanale nuk është më e shtrenjtë se birra e huaj, por prodhuesit vendas përballen me disavantazhe që lidhen me ekonominë e shkallës, investimet në marketing dhe fuqinë e markave të konsoliduara ndërkombëtare.

PĂ«r kĂ«tĂ« arsye, prodhuesit e vegjĂ«l pĂ«rsĂ«risin kĂ«rkesĂ«n pĂ«r rishikimin e nivelit tĂ« akcizĂ«s pĂ«r kĂ«tĂ« kategori tĂ« prodhimit artizanal nĂ« vend, si dhe pĂ«r rritjen e fushatave promovuese nga institucionet shtetĂ«rore, me synim nxitjen e konsumit tĂ« produkteve “Made in Albania”.

 

Turizmi nuk e zëvendëson emigracionin, kompanitë kërkojnë strategji të reja për zgjatje të sezonit

Megjithëse turizmi po krijon flukse shtesë konsumi, operatorët e tregut vlerësojnë se ai nuk mund të kompensojë plotësisht ndikimin e emigracionit.

Për këtë arsye, zgjatja e sezonit turistik shihet si një nga sfidat kryesore për ekonominë dhe sektorin retail. Era Xhabafti nga kompania MiniInvest Albania pohon se një sezon më i gjatë do të sillte jo vetëm më shumë turistë, por edhe kërkesë më të qëndrueshme për akomodimin, tregtinë, ushqimet dhe sektorët e tjerë të lidhur me turizmin.

Zonja Xhabafti pohon se qeveria në bashkëpunim me grupet e interesit përfshirë operatorët nevojiten të bashkëpunojnë për hartimin e strategjive të reja.

“Mendoj se turizmi vijon tĂ« mbetet njĂ« faktor sezonal dhe ndikimi i tij nĂ« konsum Ă«shtĂ« i pĂ«rqendruar nĂ« njĂ« periudhĂ« relativisht tĂ« shkurtĂ«r tĂ« vitit, veçanĂ«risht gjatĂ« muajve tĂ« verĂ«s, kur rritja e kĂ«rkesĂ«s Ă«shtĂ« e dukshme.

Pas përfundimit të sezonit, efekti bie ndjeshëm dhe kjo mbetet një nga sfidat kryesore për sektorin. Qeveria, në bashkëpunim me grupet e interesit, duhet të nxisë përmes politikave zgjatjen e sezonit turistik, çka do të ndikonte në rritjen e kërkesës dhe qëndrueshmërinë e saj gjatë pjesës tjetër të vitit.

ShqipĂ«ria ka potencial pĂ«r tĂ« tĂ«rhequr turistĂ« edhe pĂ«rtej periudhĂ«s sĂ« verĂ«s, duke krijuar efekte zinxhir nĂ« sektorin e akomodimit, retail-it dhe sektorĂ« tĂ« tjerĂ« tĂ« ekonomisĂ«â€, thotĂ« ajo.

Sipas Klaudja Karabollit tĂ« “Big Market”, turizmi dhe emigracioni kanĂ« efekte tĂ« ndryshme nĂ« konsum. Emigracioni redukton bazĂ«n e konsumatorĂ«ve rezidentĂ«, ndĂ«rsa turistĂ«t sjellin fluks tĂ« ri konsumi, duke krijuar mundĂ«si tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r retail-in. Sfida Ă«shtĂ« qĂ« ky fluks tĂ« kthehet nĂ« kĂ«rkesĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme.

“Turizmi vazhdon tĂ« ketĂ« komponentĂ« tĂ« fortĂ« sezonal, por ne po shohim njĂ« zgjatje tĂ« periudhĂ«s sĂ« aktivitetit turistik dhe kjo Ă«shtĂ« shumĂ« e rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r retail-in. Tirana ka dinamikĂ« mĂ« pak sezonale, ndĂ«rsa edhe destinacionet bregdetare po pĂ«rfitojnĂ« gradualisht nga njĂ« sezon mĂ« i gjatĂ«.

Turizmi dhe emigracioni janë dy fenomene me efekte të ndryshme mbi konsumin dhe nuk do të ishte e saktë të konsideronim se njëri e zëvendëson automatikisht tjetrin. Emigracioni ndikon në bazën e konsumatorit rezident dhe në konsumin e qëndrueshëm gjatë vitit, ndërsa turizmi krijon flukse shtesë që kanë intensitet, gjeografi dhe strukturë të ndryshme të shportës.

MegjithatĂ«, rritja e turizmit Ă«shtĂ« njĂ« mundĂ«si e rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r sektorin e retail-it. Sfida Ă«shtĂ« qĂ« kĂ«tĂ« fluks ta kthejmĂ« nĂ« kĂ«rkesĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme dhe nĂ« investime tĂ« mirĂ«pozicionuara”, pohon ajo.

 

TuristĂ«t “low cost”, shtojnĂ« shitjet nĂ« retail

Shumica e turistĂ«ve qĂ« vijnĂ« nĂ« vend janĂ« tĂ« kategorisĂ« “low cost”, e cila reflektohet mĂ« sĂ« miri nĂ« mĂ«nyrĂ«n sesi shpenzojnĂ« pĂ«r ushqim.

ShumĂ« prej tyre kanĂ« zgjedhur tĂ« mos i konsumojnĂ« tĂ« gjitha vaktet nĂ« restorant apo nĂ« hotel, por tĂ« blejnĂ« ushqime tĂ« gatshme, por edhe tĂ« freskĂ«ta nĂ« supermarkete dhe t’i konsumojnĂ« nĂ« apartamentet ku janĂ« akomoduar.

Por kjo tendencë e sjelljes konsumatore të turistit të huaj, po i jep shtysë të konsiderueshme shitjeve në rrjetin retail.

“NjĂ« tendencĂ« qĂ« vĂ«mĂ« re nĂ« rritje Ă«shtĂ« se konsumi i turistĂ«ve Ă«shtĂ« i orientuar edhe drejt produkteve qĂ« konsumohen nĂ« shtĂ«pi apo nĂ« strukturat akomoduese dhe jo vetĂ«m nĂ« restorante.

Kjo reflektohet nĂ« rritjen e kĂ«rkesĂ«s pĂ«r produkte ushqimore dhe pije nĂ« sektorin retail”, pohon Era Xhabafti, drejtuese nĂ« distributorin e produkteve ushqimore “MiniInvest Albania”.

Për rrjedhojë, sipas saj, gjatë sezonit turistik, rritja më e lartë e shitjeve është në segmentin e retail-it, e ndikuar nga mënyra e konsumit të turistëve.

“TuristĂ«t nuk konsumojnĂ« vetĂ«m nĂ« restorante dhe nĂ« sektorin HORECA, por blejnĂ« edhe nĂ« retail pĂ«r konsum nĂ« apartamente, vila apo struktura tĂ« tjera akomoduese, si ‘Airbnb’.

PĂ«r rrjedhojĂ«, nĂ« dyqanet pranĂ« zonave bregdetare Ă«shtĂ« vĂ«nĂ« re rritje e kĂ«rkesĂ«s pĂ«r produkte tĂ« gatshme, pije dhe snack-e, produkte bazĂ« tĂ« shportĂ«s ushqimore, si dhe produkte tĂ« freskĂ«ta”.

Sipas kësaj tendence, turizmi po krijon një kanal të dytë konsumi përtej HORECA-s, duke e bërë retail-in një përfitues të drejtpërdrejtë të fluksit të turistëve. Megjithatë, kërkesa e krijuar nga turistët e huaj mbetet e lidhur ngushtë me sezonin turistik dhe me kohëzgjatjen e qëndrimit të tyre në vend.

Në këtë kontekst, znj. Xhabafti thekson se politikat për zgjatjen e sezonit turistik, duhen të shihen më me përparësi prej institucioneve shtetërore në bashkëpunim dhe me kompanitë, pasi turizmi është një mundësi për ta kthyer këtë kërkesë në trend më të qëndrueshëm gjatë vitit.

 

LEXONI EDHE:

Turistët ndryshojnë shportën e konsumit

Turizmi shton shitjet për retail-in, por efekti mbetet sezonal

The post Dy anët e konsumit, shqiptarët dominojnë me makarona e oriz, turistët me ushqime të gatshme e alkool appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Turistët ndryshojnë shportën e konsumit

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Flet Klaudja Karabolli, drejtoreshĂ« marketingu e rrjetit “Big Market”

 

Konsumi i shportës ushqimore të turistëve që vizitojnë vendin ndryshon ndjeshëm nga ai i vendasve.

Sipas Klaudja Karabollit, drejtuese e sektorit tĂ« marketingut nĂ« rrjetin e supermarketeve tĂ« “Big Market”, fluksi i turistĂ«ve ka sjellĂ« ndryshime nĂ« tendencat e konsumit, me rritje tĂ« kĂ«rkesĂ«s pĂ«r pije, ushqime tĂ« gatshme dhe produkte tĂ« freskĂ«ta.

Megjithatë, efektet në konsum vijojnë të jenë kryesisht sezonale.

Sipas znj. Karabolli, një nga sfidat kryesore për sektorin e retail-it mbetet shndërrimi i fluksit të turistëve në kërkesë të qëndrueshme gjatë gjithë vitit, si dhe orientimi i investimeve në mënyrë të përshtatshme me këto ndryshime në sjelljen e konsumatorëve.

 

Si ka qenĂ« ecuria e konsumit tĂ« produkteve tĂ« shportĂ«s gjatĂ« muajve tĂ« verĂ«s dhe nĂ« shtator? Si paraqitet periudha janar–gusht 2026 krahasuar me 2025?

Gjatë vitit 2026 kemi konstatuar konsum të qëndrueshëm të produkteve bazë të shportës, por me një ndryshim gjithnjë e më të dukshëm në mënyrën se si konsumatori ndërton shportën e tij.

KategoritĂ« si orizi, makaronat, vaji i lulediellit, sheqeri dhe mielli mbeten produkte me ndjeshmĂ«ri tĂ« lartĂ« ndaj çmimit dhe aktiviteteve promocionale, ndĂ«rsa te bulmeti, vezĂ«t, mishi i pulĂ«s dhe sallamet, kriteret e freskisĂ«, cilĂ«sisĂ«, origjinĂ«s dhe raportit çmim–cilĂ«si po marrin peshĂ« mĂ« tĂ« madhe nĂ« vendimmarrje.

Në muajt e verës ndryshon edhe struktura e konsumit, sidomos në pikat tona në zonat turistike dhe bregdetare. Rritet kërkesa për produkte të freskëta, pije, artikuj të konsumit të menjëhershëm, produkte për mëngjes, snack, fruta-perime dhe formate praktike paketimi.

NĂ« fillim tĂ« shtatorit, shporta rikthehet gradualisht drejt konsumit familjar dhe rutinĂ«s sĂ« pĂ«rditshme. PĂ«r ne, treguesi mĂ« i rĂ«ndĂ«sishĂ«m nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m volumi, por evoluimi i “produkt miks” dhe aftĂ«sia pĂ«r tĂ« pĂ«rshtatur ofertĂ«n sipas zonĂ«s, sezonit dhe profilit tĂ« klientit.

 

ÇfarĂ« tendence keni konstatuar te sjellja e konsumatorit shqiptar gjatĂ« kĂ«saj vere dhe fillimit tĂ« shtatorit?

Konsumatori shqiptar Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« mĂ« racional, mĂ« i informuar dhe mĂ« pĂ«rzgjedhĂ«s. Nuk mendoj se tregu mund tĂ« lexohet mĂ« vetĂ«m pĂ«rmes ndarjes “çmim i ulĂ«t” kundrejt “cilĂ«sisĂ« sĂ« lartĂ«â€. Sot konsumatori kĂ«rkon “value for money”: njĂ« kombinim tĂ« çmimit konkurrues, cilĂ«sisĂ«, freskisĂ«, komoditetit dhe pĂ«rfitimit real.

Promocionet vazhdojnë të kenë ndikim të fortë në vendimmarrje, veçanërisht te produktet e konsumit të përditshëm.

Por paralelisht po konsolidohet një segment që është i gatshëm të paguajë më shumë për produkte të freskëta, cilësi të verifikueshme, origjinë të besueshme dhe eksperiencë më të mirë blerjeje.

Pikërisht këtu po fokusohet edhe marketingu ynë: jo vetëm te komunikimi i ofertës, por te ndërtimi i një marrëdhënieje afatgjatë me klientin.

Programi i besnikĂ«risĂ« “Big Besniku” Ă«shtĂ« pjesĂ« e kĂ«saj qasjeje, duke na lejuar tĂ« kalojmĂ« gradualisht nga promocioni masiv drejt njĂ« komunikimi mĂ« tĂ« personalizuar, shpĂ«rblimit tĂ« besnikĂ«risĂ« dhe krijimit tĂ« njĂ« ekosistemi ku klienti ka arsye konkrete pĂ«r t’u rikthyer nĂ« rrjet.

 

A Ă«shtĂ« reflektuar prania e lartĂ« e turistĂ«ve tĂ« huaj edhe nĂ« rrjetin e “Big Market”?

Po. Prania e turistëve është reflektuar qartë në dinamikën e pikave tona, veçanërisht në zonat bregdetare dhe në Tiranë. Efekti nuk lidhet vetëm me rritjen e numrit të transaksioneve, por edhe me ndryshimin e strukturës së shportës dhe frekuencës së blerjes.

PĂ«r njĂ« rrjet kombĂ«tar si “Big Market”, turizmi po kthehet nĂ« njĂ« faktor qĂ« duhet tĂ« merret nĂ« konsideratĂ« qĂ« nĂ« fazĂ«n e planifikimit komercial: nga asortimenti dhe furnizimi, te komunikimi nĂ« pikĂ«n e shitjes dhe pĂ«rshtatja e kategorive sipas profilit tĂ« zonĂ«s.

Kjo na shtyn tĂ« mendojmĂ« gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« me logjikĂ«n e “local relevance”: njĂ« supermarket nĂ« njĂ« destinacion turistik nuk duhet tĂ« ketĂ« domosdoshmĂ«risht tĂ« njĂ«jtĂ«n strukturĂ« oferte si njĂ« pikĂ« nĂ« njĂ« zonĂ« rezidenciale.

 

Cilat janë produktet që turistët e huaj kanë blerë më shumë? A ndryshon shporta e tyre nga ajo e konsumatorëve vendas?

Po, shporta e turistit ka karakteristika të ndryshme nga shporta tradicionale familjare. Në përgjithësi, turistët orientohen më shumë drejt produkteve të konsumit të menjëhershëm, ujit dhe pijeve, produkteve të freskëta, snack-eve, artikujve për mëngjes, fruta-perimeve, produkteve lokale dhe formateve të përshtatshme për qëndrime të shkurtra.

Konsumatori vendas, ndërkohë, ka një shportë më të planifikuar dhe më të gjerë, me peshë më të madhe të produkteve bazë dhe blerjeve familjare.

Për ne, kjo diferencë është një mundësi marketingu dhe merchandising-u: të ndërtojmë mikse produktesh dhe ekspozime që i përgjigjen profilit real të klientit të çdo pike, duke rritur si komoditetin për konsumatorin, ashtu edhe produktivitetin komercial të hapësirës.

 

Sa për qind të shitjeve gjatë verës përbëjnë blerjet e turistëve të huaj? A ka ndryshim me vitin e kaluar?

Në kushtet kur identifikimi i çdo transaksioni sipas rezidencës së klientit nuk realizohet në mënyrë të plotë, nuk do të ishte korrekte të jepnim një përqindje të deklaruar pa një bazë të verifikueshme statistikore.

Ajo që mund të konfirmojmë nga performanca dhe dinamika e pikave në destinacionet turistike është se fluksi i vizitorëve të huaj ka ndikim të dukshëm në konsumin sezonal.

