Nga: Joseph de Weck, bashkëpunëtor në Institutin për Kërkime të Politikës së Jashtme / The Guardian Përkthimi: Telegrafi.com
Sapo kemi kaluar çerekun e këtij shekulli, Evropa duket të jetë në një pikë kthese. Për dekada me radhë, pjesa e saj në PBB-në globale ka qenë në rënie dhe ndikimi i saj gjeopolitik është gërryer. Në një moment të caktuar, rënia relative mund të kthehet në rënie absolute. Ky moment mund të jetë duke u afruar.
ShBA-ja, Rusia dhe Kina janë haptazi të angazhuara në një “përleshje për Evropën”. Moska kërkon të rikthejë hegjemoninë në Lindje. Pekini dëshiron industrinë e Evropës; Uashingtoni kërkon bindje - dhe Grenlandën. Gjermanët janë të shqetësuar për të ardhmen. Franca e çorientuar nuk mund të rregullojë buxhetin e vet. I dëshpëruar për rritje, Brukseli po çmonton legjislacionin për klimën që kishte miratuar vetëm disa vite më parë, ndërsa bën gjithçka për t’ia bërë qejfin Donald Trumpit. Kanë mbetur pak gjëra nga dinjiteti evropian - një ndjenjë deklasimi ka filluar të mbizotërojë.
Ndoshta kjo është arsyeja pse përshtatja e fundit në Netflix e kryeveprës së vitit 1958 nga Giuseppe Tomasi di Lampedusa, Leopardi [Il Gattopardo], po ka jehonë te publiku në gjithë kontinentin. Romani epik i Lampedusas përshkruan rënien e një familjeje aristokrate siciliane në shekullin XIX - dhe, kryesorja, mendësinë e elitave që ndiejnë se bota e tyre po merr fund, por janë të gatshëm të bëjnë kompromise dhe do të bëjnë pothuajse gjithçka për të zgjatur pushtetin e tyre edhe pak.
Klasa politike e Evropës, e pezulluar mes dhimbjes dhe vetëkënaqësisë, ka filluar të ngjasojë me atë aristokraci dhe është dorëzuar ndaj një strategjie të rënies së menaxhuar. Megjithatë, “përderisa ka vdekje, ka shpresë”, shkruan Lampedusa, Evropa nuk është patjetër e humbur - nëse udhëheqësit e saj nxjerrin mësimet e duhura nga Leopardi.
Ta lexosh Leopardin është kënaqësi; ta shohësh përshtatjen e Luchino Viscontit nga viti 1963 është domosdoshmëri; të ndalesh te seria e Netflix-it me ritëm të ngadaltë është kohë e kaluar mirë. Për lexuesin e ngarkuar, ja përmbledhja: ngjarja e vendosur gjatë bashkimit italian, Leopardi ndjek princin e Salinës, një aristokrat sicilian në moshë të shtyrë që jeton rehat nga pronat e tij të mëdha. Por, rreth tij bota po ndryshon. Fshatarët synojnë të bëhen më shumë sesa punëtorë në tokat e princit. Pushteti aristokratik po i lë vend borgjezisë me kunja.
Me mendje të kthjellët, princi e kupton mirë se mënyra e tij e jetesës po vdes. Pasuria dhe privilegjet e tij po veniten. “Gjithçka duhet të ndryshojë që gjithçka të mbetet njësoj”, deklaron në mënyrë të famshme nipi i princit, Tankredi, duke e nxitur xhaxhain e tij të rreshtohet me rendin e ri ekonomik dhe politik. Por, nëse qëndrimi në majë kërkon të heqësh dorë nga vlerat dhe traditat, a është kjo vërtet fitore?
Princi krenar tërhiqet nga dinjiteti i rezistencës, por nuk mund të shpëtojë nga logjika e dorëzimit pragmatik në shpresën për të vonuar rënien e familjes së tij. Duke lexuar Leopardin sot, është e vështirë të mos shohësh Evropën në princin melankolik të Salinës.
Si princi, shumë evropianë kanë pasur jetë relativisht të begatshme. Dhe, si aristokratët e një epoke të kaluar, shumica e evropianëve janë të bindur për superioritetin e modelit të tyre - një rend demokratik, një kapitalizëm i zbutur, një kulturë e rafinuar - duke injoruar faktin se kjo pasuri mbështetet gjithashtu në shfrytëzimin e të tjerëve.
Evropianët gjithashtu ndiejnë se historia po lëviz kundër tyre. Në vend, politika është bërë garë e nostalgjive. E djathta populiste ëndërron një të kaluar të imagjinuar nacionaliste, ndërsa qendra politike evropiane sillet si vetë princi i Salinës - duke u përpjekur ta zgjasë të tashmen përmes një përshtatjeje taktike: më shumë borxh këtu, shkurtime të mirëqenies atje, çrregullim dhe, mbi të gjitha, dorëzim ndaj mbretit Trump i cili tallet me udhëheqësit e BE-së në rrjetet sociale dhe i fyen haptazi ata si “të dobët”.
Sigurisht, kjo politikë mes përmes ngatërresave ka virtytet e veta. Rënia e menaxhuar është më e mirë sesa arroganca që ndiqet nga kolapsi. Por, ka një alternativë si ndaj mohimit ashtu edhe ndaj nënshtrimit.
Pyetja thelbësore pas aforizmës së Tankredit është kjo: nëse përshtatesh që “gjithçka të mbetet njësoj”, çfarë po përpiqesh realisht të ruash?
Princi nuk ka një përgjigje bindëse. Ai përpiqet të ruajë një rend nga i cili përfiton vetëm ai. Evropianët, për dallim, kanë plot aleatë - nëse zgjedhin të mbrojnë parimet si demokracia, sundimi i ligjit, aparati shtetëror nga i cili nuk kemi pse të frikësohemi dhe parimi i sovranitetit territorial. Siç pamë javën e kaluar, dha rezultat rezistenca përballë Trumpit për tarifat me të cilat ai kërcënoi mbi Grenlandën. E bashkuar, Evropa nuk është aspak e dobët.
Dhe, Evropa mund ta ruajë këtë ndjenjë qëllimi nëse përqendrohet tek ambicia për të ndërtuar një ekonomi që është si e suksesshme ashtu edhe që u lejon njerëzve të kenë jetë me kuptim. Nuk është dekadencë të përpiqesh të përparosh një rend që thekson nevojat njerëzore mbi interesat e kapitalit. Ndryshe nga bota e princit, mënyra evropiane e jetesës nuk është e dënuar - jo sepse, së paku, evropianët nuk duan të shohin kontinentin të bëhet ajo që është Sicilia për Italinë te Leopardi: një periferi e sunduar nga të tjerët.
Evropianët ende po shfaqin shenja rezistence: verën e kaluar, tregojnë sondazhet, 76 përqind e qytetarëve evropianë refuzuan marrëveshjen poshtëruese tregtare me Trumpin, ndërsa 81% duan që BE-ja të ndërtojë një politikë të përbashkët të mbrojtjes dhe sigurisë. Me 74 përqind, miratimi ndaj BE-së nuk ka qenë kurrë më i lartë. Dhe, ndërsa lufta e Rusisë hyn në vitin e pestë, opinioni publik evropian ka mbetur i përkushtuar ndaj Ukrainës.
Po, Evropa do të duhet të ndryshojë thellësisht nëse dëshiron të mbrojë atë që ka vërtet rëndësi. Ruajtja e aftësisë së Evropës për të zgjedhur të ardhmen e vet kërkon një BE më të fortë, më demokratike. Në Davos, presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, bëri thirrje për të lënë pas “nostalgjinë” në emër të ndërtimit të një Evrope të re të pavarur. Çdo poshtërim nga Trumpi, Xi Jinping dhe Vladimir Putini i bën evropianët më të gatshëm për këtë qëndrim.
Pra, pyetja e vërtetë është nëse udhëheqësit tanë janë gati të nxisin ndryshimin apo thjesht ta përballojnë atë në mënyrë pasive. Apo nëse, si princi, ata tërhiqen nga lufta, duke shpresuar vetëm të gjejnë rehati deri në fundin e tyre. Fundja, kjo është shprehja më aristokratike dhe më e papërgjegjshme nga të gjitha: après moi, le déluge [pas meje, përmbytja]. /Telegrafi/
Nga: David Gilmour (albumi “A Momentary Lapse of Reason”, Pink Floyd, 1987) Përktheu: Agron Shala
Një tingull, një tingull i vetëm Një puthje, një puthje e vetme Një fytyrë matanë xhamit të dritares Qysh erdhi puna deri këtu? Një burrë që iku, një fëmijë që qau Një vajzë që dëgjoi, një zë që gënjeu Dielli që digjej all Vegimi i një shtrati bosh
Përdorimi i forcës, ai ishte shumë i fortë Ajo shpejt do të nënshtrohet, është lodhur Marshi i fatit, vullneti i thyer Dikush rri shumë i qetë Ai ka qeshur dhe ka qarë Ai ka luftuar dhe ka vdekur Ai është njësoj si gjithë të tjerët As më i keqi, as më i miri
Dhe prapë kjo murmuritje e pambarimtë Kjo llomotitje që duroj Dete fytyrash, sytë përpjetë Ekrani bosh, shikimi bosh Një burrë me të zeza mbi një kalë të bardhë si bora Një jetë pa kuptim që përfundoi rrugëtimin Sytë e ënjtur, lotët që ende rrjedhin Teksa ai zhduket në perëndimin e diellit
Republikanizmi ekonomik na tregon se si mund të arrijmë lirinë autentike: qytetarët kanë nevojë për fuqi ekonomike, ashtu si për fuqi politike.
Nga: Sean Irvingis / aeon.co Përkthimi: Agron Shala / Telegrafi.com
Në të gjithë botën demokratike, qytetarët përshkruajnë një ndjenjë në rritje të pafuqisë. Qeveritë ngrihen dhe bien, por fuqia për të formësuar jetën e përditshme tani rrjedh diku tjetër - përmes tregjeve, korporatave dhe sistemeve të të dhënave të paprekshme nga mbikëqyrja demokratike. Një sondazh ndërkombëtar i kohëve të fundit zbuloi se, në pothuajse çdo vend të madh, shumica e njerëzve besojnë se ekonomia është manipuluar për të përfituar të pasurit dhe të fuqishmit; shumë vetë thonë se shoqëritë e tyre janë “të thyera”. Pakënaqësia ka nxitur një kthesë drejt politikave autoritare të cilat premtojnë kontroll, ndërkohë që forcojnë forma të reja të sundimit oligarkik. Një arsye pse autoritarët po fitojnë mund të jetë për shkak se liberalët dhe progresistët kanë një shqetësim të madh me pushtetin.
Gjithmonë në histori ekziston rasti kur shumëçka rreth momentit të tanishëm është e paprecedentë, dhe asnjë perspektivë e vetme nuk është e plotë, por nuk kemi pse të shkojmë shumë larg në histori për të gjetur një politikë shumë popullore dhe të fuqishme të organizuar rreth një ideali të lirisë që i bëri njerëzit kundërshtarë të ashpër të pafuqisë politike dhe ekonomike. Republikanizmi ekonomik ishte një nga traditat e mëdha të mendimit perëndimor të shekullit XIX dhe u pëlqeu atyre që ndiheshin të paaftë për të ndikuar në botën përreth tyre.
Marrëdhënia midis lirisë dhe pushtetit është në zemër të traditës republikane. Për shekuj me radhë, mendimtarët republikanë argumentuan se liria kërkonte institucione të afta për të frenuar pushtetin arbitrar. Diskurset [Discorsi, 1531] i Niccolò Machiavellit pohonte se vetëm një popull që është i aftë të kontrollojë elitat mund të mbetet i lirë. Okeana [Oceana,1656] i James Harringtonit, shkruar gjatë republikës së shkurtër të Anglisë, ndihmoi në artikulimin e lidhjes midis pavarësisë dhe pronësisë. Në revolucionet amerikane dhe franceze, idetë republikane u bënë parime që formuan shtetin: Kontrata Sociale [Du contrat social, 1762] e Jean-Jacques Rousseausë i radikalizoi kërkesat për sovranitet për popullin, ndërsa John Adamsi, Thomas Jeffersoni dhe autorët e Shënimeve Federaliste [Federalist Papers, 1787-88] argumentuan se vetëm kontrollet dhe balancat kushtetuese mund ta siguronin lirinë.
Në shekullin XIX, republikanizmi ekonomik i zbatoi këto shqetësime të vjetra në ekonomitë e reja industriale të Perëndimit. Idealet e tij formësuan disa nga konfliktet më të rëndësishme politike dhe shoqërore të epokës: duke nxitur sindikalistët britanikë të luftonin për kontrata kolektive dhe orë më të shkurtra pune, duke nxitur revolucionet e vitit 1848, dhe duke shtyrë para - më vonë gjatë shekullit - reformën agrare dhe përpjekjet kundër monopoleve.
