07:00 Histori/ 10 janar 1920 – Traktati i Versajës hyn në fuqi dhe Lufta e Parë Botërore mbyllet zyrtarisht
Përgatiti: Leonard Veizi
Më 10 janar 1920, pas më shumë se katër vitesh shkatërrim të paparë, Traktati i Versajës hyri zyrtarisht në fuqi, duke i dhënë fund në mënyrë formale Luftës së Parë Botërore. Megjithëse armët kishin heshtur që më 11 nëntor 1918 me nënshkrimin e armëpushimit, Evropa dhe bota jetonin ende në një gjendje pasigurie juridike dhe politike. Paqja, për herë të parë, mori formë ligjore.
Traktati ishte nënshkruar më 28 qershor 1919 në Pallatin e Versajës, në të njëjtën sallë ku, gati gjysmë shekulli më parë, ishte shpallur Perandoria Gjermane. Zgjedhja e vendit nuk ishte rastësi: ajo ishte një akt simbolik i hakmarrjes historike dhe poshtërimit politik për Gjermaninë e mundur.
Një paqe e diktuar, jo e negociuar
Traktati i Versajës nuk ishte rezultat i një dialogu të barabartë. Fuqitë fituese — Franca, Britania e Madhe, Shtetet e Bashkuara dhe aleatët e tyre — hartuan kushtet, ndërsa Gjermanisë iu dha vetëm mundësia t’i pranonte ose t’i refuzonte. Refuzimi do të nënkuptonte rifillimin e luftës.
Në thelb, traktati shpalli Gjermaninë fajtore për shpërthimin e luftës, përmes nenit famëkeq 231, të njohur si “klauzola e fajësisë së luftës”. Ky nen u bë baza ligjore për dëmshpërblimet e rënda financiare që Berlini duhej t’u paguante vendeve fituese — shuma kolosale që do të rëndonin ekonominë gjermane për dekada.
Copëtimi i një fuqie
Me hyrjen në fuqi të Traktatit të Versajës në vitin 1920, Gjermania humbi territore të konsiderueshme: Alsace-Lorraine iu kthye Francës, zona të tjera iu dhanë Polonisë së sapokrijuar, Danimarkës dhe Belgjikës, ndërsa të gjitha kolonitë e saj jashtë Evropës u konfiskuan. Ushtria gjermane u kufizua në 100 mijë trupa, pa aviacion ushtarak, pa tanke dhe pa artileri të rëndë. Rajoni i Rheinlandit u çmilitarizua, duke i hequr Gjermanisë një nga zonat e saj strategjike.
Ky reduktim drastik nuk ishte thjesht ushtarak; ai ishte një përpjekje për të thyer përgjithmonë ambicien gjermane për dominim në Evropë.
Një Evropë e re, e brishtë
Traktati i Versajës shënoi gjithashtu lindjen e një harte të re politike në Evropë. Perandoritë e vjetra — ajo Austro-Hungareze, Osmane dhe Ruse — u shpërbënë, duke lënë pas shtete të reja, por shpesh të dobëta dhe etnikisht të përziera. Kufijtë u vizatuan më shumë mbi tavolina diplomatike sesa mbi realitete historike apo kulturore.
Në të njëjtën ditë që traktati hyri në fuqi, u krijua edhe Lidhja e Kombeve, organizata e parë ndërkombëtare që synonte ruajtjen e paqes globale. Ironikisht, Shtetet e Bashkuara, ideatorja kryesore e kësaj organizate përmes presidentit Uudrou Uillson, nuk u anëtarësuan kurrë, pasi Senati amerikan refuzoi ratifikimin.
Paqe që mbolli luftë
Edhe pse Traktati i Versajës i dha fund zyrtarisht Luftës së Parë Botërore, ai nuk solli një paqe të qëndrueshme. Në Gjermani, ndjenja e poshtërimit, kriza ekonomike dhe inflacioni shkatërrues krijuan terrenin për radikalizëm politik. Shumë historianë e shohin këtë traktat jo si fundin e një konflikti, por si parathënien e Luftës së Dytë Botërore.
Kur hyri në fuqi në vitin 1920, Traktati i Versajës mbylli një kapitull gjakderdhjeje globale, por hapi një tjetër, më të errët. Ishte një paqe e shkruar me bojë diplomatike, por e ngarkuar me plagë, zemërim dhe hakmarrje — një paqe që historia do ta gjykonte si të paplotë dhe thellësisht të brishtë.