Nga pikĂ«pamja menaxheriale, ne po punojmĂ« qĂ« vendimmarrja tĂ« jetĂ« gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« “data-driven”. Zhvillimi i kanaleve digjitale dhe i programit “Big Besniku” do tĂ« na ndihmojĂ« tĂ« kuptojmĂ« mĂ« mirĂ« frekuencĂ«n e blerjes, preferencat sipas kategorive dhe sjelljen e klientit, duke respektuar njĂ«kohĂ«sisht standardet e privatĂ«sisĂ«.

Objektivi është që analiza e klientit të përdoret jo thjesht për raportim, por për optimizimin e ofertës, promocioneve dhe investimeve.

 

A është turizmi vetëm faktor sezonal, apo po gjeneron konsum edhe jashtë sezonit të verës?

Turizmi vazhdon të ketë komponent të fortë sezonal, por ne po shohim një zgjatje të periudhës së aktivitetit turistik dhe kjo është shumë e rëndësishme për retail-in.

Tirana ka një dinamikë më pak sezonale, ndërsa edhe destinacionet bregdetare po përfitojnë gradualisht nga një sezon më i gjatë.

Kjo ndryshon mĂ«nyrĂ«n se si planifikohet rrjeti. Nuk mjafton mĂ« tĂ« pĂ«rgatitesh vetĂ«m pĂ«r korrik–gusht; duhet tĂ« mendosh pĂ«r kapacitetin e furnizimit, asortimentin, stafin, marketingun lokal dhe eksperiencĂ«n e klientit nĂ« njĂ« horizont mĂ« tĂ« gjatĂ«.

PĂ«r “Big Market”, kjo krijon mundĂ«si qĂ« investimet nĂ« zonat me potencial turistik tĂ« kenĂ« njĂ« logjikĂ« gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme vjetore dhe jo vetĂ«m sezonale.

 

A arrin turizmi të zëvendësojë boshllëkun e kërkesës që krijon emigracioni?

Turizmi dhe emigracioni janë dy fenomene me efekte të ndryshme mbi konsumin dhe nuk do të ishte e saktë të konsideronim se njëri e zëvendëson automatikisht tjetrin. Emigracioni ndikon në bazën e konsumatorit rezident dhe në konsumin e qëndrueshëm gjatë vitit, ndërsa turizmi krijon flukse shtesë që kanë intensitet, gjeografi dhe strukturë të ndryshme të shportës.

MegjithatĂ«, rritja e turizmit Ă«shtĂ« njĂ« mundĂ«si e rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r sektorin e retail-it. Sfida Ă«shtĂ« qĂ« kĂ«tĂ« fluks ta kthejmĂ« nĂ« kĂ«rkesĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme dhe nĂ« investime tĂ« mirĂ«pozicionuara. KĂ«tu lidhet drejtpĂ«rdrejt edhe strategjia e zgjerimit tĂ« “Big Market”.

Zgjerimin nuk e shohim thjesht si shtim të numrit të pikave, por si rritje të mbulimit të tregut dhe afërsisë me konsumatorin. Vendimmarrja për pika të reja duhet të mbështetet te potenciali demografik dhe turistik, densiteti i zonës, fuqia blerëse, flukset sezonale, konkurrenca, aksesueshmëria dhe potenciali afatgjatë i lokacionit.

Përparësi mbetet forcimi i pranisë në zonat urbane me kërkesë të lartë, por edhe pozicionimi strategjik në destinacionet turistike dhe zonat në zhvillim.

Në këtë fazë, avantazhi konkurrues nuk ndërtohet vetëm përmes pranisë fizike. Ai ndërtohet përmes kombinimit të rrjetit, fuqisë së markës, ofertës konkurruese, eksperiencës në dyqan, partneriteteve me furnitorët dhe besnikërisë së klientit.

Ambicia jonĂ« Ă«shtĂ« qĂ« zgjerimi fizik dhe transformimi i marrĂ«dhĂ«nies me konsumatorin tĂ« ecin paralelisht, duke e konsoliduar “Big Market” si njĂ« rrjet kombĂ«tar modern, tĂ« aksesueshĂ«m dhe tĂ« orientuar nga klienti.

Si pĂ«rfundim, pĂ«r “Big Market”, tregu i sotĂ«m kĂ«rkon ekuilibĂ«r mes çmimit, cilĂ«sisĂ«, inovacionit dhe afĂ«rsisĂ« me konsumatorin.

Zgjerimi i rrjetit, forcimi i “Big Besniku” dhe pĂ«rdorimi mĂ« inteligjent i tĂ« dhĂ«nave janĂ« pjesĂ« e sĂ« njĂ«jtĂ«s strategji: tĂ« jemi aty ku Ă«shtĂ« klienti, ta kuptojmĂ« mĂ« mirĂ« dhe t’i ofrojmĂ« njĂ« arsye tĂ« fortĂ« pĂ«r tĂ« zgjedhur “Big Market” nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« vazhdueshme.

 

Lexoni edhe:

Dy anët e konsumit, shqiptarët dominojnë me makarona e oriz, turistët me ushqime të gatshme e alkool

 

The post Turistët ndryshojnë shportën e konsumit appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Turizmi shton shitjet për retail-in, por efekti mbetet sezonal

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Flet Era Xhabafti zv.drejtoreshĂ« e “MiniInvest Albania”

 

Në muajt e verës, rritja e numrit të turistëve ka sjellë shtim kërkesës për shumë produkte të shportës ushqimore, lëngje frutash, produkte të freskëta, snack-eve.

Sipas zv.drejtoreshĂ«s sĂ« “MiniInvest Albania”, Era Xhabafti, turistĂ«t po orientohen gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« drejt blerjeve nĂ« dyqane pĂ«r konsum nĂ« apartamente, vila dhe struktura akomoduese, duke i dhĂ«nĂ« njĂ« shtysĂ« tĂ« konsiderueshme shitjeve nĂ« retail. MegjithatĂ«, ndikimi vijon tĂ« jetĂ« kryesisht sezonal.

Znj. Xhabafti thekson se politikat për zgjatjen e sezonit turistik, duhen të shihen më me përparësi nga institucionet shtetërore, pasi turizmi është një mundësi për ta kthyer këtë kërkesë në një trend më të qëndrueshëm gjatë vitit.

 

Nga produktet e shportës ushqimore, cilat janë produktet më të shitura gjatë periudhës së verës dhe muajit shtator? Mund të veçoni disa prej produkteve dhe të na thoni si ka ndryshuar kërkesa aktualisht krahasuar me vitin e kaluar?

Gjatë sezonit të verës, produktet më të shitura në portofolin tonë kanë qenë kryesisht makaronat, lëngjet dhe produktet e freskëta, të cilat regjistrojnë kërkesë më të lartë si rezultat i rritjes së temperaturave dhe konsumit sezonal.

Me fillimin e muajit shtator, tendenca ndryshon ndjeshĂ«m, e ndikuar veçanĂ«risht nga nisja e shkollĂ«s (“back to school”). NĂ« kĂ«tĂ« periudhĂ« Ă«shtĂ« rritur kĂ«rkesa pĂ«r produktet pĂ«r fĂ«mijĂ«, veçanĂ«risht ato qĂ« konsumohen gjatĂ« orarit tĂ« shkollĂ«s, si snack-et, lĂ«ngjet dhe produktet e paketuara nĂ« formate praktike.

Po ashtu, vihet re kërkesë për kategori të tjera produktesh që prindërit zgjedhin si vakte të ndërmjetme për fëmijët.

 

ÇfarĂ« tendence keni konstatuar te sjellja e konsumatorit shqiptar gjatĂ« kĂ«saj vere dhe nĂ« fillim tĂ« muajit shtator? A Ă«shtĂ« orientuar mĂ« shumĂ« drejt produkteve me çmime promocionale dhe ofertave, apo ka pasur njĂ« kĂ«rkesĂ« mĂ« tĂ« lartĂ« pĂ«r produkte cilĂ«sore, edhe nĂ« rastet kur çmimi ka qenĂ« mĂ« i lartĂ«?

Gjatë kësaj vere dhe veçanërisht në fillim të muajit shtator, kemi konstatuar se konsumatorët po i kushtojnë gjithnjë e më shumë rëndësi cilësisë së produkteve që zgjedhin për konsum.

Kjo tendencë është shoqëruar edhe me rritje të kërkesës për produkte cilësore gjatë muajit shtator.

Në të njëjtën kohë, konstatojmë se konsumatori është i orientuar edhe drejt produkteve promocionale, të cilat mbeten një faktor tërheqës për blerjen. Kompania jonë, në bashkëpunim me furnitorët dhe rrjetet e shitjes, ofron shpesh oferta dhe produkte promocionale, me qëllim që konsumatori të përfitojë sa më shumë.

Tregu është tepër konkurrues, ku çdo markë synon të rrisë praninë dhe shitjet. Për rrjedhojë, kompanitë përdorin strategji të ndryshme marketingu. Por promocioni nuk nënkupton domosdoshmërisht orientim drejt produkteve me cilësi më të ulët.

Përkundrazi, fushatat promocionale dhe të marketingut realizohen edhe për produkte cilësore, pasi konsumatori po kërkon gjithnjë e më shumë kombinimin më të mirë mes cilësisë dhe çmimit.

Oferta mbetet gjithmonë një nxitëse e rëndësishme e shitjeve. Për këtë arsye, në fokusin e kompanisë, në varësi edhe të sezonit të shitjeve të produkteve, zhvillohen aktivitete të ndryshme promocionale.

 

Po turistët si kanë ndikuar te kërkesa? A ka pasur rritje të kërkesës për mallra ushqimore si makarona, oriz, pije freskuese, alkoolike etj., për shkak të turizmit?

Turizmi po i jep shtysë të konsiderueshme shitjeve në shumë kategori dhe marka ushqimore. Ndikimi më i dukshëm është te markat ndërkombëtare, liderë në treg.

Turistët priren të konsumojnë më shumë marka ushqimore të njohura në vendet e tyre të origjinës.

Kërkesa nga turistët është kryesisht e përqendruar te pijet freskuese dhe pijet alkoolike.

Rritje të kërkesës ka edhe për produktet e shportës ushqimore, përfshirë makaronat, orizin, snack-et dhe produkte të tjera të përditshmërisë.

Një tendencë që vëmë re në rritje është se konsumi i turistëve është i orientuar edhe drejt produkteve që konsumohen në shtëpi, apo në strukturat akomoduese dhe jo vetëm në restorante. Kjo reflektohet në rritjen e kërkesës për produkte ushqimore dhe pije në sektorin e retail-it.

 

Kërkesa është më tepër e përqendruar në segmentin e retail-it, pra në rrjetin e dyqaneve për konsumatorin final?

Gjatë sezonit turistik, rritja më e lartë e shitjeve është në segmentin e retail-it, e ndikuar nga mënyra e konsumit të turistëve.

Ata nuk konsumojnĂ« vetĂ«m nĂ« restorante dhe nĂ« sektorin HORECA, por blejnĂ« edhe nĂ« retail pĂ«r konsum nĂ« apartamente, vila apo struktura tĂ« tjera akomoduese, si “Airbnb”.

Për rrjedhojë, në dyqanet pranë zonave bregdetare është vënë re rritje e kërkesës për produkte të gatshme, pije dhe snack-e, produkte bazë të shportës ushqimore, si dhe produkte të freskëta.

 

Nisur nga tendenca e shitjeve, a mund ta konsideroni turizmin vetëm si një faktor sezonal, apo po ndikon në shtimin e kërkesës edhe në muajt e tjerë të vitit?

Mendoj se turizmi vijon të mbetet një faktor sezonal dhe ndikimi i tij në konsum është i përqendruar në një periudhë relativisht të shkurtër të vitit, veçanërisht në muajt e verës, kur rritja e kërkesës është e dukshme.

Pas përfundimit të sezonit, efekti bie ndjeshëm dhe kjo mbetet një nga sfidat kryesore për sektorin. Qeveria, në bashkëpunim me grupet e interesit, duhet të nxisë përmes politikave zgjatjen e sezonit turistik, çka do të ndikonte në rritjen e kërkesës dhe qëndrueshmërinë e saj gjatë pjesës tjetër të vitit.

Shqipëria ka potencial për të tërhequr turistë edhe përtej periudhës së verës, duke krijuar efekte zinxhir në sektorin e akomodimit, retail-it dhe sektorë të tjerë të ekonomisë.

Lexoni edhe:

Dy anët e konsumit, shqiptarët dominojnë me makarona e oriz, turistët me ushqime të gatshme e alkool

The post Turizmi shton shitjet për retail-in, por efekti mbetet sezonal appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Ngjitje në zinxhirin e vlerës; Debati mbi riindustrializimin dhe prodhimin në Shqipëri

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Një ushtrim hipotetik për kalim nga një fabrikë konkrete te një strategji e matshme e zinxhirit të vlerës

 

Nga Antonin Braho, ekspert i çështjeve makroekonomike dhe analist të dhënash

ParantezĂ«: Ky shkrim vijon debatin e hapur nĂ« “Monitor”, pĂ«r njĂ« bazĂ« prodhuese mĂ« tĂ« thellĂ« nĂ« ShqipĂ«ri.

QĂ«llimi nuk Ă«shtĂ« tĂ« shpallĂ« “sektorĂ« fitues”, por tĂ« tregojĂ« si mund tĂ« zbresĂ« diskutimi nga makroekonomia te produkti, fabrika, inputet dhe kapaciteti real si pjesĂ« e politikĂ«s reale tĂ« industrializimit

Debati për industrializimin zakonisht nis me pyetje të mëdha: cilët sektorë duhen mbështetur, sa subvencione duhen dhënë dhe sa vende pune mund të krijohen. Këtu ndjekim rrugën e kundërt.

Pyetja nis te njësia prodhuese: çfarë shpenzon një fabrikë, çfarë importon, sa vlerë të shtuar krijon për punonjës dhe çfarë kapaciteti duhet që një hallkë e zinxhirit europian të prodhohet realisht në Shqipëri. Vetëm më pas ka kuptim të flitet për politikë industriale kombëtare.

Ky debat nuk është vetëm shqiptar. Tensionet gjeopolitike, siguria e furnizimit dhe konkurrenca teknologjike e kanë rikthyer manifakturën në qendër të politikave në Europë dhe SHBA.

McKinsey Global Institute, nĂ« “Ramping up manufacturing in America?” (2026), pĂ«rdor pikĂ«risht njĂ« qasje produkt mĂ« produkt: sa prodhim shtesĂ« kĂ«rkohet, çfarĂ« kapaciteti ekziston dhe çfarĂ« investimi duhet [S19].

Çdo shifĂ«r nĂ« kĂ«tĂ« artikull shoqĂ«rohet me kodin NVE. PRODCOM pĂ«rdoret pĂ«r produktet, ndĂ«rsa CN/HS pĂ«r tregtinĂ« doganore. (pĂ«r mĂ« shumĂ« detaje mbi kategorizimin shiko nĂ«nndarjen: Metodologjia)

 

Sa e madhe është baza prodhuese sot?

NĂ« vitin 2024, ShqipĂ«ria kishte 7,187 ndĂ«rmarrje aktive dhe 95,276 tĂ« punĂ«suar nĂ« manifakturĂ« [NVE C (10–33); S1]. Shitjet neto ishin rreth ALL 379.0 miliardĂ« [S1], ndĂ«rsa vlera e shtuar bruto rreth ALL 163.8 miliardĂ« [S2].

Tabela 2 përmbledh dimensionin e bazës prodhuese dhe dy treguesit që vlejnë më shumë për debatin: shitjet dhe vlera e shtuar për punonjës.
Një sqarim i shkurtër: vlera e shtuar në llogaritë kombëtare nuk është fitim dhe as baza e TVSH-së.

Ajo është, në thelb, vlera e prodhimit minus mallrat dhe shërbimet e blera nga jashtë dhe të përdorura në prodhim (ose siç shprehen statisticienët konsumi i ndërmjetëm); prej saj paguhen puna, amortizimi, tatimet mbi prodhimin dhe si mbetje rezulton fitimi operativ. Prandaj raporti VA/shitje i përdorur këtu është tregues statistikor, jo marzh kontabël.