Për të pasur kuptim termi "republikanizëm ekonomik", ndihmon të dimë se si historia e gjatë e teorisë politike republikane e sheh pushtetin. Kjo kthehet prapa në botën e Greqisë dhe Romës klasike, dhe nuk ka qenë gjithmonë domosdo kundër monarkisë. Angazhimi i saj më i thellë është ndaj një shoqërie të organizuar si një res publica - një gjë publike - në mënyrë që pushteti të rregullohet ashtu që të sigurojë lirinë e qytetarëve të saj. Siç kanë treguar studiuesit si Quentin Skinner, Philip Pettit dhe të tjerë, liria republikane kuptohet më mirë si mungesë e dominimit. Një person nuk është i lirë sa herë që jeton në mëshirën e vullnetit të dikujt tjetër pa një mjet efektiv për t’i bërë ballë. Ajo që komprometon lirinë dhe çon në mungesë lirie, besojnë republikanët, nuk është ndërhyrja e drejtpërdrejtë në veprimet e një personi, por ekspozimi ndaj pushtetit arbitrar: një skllav me një padron dashamirës nuk mbetet i lirë.
Për republikanët, vetëqeverisja është e domosdoshme për lirinë. Vetëm kur njerëzit e zakonshëm kanë rol domethënës në qeverisje, ata nuk varen më thjesht nga vullneti i mirë i të tjerëve. Vetëqeverisja i shndërron individët nga subjekte të dominimit të dikujt tjetër në bashkautorë të botës së përbashkët.
Republikanët klasikë dhe të epokës së hershme moderne e përshkruanin dominimin në terma të imperium dhe dominium. Imperiumi ishte pushteti publik arbitrar, aftësia e mbretërve, ministrave, guvernatorëve për të komanduar pa pëlqimin e popullit. Dominiumi, pushteti privat arbitrar, ishte autoriteti që pronarët, burrat, etërit, zotërinjtë dhe më vonë punëdhënësit ushtronin mbi ata që vareshin prej tyre. Në mënyrë domethënëse, siç vëren teoricienia politike Camila Vergara te Korrupsioni sistematik [Systemic Corruption, 2020], republikanët e hershëm modernë ishin shpeshherë mbrojtës elitarë të lirisë në shtet, por edhe të hierarkisë në shoqëri.
Pronaret e tokave, tregtarët dhe pronarët e skllevërve kërkonin kufizime mbi autoritetin mbretëror, ndërkohë që mbronin dominimin e tyre privat. Liria e tyre mbështetej mbi mungesën e lirisë së të tjerëve. Për këta burra të fuqishëm, prona - veçanërisht toka dhe me të kontrolli mbi ata që punonin në të - ishte ajo që u jepte të drejtën për autoritet politik. Ajo siguronte pavarësinë e tyre, sinjalizonte se ata mund të qeverisnin “me përgjegjësi” dhe garantonte se vetë ata nuk do t’i nënshtroheshin pushtetit publik arbitrar. Sipas të njëjtës logjikë, atyre pa pronë u mohoheshin të drejtat politike.
Për dallim, republikanët e popullit këmbëngulnin që procesi politik duhet të ishte i hapur për ata pa prona, megjithëse zakonisht përjashtonin gratë dhe njerëzit indigjenë dhe të skllavëruar. Nga shekulli XVII e tutje, grupe të tilla, si levelerët, jakobinët dhe kartistët e hershëm, kërkuan të zgjeronin republikën kushtetuese. Megjithatë, ata e lanë rendin shoqëror dhe ekonomik kryesisht të paprekur. Megjithatë, parimi i lirisë që republikanët kushtetues përmendnin përmbante një logjikë më të thellë sesa shumëkush e kuptonin.
Republikanët ekonomikë të shekullit XIX kuptuan lidhjen e gjatë të traditës mes pushtetit ekonomik dhe atij politik. Në mënyrë radikale, ata kërkuan t’i universalizonin të dy ato. Duke paraqitur argumentin pozitiv për ta bërë këtë, ata e zgjeruan kritikën republikane të dominimit, duke e shtrirë atë nga sfera kushtetuese në atë ekonomike.
Nëse ajo që e bën një person jo të lirë është varësia nga vullneti i dikujt tjetër, atëherë varësia private është, argumentonin ata, po aq korrozive sa varësia publike. Një punëtor që mund të pushohet nga puna sipas tekave, një qiramarrës pa siguri, një debitor i lidhur me një kreditor - secili jeton nën një strukturë nënshtrimi të ngjashme me atë të një subjekti ndaj princit. Objekti i dyshimit republikan nuk ishte më vetëm mbreti, ministri apo ushtria në gatishmëri. Në shoqëritë e reja industriale të Perëndimit, ai ishte gjithashtu pronari i fabrikës, menaxheri, monopolisti, kreditori dhe pronari i tokave të shumta. Ushtrimi arbitrar i pushtetit ekonomik ishte, për republikanët ekonomikë, pa asnjë dyshim një formë dominimi.
Një republikë e realizuar plotësisht kërkonte çmontimin e pushtetit arbitrar ekonomik dhe ndërtimin e institucioneve përmes të cilave njerëzit mund të qeverisnin jetën e tyre ekonomike. Megjithatë, republikanët ekonomikë nuk kërkonin shpëtimin në një shtet gjithëpushtetshëm; ata e shihnin despotizmin publik me të njëjtin dyshim që kishin ndaj autoritetit privat.
Përderisa ndryshonin pikëpamjet e tyre nëse konkurrenca e tregut mund të siguronte më së miri vetëqeverisjen, ata ishin të një mendjeje për çështjen qendrore: vetëqeverisja popullore ekonomike kërkonte liri si nga imperiumi, ashtu edhe nga dominiumi. Edhe pse historianët kanë vërejtur fijet republikane brenda socializmit të shekullit XIX, ata nuk i kanë njohur këta autorë si pjesëmarrës në një bisedë të vetme njëqindvjeçare me autorë pro-konkurrencës të përqendruar në problemin e përbashkët të kufizimit të pushtetit arbitrar në të dyja format e tij - publike dhe private.
Shprehia e mëvonshme e shekullit XX për të paraqitur politikën në terma të “shtetit” kundrejt “tregut”, e ka turbulluar këtë trashëgimi. Pavarësisht mosmarrëveshjeve të tyre, republikanët ekonomikë përbënin një traditë të vetme të bashkuar nga një projekt i përbashkët: shpërndarja e pushtetit për qëllime të popullit dhe krijimi i institucioneve ekonomike të afta për të mbajtur vetëqeverisjen.
Këtë mund ta shohim në veprën e vetëm disa prej tyre: Thomas Hodgskin (1787-1869), John Francis Bray (1809-1897), Pierre-Joseph Proudhon (1809-1865), Jeanne Deroin (1805-1894), Henry George (1839-1897) dhe Henry Hyndman (1842-1921).
Ish-oficeri i Marinës Mbretërore, Thomas Hodgskin, ishte ndër të parët që identifikoi se kishte dalë në pah një klasë e re sunduese. Një figurë kyçe në themelimin e [revistës] Mechanic’s Magazine në vitin 1823, si dhe të instituteve të para për mekanikët - bastione të vetedukimit të klasës punëtore - ai deklaroi se “kapitalistët” kishin zëvendësuar aristokracinë e lashtë. Lufta për liri, argumentonte ai, nuk ishte më kundër mbretërve apo fisnikëve, por kundër punëdhënësve që pretendonin të drejtën për të komanduar punën.
Hodgskini, një dishepull i Adam Smithit, ishte në shumë aspekte një libertarian anti-establishment i tregut. Konkurrenca e vërtetë - e lirë nga monopoli dhe privilegji - do të mundësonte, besonte ai, që punëtorët të bashkëpunonin si prodhues të pavarur. Një ekonomi e lirë, e strukturuar siç duhet, do të ngjante më shumë me një rrjet asociacionesh vetëqeverisëse sesa me një hierarki padronësh dhe shërbëtorësh. Vizioni i tij frymëzoi lëvizjen e hershme kooperative dhe zejtarët radikalë që shihnin themelin e qytetarisë te vetë prodhimi.
John Francis Bray, me shumë gjasë, hasi idetë e Hodgskinit në Shoqatën e Burrave Punëtorë të Lidsit, ku ai mbajti një kurs leksionesh. I lindur në Shtetet e Bashkuara, Bray ishte shtypshkrues autodidakt dhe më vonë fermer; ai propozoi një “Republikë të Punës”, një federatë punishtesh kooperative të lidhura përmes këshillave lokalë. Çdo punëtor do të zotëronte pronë personale, por do të bashkonte burimet në shoqëri me kapital të përbashkët, duke koordinuar prodhimin dhe shkëmbimin përmes planifikimit demokratik.
Modeli i Brayt e hodhi poshtë si konkurrencën kapitaliste, ashtu edhe kontrollin burokratik. Koordinimi ekonomik, besonte ai, duhet të ishte një akt qytetarie - njerëzit, duke qeverisur së bashku jetën e tyre të përbashkët. Planifikimi ekonomik nuk ishte teknokratik, por republikan: ishte proces përmes të cilit një popull i lirë mund të merrte vendime kolektive për të ardhmen e tyre materiale. Kur u kthye në ShBA, Bray mbeti një figurë e rëndësishme brenda republikanizmit ekonomik. Ai ishte nënkryetar i Ligës Amerikane për Reformën e Punës; kur u bashkua me Urdhrin e Kalorësve të Punës, në Pontiak - pranë të cilit banoi - e quajtën asamblenë me emrin e tij. Në fund të jetës, ai ishte gjithashtu i lidhur me Partinë Populiste.
Trazirat e vitit 1848 në Francë i çuan idetë e republikanizmit ekonomik nga teoria radikale në politikën e hapur. Anarkisti, shtypshkruesi dhe filozofi Pierre-Joseph Proudhon argumentonte se ishte bosh revolucion politik pa atë ekonomik. Teksa fillimisht u frymëzua nga propozimet e Brayt për Certifikatat e Punës dhe shkëmbim e barabartë, Proudhoni shpejt i tejkaloi ato. Në vitin 1848, ai propozoi një Bankë të Popullit që do të siguronte kredi pa interes për shoqatat e punëtorëve, duke mundësuar pronësinë dhe kontrollin kolektiv të prodhimit. Qëllimi i tij, siç e tha vetë, ishte të “republikanizonte monedhën”, që financa vetë të bëhej një instrument i vetëqeverisjes ekonomike dhe jo i dominimit privat.
Megjithëse jetëshkurtër, ky eksperiment me kredi të ndërsjellë shënoi kontributin më origjinal të Proudhonit në republikanizmin ekonomik. Ai e zgjeroi parimin e vetëqeverisjes në sferën monetare, duke këmbëngulur që kredia, ashtu si vetë republika, duhet t’i përkasë të gjithëve dhe të qeveriset nga ata që ajo i obligon. Ideja mbijetoi përtej institucionit, duke ndikuar te bankat e mëvonshme kooperative dhe të ndërsjella, si dhe në bindjen më të gjerë se liria kërkon jo vetëm të drejta politike, por edhe sovranitet ekonomik.
Feministja dhe socialistja Jeanne Deroin, një rrobaqepëse, mësuese dhe gazetare, e çoi republikanizmin në një drejtim të ri. Edhe pse e frymëzuar nga Proudhoni, ajo hasi vetëm përçmimin e tij; këmbëngulja e saj për barazi gjinore dhe kandidimi i saj në vitin 1849 për Asamblenë Legjislative e ofenduan mizogjininë e tij të thellë. Autoritetet e shpallën të pavlefshëm kandidaturën e saj, por deri atëherë ajo veçse kishte dhënë kontributin e saj më të rëndësishëm intelektual në republikanizmin ekonomik.
Shoqata Vëllazërore dhe Solidare e të Gjitha Shoqatave e Deroinit, parashikonte një bashkësi proto-sindikaliste që bashkonte prodhuesit dhe konsumatorët në një federatë të vetme demokratike. Çdo anëtar, shkruante ajo, “duke votuar për buxhetin e saj ... do të sanksiononte veprimet e Komisionit Qendror dhe do të shenjtëronte parimin e sovranitetit të popullit”. Liria, këmbëngulte ajo, kërkon përfshirjen e të gjithëve që kontribuonin në jetën shoqërore; grave, fëmijëve, të sëmurëve dhe të moshuarve, si edhe të punëtorëve industrialë. Demokracia ekonomike nuk ishte vetëm çështje e prodhimit, por e pjesëmarrjes universale: një republikë në të cilën të varurit dhe të përjashtuarit njiheshin si qytetarë të tërësisë shoqërore. E internuar në Londër pas reagimit bonapartist, Deroini krijoi një urë lidhëse mes revolucionarëve të vitit 1848 dhe lëvizjeve socialiste e feministe që po shfaqeshin në pjesën e dytë të shekullit XIX.