NĂ« vitin 2024, shitjet neto pĂ«r tĂ« punĂ«suar ishin rreth ALL 3.98 milionĂ« dhe vlera e shtuar rreth ALL 1.72 milionĂ« [NVE C (10–33); tĂ« derivuara nga S1–S2].

Kjo çon te pyetja më e rëndësishme: nëse pagat konvergojnë gradualisht me rajonin dhe Europën Qendrore e Lindore, a mund të rritet mjaftueshëm vlera e shtuar për punonjës që Shqipëria të mbetet konkurruese?

MadhĂ«sia mesatare e fabrikave nĂ« grupin e manifakturĂ«s del vetĂ«m rreth 13.3 punonjĂ«s pĂ«r ndĂ«rmarrje [NVE C (10–33)] ose MSME dhe SME.

Fragmentimi mund të japë fleksibilitet, por firmat e vogla nuk mund të përballojnë secila më vete laboratorë, metrologji, certifikime, financim pajisjesh dhe trajnim të avancuar.

KĂ«to “tĂ« mira publike” industriale janĂ« pikĂ«risht infrastruktura qĂ« e bĂ«n njĂ« ekosistem me SME tĂ« aftĂ« tĂ« furnizojĂ« kompani mĂ« tĂ« mĂ«dha.

Manifaktura pĂ«rbĂ«nte 6.51% tĂ« PBB-sĂ« nĂ« 2024 dhe u tkurr realisht me 3.65% nĂ« krahasim me vitin e mĂ«parshĂ«m. MegjithatĂ«, stoku i IHD-ve nĂ« manifakturĂ« ishte rreth EUR 1.42 miliardĂ« dhe fluksi vjetor EUR 173.2 milionĂ« [NVE C (10–33); S10].

Thënë ndryshe: Shqipëria nuk nis nga zero; sfida është sa thellë kapitali dhe prodhimi ekzistues lidhen me furnitorët, inxhinierinë dhe njohurinë vendase.

 

Ndërmarrjet aktive sipas ndarjeve kryesore të manifakturës, 2024. Burim: [S5].

Nga sektori te produkti: ku dhe a ekziston prodhim real?

Politika industriale bëhet konkrete vetëm kur zbret te produkti. Analiza e McKinsey për SHBA-në së cilës iu referuam në hyrje është më e detajuar sepse nuk fillon me sektorët por shkon direkt te produktet.

Ajo shkon produkt pas produkti dhe pyet sa prodhim vendas do të nevojitej për të zëvendësuar ekspozime të caktuara ndaj importeve. Të dhënat statistikore shumë të detajuara në ekonominë më të fuqishme në glob ua mundësojnë këtë gjë.

Pavarësisht stadit të zhvillimit, veprimtaria e INSTAT prodhon statistika që, edhe pse jo aq të detajuara, japin të dhëna që mund të përdoren me efikasitet për të arritur në konkluzione po aq të besueshme sa dhe studimi i McKinsey.

Më konkretisht, Shqipëria ka një instrument të ngjashëm që mund të përdorë një këtë rast: PRODCOM. PRODCOM tregon se Shqipëria ka prodhim të matshëm në familje shumë të ndryshme: metale, çimento, beton, ushqime, pije dhe sisteme kabllore për automjete.

Tabela 2 jep disa shembuj pĂ«r 2024. Ajo Ă«shtĂ« mĂ« informative se etiketa e gjerĂ« “manifakturĂ«â€, sepse teknologjia, kapitali, aftĂ«sitĂ« dhe tregjet e C24.10, C10.13 dhe C29.31 janĂ« krejt tĂ« ndryshme.

 

 

Hapi tjetĂ«r Ă«shtĂ« lidhja PRODCOM–CN/HS–firmĂ«: sa prodhohet, sa importohet, sa eksportohet, çfarĂ« kapaciteti pĂ«rdoret dhe cilat inpute mungojnĂ«. Pa kĂ«tĂ« lidhje, njĂ« deficit tregtar ose njĂ« listĂ« “sektorĂ«sh strategjikĂ«â€ nuk tregon nĂ«se ShqipĂ«ria mund ta prodhojĂ« produktin me kosto, cilĂ«si dhe shkallĂ« konkurruese.

HS (VĂ«rejtje: HS – Harmonized System – Sistemi i Harmonizuar) Ă«shtĂ« klasifikimi ndĂ«rkombĂ«tar i mallrave, i pĂ«rdorur nga doganat nĂ« shumicĂ«n e vendeve.

Ai identifikon produktet me kode zakonisht 6-shifrore. CN – Combined Nomenclature (Nomenklatura e Kombinuar – Ă«shtĂ« versioni mĂ« i detajuar i pĂ«rdorur nga Bashkimi Europian, zakonisht me kode 8-shifrore, i ndĂ«rtuar mbi HS) tĂ« tĂ« njĂ«jtit produkt dhe vrojtimin apo tĂ« dhĂ«nat reale tĂ« kapacitetit tĂ« pĂ«rdorur.

Nga eksperienca e vendeve tĂ« tjera lidhja PRODCOM–CN–firmĂ« Ă«shtĂ« masa statistikore mĂ« e rĂ«ndĂ«sishme qĂ« duhet bĂ«rĂ« pĂ«rpara se qeveria apo politikĂ«bĂ«rĂ«sit tĂ« deklarojnĂ« “sektorĂ« strategjikĂ«â€ si pjesĂ« e politikave tĂ« riindustrializimit tĂ« vendit)

Sistemet e kabllove elektrike për automjete janë një shembull i mire: Shitjet kombëtare PRODCOM ishin ALL 8.688 miliardë në 2024 [NVE C29.31; S4], rreth 5.2% më shumë se një vit më parë.

Kjo provon se kapaciteti ekziston. Por statistika nuk tregon sa bakër, konektorë, terminale, pjesë plastike, vegla, kallëpe, software dhe inxhinieri prodhohen lokalisht. Pikërisht këtu nis pyetja e vlerës së shtuar vendase.

 

Një fabrikë si njësi analize: rasti i një uzine automotive

PĂ«r ta bĂ«rĂ« ushtrimin tĂ« prekshĂ«m pĂ«rdorim njĂ« “uzinĂ« pĂ«rfaqĂ«suese” me shkallĂ«n e punĂ«simit tĂ« Yura Corporation Albania.

Qëllimi nuk është të rindërtohen llogaritë e kompanisë, por të tregohet si mund të përdoren të dhënat publike dhe mesataret e INSTAT për të ndërtuar një model fillestar i cili mund të përmirësohet ende më tepër duke u ndërlidhur me të dhëna reale publike më të detajuara nga INSTAT ose nga kompanitë përfaqësuese për aktivitete të veçanta, që në kontekste të caktuara mund të konsiderohen si strategjike.

Burimet publike kanĂ« raportuar rreth 2,000 tĂ« punĂ«suar nĂ« operacionet e Yura nĂ« 2026 [NVE C29.31 – korrespondencĂ« funksionale; S11]. Kjo shifĂ«r pĂ«rdoret vetĂ«m si ankorĂ« e shkallĂ«s sĂ« fabrikĂ«s.

Me mesataren e manifakturĂ«s prej rreth ALL 3.98 milionĂ« shitje pĂ«r punonjĂ«s, njĂ« uzinĂ« me 2,000 punonjĂ«s do tĂ« kishte xhiro reference rreth ALL 7.96 miliardĂ« nĂ« vit. Duke pĂ«rdorur raportin statistikor VA/shitje prej rreth 43.2%, modeli jep rreth ALL 3.44 miliardĂ« vlerĂ« tĂ« shtuar dhe ALL 4.52 miliardĂ« inpute tĂ« ndĂ«rmjetme [NVE C29.31 – model; S1–S2]. KĂ«to janĂ« proxy, jo pasqyra financiare tĂ« Yura-s.

Interesant është se xhiroja e modeluar është afër shitjeve kombëtare PRODCOM të C29.31. Kjo nuk provon identitet midis tyre; mund të reflektojë peshën e madhe të një fabrike në totalin e grupit, përafrime në burimet publike ose dallimin midis mesatares së manifakturës dhe vlerës së kompanisë në fjalë

(Kjo e fundit është e mundur të konsultohet me Corporate.al website ku nga pasqyrat financiare mund të shihet se në 2024-n, numri real i punonjësve nuk ka qenë 2000 por 1913, dhe volume i shitjeve më i vogël diku tek 5.8 ALL miliardë.

Gjithsesi qëllimi i modelit të ndërtuar këtu nuk është të derivojë shifrën e saktë për firmën në fjalë, por të tregojë hapat që mund të ndiqen për të dalë në konkluzione të mbështetura në të dhëna që ekzistojnë duke treguar hap pas hapi se si mund të arrihen ato të dhëna për të pasur në diskutim në nivel mikro që angazhon specialistët e fushës dhe shmang frazat e përgjithshme pa kuantifikim të vetë produktit.

Vlera e ushtrimit është metodologjia: statistika jep pikën e nisjes, ndërsa të dhënat e firmës e bëjnë analizën vendimmarrëse).

PĂ«r tĂ« kaluar tek puna si komponent i modelit: Duke pĂ«rdorur pagĂ«n mesatare tĂ« agregatit B–E vetĂ«m si proxy, kompensimi total i punĂ«s nĂ« model del rreth ALL 1.94 miliardĂ«, ose afĂ«rsisht 24% e xhiros [NVE C29.31 – model; S3, S8].

Ky rezultat tregon pse konkurrueshmëria nuk mund të reduktohet te paga. Mbi gjysmën e qarkullimit të modelit e zënë konsumi i ndërmjetëm: materiale, komponentë, energji, logjistikë, shërbime, cilësi, tooling dhe inxhinieri.

Në tregje të konsoliduara ky konsum i ndërmjetëm mund të jetë stabël por me prezencën e ofruesve konkurrues kjo pjesë e kostove të firmës mund të ulet duke ndikuar në interesin global të aktivitetit të firmës brenda vendit.

Kjo do të thotë se konkurrueshmëria e mjedisit shqiptar për biznes dhe industrializim nëpërmjet ankorave të tilla si fabrika në fjalë varet dhe nga kjo pjesë e konsumit të ndërmjetëm, d.m.th. nga materiale, komponentë, energji, logjistikë, kapital, cilësi, mbetjet, sigurimet për dëmin dhe moslivrimi, matricat, veglat prerëse dhe fiksaturat dhe inxhinieria e produktit dhe e procesit të prodhimit.

Një ulje e pagës prej 10% nuk kompenson domosdoshmërisht një normë defekti më të lartë elektriciteti, një ndalesë të linjës për mungesë komponenti apo nevojën për të importuar çdo kallëp fonderie, terminal apo fiksature për bankoprovë.

 

Model orientues i një uzine me 2,000 punonjës [C29.31]. Xhiroja, VA dhe inputet janë proxy nga mesataret e manifakturës.

ÇfarĂ« do tĂ« thotĂ« “tĂ« ngjitesh nĂ« zinxhir”?

Në një aktivitet si ky i fabrikës së referencës C29.31 mund të dallohen tre shkallë. E para është montimi, ku puna lokale është intensive dhe materialet e know-how vijnë kryesisht nga grupi ndërkombëtar.

E dyta shton testim, gjurmueshmëri digjitale, mirëmbajtje, automatizim, tooling dhe planifikim.

E treta përfshin inxhinieri produkti e procesi, laboratorë, ndryshime dizajni, homologim dhe menaxhim furnitorësh. Sa më shumë prej këtyre funksioneve të kryhen në Shqipëri, aq më e lartë është VA për punonjës dhe aq më pak e zëvendësueshme bëhet fabrika si komponent në zinxhirin ndërkombëtar të vlerës në këtë lloj grupi.

Sensitiviteti i modelit e bĂ«n idenĂ« tĂ« prekshme. NĂ«se pjesa lokale e vlerĂ«s sĂ« shtuar pĂ«r kĂ«tĂ« grup rritet me 5 pikĂ« pĂ«rqindjeje, VA shtesĂ« do tĂ« ishte rreth ALL 398 milionĂ« nĂ« vit; me 10 pikĂ« rreth ALL 796 milionĂ«; me 15 pikĂ« rreth ALL 1.19 miliardĂ«. KĂ«to nuk janĂ« parashikime fitimi, por njĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tĂ« matur “vlerĂ«n e kapur” lokalisht.

Një investim në pajisje, furnitorë ose inxhinieri ka kuptim vetëm nëse kjo rritje mund të provohet me kontrata, produktivitet dhe cilësi. Llogaritjet mekanike të payback-ut në model janë orientuese; rasti real duhet të përfshijë financimin, taksat, amortizimin, humbjet e ramp-up-it dhe rrezikun tregtar.

NjĂ« “Albania Ramp-Up Factor”: çfarĂ« mund tĂ« llogaritet sot?

McKinsey për SHBA-në përkufizon ramp-up factor si prodhimi i qëndrueshëm që kërkohet për të plotësuar kërkesën vendase, i pjesëtuar me kapacitetin e fundmë maksimal (Fabrikat dhe

Territoret e ndërmarrjeve aktuale apo të dikurshme). Për Shqipërinë, formula mund të shkruhet në nivel produkti j: ARF_j(q) = (D_j + q·I_j) / C_peak,j. D_j është prodhimi vendas, I_j importi, q është pjesa e importit që synohet të lokalizohet, ndërsa C_peak,j është kapaciteti maksimal i fundmë. Siç shihet metoda është e thjeshtë gjithmonë në statistikë; të dhënat janë pjesa e vështirë.

NĂ« rastin e ShqipĂ«risĂ« PRODCOM jep D_j pĂ«r shumĂ« produkte [NVE C / produkt; S4]. Doganat japin I_j, por duhet çiftĂ«zim i kujdesshĂ«m CN–CPA–PRODCOM [NVE C / produkt; S9].

Ajo qĂ« mungon publikisht Ă«shtĂ« C_peak,j: seritĂ« e kapacitetit fizik dhe koeficientĂ«t e pĂ«rdorimit pĂ«r çdo produkt (nĂ« rastin mĂ« tĂ« mirĂ« INSTAT-i mund t’i derivojĂ« kĂ«ta koeficientĂ« prej intervistave tĂ« ndĂ«rmarrjeve dhe firmave; nĂ« rastin mĂ« tĂ« keq, pĂ«rllogaritjet mund tĂ« bĂ«hen duke supozuar pĂ«rqindje pĂ«rdorimi si p.sh. si 80%, 85% ose 90% [NVE B–E (05–39) pĂ«r testet e stresit nĂ« nivel agregat.

Si kontroll makro pĂ«r nivelin fundor nĂ«pĂ«r kĂ«to teste mund tĂ« pĂ«rdoret SUT 2023. Output-i vendas i produkteve B–E ishte ALL 684.566 miliardĂ« [NVE B–E (05–39); S3] dhe importet ALL 664.177 miliardĂ«].

Penetrimi i importeve në furnizime pra ish rreth 49.2%. Kjo është vetëm një shifër për të treguar se Industria Shqiptare ende importon gati 50% të inputeve dhe jo një argument për alarm.

Edhe në ekonomitë shumë të industrializuara importet janë thelbësore për shkak të specializimit dhe konkurrueshmërisë.

NĂ« skenarin ku vetĂ«m 10% e importeve B–E lokalizohen (do tĂ« thotĂ« se prodhohen lokalisht), output-i i ri i kĂ«rkuar do tĂ« ishte ALL 66.4 miliardĂ« [NVE B–E (05–39], ose rreth 9.7% mbi output-in vendas aktual.

NĂ«se industria punon sot me 85% tĂ« kapacitetit, ARF e pĂ«rllogaritur del rreth 0.93x [NVE B–E (05–39)], qĂ« nĂ«nkupton se nĂ« agregat ky volum mund tĂ« jetĂ« brenda kapacitetit aktual tĂ« disponueshĂ«m ose tĂ« mundshĂ«m nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« total, por jo domosdoshmĂ«risht pĂ«r produktin e duhur.