Një brez i tretë i republikanizmit ekonomik u shfaq në veprën e reformatorit amerikan Henry George. Duke shkruar në mesin e pabarazive të Epokës së Artë, George ringjalli lidhjen republikane midis pronës dhe pushtetit. Libri i tij, Progresi dhe varfëria [Progress and Poverty, 1879], u shit në miliona kopje, duke e bërë atë ekonomistin më të lexuar të shekullit XIX. Si shtypshkrues autodidakt që u bë gazetar, ai argumentonte se monopoli privat mbi tokën ishte rrënja e dominimit shoqëror. “Të thuash se toka e një vendi do të zotërohet nga një klasë e vogël”, paralajmëronte ai, “është të thuash se ajo klasë do ta sundojë atë; ... republikanizmi është i pamundur”. Ai propozoi një taksë të vetme mbi vlerat e tokës së pamerituar për t’ia rikthyer komunitetit qiratë në natyrë, duke pajtuar pronën publike me atë private, bashkëpunimin me konkurrencën. Individët mund të zotëronin tokë, por rritja e vlerës së saj, krijuar nga aktiviteti kolektiv, do të rikuperohej për të mirën e përbashkët duke shpërndarë pushtetin ashtu që asnjë klasë të mos mund të sundonte një tjetër. Edhe pse George i përkrahte ndërmarrjet kooperative, ai besonte se ato mund të lulëzonin vetëm në një rend të drejtë konkurrues.
Idetë e Georgeit e shndërruan atë një figurë botërisht të njohur të reformës dhe dy herë kandidat për kryetar bashkie të qytetit të Nju-Jorkut, ku ai bëri fushatë për reformën e tokës dhe ringjalljen demokratike. Edhe pse i mundur, lëvizja e tij ndihmoi në frymëzimin e Epokës Progresive. Trashëgimitë e saj më konkrete, edhe pse të paplota, mund të gjenden në Singapor dhe në Hong-Kong, ku kapja publike e qirave të tokës financon strehimin dhe infrastrukturën. Sot, mes krizave në rritje të strehimit dhe thirrjeve të ripërtërira për taksa mbi pasurinë dhe fitimet e papritura, vepra e tij ka një interesim të ri.
Kriza e Tokës në Irlandë ishte vendimtare për zhvillimin intelektual të Georgeit, dhe idetë e tij u përhapën në të gjithë Perandorinë Britanike. Ndër më të ndikuarit ishte Henry Hyndman, themeluesi i Federatës Socialdemokrate të Britanisë (SDF) dhe një nga të parët që përktheu marksizmin në debatin politik anglez. Hyndmani e cilësoi Georgein si një shpirt binjak, dhe të dy bashkëpunuan për një kohë të shkurtër mbi çështjen e nacionalizimit të tokës përpara se të ndanin rrugët. Socializmi i Hyndmanit ishte në mënyrë të veçantë republikan. “Një republikë e madhe demokratike angleze”, shkroi ai më 1884, “ka qenë gjithmonë ëndrra më fisnike e racës sonë ... Arritja e një republike të tillë është çështja për të cilën ne socialistët agjitojmë sot”.
Për Hyndmanin, planifikimi i centralizuar shtetëror nuk ishte zëvendësim për fuqinë e popullit. Socializmi, ashtu siç e konceptonte ai, kërkonte decentralizimin e autoritetit politik dhe ekonomik. Fabrikat, këshillat dhe shoqatat lokale duhej të qeveriseshin nga ata që punonin brenda tyre; barazia pa vetëqeverisje, paralajmëronte ai, do të riprodhonte thjesht nënshtrimin. Përmes SDF-së, Hyndmani ndihmoi në institucionalizimin e një socializmi republikan që e shndërroi vetë ekonominë në një hapësirë të qytetarisë. Ndikimi i tij arriti deri te Komiteti për Përfaqësimin e Punës, nga ku doli Partia Laburiste në Mbretërinë e Bashkuar.
Në të gjithë Britaninë, Francën dhe ShBA-në, këta mendimtarë formuan atë që tani mund të shihet si traditë koherente republikane, edhe pse e ndarë nga brenda. Ndonëse ndryshonin nëse konkurrenca e tregut mund të shërbente si kontekst për lirinë, ata kishin bindjen e përbashkët se varësia ekonomike, qoftë ndaj një shefi apo një burokrati, ishte e patolerueshme. Secili ndërtoi mbi njohjen e tjetrit, duke çuar përpara problemin e përbashkët të republikanizmit ekonomik: si të kufizohet si imperiumi ashtu edhe dominiumi dhe të vendoset sundimi i popullit.
Në shekullin XX, gjuha e pushtetit e republikanizmit ekonomik u zhvendos nga fjalorë të rinj politikë. E majta socialdemokrate, si trashëgimtarja e drejtpërdrejtë e traditës republikane, e zëvendësoi angazhimin e saj ndaj lirisë dhe vetëqeverisjes me ndjekjen e barazisë. Duke vepruar kështu, ajo filloi të besonte se liria mund të sigurohej përmes agjencisë të shtetit dhe ekspertëve të tij; një ambicie në kundërshtim me idealin republikan të fuqisë së popullit.
Shumica e vizionit socialdemokrat u realizua pas vitit 1945: shteti i mirëqenies, arsimi publik, sistemet shëndetësore kombëtare dhe sindikatat e fuqishme. Rezultati ishte një përparim i rëndësishëm material për njerëzit punëtorë. Megjithatë, teksa standardet e jetesës u rritën, u refuzua ideali republikan i fuqisë ekonomike popullore. Qytetarët fituan siguri, por jo agjenci; strukturat që sillnin begatinë shpesh thellonin ndjenjën e tyre të pafuqisë.
Deri në vitet ’70 të shekullit XX, tensioni midis përmirësimit material dhe pafuqisë shoqërore ishte bërë i pamundur për t’u injoruar. Frustrimet e përmbajtura prej kohësh nga rritja, pëlcitën në hapësirën publike në mes të deindustrializimit dhe stagnimit. Lëvizjet për vetëmenaxhim të punëtorëve, bashkëvendosje dhe pronësi kooperative, ringjallën për pak kohë frymën republikane. Megjithatë, me partitë socialdemokrate jo të gatshme për të rikthyer radikalizmin e tyre themelues, e djathta politike përvetësoi gjuhën e autonomisë për vete duke e rindërtuar kërkesën për pushtet popullor si gjuhë të individualizmit popullor. Ishte ky transformim që hapi rrugën për neoliberalizmin dhe shpërbërjen e gjatë të arritjeve të socialdemokracisë.
Kufizimi i shqetësimeve republikane në sferën politike ka qenë gjithmonë një zgjedhje politike, e tillë që u imponua dhe u mirëmbajt nga elitat ekonomike. Rezultati është ndjenja e përhapur e pafuqisë që karakterizon politikën tonë aktuale dhe kthesën autoritare që ka prodhuar ajo.
Si pasojë, kjo mungesë e vetëqeverisjes ekonomike jo vetëm që ushqen pakënaqësinë; ajo gjithashtu mundëson konsolidimin e formave të reja të sundimit arbitrar. Nga ana publike, shtetet e sigurisë që zgjerojnë kompetencat dhe burokracitë e pakontrolluara ushtrojnë pushtet me pak kufizime demokratike. Nga ana private, hiqen mbrojtjet në vendin e punës, përhapet pasiguria e ekonomisë së punëve të përkohshme dhe platformat dixhitale manipulojnë miliona njerëz përmes algoritmeve të paqarta. Gjithnjë e më shumë, këto forma publike dhe private të dominimit nuk qëndrojnë më të ndara, por veprojnë në aleancë - një bashkim i imperiumit dhe dominiumit.
Nuk ka qenë kurrë më urgjent parimi që udhëhiqte republikanët ekonomikë të shekullit XIX - bindja se liria kërkon pushtet mbi kushtet e jetës. Republikat tona kushtetuese mund të mbijetojnë vetëm nëse plotësohen nga republikanizmi ekonomik. Ashtu siç na mëson tradita, vetëm pushteti ekonomik mund të sigurojë pushtetin politik.
Si mund të duket kjo në shekullin XXI? Këtu mund të përmendim vetëm disa veçori kryesore:
Vetëqeverisja ekonomike do të kërkonte:
- Ndërmarrje demokratike, ku punëtorët dhe komunitetet kanë të përbashkët pronësinë dhe marrjen e vendimeve.
- Financë publike dhe kooperative, duke e trajtuar kredinë si burim qytetar dhe jo si një monopol privat.
- Infrastruktura transparente dixhitale, të qeverisura si shërbime publike dhe të hapura për mbikëqyrje demokratike.
Asnjë nga këto nuk mund të arrihet me një hap të vetëm. Por, çdo reformë që na afron drejt kontrollit të përbashkët mbi strukturat themelore të jetës ekonomike, është një hap drejt lirisë.
Për të përmbysur oligarkinë dhe për të kundërshtuar autoritarizmin, duhet ndërtimi i një rendi të ri ekonomik demokratik. Republikanët ekonomikë të shekullit XIX mund të na udhëheqin, por detyra sot nuk është të ringjallim programin e tyre; është të hartojmë një republikanizëm ekonomik të përshtatshëm për epokën tonë. Në mënyrë kritike, duhet të hedhim poshtë ndarjen binare “shtet” dhe “treg” dhe të gjejmë kombinime të konkurrencës dhe koordinimit që funksionojnë për ne. Një projekt i tillë ofron një rrugë drejt pushtetit të vërtetë popullor dhe lirisë reale individuale. Ne duhet ta përfundojmë projektin republikan. /Telegrafi/
Nga: Daisy Dunn / The Telegraph Përkthimi: Telegrafi.com
Në një moment gjatë 20 vjetëve të fundit, harruam për çfarë shërbejnë librat. Shiko nga njëra anë dhe do t’i hasësh të shndërruar në objekt fetishist, ku dizajnet me ngjyra gjallërojnë dhomat gri, kopertinat zbukurojnë çantat dhe fotot e tyre postohen me krenari në internet para se të jenë hapur. Shiko nga ana tjetër dhe do të mësosh se shfletimi i këtyre fotove (dhe përmbajtjeve të tjera) në rrjetet sociale tejkalon leximin dhe çdo hobi tjetër mes të rriturve, ndërsa vetëm 33 për qind e fëmijëve mbi tetë vjeç kënaqen duke lexuar për qejf.
Qartësisht kemi një problem. Ashtu si me shumë gjëra në shoqërinë moderne - dyqanet, kutitë postare, kishat - i nderojmë librat dhe duam që të vazhdojnë të ekzistojnë, por nuk arrijmë të gjejmë kohën apo energjinë për to.
Nëse pasojat për inteligjencën dhe mirëqenien tonë janë të rënda, ato për vendin mund të jenë edhe më keq. Këtë muaj, Bridget Phillipson, ministrja e Arsimit, paralajmëroi se rënia e leximit është aq serioze saqë përbën kërcënim për sigurinë kombëtare. Thuhet se, pa ekspozim të shpeshtë ndaj tekstit të shkruar, jemi në rrezik të bëhemi pre e dezinformatave të përhapura nga Rusia dhe nga vendet e tjera.
Si autore që siguron jetesën nga shkrimi i librave, jam natyrisht e angazhuar në fushatën Viti Kombëtar i Leximit dhe çdo përpjekje tjetër për të ringjallur përdorimin e duhur të librave të vërtetë. Por, si klasiciste, kam edhe një pyetje. A mund të kompensohet deri-diku rënia e shkrim-leximit nga rritja e komunikimit gojor? Me këtë nënkuptoj: a mund të jetë rritja e podkasteve dhe komenteve që kemi parë vitet e fundit një pararojë e një epoke të re - edhe pse ndryshe - të kulturës së lartë, si ajo që solli në jetë Iliadën dhe Odisenë e Homerit?
Këto poema epike ishin produkt i një epoke analfabete. Të kompozuara në Greqi rreth shekullit të tetë para Krishtit, përpara shpikjes së shkrimit të gjatë, ato u ruajtën përmes interpretimit dhe kujtesës për qindra vjet. Janë, ndër të tjera, dëshmi e aftësive të mendjes dhe kujtesës njerëzore. Kjo aftësi nuk vdiq me antikitetin. Edhe në shekullin XX, udhëtari dhe shkrimtari Paddy Leigh Fermor hasi njerëz në Kretën rurale që mund të recitonin mijëra vargje poezie përmendësh.