NĂ« skenarin 20%, output-i shtesĂ« Ă«shtĂ« ALL 132.8 miliardĂ« dhe ARF e pĂ«rllogaritur me pĂ«rdorim 85% Ă«shtĂ« rreth 1.01x [NVE B–E (05–39)]. NĂ« skenarin 30%, output-i shtesĂ« Ă«shtĂ« ALL 199.3 miliardĂ« [NVE B–E (05–39)] dhe ARF e pĂ«rllogaritur me utilization 85% rreth 1.10x [NVE B–E (05–39)].

Këto rezultate kanë një interpretim shumë specifik. ARF më i vogël se 1 nuk do të thotë se Shqipëria mund ta prodhojë mallin automatikisht.

Mund të ketë kapacitet të lirë në çimento dhe asnjë kapacitet për gjysmëpërcjellës, gjë që do të thotë se duhet të ndërtojë një fabrikë gjysmëpërcjellësh nëse ka kushtet e tjera për ta realizuar.

Kjo Ă«shtĂ« arsyeja pse testi i stresit B–E pĂ«rdoret vetĂ«m si kontroll nĂ« shkallĂ« makro.

Politika industriale duhet tĂ« zbresĂ« nĂ« terren konkret tek C10–C33 (tek Manifaktura), pastaj nĂ« PRODCOM 8-digit dhe nĂ« fund nĂ« firmĂ« pĂ«r tĂ« parĂ« se cilat firma ankorĂ« brenda ose jashtĂ« vendit mund tĂ« pĂ«rthithin produkte tĂ« prodhuara lokalisht dhe pastaj tĂ« vlerĂ«sojĂ« nĂ«se ka kapacitete tĂ« lira apo duhet tĂ« ndĂ«rtohen kapacitete tĂ« lira.

Nëse të dhënat do të merreshin që në fillim në nivel produkti për B-E nga INSTAT atëherë ky lloj testi dhe tranzicioni mund të realizohej për çdo produkt që do të konsiderohej me rëndësi strategjike.

Ajo që mund të konkludohet sidoqoftë është që me kapacitet përdorimi global deri në 85% (për makroekonomistët kjo do të thotë kur ka output gap pozitiv ose diferencë pozitive midis outputit potencial dhe atij aktual) shuma e produkteve të lokalizuara që do të lokalizohej nuk mund të arrijë më tepër se 15-18%

 

Screening i ARF nĂ«n supozime alternative tĂ« pĂ«rdorimit tĂ« kapaciteteve [NVE B–E (05–39)].

 

NJË FORMULË E DOBISHME QË MUND TË KONSIDEROHEJ

Për çdo produkt PRODCOM: (1) prodhimi vendas; (2) importet CN të harmonizuara; (3) eksportet; (4) utilization / peak capacity; (5) numri i prodhuesve; (6) inputet kritike; (7) përqendrimi sipas vendit të furnizimit; (8) koha e certifikimit; (9) energjia dhe puna për njësi output-i. Vetëm atëherë, ARF bëhet instrument real i vendimmarrjes dhe jo ushtrim makro.

 

Ku ia vlen të kërkohet potenciali?

Tregtia e mallrave jep një filtër të parë. Në vitin 2024, importet ishin dukshëm më të larta se eksportet tek ushqimet/pijet/duhani, kimikatet/plastika, materialet/metalet dhe sidomos makineritë/pajisjet; tekstilet dhe këpucët kishin një profil tjetër, me eksporte të larta [familje analitike NVE; S9].

Figura 4 e bën këtë hendek të dukshëm pa qenë nevoja të përsëriten të gjitha shifrat në tekst.

Ato mund tĂ« lidhen analitikisht me familjet NVE pĂ«r tĂ« gjetur cilat prej produkteve kanĂ« ekspozimin mĂ« tĂ« madh ndaj importeve dhe mund tĂ« konsideroheshin si target pĂ«r industrializimin dhe alokimin brenda vendit. Por njĂ« deficit tregtar nuk Ă«shtĂ« “mundĂ«si automatike pĂ«r zĂ«vendĂ«sim importi”.

Disa produkte kĂ«rkojnĂ« ekonomi shkalle, kapital, teknologji ose pronĂ«si intelektuale qĂ« ShqipĂ«ria nuk mund t’i replikojĂ« me efikasitet. Tregtia vetĂ«m tregon ku duhet tĂ« bĂ«het analiza 8-shifrore e produktit dhe e business case-it.

 

Tregtia e mallrave sipas familjeve analitike NVE, 2024. Burim: [S9]. Grupet doganore nuk janë identike me NVE.

Prandaj prioriteti nuk duhet tĂ« jetĂ« njĂ« listĂ« “sektorĂ«sh fitues”, por familje produktesh ku ekziston tashmĂ« bazĂ« prodhuese dhe njĂ« rrugĂ« realiste drejt vlerĂ«s sĂ« shtuar mĂ« tĂ« lartĂ«.

Tabela më poshtë përmbledh disa shembuj: kabllot automotive, metalet/makineritë, ushqimet, tekstilet, plastika dhe druri/mobiliet. Si mund të kryhej dhe nga do të fillohej është pyetja e radhës?

Përgjigjja meriton një shkrim më vete sepse ngërthen qasjen në lëndët e para, burimet njerëzore dhe kapitalin njerëzor, aksesin në tregje, dhe aftësinë për të garantuar sigurinë e zinxhirëve të furnizimit.

MĂ« poshtĂ« e pĂ«rmbledhur po jepen disa shtjellime rreth kĂ«tyre pikave. Sa pĂ«r financimin ekzistojnĂ« modele mikro “start small and grow big” qĂ« mbĂ«shteten mbi strategji tĂ« zgjerimit tĂ« justifikuar nga kĂ«rkesa reale e materializuar dhe jo nga planet nĂ« letĂ«r dhe strategjitĂ« pa fund.

 

 

Tabela është një udhërrëfyes analitik, jo një renditje e sektorëve sipas rëndësisë strategjike.
ShĂ«nim: OEE (Overall Equipment Effectiveness; CMT (Cut–Make–Trim), CNC (Computer Numerical Control),

Aftësitë, lëndët e para dhe energjia: tre kufizime që nuk zgjidhen me subvencion

 

Tregues të kapacitetit për inovacion dhe digjitalizim. Bazat statistikore ndryshojnë; burime: [S6], [S7].

Kapitali pa aftĂ«si teknike nuk mjafton. PĂ«r C25–C29 duhen teknikĂ« mirĂ«mbajtjeje, mekatronikĂ«, programues CNC, inxhinierĂ« cilĂ«sie dhe automatizimi; pĂ«r C10–C12 teknologĂ« ushqimorĂ«, specialistĂ« tĂ« zinxhirit tĂ« ftohtĂ« dhe laboratorĂ«; pĂ«r C13–C15 projektim teknik, planifikim digjital dhe njohuri materialesh.

Financimi i trajnimit duhet të lidhet me punësimin, qëndrueshmërinë në vendin e punës dhe produktivitetin, jo me numrin e certifikatave.

Figura 5 tregon pse kjo është relevante: ka aktivitet inovacioni, por digjitalizimi në fabrikë dhe aktivitetet më intensive të R&D mbeten më të kufizuara. Politika e aftësive duhet të synojë funksionet që rrisin vlerën e shtuar, jo vetëm ofertën e përgjithshme të kurseve.

 

Lëndët e para janë avantazh potencial, jo justifikim për përpunim me çdo kusht

NĂ« 2024 u raportuan rreth 588 mijĂ« tonĂ« xeherorĂ« e koncentrate kromi dhe 466 mijĂ« tonĂ« bakri [NVE B07.29; S4]. KĂ«to tĂ« dhĂ«na dĂ«shmojnĂ« ekzistencĂ«n e aktivitetit nĂ« fazat e sipĂ«rme tĂ« zinxhirit mineral – upstream, pra nĂ« nxjerrjen dhe pĂ«rqendrimin fillestar tĂ« mineraleve.

Megjithatë, ato nuk përbëjnë në vetvete argument ekonomik që Shqipëria duhet të zhvillojë domosdoshmërisht çdo fazë të mëtejshme të përpunimit downstream, nga metalurgjia deri te prodhimi i komponentëve industrialë. Përpunimi ka kuptim vetëm kur mineralogjia, rikuperimi, energjia, uji, logjistika dhe tregu e bëjnë ekonomikisht të qëndrueshëm.

Çdo kalim nga B07 drejt metalurgjisĂ« ose komponentĂ«ve [NVE C24/C27/C29] duhet tĂ« kalojĂ« njĂ« “bankability gate”: rezerva tĂ« verifikuara, prova metalurgjike, kosto energjie, CAPEX/OPEX, ndikim mjedisor dhe perspektivĂ« tĂ« besueshme shitjeje.

Përndryshe, buxheti publik merr përsipër rrezikun gjeologjik, teknologjik dhe tregtar që duhet ta mbajë investitori.
Energjia [NVE D35] është po aq kritike.

Avantazhi i sistemit relativisht të dekarbonizuar humbet nëse tensioni është i paqëndrueshëm, ndërprerjet dominojnë ndaj furnizimit të njëtrajtshëm, ose lidhjet e reja vonohen.

Prandaj infrastruktura industriale duhet të matet edhe me orët e prodhimit të shmangura nga ndërprerjet, cilësinë e furnizimit dhe ndikimin në OEE, jo vetëm me kilometra rrugë ose MW të instaluar [S21].

 

Me kĂ« konkurron ShqipĂ«ria? Jo vetĂ«m me “vendet me paga tĂ« ulĂ«ta”

Manifaktura shqiptare ishte 6.51% e PBB-sĂ« nĂ« 2024 [NVE C (10–33); S2], dukshĂ«m mĂ« poshtĂ« se nivelet e MaqedonisĂ« sĂ« Veriut, SerbisĂ«, HungarisĂ«, SllovakisĂ« dhe ÇekisĂ« tĂ« paraqitura nĂ« FigurĂ«n 7 [S12]. Hendeku nuk mat vetĂ«m numrin e fabrikave; ai reflekton thellĂ«sinĂ« e ekosistemit industrial.

KĂ«to ekonomi kanĂ« krijuar gjatĂ« disa dekadave ekosisteme tĂ« plota industriale, ku veprojnĂ« prodhuesit kryesorĂ« tĂ« automjeteve – OEM (Original Equipment Manufacturers), furnitorĂ«t e drejtpĂ«rdrejtĂ« tĂ« tyre tĂ« nivelit tĂ« parĂ« Tier-1, furnitorĂ«t e komponentĂ«ve dhe materialeve pĂ«r kĂ«ta tĂ« fundit Tier-2, universitete teknike, ndĂ«rmarrje tĂ« specializuara nĂ« prodhimin e kallĂ«peve, veglave dhe pajisjeve teknologjike, laboratorĂ« tĂ« testimit dhe certifikimit, si dhe njĂ« treg pune me pĂ«rvojĂ« tĂ« konsoliduar industriale.

Për këtë arsye, Shqipëria nuk mund të konkurrojë me këto ekosisteme vetëm nëpërmjet kostos më të ulët të pagës; konkurrueshmëria duhet të mbështetet gjithnjë e më shumë në produktivitet, aftësi teknike, cilësi, inxhinieri, rrjete furnitorësh dhe kohë më të shkurtra furnizimi drejt tregut europian.

 

Figure 6: Vlera e shtuar e manifakturës në PBB, 2024. Shqipëri: [S2]; vendet e tjera: [S12].

Avantazhi shqiptar mund të jetë kombinimi i afërsisë me Italinë dhe BE-në, lead-time më të ulët, seri prodhimi të vogla e të mesme, energji relativisht e dekarbonizuar dhe kosto pune ende konkurruese.

Kjo Ă«shtĂ« logjika e nearshoring-ut: jo “tĂ« prodhojmĂ« gjithçka”, por tĂ« fitojmĂ« ato hallka ku koha, fleksibiliteti dhe integrimi europian kompensojnĂ« disavantazhin e shkallĂ«s ndaj prodhuesve mĂ« tĂ« mĂ«dhenj.

 

Nearshoring-u është mundësi, por edhe provë rezilience

Konferenca Vjetore e KĂ«rkimit e BankĂ«s Qendrore Europiane – BQE (European Central Bank – ECB), e zhvilluar mĂ« 16–17 shtator 2026, u pĂ«rqendrua te tema “Gjeoekonomia dhe Sistemi NdĂ«rkombĂ«tar i TregtisĂ«â€.

VetĂ« tematika e konferencĂ«s – tarifat tregtare, sanksionet ekonomike, varĂ«sitĂ« nga inputet kritike, politika industriale dhe zinxhirĂ«t ndĂ«rkombĂ«tarĂ« tĂ« furnizimit – tregon se modeli i periudhĂ«s 1990–2010, ku efikasiteti dhe minimizimi i kostos nĂ« shkallĂ« globale pĂ«rbĂ«nin kriterin kryesor tĂ« organizimit tĂ« prodhimit, nuk Ă«shtĂ« mĂ« i mjaftueshĂ«m.

Në këtë mjedis, afërsia me tregun europian dhe shkurtimi i zinxhirëve të furnizimit marrin një vlerë më të madhe strategjike, por kjo nuk do të thotë se kapacitetet prodhuese do të zhvendosen automatikisht drejt Shqipërisë.

Sistemi i Monitorimit tĂ« Tarifave i OrganizatĂ«s BotĂ«rore tĂ« TregtisĂ« dhe Fondit Monetar NdĂ«rkombĂ«tar – WTO–IMF Tariff Tracker raportonte se tarifa efektive e aplikuar nga Shtetet e Bashkuara kishte arritur nĂ« rreth 10.6% mĂ« 3 shtator 2026, krahasuar me njĂ« mesatare tĂ« thjeshtĂ« prej rreth 3.4% pĂ«r tarifĂ«n e kombit mĂ« tĂ« favorizuar – MFN (Most-Favoured-Nation) nĂ« vitin 2025.

Edhe kur Shqipëria nuk është drejtpërdrejt objekt i këtyre tarifave, ndryshimi i çmimeve relative dhe i kostove të tregtisë mund të ridrejtojë investimet dhe kapacitetet prodhuese ndërmjet vendeve. Në të njëjtën kohë, tensionet tregtare mund të ulin kërkesën globale ose të godasin klientët përfundimtarë të ndërmarrjeve shqiptare.

PĂ«r kĂ«tĂ« arsye, zhvendosja e prodhimit mĂ« pranĂ« tregut europian – nearshoring – duhet tĂ« vlerĂ«sohet pĂ«rmes njĂ« analize tĂ« plotĂ« ekonomike dhe tregtare tĂ« investimit dhe jo tĂ« konsiderohet si njĂ« pĂ«rfitim gjeopolitik i garantuar.

NjĂ« nga shembujt mĂ« tĂ« qartĂ« tĂ« varĂ«sive kritike lidhet me elementet e mineraleve tĂ« rralla – rare earths.

BQE vlerëson se Kina prodhon rreth 95% të ofertës globale të këtyre në fazat e mëtejshme të përpunimit; S18] dhe se rreth 70% e importeve të eurozonës vijnë drejtpërdrejt nga Kina.

Në maj 2025, dërgesat kineze të magneteve që përdorin elemente të mineraleve të rralla ranë me rreth 75% krahasuar me një vit më pare si pjesë e strategjisë kineze për të neutralizuar përpjekjet e BE për të balancuar tregtinë, sidomos në grupet e produkteve të manifakturës.

Një fabrikë shqiptare që prodhon sisteme kabllore ose module elektrike për automjete mund të mos i blejë drejtpërdrejt këto materiale, por prodhimi i klientit të saj mund të ndërpritet nëse mungojnë motorët elektrikë, sensorët, magnetet ose komponentë të tjerë kritikë.

Kjo tregon se kemi të bëjmë me rrezikun e gjithë rrjetit të furnizimit, dhe jo vetëm me rrezikun e furnitorit të drejtpërdrejtë.

Studimi i Alfaro, Fadinger, Schymik dhe Virananda mbi elementet e mineraleve tĂ« rralla tregon edhe njĂ« aspekt tjetĂ«r tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m: kufizimi i furnizimit me njĂ« input kritik mund t’i nxisĂ« ndĂ«rmarrjet tĂ« rinovojnĂ«, duke reduktuar pĂ«rdorimin e materialit, duke e zĂ«vendĂ«suar atĂ« me materiale alternative ose duke ridizenjuar produktin [S24].

Për Shqipërinë, kjo do të thotë se qëndrueshmëria ndaj goditjeve të furnizimit nuk mund të mbështetet vetëm te krijimi i rezervave fizike të materialeve.

NdĂ«rmarrjet duhet tĂ« zhvillojnĂ« kapacitete inxhinierike pĂ«r sigurimin e furnizimit nga mĂ« shumĂ« se njĂ« burim – dual sourcing, zĂ«vendĂ«simin e materialeve, riciklimin, ridizenjimin e produktit dhe testimin teknik tĂ« alternativave. NĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ«, politika pĂ«r lĂ«ndĂ«t e para kritike lidhet drejtpĂ«rdrejt me politikĂ«n e zhvillimit tĂ« njohurive, aftĂ«sive teknike dhe inxhinierisĂ«, dhe jo vetĂ«m me politikĂ«n minerare.

Qasja e adoptuar kĂ«tu pĂ«r zgjerimin e kapacitetit prodhues si mĂ«nyrĂ« riindustrializimi nĂ« opinionin e artikullshkruesit Ă«shtĂ« e dobishme pikĂ«risht sepse e detyron diskutimin tĂ« kalojĂ« nga formulimet e pĂ«rgjithshme te pyetjet konkrete: sa ton ose sa njĂ«si duhet tĂ« prodhohen, sa linja prodhimi kĂ«rkohen, sa punonjĂ«s dhe çfarĂ« aftĂ«sish duhen, sa energji konsumohet, sa investime kapitale – CAPEX (Capital Expenditure) – nevojiten dhe sa kohĂ« duhet pĂ«r tĂ« arritur kapacitetin e synuar.

PĂ«r ShqipĂ«rinĂ«, me tĂ« dhĂ«nat publike aktuale mund tĂ« ndĂ«rtohet njĂ« vlerĂ«sim paraprak dhe sistematik i potencialit tĂ« zgjerimit tĂ« prodhimit dhe me tĂ« dhĂ«na mĂ« tĂ« hollĂ«sishme nga INSTAT dhe njĂ« vlerĂ«sim i Faktorit pĂ«rfundimtar i Zgjerimit tĂ« Prodhimit – ARF (Actual Ramp-up Factor) nĂ« nivel tĂ« çdo produkti.

Së fundmi një vërejtje për specialistët e fushës dhe më gjerë: siç mund të jenë në dijeni analiza inpute/output në nivel produkti, aktiviteti ekonomik, apo sektori është statike por ajo mund të modelohet në mënyrë diskrete në versione ex-ante dhe ex-post të elementeve të politikave për të parë dhe për të vlerësuar ndikimin në kontekstin e matjes së efektit të politikave dhe monitorimit, si pjesë e procesit të llogaridhënies kur ka përfshirje të politikave publike.

Mundësitë sigurisht janë të pafundme për aq kohë sa specialistët e fushave përkatëse do të ftoheshin në forumet ku diskutohen këto vendime realisht dhe jo pasi janë adoptuar vendimet përkatëse.

 

Metodologjia

Për të rritur cilësinë konkrete të diskutimit, dy alternativat më të besueshme do të ishin ose a) vrojtimi direkt dhe marrja e të dhënave ose b) referenca ndaj vrojtimeve të kontrolluara dhe të certifikuara si objektive dhe reale për Shqipërinë, baza më e sigurt janë të dhënat e INSTAT.

NjĂ« dallim Ă«shtĂ« thelbĂ«sor kĂ«tu: manifaktura Ă«shtĂ« Seksioni C i NVE Rev.2, pra C10–C33; nga ana tjetĂ«r, agregati B–E, qĂ« pĂ«rdoret shpesh nĂ« Tabelat e Burimeve dhe PĂ«rdorimeve (SUT) si sinonim i industrisĂ«, pĂ«rfshin industrinĂ« nxjerrĂ«se B05–B09, manifakturĂ«n C10–C33, energjinĂ« D35 dhe ujin/mbetjet E36–E39.

Prandaj çdo shifër në këtë artikull shoqërohet me kodin NVE. PRODCOM përdoret për produktet, ndërsa CN/HS për tregtinë doganore.

Fillimi i mbarĂ«, gjysma e punĂ«s: manifaktura Ă«shtĂ« C, jo B–E

PĂ«r njĂ« analizĂ« tĂ« dobishme duhen tre nivele. NVE C10–C33 tregon manifakturĂ«n dhe Ă«shtĂ« baza e krahasimit me vendet e tjera. PRODCOM zbret nĂ« produkt dhe na tregon çfarĂ« prodhohet realisht.

Niveli i tretĂ« Ă«shtĂ« B–E (05–39) agregati i gjerĂ« i SUT qĂ« njihet si industri, i cili Ă«shtĂ« i dobishĂ«m pĂ«r analizĂ«n e marrĂ«dhĂ«nieve input-output, por nuk duhet barazuar me manifakturĂ«n.

Ky dallim shmang një gabim të zakonshëm: një performancë e mirë ta themi e energjisë ose minierave (si industri) nuk është automatikisht performancë e mirë e fabrikave (industrisë si manifikturë).

 

Referencat kryesore

[S1] INSTAT, Final Results on Structural Survey of Enterprises 2024.
[S2] INSTAT, Gross Domestic Product 2023 final and 2024 semi-final.
[S3] INSTAT, Supply and Use Tables 2023.
[S4] INSTAT, Results on Industrial Production Survey / PRODCOM 2024.
[S5] INSTAT, Business Registers 2024.
[S6] INSTAT, Innovation Activities in Enterprises 2022–2024.
[S7] INSTAT, ICT Usage and E-Commerce in Enterprises 2025.
[S8] INSTAT, Wage Statistics, Q4 2024.
[S9] INSTAT, International Trade in Goods 2024.
[S10] INSTAT / Bank of Albania, Foreign and Joint Enterprises Statistics 2022–2024.
[S11] Government of Albania public releases on Yura Corporation Albania, 2019–2026.
[S12] World Bank, World Development Indicators: Manufacturing value added (% of GDP).
[S13] Eurostat, Industrial production statistics.
[S18] ECB Work on rare-earth dependencies and supply-chain disruptions, 2025–2026.
[S19] McKinsey Global Institute, Ramping up manufacturing in America?, May 2026. User-provided attachment.
[S21] World Bank, Albania Country Climate and Development Report, 2024. User-provided attachment.
[S24] Alfaro et al., Trade and Industrial Policy in Supply Chains: Directed Technological Change in Rare Earths, August 2026. User-provided attachment.

The post Ngjitje në zinxhirin e vlerës; Debati mbi riindustrializimin dhe prodhimin në Shqipëri appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Shqipëria përballë shansit të ri industrial

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Mineralet dhe metalet vijojnë të sigurojnë rreth një të pestën e eksporteve shqiptare, por sfida e ekonomisë sonë është të rrisë vlerën e pasurive të saj, në një moment që Europa po kërkon të sigurojë lëndët e para kritike dhe të afrojë zinxhirët e prodhimit tani në kulmin e revolucionit digjital. Ekspertët sugjerojnë të niset nga disa baza të thjeshta për rritjen e vlerës së shtuar të burimeve, në vend të investimeve të mëdha. Të dhënat e industrisë, investimet e kompanive minerare dhe interesi i ri për zonat industriale tregojnë se baza ekziston. Ekspertët sugjerojnë se duhet të ngushtohet hendeku i nxjerrjes së lëndës së parë dhe krijimit të një ekosistemi më të plotë prodhues.

 

Blerina Hoxha

Për dekada, pasuritë minerale të Shqipërisë janë parë kryesisht përmes sasisë së nxjerrë nga nëntoka dhe vlerës që sjellin në eksporte. Por ndryshimet në industrinë europiane dhe revolucioni digjital po sjellin perspektiva të reja për industrinë shqiptare dhe një mundësi të mirë për të diversifikuar ekonominë e vendit.

Bakri, nikeli, kromi dhe minerale të tjera në nëntokën tonë janë bazat e prodhimit të automjeteve elektrike, rrjeteve energjetike, qendrave të të dhënave, teknologjive digjitale dhe industrisë së mbrojtjes.

Në të njëjtën kohë, Bashkimi Europian po kërkon të diversifikojë furnizimet dhe të zvogëlojë varësinë nga zinxhirët e gjatë dhe të cenueshëm të prodhimit.

Për Shqipërinë, këto zhvillime hapin një mundësi të re. Vendi ka traditë minerare, burime të konsiderueshme, afërsi me tregun europian dhe një bazë industriale që, edhe pse e vogël, nuk nis nga zero.

Megjithatë, struktura e ekonomisë vazhdon të mbështetet fort tek eksporti i lëndëve të para dhe tek aktivitetet me shkallë relativisht të ulët përpunimi.

Megjithatë, një pesta e eksporteve varet ende nga mineralet dhe metalet. Në vitin 2015, eksportet e mineraleve dhe produktet prej tyre arritën në 49 miliardë lekë dhe përbënin 20% të të gjitha eksporteve shqiptare.

Pesha e tyre ka pësuar luhatje në varësi të ecurisë së çmimeve ndërkombëtare.

Në vitin 2022, kur koniunktura e tregjeve ishte veçanërisht e favorshme për lëndët e para, eksportet arritën në rreth 123 miliardë lekë, ose 25% të totalit dhe në dy vitet në vijim kanë pësuar rënie të lehtë.

Të dhënat zyrtare tregojnë se në 8-mujorin 2026, eksportet e këtij grupi arritën në 53,3 miliardë lekë, ose 21.6% të eksporteve totale.

Ekspertët sugjerojnë se qeveria duhet të përqendrohet në rritjen e vlerës së eksportit të mineraleve duke shtuar proceset e përpunimit.

Edhe kompanitë e sektorit po e shohin gjithnjë e më shumë zhvillimin në këtë mënyrë. Mehmet Uluyurt, CEO i BERALB, një nga kompanitë kryesore të industrisë së bakrit në Shqipëri, thotë se koncentrati i bakrit vijon të jetë produkti kryesor i kompanisë, por paralelisht po shqyrtohen produkte alternative dhe nënprodukte që mund të rrisin fleksibilitetin dhe vlerën e shtuar.

Sipas tij, performanca nuk varet vetëm nga çmimi ndërkombëtar i metalit, por edhe nga eficienca e prodhimit, rikuperimi i mineralit dhe kontrolli i kostove. E njëjta sfidë qëndron edhe për pjesën tjetër të industrisë shqiptare, që të prodhohet më shumë vlerë nga burimet dhe kapacitetet që tashmë ekzistojnë.

 

Mineralet kritike, një shans për industrinë shqiptare

Bashkimi Europian po kërkon të sigurojë burime më të qëndrueshme të mineraleve thelbësore për tranzicionin energjetik, industrinë digjitale, mbrojtjen dhe hapësirën. Akti Europian për Lëndët e Para Kritike përcakton 34 materiale kritike, prej të cilave 17 konsiderohen strategjike.

Në këtë grup përfshihen bakri, nikeli i përshtatshëm për bateri, kobalti, litiumi, grafiti, mangani, alumini, metalet e rralla, silici metalik dhe tungsteni.

BE synon që deri në vitin 2030 të nxjerrë brenda territorit të saj të paktën 10% të konsumit vjetor të lëndëve strategjike, të përpunojë 40% dhe të sigurojë 25% nga riciklimi. Njëkohësisht, jo më shumë se 65% e konsumit vjetor të një materiali strategjik duhet të vijë nga një vend i vetëm jashtë BE-së.

Shqipëria ka një traditë të gjatë në nxjerrjen e mineraleve metalike dhe aktiviteti aktual përqendrohet kryesisht te kromi, bakri, hekur-nikeli dhe nikeli-silikat. Sipas AKBN-së, vendi ka kapacitete për pasurimin e mineralit të kromit dhe të bakrit, si dhe për prodhimin e ferrokromit, por niveli i përgjithshëm i përpunimit të mineraleve në vend mbetet i ulët.

Nga mineralet qĂ« ShqipĂ«ria shfrytĂ«zon tradicionalisht, bakri lidhet drejtpĂ«rdrejt me listĂ«n strategjike tĂ« BE-sĂ«, ndĂ«rsa nikeli Ă«shtĂ« strategjik kur arrin cilĂ«sinĂ« e kĂ«rkuar pĂ«r pĂ«rdorim nĂ« bateri. Mineralet shqiptare tĂ« hekur-nikelit dhe nikel-silikatit pĂ«rmbajnĂ« gjithashtu sasi kobalti, njĂ« tjetĂ«r lĂ«ndĂ« e parĂ« strategjike pĂ«r BE-nĂ«, por kjo nuk nĂ«nkupton se ShqipĂ«ria ka aktualisht prodhim industrial tĂ« kobaltit apo nikelit tĂ« kategorisĂ« “battery grade”.

Kromi mbetet minerali metalik më i rëndësishëm i Shqipërisë: në vitin 2024 u prodhuan rreth 953 mijë tonë mineral kromi, kryesisht për eksport. Shqipëria ka gjithashtu kapacitete të përpunimit në ferrokrom. Megjithatë, kromi nuk bën pjesë në listën aktuale prej 34 lëndësh të para kritike të BE-së.

Për Shqipërinë, lidhja më e drejtpërdrejtë me strategjinë europiane të mineraleve kritike është te bakri dhe potenciali i nikelit, ndërsa prania e kobaltit në mineralet hekur-nikel krijon një fushë që kërkon vlerësime të mëtejshme gjeologjike dhe teknologjike.

Vetë AKBN vlerëson se nevojiten studime të reja gjeologjike, minerare dhe teknologjike për rritjen e rezervave të njohura, shfrytëzimin e mineraleve me përmbajtje më të ulët dhe rritjen e përpunimit në vend.

 

 

Industria me ndërmarrje të vogla, zinxhiri mbetet i cekët

Debati për riindustrializimin shpesh krijon përshtypjen sikur Shqipëria duhet ta nisë gjithçka nga fillimi.

Të dhënat tregojnë se vendi ka tashmë një bazë prodhuese, thotë Antonin Braho, ekspert i çështjeve makroekonomike dhe analist të dhënash. Në vitin 2024, kishte 7,187 ndërmarrje aktive në industrinë përpunuese, me 95,276 të punësuar.

Shitjet neto arrinin rreth 379 miliardë lekë, ndërsa vlera e shtuar bruto, rreth 163.8 miliardë lekë. Mesatarisht, industria krijonte rreth 3.98 milionë lekë shitje dhe rreth 1.72 milionë lekë vlerë të shtuar për punonjës në vit.

Z. Braho gjen se ndërmarrja mesatare prodhuese ka vetëm rreth 13 punonjës. Kjo e bën ekosistemin të fragmentuar dhe kufizon aftësinë e shumë kompanive për të pasur brenda strukturës së tyre laboratorë, inxhinieri, kërkim, testim, prodhim veglash, apo sisteme më të avancuara të kontrollit të cilësisë.

Një fabrikë shqiptare që eksporton pjesën më të madhe të prodhimit, por nga ana tjetër materialet, pajisjet, programet dhe shërbimet inxhinierike i merr nga jashtë, bën që një pjesë e madhe e vlerës së krijuar në zinxhir mbetet jashtë ekonomisë shqiptare. Prandaj sipas tij, investimi i huaj dhe thellimi industrial nuk janë domosdoshmërisht e njëjta gjë.