Nëse nuk mund ta kthejmë rrjedhën përfundimisht drejt leximit, atëherë është teorikisht në fuqinë tonë të punojmë mbi dashurinë e rizbuluar për fjalën e folur dhe ta përqafojmë letërsinë në mënyrën e grekëve. Pengesat kryesore për këtë tregojnë se mungesa e leximit nuk është problemi i vetëm. Së pari, dëgjimi është bërë më pasiv sesa aktiv; dhe, së dyti, mësimi përmendësh konsiderohet i papranueshëm në shkollat e sotme. Kjo është një nga arsyet pse podkastet nuk janë zëvendësim për librat. Aftësitë tona për përqendrim janë zhdukur bashkë me oreksin për të shfletuar faqet.
Përveç nëse aftësia për të memorizuar ushtrohet te fëmijët, çfarë shprese ka që dëgjimi të zëvendësojë leximin në moshë madhore? Nuk mund t’i kemi të dyja: nuk ka zëvendësim të leximit me dëgjimin nëse nuk mësojmë si të dëgjojmë, përndryshe dëgjimi nuk është më i mirë se lëvizja e pafundme e gishtit në ekran. Përkundrazi, duhet të rizbulojmë fuqitë e leximit dhe të dëgjimit, si dhe të përvetësimit të informacionit përmes të dyjave. Kjo është thelbësore për trurin dhe për Britaninë, por edhe për librin - për të cilin është një poshtërim i madh të reduktohet në zhurmë sfondi. /Telegrafi/
Poezi nga: Ana Peréz Cañamares Përktheu: Maksim Rakipaj
Kur po vdiste, nëna ime, tha: “Nënë, eja tek unë”, ndërsa më vështronte pa më parë; I thashë: “Ma, mos më ik” duke përqafuar trupin e saj të rrëgjuar mbështjellë me panoline që kundërmonin pudër; Ime bijë tha: “Mos qaj, ma” dhe më ledhatonte kryet duke më ngushëlluar.
Kur më vdiq nëna, brenda pak sekondash s’e kishim fort të qartë çka na lidhte. S’e dinim kush shkoi dhe kush mbeti dhe në cilin çast të jetës sonë ishim duke jetuar apo duke vdekur.
Nga: Gregory Wakeman / BBC Përkthimi: Telegrafi.com
Kur Charlie Chaplin u pyet nga revista Life, në vitin 1966, se cilin nga filmat e tij e konsideronte më të preferuarin, ai vlerësoi Dritat e qytetit [City Lights], përpara se të minimizonte arritjet e tij me, “Mendoj se është i qëndrueshëm, i realizuar mirë”.
Që nga premiera e tij në Kinemanë e Los Anxhelosit më 30 janar 1931, adhuruesit e kinemasë dhe regjisorët kanë bërë lëvdata paksa më entuziaste për komedisë romantike pa zë, në të cilën personazhi i Vagabondit [Tramp] i Chaplinit bie në dashuri me një shitëse të verbër lulesh (Virginia Cherrill) e cila e ngatërron atë me një milioner.
Kur Instituti Britanik i Filmit [BFI] publikoi, në vitin 1952, listën e parë të tij të famshme të filmave më të mirë të të gjitha kohërave, Dritat e qytetit u rendit i dyti bashkë me Ethet e arit [The Gold Rush, 1925] të Chaplinit. Stanley Kubrick, Orson Welles dhe Andrei Tarkovsky e kanë përmendur si një nga filmat e tyre të preferuar, ndërsa skenaristi i Natës së gjuetarit [The Night of the Hunter], James Agee, shkroi se përmbante “pjesën më të madhe të aktrimit dhe momentin më të lartë në filma”.
Momenti në fjalë vjen pikërisht në fund të Dritave të qytetit. Më në fund i ribashkuar me vajzën e luleve, e cila tani sheh, Vagabondi e shikon atë me dashuri, ndërsa kamera errësohet.
Është një skenë me emocione të pastra dhe me ndjeshmëri të thjeshtë, i cili përmendet rregullisht si përfundimi më madhështor në historinë e kinemasë. Në 95 vjetët që nga publikimi i Dritave të qytetit, filma të panumërt kanë tentuar të imitojnë artin e tij të ndjeshëm dhe fuqinë e interpretimit.
Skenë nga filmi “Dritat e qytetit”(Alamy)
Vite të tëra të mundit dhe vuajtjeve krijuese u investuan për të realizuar sekuencën e fundit, e cila funksionon vetëm sepse akti i fundit i Dritave të qytetit e përgatit atë kaq mirë. Pasi Vagabondi mëson se vajza e luleve do të dëbohet nga apartamenti i saj, ai punon si pastrues rruge, pastaj si boksier. Më në fund merr para nga një milioner i dehur i cili e harron atë sapo kthjellet - dhe e akuzon Vagabondin për vjedhje. Pak përpara se Vagabondi të arrestohet, ai i jep vajzës paratë. Ajo arrin të paguajë qiranë dhe të takojë një mjek që mund të shërojë verbërinë e saj.
Disa muaj më vonë, kur Vagabondi lirohet nga burgu, ai zbulon se ajo tani shikon dhe drejton një dyqan të suksesshëm lulesh. Vagabondi, i sfilitur, shfaqet jashtë. Kur ajo më në fund e njeh, një shprehje e thellë dashurie shfaqet në fytyrën e saj. Ai buzëqesh, ndërsa filmi përfundon.
“Ishte aq i dëlirë”
Charles Marland, autor i librit Klasikët e BFI-së [BFI Classics], kushtuar Dritave të qytetit, beson se skena e fundit është shembulli përfundimtar i mjeshtërisë së Chaplinit si regjisor. “Ai e dinte si t’i kornizonte planet për të intensifikuar efektin emocional të skenës. Kamera ngushtohet nga një plan mesatar në një plan të afërt”, i thotë ai BBC-së, përpara se të theksojë se Chaplini njëherë ka thënë se përdorte plane të gjata për komedinë dhe plane të afërta për tragjedinë dhe dramën. “Pastaj është kolona zanore, e cila është komplekse, emocionale, dhe ngjall një reagim intelektual”.
Të gjitha këto nuk do të kishin asnjë vlerë pa interpretimet e Chaplinit dhe Cherrillës, e cila në mënyrë të jashtëzakonshme bëri debutimin e saj filmik me Dritat e qytetit. Pasi xhiruan disa skena të shkëmbimit të fundit të tyre, Chaplini kuptoi se po e tepronin, po aktronin dhe po ndjenin së tepërmi, thotë Marland. Kështu që Chaplin vendosi që Vagabondi duhej vetëm ta shikonte atë me më shumë intensitet. Sipas Marlandit, Chaplini e përshkroi njëherë xhirimin e sekuencës si “një ndjesi të bukur të mungesës së aktrimit. Si të isha jashtë vetes. Çelësi ishte të isha paksa i turpëruar, i gëzuar për ta parë sërish, i penduar pa u bërë emocional. [Vagabondi] po e shikonte dhe po pyeste veten çfarë po mendonte ajo. Ishte aq e pastër”.
Skenë nga filmi “Dritat e qytetit”(Alamy)
Vite pas publikimit të Dritave të qytetit, Cherrill i tha autorit të librit Çaplini: Gjeniu i kinemasë [Chaplin: Genius of the Cinema], Jeffrey Vance, se Chaplini zakonisht kishte lëkurë të thatë, por ndjeu se pëllëmba e tij bëhej e lagësht teksa i afroheshin performancës së kërkuar. “Ajo e dinte se po ndodhte diçka e pazakontë me të”, ka thënë Vance për BBC-në. “Se ajo po ia jepte atij atë që dëshironte dhe ai po reagonte ndryshe. Ai po reagonte si personazhi”.
Një arsye thelbësore pse Dritat e qytetit ka vazhduar të jehojë gjatë dekadave është vendimi i Chaplinit për të prerë skenat para se të jepte një zgjidhje përfundimtare. Romantikët do të pretendojnë se, pavarësisht pamjes së tij të vjetër dhe mungesës së parave, vajza e luleve e pranon Vagabondin pas asaj që ai bëri për të. Por, ka të tjerë që besojnë se nuk ka asnjë shans që ajo të largohet me të drejt një romanse.
“Nuk mendoj se është romantike”, thotë Vance. “E shohim sqimën e saj kur i rikthehet shikimi. Ajo shikon në pasqyrë. Rregullon flokët. Zhgënjehet që burri i pasur nuk është ai. Kur e sheh për herë të parë Vagabondin, ajo buzëqesh dhe i jep para nga keqardhja”. Duke kaluar nga i gëzuar, i frikësuar, i turpëruar, tek i emocionuar, interpretimi i Chaplinit në ato momente përfundimtare është aq i shtresuar dhe i përmbajtur saqë e lë te shikuesi vendimin për atë që ndodh më pas.
Thjesht më i miri?
Ka, sigurisht, shumë pretendues të tjerë rivalë për titullin e skenës të fundit më madhështore në historinë e kinemasë. Shfaqja e Statujës së Lirisë te Planeti i majmunëve [Planet of the Apes], vetëdijesimi i ngadaltë tek I diplomuari [The Graduate], ngrirja e kuadrit te Buç Kesidi dhe Sandens Kidi [Butch Cassidy and the Sundance Kid], mbyllja e derës te Kumbari [The Godfather] dhe kërkesa e Norma Desmondit për planin e saj të afërt te Bulevardi i muzgut [Sunset Boulevard] meritojnë që të gjitha të përmenden. Por, asnjëri prej tyre nuk është riprodhuar aq shpesh sa momenti përfundimtar i Dritave të qytetit.
Filma të ndryshëm si 400 goditjet [The 400 Blows], Kjo është Anglia [This Is England], Vajza e zhdukur [Gone Girl] dhe Drita e Hënës [Moonlight] i kanë borxh Chaplinit, pasi të gjithë përfundojnë me personazhe që shikojnë drejtpërdrejt kamerën. Disa filma kanë qenë më të hapur në homazhet e tyre. Menheteni [Manhattan, 1970] i Woody Allenit përfundon me personazhin e tij që buzëqesh me keqardhje ndaj të dashurës së tij të re Trejsi, pasi ajo konfirmon se do të shkojë në Londër për gjashtë muaj. Një vit më vonë, tek E premtja e gjatë [The Long Good Friday], regjisori John Mackenzie u fokusua te gangsteri i Bob Hoskins që kalon përmes një vargu emocionesh ndërsa kupton se është kapur nga atentatorët e IRA-s dhe se do të vritet.
- YouTube
Edhe fundi i filmit të Pixar-it, Përbindëshat [Monsters, Inc]. i bën një nderim të animuar Dritave të qytetit. Në vend që të tregojë ribashkimin e Sallit me Bunë, pas ndarjes së dukshme kur portali drejt dhomës së saj u shkatërrua, ne vetëm e shohim atë duke hapur derën e saj, duke shikuar përreth, duke dëgjuar Bunë të thotë: “Kiti” dhe duke buzëqeshur.
Siç ndodh shpesh, skenat e shkurta i bëjnë këto momente edhe më të fuqishme. Por, gjithsesi duhen orë të tëra krijimtarie, aftësie dhe talenti - si dhe mijëra, ndonjëherë miliona dollarë - për t’i vendosur këto skena në celuloid. Kjo ishte veçanërisht e vërtetë për Dritat e qytetit. Jo vetëm që ishte filmi më i kushtueshëm i Chaplinit - me kosto prodhimi prej 1.5 milionë dollarësh [rreth 30 milionë dollarë ose 25.7 milionë euro sot] - por ai kaloi vite duke krijuar historinë, duke e xhiruar atë dhe duke shpresuar se do t’i përmbushte pritshmëritë e mëdha që ndiqnin punën e tij.
Një punë dashurie
Kur kamerat filluan xhirimet e Dritave të qytetit më 27 dhjetor 1928, Chaplini ishte njeriu më i famshëm në botë. Ai ishte ngjitur nga varfëria e Londrës për t’u bërë multimilioner që kishte kontroll të plotë krijues mbi filmat e tij. Aq shumë saqë, edhe pse Këngëtari i xhazit [The Jazz Singer] ishte filmi i parë me zë - vetëm 14 muaj më parë - dhe Holivudi nuk ishte më i interesuar për filmat pa zë, Chaplini nguli këmbë që Dritat e qytetit të mos kishte asnjë linjë dialogu.
“Ai ishte shumë i vendosur që Vagabondi ishte krijesë e filmit pa zë”, thotë Vance. “Por, ai gjithashtu e dinte se kishte nevojë të bënte një film të përsosur. Ndjente se kjo ishte mënyra e vetme që një audiencë të pranonte një film pa zë”. Chaplini ishte aq i përkushtuar për ta bërë sa më të përsosur Dritat e qytetit, saqë kaloi një vit në përgatitje për produksion dhe xhirimet vazhduan deri në shtator të vitit 1930.