Shqipëria ka tashmë elemente të një zinxhiri që lidh industrinë nxjerrëse me manifakturën. Në vitin 2024, u raportuan rreth 466 mijë tonë xeherorë dhe koncentrate bakri, me vlerë shitjeje rreth 6.4 miliardë lekë. Në të njëjtën kohë, vendi ka zhvilluar edhe prodhimin e sistemeve elektrike për industrinë automotive. Shitjet e sistemeve të fijeve elektrike të posaçme për automjete arritën rreth 8.7 miliardë lekë në vitin 2024.

Z. Braho thotë se Shqipëria është e pranishme në disa pjesë të këtij zinxhiri, ndërsa hallkat që i lidhin ato vazhdojnë në masë të madhe të mungojnë. Analiza e Antonin Brahos vëren se prodhimi i sistemeve elektrike automotive dëshmon se në Shqipëri ekziston një kapacitet industrial i cili ka edhe kontrata me industrinë ndërkombëtare të automjeteve.

Por të dhënat nuk tregojnë se sa nga bakri, konektorët, pjesët plastike, veglat, pajisjet dhe inxhinieria prodhohen ose ofrohen në vend, pasi aty qëndron edhe një pjesë e potencialit për zgjerimin e vlerës së shtuar.

 

Kompanitë minerare po kërkojnë të rrisin vlerën

Për BERALB, kjo logjikë po shfaqet në mënyrën si kompania po përpiqet të përballojë kostot dhe luhatjet e tregut. Në një mjedis ku janë rritur kostot e energjisë, materialeve, logjistikës, mirëmbajtjes dhe shërbimeve, kompania synon rritjen e rendimentit nga çdo ton mineral.

Kjo ka përfshirë mirëmbajtjen, disponueshmërinë e pajisjeve, përmirësimet teknike dhe investimet në laboratorin metalurgjik, të cilat sipas kompanisë kanë ndihmuar në rritjen e rikuperimit dhe ruajtjen e një cilësie më të qëndrueshme të koncentratit.

Për një kompani minerare, çmimi i bakrit përcaktohet në tregjet ndërkombëtare. Ajo që mund të kontrollohet është rendimenti, humbjet, rikuperimi i metalit, energjia dhe cilësia.

E njëjta logjikë vlen për fabrikën. Nëse ajo ul defektet, siguron më shumë furnitorë vendas, krijon kapacitete mirëmbajtjeje dhe inxhinierie në vend dhe rrit produktivitetin, nuk konkurron më vetëm me koston e punës.

Një model i përllogaritur për një fabrikë automotive me 2 mijë punonjës e vendos koston e drejtpërdrejtë të punës në afërsisht një të katërtën e xhiros.

Pjesa tjetër lidhet me inputet e ndërmjetme, materialet, energjinë, pajisjet dhe shërbimet. Kjo do të thotë se një pagë më e ulët nuk mjafton për të kompensuar energjinë e pasigurt, humbjet në prodhim, vonesat logjistike apo mungesën e furnitorëve.

Shqipëria nuk ka nevojë vetëm për më shumë fabrika, por për zgjerim të proceseve që kryhen brenda vendit. Në miniera, kjo mund të nënkuptojë rikuperim më të mirë të metaleve, përpunim më të avancuar të mineralit, përdorimin e nënprodukteve dhe zhvillimin e laboratorëve metalurgjikë.

Në industrinë automotive mund të jetë kalimi nga montimi te testimi, mirëmbajtja, prodhimi i kallëpeve dhe veglave, inxhinieria e procesit dhe më tej, zhvillimi i produktit.

Analiza e z. Braho e ndan këtë zhvillim në disa nivele. Faza bazë është montimi, ku materialet dhe një pjesë e njohurive vijnë nga kompania mëmë.

Më pas vijnë testimi, gjurmueshmëria digjitale, mirëmbajtja dhe inxhinieria e procesit. Niveli më i avancuar përfshin ndryshime në dizajn, simulim, laboratorë, homologim dhe menaxhim furnitorësh.

Sa më shumë nga këto funksione të kryhen në Shqipëri, aq më e lartë bëhet vlera e krijuar për punonjës dhe aq më e fortë bëhet lidhja e investimit me ekonominë vendase, thotë z. Braho.

 

 

Sa larg duhet të shkojë përpunimi i mineraleve

Në sektorin minerar, kjo çështje bëhet më komplekse. Materiali për mineralet evidenton se Shqipëria ka burime të konsiderueshme kromi, bakri dhe hekur-nikeli, por një pjesë e madhe e vlerës së mëtejshme të përpunimit realizohet jashtë vendit.

Vitin e kaluar, eksportet e nëntokës (bakër, krom, hekur) arritën në 11,1 miliardë lekë, me një vlerë të përafërt gjatë gjithë dekadës në varësi të çmimeve në tregjet ndërkombëtare.

Por nëse ato do të kalonin proceset e përpunimit në vend, vlera e tyre do të shumëfishohej. Por operatorët e fushës thonë se ky është një proces pak më i ndërlikuar. Zhvillimi i një industrie metalurgjike nuk mund të mbështetet vetëm te fakti se lënda e parë ndodhet në Shqipëri.

Përpunimi i avancuar kërkon rezerva të mjaftueshme dhe të verifikuara, cilësi të përshtatshme të mineralit, energji, ujë, teknologji, kapital dhe një treg të sigurt për produktin.

Z. Uluyurt nga BERALB e lidh këtë drejtpërdrejt me cilësinë e informacionit gjeologjik. Sipas tij, që potenciali mineral të kthehet në investim, nevojiten teknologji moderne kërkimi, programe shpimi, të dhëna të detajuara dhe raportim i burimeve sipas standardeve ndërkombëtare.

ShqipĂ«ria ka njĂ« bazĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« dhĂ«nash historike, por ajo duhet digjitalizuar, rivlerĂ«suar dhe plotĂ«suar me studime tĂ« reja gjeofizike dhe gjeokimike. NjĂ« investitor i madh duhet tĂ« dijĂ« sa mineral mund tĂ« nxirret, me çfarĂ« cilĂ«sie, sa do tĂ« kushtojĂ« pĂ«rpunimi dhe kujt do t’i shitet produkti.

 

Zgjidhje të vogla dhe konkrete

Për z. Braho, për një ekonomi të vogël, mundësia mund të jetë më shumë te mbushja e boshllëqeve në industritë ekzistuese sesa te krijimi nga e para i industrive të mëdha.

Nëse një fabrikë automotive importon kallëpet dhe pajisjet e testimit, një pjesë e vlerës mund të krijohet duke zhvilluar furnitorë vendas.

Nëse disa kompani kanë nevojë për laboratorë dhe certifikim, mund të krijohen kapacitete që u shërbejnë disa fabrikave njëkohësisht. Nëse kompanitë minerare kërkojnë laboratorë metalurgjikë, mirëmbajtje të specializuar apo teknologji për trajtimin e ujërave, këto shërbime mund të kthehen në industri më vete.

Një ekosistem i tillë mund të rrisë vlerën e krijuar në vend pa qenë e nevojshme që çdo kompani të ndërtojë të gjithë zinxhirin brenda strukturës së saj. Të njëjtat pengesa dalin në minierë dhe në fabrikë.

Për BERALB, potenciali gjeologjik nuk mjafton. Z. Uluyurt rendit sigurinë juridike, parashikueshmërinë e lejeve, infrastrukturën, energjinë, burimet njerëzore dhe pranimin social ndër faktorët që ndikojnë një investim afatgjatë.

Sipas tij, procedurat për licencat, mjedisin, tokën dhe institucionet duhet të jenë të qarta dhe të qëndrueshme, sepse vonesat ose interpretimet e ndryshme ndikojnë drejtpërdrejt vendimet për investime.

Me gjithë këto potenciale, produktiviteti mbetet një ushtrim i vështirë. Në vitin 2024, vlera e shtuar bruto për punonjës në industrinë përpunuese ishte rreth 1.72 milionë lekë në vit.

NĂ«se kjo nuk rritet, hapĂ«sira pĂ«r paga mĂ« tĂ« larta mbetet e kufizuar. Sokol Kraja, administrator i “Nexus Park Tirana”, e quan emigracionin “sfidĂ«n mĂ« reale”, duke e lidhur atĂ« me diferencat e pagave dhe me aftĂ«sinĂ« e ekonomisĂ« pĂ«r tĂ« krijuar mĂ« shumĂ« vlerĂ« tĂ« shtuar.

Për industrinë e metaleve, makinerive, pajisjeve elektrike dhe atë automotive duhen teknikë mirëmbajtjeje, specialistë të mekatronikës, programues CNC, inxhinierë cilësie, elektricistë industrialë dhe specialistë automatizimi.

Për industrinë ushqimore nevojiten teknologë dhe specialistë laboratorësh. Për tekstilet, ku modeli fason po përballet me presione në rritje, nevojiten dizajn, njohuri për materialet dhe zhvillim produkti.

 

Parqet industriale po testojnë një model tjetër

Investimet e para në zonat industriale po japin edhe disa sinjale për profilin e prodhimit që mund të tërheqë Shqipëria.

NĂ« “Nexus Park Tirana”, sipas Sokol KrajĂ«s, janĂ« angazhuar kompani italiane tĂ« sektorit farmaceutik dhe tĂ« pajisjeve mjekĂ«sore, pĂ«rfshirĂ« prodhues tĂ« pacemaker-Ă«ve dhe defibrilatorĂ«ve kardiakĂ«, si dhe kompani qĂ« lidhen me laboratorĂ«t dentarĂ« dhe pajisjet spitalore.

Modeli synon t’i ofrojĂ« investitorit ambientin dhe njĂ« pjesĂ« tĂ« infrastrukturĂ«s gati, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« ai tĂ« mos nisĂ« çdo projekt nga zero. NjĂ« degĂ« doganore brenda parkut pritet gjithashtu tĂ« lehtĂ«sojĂ« procedurat e import-eksportit. PĂ«r njĂ« investitor tĂ« mesĂ«m europian, koha qĂ« duhet pĂ«r ta vĂ«nĂ« njĂ« aktivitet nĂ« punĂ« mund tĂ« jetĂ« po aq e rĂ«ndĂ«sishme sa norma e taksĂ«s.

Këto investime kanë edhe një profil tjetër nga fasoneria klasike. Pajisjet mjekësore kërkojnë kontroll cilësie, certifikime, gjurmueshmëri dhe procese të standardizuara. Nëse aktivitetet konsolidohen, ato mund të krijojnë kërkesë për furnitorë dhe shërbime teknike që sot mungojnë.

 

 

Energjia e gjelbër është avantazh

Shqipëria ka një tjetër element që mund të ketë rëndësi në garën për investime, prodhimin e lartë të energjisë nga burime të rinovueshme.

Në një Europë ku gjurma e karbonit po ndikon gjithnjë e më shumë mbi mënyrën se si organizohen zinxhirët e furnizimit, kjo mund të jetë një pikë e fortë. Por fabrika nuk sheh vetëm origjinën e energjisë. Edhe në industrinë minerare, energjia po lidhet gjithnjë e më shumë me standardet mjedisore.

BERALB ka vendosur eficiencën energjetike dhe energjinë diellore ndër përparësitë e investimeve dhe ka nisur punën për një central fotovoltaik. Kompania ka nisur gjithashtu investimin për një impiant të trajtimit të ujërave të ndotura industriale. Këto investime janë pjesë e konkurrueshmërisë së kompanisë po aq sa pajisjet e prodhimit.

Rritja e vlerës së shtuar nuk kërkon domosdoshmërisht një kapërcim të menjëhershëm nga miniera te produkti final. Z. Uluyurt përmend rritjen e rikuperimit të metaleve, përmirësimin e cilësisë së koncentratit, shfrytëzimin e nënprodukteve, impiantet e pasurimit dhe laboratorët metalurgjikë si fusha ku mund të krijohet më shumë vlerë në vend.

Një fabrikë mund të ndjekë të njëjtën rrugë. Mund të nisë me montimin, më pas të marrë mirëmbajtjen, të prodhojë disa vegla apo kallëpe, të zhvillojë laboratorët dhe të kalojë gradualisht drejt funksioneve inxhinierike.

Për ekspertin Braho, në vend që suksesi industrial të matet vetëm me numrin e fabrikave apo me vlerën e investimit fillestar, do të kishte më shumë kuptim të shihej sa nga blerjet bëhen në Shqipëri, sa procese teknike kryhen këtu, sa furnitorë vendas krijohen dhe sa rritet vlera e shtuar për punonjës.

Në këtë mënyrë do të matej jo vetëm prania e industrisë, por edhe sa thellë ajo është rrënjosur në ekonominë vendase.

 

The post Shqipëria përballë shansit të ri industrial appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Ura e Kinës, nga lidhja infrastrukturore tek ikona turistike

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Në zemër të maleve të Kinës, inxhinieria ka vendosur të sfidojë edhe lartësinë. Një urë e ngritur 625 metra mbi lumin poshtë saj shtrihet mbi një peizazh spektakolar, duke u kthyer në një simbol të fuqisë së teknologjisë dhe guximit njerëzor. Përtej përmasave të saj, kjo vepër mahnit me mënyrën se si lidh dy anë të një terreni të thyer, aty ku dikur kalimi dukej pothuajse i pamundur. Një tjetër rekord që tregon deri ku mund të shkojë arkitektura moderne dhe si mund të lidhet ajo edhe me industrinë turistike.

 

MSc Roland Tashi, ekspert i çështjeve të sigurisë

Ura e Kanionit të Madh Huajiang, mbi rrjedhën e lumit Beipanjiang, është ura e varur më e lartë në botë. Ajo ndodhet në qarkun autonom Miao të Bouyei dhe është pjesë e një autostrade që lidh Distriktin Liuzh me Qarkun Anlong.

Ndërtimi filloi në janar 2022 dhe u hap për qarkullim më 28 shtator 2025, është rreth 2.89 km e gjatë, me një hapësirë kryesore prej 1.42 km.

Në prill të vitit 2026, Guinness World Records e certifikoi zyrtarisht si urën më të lartë në botë, me lartësi të verifikuar 626.01 m.

Duhet thënë që në fillim se ura nuk është vetëm një vepër infrastrukturore, por edhe një destinacion turistik, lartësia, përmasat dhe peizazhi spektakolar rreth saj e bëjnë atë një pikë tërheqëse për turistët vendas dhe ndërkombëtarë.

Brenda kësaj vepre, inxhinieria moderne dhe turizmi ndërthuren në mënyrë të drejtpërdrejtë, fakt që tregon se një urë e ndërtuar për të përmirësuar transportin dhe lidhjen mes zonave mund të shndërrohet njëkohësisht në simbol të destinacionit dhe në motiv për ta vizituar atë.

Vepra, krahas destinacionit të saj kryesor, do të ndikojë në zhvillimin ekonomik të zonës, pasi është e kuptueshme që rritja e numrit të vizitorëve krijon mundësi për zhvillimin e hoteleve, restoranteve, guidave turistike, transportit dhe bizneseve të tjera lokale, si dhe ndihmon në promovimin e imazhit të rajonit.

Një strukturë e tillë spektakolare bëhet pjesë e identitetit të zonës dhe do të shërbejë si element i fuqishëm në marketingun turistik të saj.

Duhet theksuar se infrastruktura moderne mund të krijojë gjithmonë përvoja turistike, vizitorët nuk tërhiqen vetëm nga destinacionet tradicionale, por gjithnjë e më shumë edhe nga monumentet e inxhinierisë, ku vetë teknologjia dhe arkitektura bëhen pjesë e përvojës së udhëtimit.

 

 

Karakteristikat e urës së varur

Ura është ndërtuar duke përdorur beton me rezistencë të lartë, çelik të përforcuar dhe mbështetet në dy kulla: Kulla Veriore është 262 metra e lartë, ndërsa Kulla Jugore, 205 metra e lartë.

Nga pikĂ«pamja estetike, projektuesit e urĂ«s dĂ«shironin t’i jepnin strukturĂ«s njĂ« pamje klasike, e cila tĂ« mbetet tĂ«rheqĂ«se edhe me kalimin e viteve. Kjo vihet re veçanĂ«risht te lidhjet midis kullave tĂ« cilat tĂ« kujtojnĂ« stilin Art Deco.

Lidhja shumĂ«katĂ«she nĂ« pjesĂ«n e sipĂ«rme tĂ« kullĂ«s, me tĂ«rheqjet dhe nivelet e saj spektakolare, mund t’u kujtojĂ« tĂ« interesuarve UrĂ«n Golden Gate tĂ« San Franciskos.

 

Si funksionon ura

Siç u trajtua edhe më lart, ura e Kanionit të Madh Huajiang është një urë e varur, që do të thotë se sipërfaqja (kuverta e urës, rruga) ku kalojnë automjetet, është e lidhur me kabllo çeliku.

Kabllot kryesore përballojnë fillimisht ngarkesat strukturore të shkaktuara nga pesha dhe ngarkesat që ushtrohen mbi pjesën rrugore të saj, ndërsa më pas kabllot dytësore, të quajtura edhe tirantë vertikalë më të holla se kabllot kryesore, të cilat lidhin kabllot kryesore me sipërfaqen dhe shpërndajnë peshën në mënyrë të njëtrajtshme përgjatë hapësirës.

Sistemi i kabllove u transferon dy kullave mbajtëse ngarkesat që vijnë nga pesha e pjesës rrugore, ndërsa ato i transferojnë këto ngarkesa më pas në tokë.

Si në të gjitha urat moderne të varura, struktura e sipërfaqes së urës është ndërtuar me një traversë metalike në formë rrjete, për të garantuar ngurtësi dhe rezistencë ndaj erës. Në skajet e urës, kabllot kryesore janë ankoruar fort në struktura masive prej betoni të armuar ose në shkëmbinj, pasi duhet të përballojnë forcën e jashtëzakonshme të tërheqjes së ushtruar nga kabllot.

 

 

Jo vetëm urë, por edhe atraksion turistik

Ajo qĂ« Ă«shtĂ« e veçantĂ« dhe besoj me interes pĂ«r lexuesin, lidhet me faktin se ura e Kanionit tĂ« Madh Huajiang nuk Ă«shtĂ« konceptuar vetĂ«m si njĂ« vepĂ«r e madhe e inxhinierisĂ« civile, por edhe si njĂ« atraksion i mirĂ«filltĂ« turistik, qĂ« synon tĂ« tĂ«rheqĂ« vizitorĂ« nga e gjithĂ« bota pĂ«r t’u mundĂ«suar atyre tĂ« shijojnĂ« bukurinĂ« e peizazhit dhe natyrĂ«n e paprekur pĂ«rreth, tĂ« “shikojnĂ«â€ arritjet e inxhinierisĂ« moderne dhe tĂ« kuptojnĂ« si kjo inxhinieri lidhet me zhvillimin e industrisĂ« turistike tĂ« rajonit nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« vepra tĂ« jetĂ« shumĂ«dimensionale.

Atraksioni i parĂ« Ă«shtĂ« njĂ« ashensor prej xhami qĂ« ngjitet deri nĂ« majĂ« tĂ« KullĂ«s Jugore. Atje vizitorĂ«t mund tĂ« qĂ«ndrojnĂ« nĂ« “Stargazing Bar and CafĂ©â€, i vendosur drejtpĂ«rdrejt midis dy pjesĂ«ve kryesore tĂ« kabllove nĂ« njĂ« lartĂ«si prej mĂ« shumĂ« se 180 metrash mbi kuvertĂ«n e urĂ«s.

PoshtĂ« kuvertĂ«s, ashensori do t’i çojĂ« vizitorĂ«t brenda strukturĂ«s metalike, ku njĂ« shĂ«titore 800 metra e gjatĂ« do tĂ« kalojĂ« nĂ«pĂ«r disa hapĂ«sira me dysheme prej xhami, tĂ« cilat tĂ« japin ndjesinĂ« e “lundrimit” nĂ« ajĂ«r nĂ« lartĂ«sitĂ« prej 224 dhe 404 metra mbi tokĂ«.

Më tej ndodhet një platformë tjetër, ku shëtitorja prej rrjete metalike arrin një lartësi maksimale prej 620 metrash mbi lumin Beipan.

Prej kĂ«tu, kĂ«rcimi mĂ« i lartĂ« nĂ« botĂ« i njohur si “Bungy”, do t’u mundĂ«sojĂ« vizitorĂ«ve aventurierĂ« tĂ« hidhen nĂ« hapĂ«sirĂ«n e lirĂ« tĂ« Kanionit tĂ« Madh Huajiang, ndĂ«rsa pĂ«r mĂ« pak tĂ« stĂ«rviturit, platforma e fundit e urĂ«s ofron panele tĂ« tjera prej xhami ku mund tĂ« ecet, si dhe njĂ« tjetĂ«r lokal ku vizitorĂ«t konsumojnĂ« ushqim duke vĂ«zhguar pamjen e kanionit tĂ« lumit.

NĂ« zonĂ«n rreth urĂ«s sĂ« Kanionit Huajiang do tĂ« ndĂ«rtohet gjithashtu njĂ« qendĂ«r e madhe turistike nĂ« stilin e Zaha Hadid, e cila do tĂ« paraqesĂ« zhvillimet e “UrĂ«s sĂ« varur”, historinĂ« e lashtĂ« tĂ« kanionit dhe tĂ« banorĂ«ve tĂ« tij.

Ata që dëshirojnë të eksplorojnë më tej zonën mund të qëndrojnë në shtëpiza turistike private me pamje nga ura, duke i dhënë vetes kohë për një udhëtim më të qetë me makinë drejt fundit të kanionit, atje ku një urë e vjetër me zinxhirë e vitit 1898 do të ofrojë një sfond historik për 125 vitet e fundit të zhvillimit të urave në Kinë.

Në përfundim, ura 625 metra mbi lumë në Kinë përfaqëson shumë më tepër sesa një arritje të jashtëzakonshme të inxhinierisë moderne.

Ajo dëshmon se infrastruktura mund të shndërrohet në një faktor të rëndësishëm të zhvillimit turistik dhe ekonomik të një zone. Madhështia e saj, lartësia dhe peizazhi përreth krijojnë një atraksion që tërheq vizitorë dhe i japin rajonit një identitet të veçantë në hartën turistike.

Në këtë mënyrë, inxhinieria dhe turizmi ndërthuren, teknologjia ndërton urën, ndërsa peizazhi, përvoja dhe kurioziteti i vizitorëve e shndërrojnë atë në destinacion, në ikonë turistike.

Vepra tregon se kur projektet e mëdha infrastrukturore ndërthuren me potencialin natyror dhe turistik të një territori, mund të ndikojnë jo vetëm në përmirësimin e lidhjeve dhe transportit, por edhe në promovimin dhe zhvillimin afatgjatë të zonës.

The post Ura e Kinës, nga lidhja infrastrukturore tek ikona turistike appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Udhëheqësit e botës po e humbasin frikën për një luftë bërthamore

✇Revista Monitor
By: Mira Leka

Putin, Trump dhe Xi kontrollojnĂ« arsenalet mĂ« tĂ« fuqishme bĂ«rthamore nĂ« TokĂ«. Ata duhet t’i marrin mĂ« seriozisht rreziqet bĂ«rthamore, shkruan The Economist

 

Frika mund të paralizojë, por ndonjëherë ajo shpëton botën.

Më shumë se një herë gjatë Luftës së Ftohtë, frika e përbashkët nga asgjësimi bërthamor i bëri udhëheqësit amerikanë dhe sovjetikë të ndalonin dhe të kërkonin mënyra më të mira për të menaxhuar arsenale, fuqia e të cilave sfidonte çdo masë dhe arsye.

NdonjĂ«herĂ« tmerri qĂ« ndienin rivalĂ«t e superfuqive parandaloi njĂ« katastrofĂ« tĂ« afĂ«rt, siç ndodhi kur John F. Kennedy dhe Nikita Khrushchev anashkaluan kĂ«shilltarĂ«t e tyre mĂ« tĂ« ashpĂ«r pĂ«r t’i dhĂ«nĂ« fund krizĂ«s sĂ« raketave nĂ« KubĂ« nĂ« vitin 1962.

NĂ« raste tĂ« tjera, efektet e dobishme tĂ« frikĂ«s u shfaqĂ«n mĂ« ngadalĂ«. Sapo Ă«shtĂ« publikuar njĂ« film, “The Brink of War”, pĂ«r tĂ« shĂ«nuar 40-vjetorin e takimit mes Ronald Reagan dhe homologut tĂ« tij sovjetik, Mikhail Gorbachev, nĂ« Reikjavik.

Takimi u zhvillua nĂ« njĂ« shtĂ«pi tĂ« vogĂ«l buzĂ« detit, qĂ« thuhej se ishte e pĂ«rhumbur, dhe ishte intensiv e klaustrofobik. DiplomatĂ«t qĂ« morĂ«n pjesĂ« kujtojnĂ« dy oficerĂ«t, njĂ« amerikan dhe njĂ« rus, qĂ« qĂ«ndronin jashtĂ« dhomĂ«s ku takoheshin udhĂ«heqĂ«sit, duke mbajtur “valixhet bĂ«rthamore” qĂ« kontrollonin sĂ« bashku 60 mijĂ« koka raketash bĂ«rthamore.

Takimi, në tetor 1986, u konsiderua një dështim në atë kohë. Më vonë, megjithatë, sekretari amerikan i Shtetit i Reagan, George Shultz, e vlerësoi atë si një hap që hodhi bazat për traktatet e mëvonshme, të cilat eliminuan kategori të tëra armësh bërthamore. Gorbachev e quajti Reikjavikun vendin ku u vu në lëvizje fundi i Luftës së Ftohtë.

NjĂ« pĂ«rparim i madh ishte pranimi i ndĂ«rsjellĂ« nga udhĂ«heqĂ«sit amerikanĂ« dhe sovjetikĂ« se ata kishin frikĂ« dhe e pĂ«rçmonin armĂ«n bĂ«rthamore dhe, duke tronditur kĂ«shilltarĂ«t e tyre mĂ« tĂ« prirĂ« pĂ«r luftĂ«, synonin t’i eliminonin tĂ« gjitha armĂ«t bĂ«rthamore, ndoshta edhe brenda dhjetĂ« vjetĂ«sh.

Bisedimet u penguan nga një mosmarrëveshje mbi Shkatërrimin e Ndërsjellë të Sigurt (MAD), doktrinën sipas së cilës, për të shmangur luftën, sulmet bërthamore duhet të çojnë në shkatërrimin e të gjitha palëve.

Reagan, që e urrente idenë e kërkimit të paqes përmes cenueshmërisë, refuzoi të ndalonte Iniciativën e Mbrojtjes Strategjike (SDI), ëndrrën e tij, që nuk u realizua kurrë, për një mburojë mbrojtëse kundër raketave bërthamore.

“Nuk do t’i lejoj brezat e ardhshĂ«m tĂ« amerikanĂ«ve tĂ« jetojnĂ« me frikĂ«â€, thotĂ« Reagan nĂ« film, duke pĂ«rsĂ«ritur fjalĂ«t e transkripteve tĂ« deklasifikuara. Gorbachev pyet se si mund tĂ« fillojĂ« çarmatimin, nĂ«se njĂ« mburojĂ« do t’i mundĂ«sonte AmerikĂ«s tĂ« tĂ«rhiqej nga marrĂ«veshja dhe tĂ« godiste BRSS-nĂ« pa pasoja.

Ai e hedh poshtĂ« ofertĂ«n e Reagan pĂ«r tĂ« ndarĂ« SDI-nĂ« me sovjetikĂ«t, duke e quajtur njĂ« “fantazi”.

Sot bota ka një problem të ri: vendet e saj më të fuqishme nuk janë mjaftueshëm të frikësuara nga vetë fuqia e tyre bërthamore. Amerika, Kina dhe Rusia po synojnë të zgjerojnë ose modernizojnë arsenalet e tyre bërthamore.

Si rezultat, ato ose ngurrojnĂ« t’u bashkohen bisedimeve pĂ«r kontrollin e armĂ«ve, ose kanĂ« lejuar qĂ« marrĂ«veshjet e arritura mĂ« parĂ« tĂ« skadojnĂ«.

Presidenti Donald Trump e ka quajtur luftĂ«n bĂ«rthamore katastrofĂ«n pĂ«rfundimtare, megjithĂ«se ai dyshon se njerĂ«zit kanĂ« racionalitetin e nevojshĂ«m qĂ« MAD tĂ« funksionojĂ«. QĂ« nĂ« vitin 1990, ai i tha revistĂ«s Playboy se ishte “marrĂ«zi” tĂ« besohej se armĂ«t bĂ«rthamore nuk do tĂ« pĂ«rdoreshin kurrĂ«, “sepse tĂ« gjithĂ« e dinĂ« se sa shkatĂ«rruese do tĂ« jenĂ«â€.

Megjithatë, tani që është Komandanti i Përgjithshëm i Forcave të Armatosura, Trump i trajton rreziqet bërthamore me një mungesë befasuese serioziteti.

PĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ«, Amerika punoi pĂ«r tĂ« penguar vende tĂ« reja qĂ« t’i bashkoheshin “klubit bĂ«rthamor”, megjithĂ«se, pĂ«r arsye pragmatike, i fali IndinĂ«, Izraelin dhe Pakistanin pasi kĂ«to vende ndĂ«rtuan armĂ«t e tyre bĂ«rthamore. QĂ«ndrimet e Trump pĂ«r garat e armatimeve bĂ«rthamore janĂ« tĂ« vĂ«shtira pĂ«r t’u pĂ«rcaktuar qartĂ«.

Kur ishte ende kandidat për president në vitin 2016, ai tha se mund të ishte më mirë që Japonia të kishte armë bërthamore për të frenuar Korenë e Veriut, sesa të mbështetej tek Amerika për ndihmë.

Tani, nĂ« mandatin e tij tĂ« dytĂ« presidencial, ai Ă«shtĂ« pĂ«rpjekur t’u shesĂ« teknologji bĂ«rthamore partnerĂ«ve si Arabia Saudite dhe Koreja e Jugut, me mĂ« pak kufizime ose masa mbrojtĂ«se sesa ato qĂ« pĂ«rfshiheshin nĂ« marrĂ«veshje tĂ« ngjashme tĂ« mĂ«parshme.

NĂ« vendin e tij, Trump Ă«shtĂ« zotuar tĂ« ndĂ«rtojĂ« njĂ« sistem pĂ«rgjues “Golden Dome” pĂ«r tĂ« mbrojtur AmerikĂ«n nga sulmet me raketa. NĂ« kundĂ«rshtim me seriozitetin nĂ« dukje tĂ« kĂ«saj ambicieje, ai vazhdimisht pĂ«rplaset me KanadanĂ«, territorit tĂ« sĂ« cilĂ«s i nevojitet Amerika pĂ«r stacionet e radarĂ«ve qĂ« do ta bĂ«nin njĂ« mburojĂ« tĂ« tillĂ« plotĂ«sisht efektive.

Udhëheqësi i Kinës, Xi Jinping, ka deklaruar publikisht se kundërshton me vendosmëri luftërat bërthamore.

Xi nuk ka asgjë të përbashkët me fanatizmin revolucionar të Mao Zedongut. Në vitin 1957, Mao i tronditi udhëheqësit e bllokut komunist të mbledhur në Moskë, kur u shfaq i gatshëm të pranonte edhe një luftë bërthamore që mund të vriste gjysmën e njerëzimit.

Sipas tij, njĂ« luftĂ« e tillĂ« do ta shkatĂ«rronte “imperializmin” dhe do ta kthente gjithĂ« botĂ«n nĂ« njĂ« shoqĂ«ri socialiste. Kina e epokĂ«s sĂ« Xi-sĂ« ka ambicien tĂ« bĂ«het aq e fuqishme deri nĂ« mesin e kĂ«tij shekulli, sa asnjĂ« vend tjetĂ«r tĂ« mos mundet ose tĂ« mos guxojĂ« ta sfidojĂ«. NjĂ« luftĂ« botĂ«rore do ta pengonte kĂ«tĂ« ngritje.