Takimi i parë i Vagabondit me vajzën e luleve, ku ajo e ngatërron atë me një milioner, e mundoi Chaplinin aq shumë saqë ende mban rekordin të Ginisit [Guinness] për numrin më të madh të xhirimeve të një skene të vetme. Ai e xhiroi sekuencën 342 herë. Përpjekjet krijuese të Chaplinit ia vlejtën. Dritat e qytetit fitoi trefishin e buxhetit të tij në të hyra dhe u prit me kritika të mira, ndërsa reputacioni i tij u rrit me kalimin e kohës.
Në dekadat që pasuan, pavarësisht satirës së Kohëve moderne [Modern Times], përfundimit frymëzues të Diktatorit të madh [The Great Dictator] dhe sekuencave ikonike komike të Etheve të arit, Dritat e qytetit është vërtetuar të jetë filmi më i qëndrueshëm dhe më i dashur i Chaplinit. “Si romanet e Dickensit dhe dramat e Shakespeareit, filmat e Chaplinit vijnë e dalin nga moda”, thotë Vance. “Por, bukuria e Dritave të qytetit është në thjeshtësinë e tij. Chaplini e dinte që thjeshtësia ishte shumë e vështirë për t’u arritur”.
Fuqia dhe poezia e Dritave të qytetit përmblidhen më së miri nga imazhi i fundit i një Vagabondi plot shpresë, që buzëqesh dhe ëndërron për një të ardhme më të ndritur, të cilën - gati 100 vjet dhe dhjetëra mijëra filma me zë më pas - asnjë fund tjetër nuk ka mundur ta barazojë. “Për këtë arsye Chaplin ishte një gjeni”, thotë Vance. “Për këtë arsye ai ishte klasë më vete”. /Telegrafi/
Nga: Jonathan Schanzer, drejtor ekzekutiv në Fondacionin për Mbrojtjen e Demokracive / New York Post Përkthimi: Telegrafi.com
Presidenti Trump po bën lëvizje të mëdha në mbarë botën. Nga kapja e diktatorit venezuelas Nicolás Maduro, te kërcënimi për pushtimin e Grenlandës, te shtytja për një armëpushim mes Ukrainës dhe Rusisë, politika e jashtme e Trumpit është e ngarkuar. Takimi vjetor i Forumit Ekonomik Botëror në Davos të Zvicrës ende po flet për këtë.
I lënë në hije nga këta tituj më të mëdhenj, jo më pak i rëndësishëm është Bordi i Paqes i sapokrijuar nga Trumpi.
Bordi është krijuar për të zbatuar planin 20-pikësh të paqes të presidentit për Rripin e Gazës të shkatërruar nga lufta, siç është miratuar fjalë për fjalë nga Këshilli i Sigurimit i OKB-së në nëntor.
Kritikë të rëndësishëm, përfshirë presidentin francez Emmanuel Macron, pohojnë se Trumpi - përmes këtij bordi të ri që ai mbikëqyr personalisht dhe në mënyrë të pacaktuar - po përpiqet të zëvendësojë Kombet e Bashkuara si pjesë e një reformimi më të gjerë të sistemit ndërkombëtar i cili pas Luftës së Dytë Botërore krijoi OKB-në, NATO-n dhe shumë nga organizata të tjera që sot po humbin vazhdimisht rëndësinë.
Dikush mund ta kuptojë shqetësimin e Macronit: statuti i bordit nuk përmend Gazën, por përshkruan një vizion më të gjerë për të promovuar stabilitetin dhe për të siguruar paqe në çdo zonë të kërcënuar nga konflikti. Kjo tingëllon goxha shumë si OKB.
Jo një aleancë ushtarake
Megjithatë, sipas zyrtarëve të administratës Trump, të cilët nuk folën publikisht, Bordi i Paqes nuk është konceptuar si një sfidë e drejtpërdrejtë ndaj OKB-së.
Përkundrazi, duhet parë si një nga disa entitete shumëpalëshe, si G20 apo Grupi i Bankës Botërore, që mund të ndihmojnë në shtytjen e një OKB-je të lëkundur kah drejtimi i duhur.
Po ashtu nuk është një aleancë ushtarake, përderisa NATO është.
Megjithatë, disa vende janë të shqetësuara se bordi do të minojë qëllimin e NATO-s si aleancë e krijuar për të kundërshtuar ndikimin rus. Për tmerrin e aleatëve tanë të NATO-s, Trumpi ftoi liderin e fortë rus, Vladimir Putin, që të bashkohet me këtë bord të ri - së bashku me aleatin e tij, diktatorin bjellorus, Alexander Lukashenko.
Kjo vjen në një kohë kur NATO po përballet me tensione të paprecedenta mbi mosmarrëveshjen mes Uashingtonit dhe kryeqyteteve evropiane për fatin e Grenlandës dhe mbështetjen ushtarake për Ukrainën.
Muajt në vijim do të japin një ndjenjë më të qartë për drejtimin e bordit. Gaza është një sfidë e madhe. Do të ishte zgjuarsi që bordi të merret i pari me atë situatë përpara se të kalohet te konfliktet e tjera ndërkombëtare.
Administrata Trump tashmë ka ndërmarrë disa hapa fillestarë, duke formuar një nënkomitet brenda bordit i cili do të jetë përgjegjës për menaxhimin e Gazës. Figura të njohura amerikane dhe ndërkombëtare janë bashkuar (edhe pse Franca dhe Gjermania kanë refuzuar).
Një figurë palestineze tani qëndron në krye të Komitetit Kombëtar për Administrimin e Gazës. Dhe, ngadalë po ndërtohet momentumi për një Gazë pa Hamasin.
Por, detyrat kryesore të bordit - çarmatimi i terroristëve të Hamasit dhe vendosja e një Force Stabilizuese Ndërkombëtare - mbeten përpara.
Megjithatë, përfshirja e figurave që përfaqësojnë Katarin dhe Turqinë, të dyja mbështetëse të vjetra dhe të vazhdueshme të Hamasit, ngre një pyetje të pakëndshme: A do të vazhdojnë Doha dhe Ankaraja të mbështesin klientin e tyre terrorist në Gazë, apo do të punojnë me administratën Trump për të përfunduar sundimin e Hamasit në Gazë dhe për të filluar rindërtimin e Rripit?
Për të qenë të qartë, Katari dhe Turqia mbajnë përgjegjësi të konsiderueshme për sulmin brutal të 7 tetorit ndaj Izraelit dhe luftërat pasuese që kanë vazhduar për më shumë se dy vjet. Përfshirja e tyre në Bordin e Paqes duket si shpërblim për sjellje të keqe.
Pozicion ndikimi
Përderisa disa kritikë kanë pohuar se bordi është test i besnikërisë ndërkombëtare ndaj Trumpit, ky perceptim në fakt mund të rezultojë në dobi të Trumpit.
Ai duhet të kërkojë që Katari dhe Turqia të dëbojnë Hamasin nga territoret e veta dhe ta përfundojnë çdo mbështetje. Ky duhet të jetë kushti për përfshirjen e tyre të vazhdueshme.
Nëse Gaza shndërrohet në një histori suksesi, atëherë mund të imagjinohet lehtësisht që bordi të merret me sfida të tjera globale, nga lufta ruse kundër Ukrainës te kriza e tmerrshme humanitare e shkaktuar nga konflikti në Sudan.
Çakejtë në OKB po shikojnë me ankth. Nëse Trumpi ka sukses, kjo do të jetë një tjetër shenjë e dështimeve të tyre. /Telegrafi/
Nga: Louis Chilton / The Independent Përkthimi: Telegrafi.com
A po bëhet televizori më i marrë? Në industrinë e sotme të zbavitjes, rënia e vëmendjes dhe shikuesit e painteresuar po trajtohen jo si pengesa për t’u kapërcyer, por si mundësi tregu. Javën e kaluar, Ben Affleck dhe Matt Damon, duke promovuar filmin e tyre të ri në Netflix, The Rip, duket se konfirmuan atë që është përfolur prej kohësh për prodhimet e Netflix-it - se krijuesve u thuhet qartë që të përshtaten me të ashtuquajturit “shikues në dy ekrane” - ata të cilët e trajtojnë televizorin si diçka që mund të shihet me gjysmë vëmendjeje, ndërsa janë të zënë me Instagram-in, TikTok-in apo ndonjë blog të drejtpërdrejtë mbi sagën e Brooklyn Beckhamit. Damoni bëri shaka duke thënë se Netflix-i i kishte thënë: “Nuk do të ishte keq po të përsërisnit temën tri ose katër herë në dialog, sepse njerëzit janë në telefon teksa shikojnë”. Ai shtoi: “Kjo me të vërtetë do të fillojë të shkel mbi mënyrën se si tregohen ngjarjet”. E, pra, saktësisht kështu.
Nuk është ndonjë zbulim i madh: edhe po të mos kishit lexuar viteve të fundit shumë raportime për kufizimet kreative që u imponohen sot producentëve, kjo zakonisht është e dukshme duke parë produktin përfundimtar. Këtë e ndjen edhe në serialet më të mëdha të platformës, si Wednesday dhe Stranger Things, apo në adaptimin e fundit të Harlan Cobenit, Run Away. Do të ishte budallallëk të mohoje që çdo përsëritje në dialog apo çdo ekspozim i ngathët të ishte pjesë e një strategjie të qëllimshme - por, nëse sheh mjaftueshëm nga këto përmbajtje në internet, disa modele bëhen të dukshme. Dhe, zakonisht, është më keq në TV sesa në film, sepse regjisorët e mëdhenj të filmave shpesh kanë më shumë kontroll. Problemi, sigurisht, qëndron tek ata që nuk janë duke plotësuar fjalëkryqin e New York Times-it ndërkohë që shikojnë TV, por që shpresojnë të ulen e të përfshihen në një program, qoftë për vlerën artistike apo si një mënyrë për t’u shkëputur nga realiteti. Për këta shikues, përsëritjet e panevojshme e bëjnë përvojën të mërzitshme dhe fyese.
Në një farë kuptimi, natyrisht, nuk ka asgjë të re keqdashëse rreth këtij trendi të ri. Dikur në ditët para të transmetimit në internet, para përhapjes së seteve të DVD-së, televizioni gjithashtu duhej t’i përshtatej një lloji të caktuar të shikuesit pasiv. Duhej, pjesërisht, të merrte parasysh ata që ishin kyçur me vonesë, duke humbur kështu pjesën e parë të një programi - dhe ndërprerjet për reklama shpesh kërkonin që personazhet të përmblidhnin ngjarjen me një kuptim të ngathët të drejtpërdrejt. Serialet më të mira të vjetra televizive nuk e shmangnin këtë, por thjesht gjenin mënyra elegante, artistike, apo edhe qesharake për të përfshirë këto dromca. Kujto, për shembull, një episod të Simpsons që kthehet nga një ndërprerje me reklama, me Homerin që detajon saktësisht se ku janë tani personazhet dhe pse, ndërsa Barti komenton: “Çfarë gjëje e çuditshme për të thënë”.
Megjithatë, rënia e ngadaltë e televizionit në marrëzi shkon përtej kësaj çështjeje të vetme. Si një formë arti, duket se TV‑ja po bën regres në shumë fronte. Pashë dje një diskutim në rrjetet sociale rreth ndikimit të qëndrueshëm të The Wire - dramës gjithëpërfshirëse kriminale, të sofistikuar dhe jashtëzakonisht mbresëlënëse të David Simonit, që ende renditet ndër veprat më të mira në ekranin e shekullit XXI. Keqkuptimi ishte se seria, pavarësisht lavdërimit të përgjithshëm dhe fanatik që i është dhënë, në fakt mbaroi duke pasur pak ndikim te TV‑ja që pasoi - nëse The Wire përdori kanavacën e pakufishme TV‑së për të shtyrë narracionin e ekranit përtej kufijve ekzistues, atëherë asnjë shfaqje, që atëherë, nuk ka synuar me të vërtetë të bëjë të njëjtën gjë. Dhe, është e vështirë të argumentohet se kjo nuk është kështu.