Në të njëjtën kohë, megjithatë, Kina i kundërshton thirrjet e Amerikës për të marrë pjesë në bisedime trepalëshe me Rusinë për kontrollin e armëve bërthamore. Zyrtarët e saj argumentojnë se arsenali kinez, megjithëse në rritje, mbetet shumë më i vogël se ai i dy fuqive të tjera të mëdha.

Edhe pse Kinës mund të mos i pëlqejë prania e kokave të raketave bërthamore dhe raketave të Koresë së Veriut, apo përpjekjet e Iranit për të siguruar një bombë, ajo duket shumë më pak e gatshme se një dekadë më parë për të mbështetur ose për të zbatuar sanksione ndërkombëtare të hartuara për të frenuar ambiciet bërthamore të secilit prej këtyre vendeve.

Kina gjithashtu nuk i Ă«shtĂ« bindur kĂ«rkesave amerikane qĂ« tĂ« pĂ«rdorĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« dypalĂ«she fuqinĂ« e saj ekonomike pĂ«r t’i detyruar ato tĂ« ndryshojnĂ« qĂ«ndrim.

Duke qenë se Koreja e Veriut tashmë ka armë bërthamore dhe udhëheqësit e Iranit janë të frikësuar për vetë mbijetesën e regjimit të tyre, presioni i nevojshëm për të ndryshuar llogaritjet e këtyre vendeve do të duhej të kërcënonte sigurinë e regjimeve të tyre.

Kina nuk do të ushtrojë një presion të tillë, sepse i urren fushatat e udhëhequra nga Amerika për ndryshimin e regjimeve më shumë sesa i druhet mundësisë që shtetet aleate të pabindura të sigurojnë armë bërthamore.

 

Ata nuk kanë më frikë nga armët bërthamore

Ndryshimi më tronditës lidhet me Rusinë nën presidentin e saj, Vladimir Putin. Në vend që të synojë një botë pa armë bërthamore, Putin tani përdor kërcënimet bërthamore dhe lojën me rrezikun për të frikësuar të tjerët dhe për të kërkuar që shteti i tij mafioz, i falimentuar, të trajtohet sikur të ishte ende një superfuqi.

Lufta e Ftohtë ishte një periudhë mizorish dhe tmerresh. Megjithatë, herë pas here, frika nga asgjësimi global i shtyu udhëheqësit e saj drejt akteve madhështore.

Sot, njerëzit që drejtojnë Amerikën, Kinën dhe Rusinë nuk janë pa frikë. Por shumë shpesh, shqetësimet e tyre janë egoiste dhe të përqendruara tek interesat e brendshme. Të shpëtojmë botën? Le të shqetësohet dikush tjetër për këtë.

Ky Ă«shtĂ« artikull ekskluziv i RevistĂ«s Monitor, qĂ« gĂ«zon tĂ« drejtĂ«n e autorĂ«sisĂ« sipas Ligjit Nr. 35/2016, “PĂ«r tĂ«

 

The post Udhëheqësit e botës po e humbasin frikën për një luftë bërthamore appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Destinacionet më të nënvlerësuara turistike në Europë për 2027

✇Revista Monitor
By: Megi

Rajoni i Bukovinës në Rumani është shpallur destinacioni turistik më i nënvlerësuar në botë për vitin 2027, sipas renditjes më të fundit të revistës Time Out.

Lista përfshin 41 qytete dhe rajone nga e gjithë bota, ndërsa pesë destinacione europiane renditen mes 12 vendeve të para.

Renditja synon të promovojë destinacione më pak të njohura, që ofrojnë alternativa ndaj qyteteve të mbipopulluara nga turistët, si Venecia dhe Barcelona.

Këto vende dallohen për peizazhet natyrore, trashëgiminë kulturore dhe mundësinë për të udhëtuar larg turmave.

Bukovina, që kryeson renditjen globale, krahasohet me Transilvaninë për peizazhet malore, traditat shekullore dhe arkitekturën e veçantë, por ka shumë më pak vizitorë.

Rajoni po fiton popullaritet edhe falë shtegut turistik Via Transilvanica, me gjatësi 1,400 kilometra.

Në listë spikasin gjithashtu qytetet e rajonit Asturias në Spanjë, veçanërisht për gastronominë dhe kulturën lokale, si dhe destinacionet bregdetare të Portugalisë dhe Francës, që ofrojnë alternativa më të qeta ndaj vendpushimeve të njohura turistike.

Ishujt Azore nĂ« Portugali, tĂ« njohur si “Hawai i EuropĂ«s”, renditen gjithashtu mes destinacioneve tĂ« pĂ«rzgjedhura. Arkipelagu po promovon zhvillimin e qĂ«ndrueshĂ«m tĂ« turizmit pĂ«r tĂ« mbrojtur pasuritĂ« natyrore dhe kulturore.

Renditja e destinacioneve europiane për vitin 2027 (pozicioni në botë):

1. Bukovina, Rumani – vendi i parĂ«
2. Qytetet e Asturias, SpanjĂ« – vendi i tretĂ«
3. Zambujeira do Mar, Portugali – vendi i gjashtĂ«
4. Carry-le-Rouet, FrancĂ« – vendi i nĂ«ntĂ«
5. Ishujt Azore, Portugali – vendi i 12-tĂ«

Renditja e 10 destinacioneve më të nënvlerësuara në botë për vitin 2027, sipas Time Out:

 

1 Bukovina, Rumani

2 Dakota e Jugut, SHBA

3 Qytetet e Asturias, Spanjë

4 Gadishulli Osa, Kosta Rika

5 San MartĂ­n, Peru

6 Zambujeira do Mar, Portugali

7 Bisbee, Arizona, SHBA

8 Shenzhen, Kinë

9 Carry-le-Rouet, Francë

10 Tioga Pass, Kaliforni, SHBA

/ Euronews, Time Out

The post Destinacionet më të nënvlerësuara turistike në Europë për 2027 appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

Emigracioni përçan liderët e BE-së në samitin e Brukselit

✇Revista Monitor
By: Megi

Udhëheqësit e Bashkimit Europian u përplasën për çështjen e emigracionit të paligjshëm në orët e fundit të samitit dyditor në Bruksel, duke i zgjatur diskutimet përtej orarit të parashikuar.

Danimarka, Polonia dhe Italia kërkuan ndryshime në konkluzionet përfundimtare të samitit, përfshirë një referencë të tërthortë ndaj planit të Spanjës për legalizimin në shkallë të gjerë të 600 mijë emigrantëve pa dokumente.

NjĂ« draft i ri i dokumentit pĂ«rfundimtar tĂ« samitit, u bĂ«n thirrje vendeve anĂ«tare tĂ« shmangin “masat qĂ« mund tĂ« nxisin emigracionin e paligjshĂ«m”.

Dokumenti kërkon gjithashtu që Komisioni Europian të forcojë koordinimin e politikave kombëtare të emigracionit që mund të ndikojnë te shtetet e tjera anëtare. Kjo është një tjetër kërkesë e përbashkët e tri vendeve, e cila interpretohet si kritikë ndaj qeverisë së majtë në Madrid.

Drejtuesit e Maltës, Letonisë, Irlandës, Gjermanisë dhe Lituanisë u larguan nga samiti, ndërsa ndërtesën e kishte lënë edhe shefja e diplomacisë europiane, Kaja Kallas.

ËshtĂ« e pazakontĂ« qĂ« mbledhjet e KĂ«shillit Europian tĂ« zgjasin kaq shumĂ« gjatĂ« ditĂ«s sĂ« dytĂ«, çka dĂ«shmon pĂ«r mosmarrĂ«veshjet mes vendeve anĂ«tare, veçanĂ«risht pĂ«r politikat e emigracionit.

Mbështetja për Ukrainën ishte një tjetër çështje kryesore e samitit.

Presidenti ukrainas, Volodymyr Zelenskyy, u kërkoi të premten udhëheqësve të BE-së të sigurojnë 70 miliardë euro mbështetje shtesë financiare dhe ushtarake gjatë vitit të ardhshëm.

Kërkesa vjen në një moment kur Bashkimi Europian po përballet me rritjen e borxhit dhe të kostove të huamarrjes, duke e bërë më të vështirë sigurimin e fondeve të reja.

Zelenskyy deklaroi se Ukraina do të vazhdojë të qëndrojë e vendosur, ndërkohë që presidenti amerikan Donald Trump po arrin marrëveshje me homologun rus, Vladimir Putin, duke dobësuar qëndrimin e përbashkët të aleancës transatlantike.

“UnĂ« mbroj vetĂ«m interesat e UkrainĂ«s dhe tĂ« popullit ukrainas. Ne u sulmuam, u pushtuam dhe njerĂ«zit tanĂ« u vranĂ«. ËshtĂ« plotĂ«sisht logjike qĂ« kemi tĂ« drejtĂ«n tĂ« mbrohemi”, deklaroi Zelenskyy gjatĂ« konferencĂ«s pĂ«r shtyp, duke iu pĂ«rgjigjur njĂ« pyetjeje tĂ« Euronews.

Ai theksoi se, pavarësisht përpjekjeve të Rusisë për të kufizuar të drejtat e Ukrainës, vendi i tij ka të drejtën të mbrojë veten.

Deklaratat vijnĂ« nĂ« njĂ« kohĂ« kur Trump ka ashpĂ«rsuar kritikat ndaj Kievit, duke i cilĂ«suar sulmet ukrainase ndaj rafinerive ruse tĂ« naftĂ«s si njĂ« “turp” dhe duke kĂ«rkuar zhvillimin e zgjedhjeve tĂ« reja nĂ« UkrainĂ«.

“E konsideroj Zelenskyyn mĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« pĂ«r t’u trajtuar sesa Putinin”, deklaroi Trump pĂ«r Newsmax. / Euronews

The post Emigracioni përçan liderët e BE-së në samitin e Brukselit appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
↗

FMN: ShqipĂ«ria s’ka shfrytĂ«zuar potencialin e rritjes, ekonomia mund tĂ« ishte afruar mĂ« shumĂ« me BE

✇Revista Monitor
By: Eralda Zito

MegjithĂ«se ShqipĂ«ria ka shĂ«nuar njĂ« rritje mesatare ekonomike prej rreth 4,4% nĂ« vit gjatĂ« periudhĂ«s 2000–2024, ekonomia shqiptare nuk e ka shfrytĂ«zuar plotĂ«sisht potencialin pĂ«r tĂ« ngushtuar hendekun e zhvillimit me Bashkimin Europian.

NĂ« raportin e tetorit 2026, “Perspektiva Ekonomike Rajonale: Europa – Zgjedhja e rritjes ekonomike: Reforma pĂ«r inovacion, zgjerim dhe qĂ«ndrueshmĂ«ri”, Fondi Monetar NdĂ«rkombĂ«tar (FMN) evidenton se vendet e Ballkanit PerĂ«ndimor, pĂ«rfshirĂ« ShqipĂ«rinĂ«, kanĂ« mundĂ«si tĂ« konsiderueshme pĂ«r tĂ« pĂ«rshpejtuar konvergjencĂ«n ekonomike, veçanĂ«risht pĂ«rmes reformave qĂ« rrisin produktivitetin dhe pĂ«rfitimeve nga integrimi europian.

NĂ« grafikun e titulluar “PĂ«rfitimet e parealizuara nga konvergjenca: Moldavia dhe Ballkani PerĂ«ndimor”, FMN krahason rritjen mesatare vjetore tĂ« ekonomive europiane gjatĂ« viteve 2000–2024 me nivelin e tyre fillestar tĂ« Prodhimit tĂ« BrendshĂ«m Bruto (PBB) pĂ«r frymĂ«.

Analiza mbështetet në parimin e konvergjencës ekonomike, sipas të cilit vendet me të ardhura më të ulëta kanë mundësi të rriten më shpejt sesa ekonomitë e zhvilluara, duke përfituar nga teknologjia, kapitali dhe praktikat e prodhimit që tashmë ekzistojnë në vendet më të pasura.

Shqipëria renditet ndër ekonomitë europiane me nivelin më të ulët fillestar të PBB-së për frymë në vitin 2000. Megjithatë, gjatë 24 viteve pasuese, ritmi i rritjes ekonomike nuk ka qenë mjaftueshëm i lartë për të realizuar plotësisht potencialin e afrimit me vendet më të zhvilluara.

Sipas grafikut, Shqipëria pozicionohet poshtë vijës që përfaqëson marrëdhënien mes nivelit fillestar të të ardhurave dhe rritjes mesatare ekonomike. Kjo sugjeron se, duke marrë parasysh nivelin e ulët nga i cili u nis, ekonomia shqiptare mund të kishte regjistruar një rritje më të shpejtë.

Krahasimi me vendet e Europës Qendrore dhe Lindore është veçanërisht domethënës. Lituania, e cila kishte një PBB për frymë më të lartë se Shqipëria në vitin 2000, arriti një rritje mesatare vjetore prej rreth 4,6%, duke tejkaluar ritmin prej 4,4% të Shqipërisë.

Edhe Rumania dhe Bullgaria, që u anëtarësuan në Bashkimin Europian në vitin 2007, regjistruan ritme të larta rritjeje, përkatësisht rreth 4,2% dhe 4,1% në vit, pavarësisht se kishin një nivel fillestar të zhvillimit më të lartë se Shqipëria.

Në Ballkanin Perëndimor, Shqipëria ka pasur një nga ritmet më të larta të rritjes gjatë periudhës së analizuar. Serbia regjistroi mesatarisht rreth 3,7% në vit, Kosova 3,5%, Bosnjë-Hercegovina 3,4%, Maqedonia e Veriut 2,9% dhe Mali i Zi 2,8%.

Megjithatë, performanca relativisht më e mirë e Shqipërisë kundrejt vendeve të rajonit nuk ka mjaftuar për të kompensuar diferencën e madhe të zhvillimit me ekonomitë e BE-së. Kjo është një nga gjetjet që ilustron grafiku i FMN-së, ku vendet e Ballkanit Perëndimor dhe Moldavia pozicionohen përgjithësisht poshtë marrëdhënies së pritshme mes nivelit fillestar të të ardhurave dhe rritjes ekonomike.

Në raportin Perspektiva Ekonomike Rajonale: Europa, FMN thekson se modeli i rritjes së Europës Qendrore, Lindore dhe Juglindore ka përfituar ndjeshëm nga integrimi europian, rritja e produktivitetit dhe akumulimi i kapitalit. Por qëndrueshmëria e këtij modeli po vihet në provë nga dobësimi i eksporteve industriale, rritja e pagave më shpejt se produktiviteti, vlerësimi i kursit real efektiv të këmbimit, ulja e investimeve të huaja direkte dhe konkurrenca më e fortë ndërkombëtare.

Sipas FMN-së, këto zhvillime po shfaqen jo vetëm në Europën Qendrore dhe vendet baltike, por edhe në Ballkanin Perëndimor. Për të ringjallur procesin e konvergjencës, ekonomitë e rajonit duhet të mbështeten më pak te avantazhi i kostove të ulëta dhe faktorët e jashtëm, duke u orientuar drejt inovacionit dhe rritjes së produktivitetit.

Ruajtja e konkurrueshmërisë kërkon institucione më të besueshme, një forcë pune më të kualifikuar, investime më të mëdha private dhe zhvendosje drejt aktiviteteve me vlerë të shtuar më të lartë. FMN paralajmëron gjithashtu se politikat fiskale ekspansioniste, të ndjekura për një kohë të gjatë në disa vende, duhet të përshtaten për të garantuar qëndrueshmërinë e financave publike.

FMN rishikon në rritje parashikimin për ekonominë shqiptare, ul atë për inflacionin

The post FMN: ShqipĂ«ria s’ka shfrytĂ«zuar potencialin e rritjes, ekonomia mund tĂ« ishte afruar mĂ« shumĂ« me BE appeared first on Revista Monitor.

  •  
  • ↗
❌