Është gjithashtu e vërtetë që shfaqjet e tjera nga “epoka e artë” e TV‑së - The Sopranos, Deadwood ose edhe Mad Men - bënin gjërat të cilat asnjë gjë tani në TV nuk i provon me sukses. Kishte një kompleksitet të jashtëzakonshëm në një episod të The Sopranos, te mënyra se si historitë pasqyroheshin dhe thelloheshin njëra në tjetrën brenda një ore, gjë që ndihej vërtet si letërsi. Nëse shohim programet më të mira televizive të viteve të fundit - marrim, për shembull, Succession, një vepër jashtëzakonisht e zgjuar televizive, qesharake, me aktrim të mirë dhe mjeshtëror - edhe kjo nuk ka të njëjtën zgjuarsi të narracionit. Në thelb, historia e saj është e drejtpërdrejt, kuptimet e saj të dukshme. Si të gjitha shfaqjet e suksesshme tani, Succession gjithashtu gjithmonë mbajti një sy te rrjetet sociale. Jo patjetër te “shikuesi imagjinar me ekran të dytë”, por te tekat e vivisekcionistëve ose zetgeistëve të internetit. Shfaqjet televizive tani duhet të jenë së pari dhe mbi të gjitha të përshtatshme për meme. Shiva (Sarah Snook) është mbresëlënëse, e matur dhe jashtëzakonisht e besueshme, por a nuk i rrinte mirë ai kostum me pantallona? Dinamika e ndërlikuar midis Tomit dhe Gregut thotë njëqind gjëra të ndryshme rreth mekanizmave të pushtetit dhe klasës, por çfarë nëse do të ishte kondensuar në një montazh homoerotik?
Sigurisht, thesaret e “epokës së artë” të TV‑së, ishin të tilla për një arsye; ato ishin më të zgjuara dhe më komplekse se pothuajse gjithçka që kishte ardhur më parë. Por, edhe në të kaluarën e largët, kur TV‑ja ende konsiderohej si “Kutia e idiotëve”, është fakt se shumë shfaqje televizive, në shumë mënyra ishin më të zgjuara sesa ato që kemi tani. Nëse shikon një episod të Cheers - një sitkom jashtëzakonisht popullor dhe i lehtë - mund të dëgjosh referenca për regjisorë të huaj filmi, për muzikantë klasikë, për romancierë rusë. Niveli i njohurive të supozuara atëherë ishte shumë më i madh; tani TV‑ja rrallë është aventuresk në aludimet e veta.
Në një farë mase, ky nuk është faji i TV-së, por më shumë reflektim i botës ku jetojmë: përderisa monokultura jonë e përbashkët është copëtuar dhe shpërndarë, thjesht nuk ekziston e njëjta bankë referencash për t’u përdorur. (Temat e njohura të diskutueshme që ekzistojnë, pothuajse gjithmonë i përkasin fushave më të reja, më aktuale të kulturës: muzika pop; kinemaja.) Por, është vetëm gjysma e justifikimit - jo të gjithë që shikonin Cheers pritej të dinin se kush ishte Gustav Mahleri apo Ingmar Bergmani; megjithatë, shakatë bëheshin gjithsesi. Tani, TV‑ja është tepër e etur për të pasur prioritet qasjen. Krijuesit janë të përcaktuar që shikuesit të mos mbeten pas - qoftë sepse ata kanë një sy te telefonat e tyre, apo sepse nuk dinë se kush është Carl Jungu. Ajo që ka mbetur është një formë arti që heziton të shikojë jashtë, një formë arti që po bëhet gjithnjë e më i mbyllur.
Në intervistën e tyre në podkastin e Joe Roganit, Afflecku dhe Damoni përmendën një serial tjetër të Netflix‑it, Adolescence, si një “përjashtim” nga rregulli - provë se TV-ja që ka vlerë ende po punon pa u komprometuar nga kërkesat sistematike. Edhe gjatë vitit të kaluar, ka pasur një numër serialesh që ishin inteligjente dhe origjinale, programe të dizajnuara për t’u parë si duhet dhe me vëmendje. Është për ngushëllim që serialet e tilla si Adolescence, apo Pluribus, apo The Chair Company, mund të gjejnë audienca të konsiderueshme pa u dorëzuar ndaj instinkteve më të ulëta të mentalitetit të epokës së transmetimeve në internet. Ndoshta ato janë përjashtime, por janë diçka, të paktën. Në fund të fundit, nuk ka ndonjë përfitim afatgjatë në krijimin e TV‑së që i pëlqen të painteresuarve. Televizioni, me fjalë të tjera, nuk ka nevojë të jetë budalla - le të shpresojmë se ata që janë në krye janë mjaftueshëm të zgjuar për ta kuptuar këtë. /Telegrafi/
Mjeti i improvizuar ka shkaktuar shumë habi - por, kjo flet më shumë për njerëzit sesa për lopët.
Nga: Helen Pilcher / The Guardian (titulli: So a cow can use a stick to scratch its backside. When will we learn that humans are really not that special?) Përkthimi: Telegrafi.com
Kam një shoqe fermere që më rrëfen rregullisht histori plot ngjyra për bagëtinë e saj. Si ajo hera kur një lopë për mish e quajtur Noisette përdori gjuhën për të tërhequr kapësen e derës së stallës të saj, që të mund të vidhte copat e ushqimit nga kazani afër. Ose, hera tjetër kur bëri të njëjtën gjë, jo për të dalë vetë, por mbase vetëm për të qëndruar mënjanë dhe për të parë teksa shoqet e saj të liruara “bredhin dhe shkaktojnë rrëmujë.”
Aty ku të tjerët shohin një tufë lopësh që rrinë kot, shoqja ime sheh një telenovelë - me personazhe dhe kthesa në ngjarje. Lopët, më thotë ajo, mësojnë shpejt, mërziten lehtë dhe kanë një prirje të pashtershme për marifete.
Kështu që, kur u përhap lajmi për një lopë të quajtur Veronika që përdor një fshesë për të kruar prapanicën, shoqja ime nuk u çudit. “Nuk mendoj se ndonjë prodhues qumështi do të habitej nga kjo”, thotë ajo.
Në revistën Current Biology, studiuesit e Universitetit të Mjekësisë Veterinare në Austri, përshkruajnë se si Veronika, një lopë 13-vjeçare shtëpiake zvicerane, kap fshesën me gjuhë, pastaj anon dhe e përdor për të kruar pjesët e trupit që nuk i arrin dot ndryshe. Fundi i sheshtë i fshesës përdoret për lëkurën e ndjeshme të barkut, ndërsa pjesa me fije ruhet për lëkurën më të trashë të shpinës dhe të prapanicës.
Autorët thonë se kjo është jo vetëm hera e parë që përdorimi i mjetit është dokumentuar zyrtarisht te lopët, por edhe tregues i parë që ato mund të përdorin mjetet në mënyrë të përshtatshme dhe për shumë funksione. Veronika e ngriti një fshesë të zakonshme oborri në statusin e një thike shumëfunksionale zvicerane. Duke e kontrolluar me mjeshtëri me gojë, mjeti shërbente si për barkun ashtu edhe për prapanicën.
Reagimi ishte i habitshëm, por nuk duhet të ishte. Ne vazhdimisht i nënvlerësojmë aftësitë e kafshëve jonjerëzore edhe kur provat janë kudo rreth nesh.
Përdorimi i mjetit thuhet se ndodh kur një kafshë manipulon qëllimisht një objekt për të arritur një synim të caktuar. Pra, kur qeni im kruan shpinën duke u rrotulluar në tokë të ngrirë, është gjë e këndshme - por, nuk është përdorim mjeti. Qeni lëviz. Toka jo. Kur ma sjell topin sepse do të luajmë, po, objekti manipulohet, por nuk është ai që e hedh. Në vend të kësaj, ai ka mësuar që unë do ta bëj këtë.
Për një kohë të gjatë, përdorimi i mjeteve mendohej si sjellje unike për njerëzit. Pastaj, në vitet ’60 të shekullit XX, primatologia Jane Goodall pa një shimpanze të egër që zhvishte një degë, e fuste në një grumbull termitesh dhe pastaj e tërhiqte jashtë për të ngrënë insektet që kapeshin në të. Që atëherë, janë dokumentuar shumë shembuj të tjerë të kafshëve që përdorin mjete. Lundërzat e detit përdorin gurë si çekiç për të shkëputur molusqet nga fundi i detit dhe si kudhër për t’i thyer guaskat. Në Senegal, shimpanzetë mprehin majat e degëve për t’i përdorur si heshta, të cilat i përdorin për të goditur kafshët e vogla që flenë. Korbat e Kaledonisë së Re krijojnë grepa të sofistikuar nga degët për të nxjerrë larva nga trungjet.
Më pak të shkathtë, por po aq mbresëlënëse: arinjtë polarë besohet se godasin lopët e detit me gurë në kokë; oktapodët hedhin guaska te njëri-tjetri; ndërsa shqiponjat janë parë duke marrë degë të ndezura nga zjarret dhe duke i lëshuar në zona të tjera për të ndezur zjarre të reja. Më pas, sulmojnë kafshët që ikin nga flakët.
Një nga një, tiparet që dikur i konsideronim vetëm njerëzore - si përdorimi i mjeteve, komunikimi kompleks, aftësia për të numëruar dhe kultura - bien si domino.
Por, prapëseprapë, preferojmë të mbajmë gjallë iluzionin e epërsisë sonë të supozuar. Mendoj se historia e Veronikës na tregon më pak për mendjen e lopëve, dhe më shumë për mendjen e njerëzve. Jemi bërë aq të verbër sa nuk arrijmë të shohim se kafshët janë më të zgjuara dhe më të ngjashme me ne sesa i vlerësojmë. Sidoqoftë, shoqja ime fermere është vigjilente. Ajo ka kaluar vite të tëra duke punuar me kafshët dhe duke u kujdesur për to. Ka vëzhguar sjelljen e tyre dhe nuk ka dyshim se janë krijesa komplekse, me jetë të pasur të brendshme. Dhe, ka të drejtë.
Pas raportimit të përdorimit të mjetit nga shimpanzetë nga Goodalli, paleoantropologu britanik Louis Leakey shkroi: “Tani duhet të riformulojmë përkufizimin e mjetit, të riformulojmë përkufizimin e njeriut, ose t’i pranojmë shimpanzetë si njerëz”. Kam një propozim të katërt: nuk kemi pse t’i pranojmë lopët si njerëz - por, duhet të zbresim nga lartësia dhe të pranojmë se nuk jemi edhe aq të veçantë. Lopët, nga ana tjetër, janë. /Telegrafi/
Libri “Mullahët në sallën e koncerteve” i Hysen Beqës është një vepër provokuese, e guximshme dhe thellësisht kritike ndaj mënyrës se si dogma fetare, kur shndërrohet në instrument pushteti, rrezikon lirinë individuale, rendin demokratik dhe vetë qenien kulturore të shoqërisë së Kosovës pas luftës. Autori ndërton një narrativë të fortë simbolike, ku feja, politika dhe frika bashkëveprojnë në një hapësirë publike të uzurpuar, në sallën e koncerteve, e cila shndërrohet nga vend arti e lirie në skenë ideologjike.
Beqa nuk sulmon besimin si përvojë shpirtërore personale, përkundrazi, ai e dallon qartë besimin e lirë nga feja e instrumentalizuar. Në qendër të librit qëndron figura e “Mullah X”, një karakter alegorik që mishëron autoritetin fetar dogmatik, karizmatik dhe manipulues, përmes të cilit autori zbërthen mekanizmat e indoktrinimit, shfrytëzimit të frikës dhe deformimit të historisë kombëtare.
Tubimi masiv në sheshin e kryeqytetit shndërrohet në metaforë të rrezikshme të një shoqërie që, përmes heshtjes, lejon rrëshqitjen drejt ekstremizmit.
Narracioni i librit lëviz mes realizmit social dhe alegorisë filozofike, duke përfshirë edhe pasazhe metafizike ku vetë koncepti i Zotit vihet në pikëpyetje. Këto pjesë e zhvendosin veprën përtej një libri politik apo social, duke e shndërruar në një reflektim ekzistencial mbi besimin, lirinë dhe përgjegjësinë morale të individit. Gjuha e autorit është e drejtpërdrejtë, shpesh ironike, herë-herë tronditëse, por gjithmonë e qëllimshme.
“Mullahët në sallën e koncerteve” nuk kërkon pajtim të lehtë me lexuesin. Ai kërkon guxim për t’u lexuar dhe ndershmëri për t’u kuptuar. Është një thirrje kundër heshtjes, një paralajmërim ndaj normalizimit të fanatizmit dhe një mbrojtje e fuqishme e lirisë së mendimit në një shoqëri ende të brishtë demokratikisht. Një libër që hap debat, që shqetëson dhe mbetet gjatë në mendjen e lexuesit.
Joshja ndaj eksplorimit të hapësirës mbetet e fuqishme, veçanërisht për një president që kërkon me dëshpërim të lërë një trashëgimi pas vetes.
Nga: Philip Johnston / The Telegraph Përkthimi: Telegrafi.com
Askund në Tokë nuk ke më shumë siguri për të vënë në perspektivë ankthin modern sesa në Egjipt. Vizita ime e fundit te piramidat e Gizës ishte për t’u mahnitur si nga mrekullia e jashtëzakonshme inxhinierike, ashtu edhe nga lashtësia e tyre. Ne jemi më afër në kohë me Kleopatrën, faraonen e fundit e cila vdiq dy mijë vjet më parë, sesa ajo ishte me Kufunë, ndërtuesin e Piramidës së Madhe - e vetmja e mbijetuar e Shtatë Mrekullive të botës së lashtë. Përmasat e historisë që shfaqen aty janë marramendëse.
Kjo, padyshim, i bën të gjitha manovrat rreth kalimit të Robert Jenrickut te Reform-a, apo edhe përpjekjen e Donald Trumpit për të aneksuar Grenlandën, të duken si një gungë e vogël në rrugën e kohës. Me të vërtetë, nëse presidenti amerikan dëshiron të dijë se si duket me të vërtetë ngritja narcisiste, ai duhet të shkojë në Abu Simbel dhe të shohë statujat kolosale të Ramzesit II të gdhendura në shpatin e malit.
Ka qenë një udhëheqës që dinte si ta projektonte imazhin e tij dhe të manipulonte të vërtetën. Grekët e quajtën atë Ozimandia, dhe në poezinë e tij të madhe me të njëjtin emër, Shelley tall ambiciet e tij grandioze dhe përkohshmërinë e pushtetit. Trumpi është Ozimandia i sotëm, deri te “buzërrudhur dhe ftohtas ngërdheshur”.
Udhëtimi im në tokën antike të Egjiptit përkoi me vdekjen e Erich von Dänikenit, shkrimtarit populist që çoi para teorinë se piramidat u ndërtuan nga jashtëtokësorët. Në librin e tij Karrocat e zotave? [Chariots of the Gods?] ai sugjeroi se qytetërimi njerëzor është produkt i ndërhyrjes së qëllimshme nga jashtëtokësorët.
Teza e tij qendrore ishte se vizitorët “e hapësirës”, në kohët e lashta kishin kryer një “eksperiment shumimi” mbi banorët e Tokës, “derisa më në fund ata prodhuan një krijesë mjaftueshëm inteligjente që t’i barteshin rregullat e shoqërisë”.
Pyetja e tij “A ishte Zoti astronaut?” ushqeu dekada të tëra me teori konspirative të Epokës së Re, të përforcuara më pas nga interneti dhe rrjetet sociale. Ai mund të ekspozohej si diletant dhe mashtrues, por librat e tij vazhduan të pranoheshin nga një audiencë naive për të cilën ishte e pamundur për të besuar se egjiptianët e lashtë ishin në gjendje të bënin monumente të tilla.
Megjithatë, ideja absurde që jashtëtokësorët që zotërojnë mjetet teknologjike për të udhëtuar nëpër kozmos do të linin pas një grumbull gurësh dhe një gjuhë misterioze si provë të pranisë së tyre, nuk dukej se i shqetësonte besimtarët. As fakti që eksplorimi hapësinor është pafundësisht më pak i mundshëm sesa mijëra egjiptianë duke përdorur litarë dhe saja për të tërhequr blloqe masive guri në pozicion në Piramidën e Madhe - pa marrë parasysh se sa e jashtëzakonshme mund të duket ajo përpjekje për ne sot.
Vetëm në fantashkencë është e mundur të udhëtosh te ylli më i afërt. Në vitin 2012, sonda hapësinore Voyager 1 u bë objekti i parë i krijuar nga njeriu që doli nga Sistemi Diellor. Ajo u nis pothuajse 50 vjet më parë; megjithatë, më 15 nëntor të këtij viti do të jetë vetëm një ditë drite larg Tokës. Ylli më i afërt me një planet në orbitë që mund të mbajë jetë është më shumë se katër vjet drite larg.
Pra, do të kalojnë mijëra vjet para se çdo qenie, që mund të ndajë këtë univers me ne, të dëgjojë tingujt e Koncertit të Dytë të Brandenburgut të Bahut ose të përpiqet të gjejë kuptimin e vizatimeve të përfshira në të ashtuquajturin Regjistri i Artë që sonda mban.
Do të kishin menduar se, përballë pamundësisë së udhëtimeve në hapësirë, ne do t’i braktisnim ëndrrat tona dhe do të pranonim se nuk po shkojmë askund. Mbi të gjitha, janë 53 vjet nga ulja e fundit me ekuipazh në Hënë nga Apollo 17, një epokë të cilën ne, në mënyrë tepër optimiste, e pamë si fillimin e Epokës Hapësinore, por doli se ky ishte fundi i saj.
Por, tundimi mbetet i fuqishëm, veçanërisht për dikë që kërkon me dëshpërim të lërë një trashëgimi, pra Donald J. Trump. Para Krishtlindjes, ai lëshoi një urdhër ekzekutiv që udhëzonte NASA-n të çonte një njeri në Hënë deri në vitin 2028 - para se ai të përfundojë mandatet e tij të dytë.
Gjatë fundjavës, raketa e Sistemit të Lëshimit Hapësinor (SLS) dhe kapsula hapësinore Orion u zhvendosën nga Qendra Hapësinore Kenedi e NASA-s në platformën e nisjes. Ishte një kujtim i atyre ditëve të ngazëllyera në fund të viteve ‘60 dhe në fillim të viteve ‘70 të shekullit XX, kur raketat e mëdha Saturn ishin duke u vendosur në pozicion.
Artemisi II është planifikuar të niset muajin e ardhshëm, me katër anëtarë ekuipazhi në bord të cilët drejtohen drejt Hënës, megjithëse jo për të zbritur.
Ajo do të shërbejë, në vend të kësaj, për të vendosur themelet për një ulje hënore nga astronautët me misionin Artemis III, ndoshta vitin e ardhshëm. Pas kësaj, tetë ulje të tjera janë planifikuar për të ngritur një bazë të përhershme në Hënë, për eksperimentim shkencor dhe për t’u përdorur si trampolinë drejt Marsit.
A ka ndonjë kuptim në këtë dhe a mund të përballohet? Qëndrueshmëria e projektit u përmirësua paksa nga zhvillimi i mjeteve të ripërdorshme që çoi Kongresin e ShBA-së, vitin e kaluar, nën Trumpin, të financojë misionet nën një Ligj të madh e të bukur [One Big Beautiful Bill Act]. Por, gjithsesi do të kushtojë me miliarda.
Dhe, megjithëse do të jetë e jashtëzakonshme të shihet një herë tjetër njeriu duke ecur në sipërfaqen e fqinjit tonë më të afërt qiellor, a mund të justifikohet me të vërtetë kjo? Duke u kthyer te programi Apollo, mund të shihet sot si një aventurë e madhe, por ishte thellësisht e papëlqyeshme mes shumë amerikanëve për shkak të kostos.
Ai u motivua po aq nga politika e Luftës së Ftohtë sa edhe nga kërkimi për përparim shkencor. Në vitin 1962, presidenti John F. Kennedy caktoi objektivin për ta çuar njeriun në Hënë deri në fund të dekadës, kryesisht për t’i treguar Bashkimit Sovjetik se Perëndimi kapitalist mund të bënte atë që shteti sklerotik komunist do ta kishte të pamundur për ta arritur. Mbështetja e Trumpit për Artemisin është gjithashtu politike, pasi ai dëshiron të ketë avantazh ndaj Kinës e cila gjithashtu po planifikon misione me ekuipazh, megjithëse jo deri në vitin 2030.
Cilido qoftë arsyetimi - dhe nëse ndoshta do të ishte më mirë të shpenzoheshin paratë për një kurë për Alzheimerin - dëshira për t’u çliruar nga Toka mbetet e fortë. Deri më tani, nuk ka të njëjtin ndjesi entuziazmi rreth Artemisit si ajo që unë e kujtoj në fëmijë me Apollon.
Kur ajo niset muajin e ardhshëm (duke supozuar se kjo ndodh, duke pasur parasysh shumë defekte teknike me anijen hapësinore), presidenti Trump sigurisht do ta shfrytëzojë atë deri në maksimum. Megjithatë, a është një trampolinë drejt yjeve apo thjesht ëndrra e një njeriu mendjemadh? “Shihni ç’bëra! Dhe brenga ju hëngërt”! /Telegrafi/
Nga: David Byrne (nga albumi “Remain in Light”, Talking Heads, 1980) Përktheu: Agron Shala
Mozhiku sheh fshatin e vet Nga një kodër pranë Mozhiku mendon për ditët Para se të vinin amerikanët Ai u shërben të huajve që rriten në numër Ai i sheh të huajt në shtëpi luksoze Ai ëndërron për ditët që ende mund t’i kujtojë
Mozhiku mban një pako Në duart e tij që dridhen Mozhiku dërgon pakon Te burri amerikan Lehtësisht, rrëshqet përgjatë rrugëve dhe rrugicave Vjen era që i shtyn ata të ikin për strehim Ai ndjen, se koha është me siguri tani ose kurrë më
Era në zemrën time, era në zemrën time Pluhuri në kokën time, pluhuri në kokën time Era në zemrën time, era në zemrën time vjen për të Dëbuar ata, dëbuar ata
Mozhiku blen pajisjet e veta Në treg Mozhiku vendos pajisjet Në Zonën e Tregtisë së Lirë Ai ndjen se era ngre lart popullin e tij Ai e thërret erën që ta udhëheqë në misionin e tij Ai e di, që miku i tij - era - është gjithmonë aty pranë
Mozhiku nuhat erën Që vjen nga larg Mozhiku pret lajme Në një vend të qetë Ai ndjen praninë e erës afër tij Ai ndjen fuqinë e së kaluarës pas tij Ai ka dijeninë e erës për ta udhëhequr
Era në zemrën time, era në zemrën time Pluhuri në kokën time, pluhuri në kokën time Era në zemrën time, era në zemrën time vjen për të Dëbuar ata, dëbuar ata
Shpresoj të jem gabim, por gjithçka që shoh është një shtet këmbëngulës paranojak.
Irani është kapluar sërish nga një valë tjetër trazirash masive civile. Këta rreshta shkruhen mes ndërprerjes së internetit, dhe nuk e dija nëse do të mund ta dërgoja. Që nga kryengritja pas zgjedhjeve të vitit 2009, shpërthimet sporadike të zemërimit publik janë bërë thuajse të zakonshme, kryesisht janë heshtur - për një kohë brutalisht - vetëm për të shpërthyer sërish në një rast tjetër.
Protesta në rrugë nuk është mjeti i vetëm përmes të cilit opozita ka përçuar mospajtimin e saj. Iranianët i kanë provuar të gjitha - qofshin zgjedhjet, ndonëse shumë të ngushta dhe të kufizuara vetëm në zgjedhjet që shteti ofron, apo rrjetet sociale, universitetet dhe ngjarjet publike. Kërkesa për ndryshim kuptimplotë përsëritet në mënyra të ndryshme, sërish e sërish, por pa dobi. Që nga viti 2000, shteti iranian i ka kushtuar pak vëmendje kërkesave demokratike. Dhe, kur ka pasur ndonjë çarje të ngushtë në këtë mur shtetëror, njerëz si Donald Trump - me rivënien e sanksioneve dhe shkeljen e Planit të Përbashkët Gjithëpërfshirës të Veprimit - i kanë sabotuar dhe devijuar përpjekjet civile për reformimin e Republikës Islamike.
Dhe, ja ku jemi sërish. Shumë prej nesh, iranianë, përballemi me ndjesinë se vullneti ynë ka pak vlerë. Dilema që përballim nuk ndalet këtu. Jo vetëm që shumë prej nesh nuk përfaqësohen brenda Iranit, por gjithashtu as në opozitën e tij. Për shumëkënd, njeriu që përmendet si kundërshtari kryesor i Republikës Islamike, trashëgimtari i tiranit të mëparshëm monarkik të Iranit, Reza Pahlavi, nuk na intereson. Vetë ideja e kthimit te diktatura dhe pushteti te një njeri, sado laik që ai mund të jetë, t’i çon flokët përpjetë, e lëre më kthimi tek ai, i parë gjerësisht si vegël e Izraelit, i rrethuar nga forcat antidemokratike, patriarkal në thelb, i papërvojë dhe i larguar nga shoqëria iraniane për shkak të statusit të tij si emigrant.
Për më tepër, ekziston një mundësi reale që burri i paparashikueshëm në Shtëpinë e Bardhë, i dehur nga shfaqja e tij e forcës në Karakas, të ndërhyjë ushtarakisht. Dhe, ky mund të jetë një akt që do të çonte në një periudhë të gjatë dhune dhe ndoshta në vite të tëra lufte. Trumpi ka treguar se, pavarësisht retorikës së tij, “Fillimisht Amerika”, ai është i gatshëm të luajë me idenë e rilindjes së një forme të re të imperializmit perëndimor. Ai heziton paksa për të përdorur mjetet ushtarake për qëllime politike. Kërcënimet e tij dhe prania e tij “e madhe, e bukur” hedhin hije mbi çdo diskutim, dhe sa të shëmtuara janë fjalët e tij për ne: imazhi oriental i njerëzve të Azisë Perëndimore si të egër që nuk mund të çojnë vendin e tyre në drejtimin e duhur dhe që, në të vërtetë, kanë nevojë për një shpëtimtar të bardhë në formën e një heroi të Marvelit, të Kapitenit Amerika. Në çdo rast, kujtimi i bombardimeve të tij të fundit ndaj Iranit është ende i freskët dhe nuk është kujtim të cilin shumë prej nesh e ruajnë me simpati.
Ky është një tjetër episod i mjerë për Iranin, dhe unë jetoj në një flluskë shoqërore të formuar kryesisht nga individë të arsimuar të cilët, për aq sa mund të kuptoj përmes mjeteve të kufizuara të komunikimit, e shohin këtë episod me frikë. Tani, rrugët nuk janë më skenë protestash, por kur ishin, ishin të rrëmujshme, të përgjakshme dhe apokaliptike. Funerali i 100 policëve u mbajt javën e kaluar në Universitetin e Teheranit, dhe vetëm Zoti e di sa protestues kanë gjetur vdekjen në këmbim. Ky nivel i dhunës është i paprecedentë, dhe spektaklet e tilla frikësojnë shumëkënd.
Ne nuk jemi të panjohur me revolucionin në Iran. Ende jetojmë mes pasojave të revolucionit të fundit të vitit 1979. Dhe, pikërisht për shkak të kësaj, shumë prej nesh kemi frikë. Shembja e shtetit është problematike. Sjell dhunë dhe pasiguri. I frikëson njerëzit drejt migrimit; pra, asgjë për t’u pritur me kënaqësi.
Dhe, mundësia e rrëzimit të Republikës Islamike është e largët. Ky entitet politik ka rrënjë në shumë grupe shoqërore dhe një bazë të përkushtuar që do të qëndrojë me të në çdo situatë. Republika Islamike ka gjasa të mbetet, dhe mund të supozohet se kur përballet me demonstrata të tilla masive dhe të përhapura - të mbështetura nga fuqi të huaja - paranoja e saj fiton një kuptim të ri. Shteti fillon të shohë veten nën kërcënim ekzistencial, ngrit mbrojtjen dhe shuan më ashpër çdo zë për ndryshim. Kjo, sigurisht, çon në një tjetër raund trazirash civile në të ardhmen e afërt. Nëse shteti iranian nuk fillon të lëshojë terren për ndryshime kuptimplota dhe themelore, ajo që mund të shihet duke pritur Iranin është përsëritja e vazhdueshme e trazirave shoqërore në njërën anë dhe shfaqjet e forcës nga shteti në anën tjetër. Një rreth vdekjeprurës i shterimit ku vendi gërryhet dhe fundoset, në vend që të lëvizë drejt një forme politike demokratike. /Telegrafi/
_____________
[1] Autori jeton në Iran, emër i njohur për redaksinë e Guardian-it.
Nga: Matt Glazebrook / BBC Përkthimi: Telegrafi.com
Paul Robeson ishte superyll i skenës dhe ekranit, një futbollist i talentuar dhe krijues i hiteve muzikore. Pastaj, mes "zjarrmisë antikomuniste" në ShBA gjatë Luftës së Ftohtë, erdhi një rënie dramatike nga lavdia.
Balada për amerikanët [Ballad for Americans] e Paul Robesonit ishte hit i papritur i muzikës pop. Një kantatë patriotike popullore që zgjaste 10 minuta, ofronte një version gjithëpërfshirës të historisë amerikane, nga formimi i saj i zjarrtë (Më '76 qielli ishte i kuq) deri tek e tashmja shumetnike, siç artikulohej nga një rrëfyes që zbulon veten të jetë vetë Amerika.
Megjithatë, kur baritoni i njohur interpretoi për herë të parë këngën në një transmetim radiofonik kombëtar në CBS në vitin 1939, u bë menjëherë sensacion. Audienca në studio duartrokiti për 20 minuta. Letrat dhe telefonatat përmbytën stacionin dhe emisioni u përsërit gjatë gjithë vitit pasues. Tashmë një yll i skenës, ekranit dhe fushës së futbollit amerikan, transmetimi dhe publikimi i mëvonshëm i Baladës për amerikanët përforcuan statusin e Robesonit si personi më i famshëm me ngjyrë në Amerikë.
Vetëm një dekadë më vonë, ai ishte etiketuar jo vetëm si "antiamerikan", por edhe si një person në fakt inekzistent - i ndaluar nga televizioni, i fshirë nga tekstet shkollore, me pasaportën e revokuar. Teksa Lufta e Ftohtë merrte hov dhe elita politike e kulturore e ShBA-së përfshihej nga zjarrmia antikomuniste, aktiviteti për të drejtat civile dhe solidariteti socialist i Robesonit e bënë atë objektiv kryesor.
Ai vdiq më 23 janar 1976, 200 vjet pas lindjes së përgjakshme të ShBA-së dhe 50 vjet më parë këtë muaj. Dekadat e tij të fundit u shënuan nga sëmundja dhe izolimi, pasojë e një fushate shtypjeje që ishte pa precedent mes ndalimeve të përhapura në industrinë e argëtimit që karakterizuan “Frikën e kuqe” [Red Scare]
Paul Robesoni lindi më 1898 në Prinston të Nju-Xhersit, më i vogli nga pesë fëmijët. Babai i tij pastor e mbajti familjen pasi nëna e tij vdiq në një zjarr shtëpie pak vite pas lindjes së tij. Të thuash se Robesoni ishte një i ri i jashtëzakonshëm do të ishte nënvlerësim i madh. Ai shkëlqeu në aspektin akademik, në sport dhe në art gjatë gjimnazit në Nju-Xhersi.
Robesoni në vitin 1949(Getty Images)
Ai fitoi një bursë katërvjeçare në Universitetin e Ratgersit nga i cili doli me nderimet më të larta akademike dhe mbajti fjalimin e diplomimit. U nderua me 15 vlerësime [varsity letters], përfshirë në bejsboll, basketboll, shtizë, disk dhe hedhje sfere. Por, në futbollin amerikan ai u bë vërtet një yll, duke u përzgjedhur dy herë në ekipin premtues [All-American], përpara se të luante në mënyrë profesionale - për të financuar studimet në Fakultetin e Drejtësisë në Kolumbia në fillim të viteve ’20 të shekullit XX. Walter Camp, eksperti kryesor i futbollit në ShBA, e quajti Robesonin “mbrojtësin më të madh që ka shkelur ndonjëherë fushën”.
Duke jetuar në Harlem në kulmin e Rilindjes së Harlemit, Robesoni përdori gjithashtu kohën e tij në Kolumbia për të nisur aktrimin, si dhe për të kënduar në klubin e famshëm “Cotton Club”. Karriera e tij juridike përfundoi papritur jo shumë kohë pas diplomimit, kur ai dha dorëheqjen nga një firmë ligjore, në shenjë proteste, pasi një sekretare e bardhë refuzoi që ai t’i diktonte. Në vend të kësaj, u bë interpretues me kohë të plotë, i mbështetur fillimisht financiarisht nga gruaja e tij, Eslanda, drejtoreshë e laboratorit të patologjisë në Spitalin Presbiterian të Nju-Jorkut. Ai luajti në dy drama të Eugene O’Neillit (Të gjithë fëmijët e Zotit kanë flatra dhe Perandori Xhons), incizoi albume të ashtuquajturave shpirtërore të zezakëve [Negro spirituals] dhe hapi mjuziklin e ri të Oscar Hammersteinit dhe Jerome Kernit, Shfaqja lundruese [Show Boat], në vitin 1927, duke kënduar Lumin Plak [Ol' Man River], këngë që u vlerësua shumë nga kritika.
Ai filloi gjithashtu të udhëtonte në Mbretërinë e Bashkuar dhe Evropë. Në vitin 1930, e interpretoi Othellon në Teatrin e Savoit të Londrës, duke u bërë aktori i parë me ngjyrë që e bënte këtë në kryeqytetin britanik - që nga Ira Aldridge një shekull më parë. Dhe, pasi kaloi pjesën më të madhe të dekadës së hershme duke interpretuar jashtë vendit, u kthye në ShBA për të luajtur në versionin filmik të Holivudit të Shfaqjes lundruese në vitin 1936. Ngjitja e tij në statusin e një ylli të kategorisë A ishte e plotë. Në vitin 1928, revista New Yorker e kishte cilësuar atë si “premtimi i racës së tij”, “Mbret i Harlemit” dhe “idhull i njerëzve të tij”.
Robesoni në një skenë filmi (1936)(Getty Images)
Deri në vitin 1940, pak pasi interpretoi Baladën për amerikanët për 30 mijë njerëz në Holivud [Hollywood Bowl], revista Collier’s e shpalli atë “Argëtuesin Nr. 1 me ngjyrë të Amerikës”. Sipas biografit të tij, Martin Duberman, Robesoni i dukej “botës së bardhë në përgjithësi [...] një njeri magnetik, i qytetëruar dhe i talentuar që ishte ngjitur mbi rrethanat e tij jo përmes agresivitetit, por përmes talentit”.
Në realitet, gjatë ngritjes së tij drejt famës, Robesoni kaloi shumë kohë duke u edukuar dhe duke u bërë gjithnjë e më i zëshëm për kontekstin më të gjerë të luftës së njerëzve me ngjyrë. Në Evropë, ai dha shfaqje bamirësie për minatorët uellsianë, refugjatët hebrenj dhe luftëtarët republikanë në Luftën Civile Spanjolle. Ai studioi gjuhë afrikane dhe shkrime marksiste, dhe vizitoi Bashkimin Sovjetik. Në ShBA ai refuzoi të interpretonte për audienca të ndara sipas racës, iu bashkua grevave të sindikatave dhe, në fushatën presidenciale të vitit 1948, mbështeti Partinë Progresive të Henry Wallaceit. Megjithatë, të gjitha këto kauza ishin relativisht të padëmshme për Robesonin - derisa e mbajti një fjalim më 20 prill 1949 në Paris.
Kongresi Botëror i Përkrahësve për Paqen ishte një mbledhje me rreth dy mijë shkencëtarë, mësues, aktivistë dhe artistë nga 75 vende, i thirrur për të dënuar garën e armatimit të Luftës së Ftohtë dhe atë që ata e shihnin si agresion të ShBA-ve ndaj Bashkimit Sovjetik.
“Është e paimagjinueshme që zezakët amerikanë të shkojnë në luftë në emër të atyre që na kanë shtypur për breza”, deklaroi Robesoni para të mbledhurve të krahut të majtë, “kundër një vendi [BRSS] i cili brenda një brezi e ka ngritur popullin tonë në dinjitetin e plotë të njerëzimit”.
Rreth gjashtë vjet përpara bojkotit të autobusëve në Montgomeri dhe lindjes së lëvizjes moderne për të drejtat civile, Robesoni sugjeroi një formë rebelimi të njerëzve me ngjyrë që i tejkalonte objektivat asimiluese të NAACP-së (Shoqata Kombëtare për Avancimin e Njerëzve me Ngjyrë) - që ishte organizata dominuese në atë kohë. Reagimi, si nga liberalët kryesorë ashtu edhe nga antikomunistët konservatorë, ishte i menjëhershëm dhe dërrmues.
Disa muaj pas ngjarjes në Paris, Paul Robesoni tentoi dy herë të jepte një koncert për pushuesit në kampet verore socialiste hebraike pranë Pikskillit në Nju-Jork, ashtu siç kishte bërë edhe në verat e mëparshme. Dy herë, mijëra veteranë lokalë të luftës protestuan dhe trazirat shpërthyen: protestuesit sulmuan pjesëmarrësit me gurë, shkopinj dhe grushte, përmbysën makinat dhe plagosën 150 persona, ndërsa policia qëndroi duke parë. Ndërkohë që kjo përpjekje e dhunshme për ta “anuluar” Robesonin u dënua gjerësisht dhe nuk u përsërit më, një version më i fshehtë ndëshkimi filloi menjëherë pas kësaj.
Robesoni gjatë një greve të sindikatave(Getty Images)
Në mars të vitit 1950, NBC e ndaloi të shfaqej në emisionin televiziv të Eleanor Rooseveltit, Sot me zonjën Ruzvelt [Today With Mrs Roosevelt], pas protestave nga organizata Legjioni Amerikan (një organizatë e veteranëve të luftës) dhe të tjerëve. Pastaj, në korrik, Departamenti i Shtetit ia revokoi pasaportën, duke e penguar të performonte jashtë vendit ku ai vazhdonte të ishte jashtëzakonisht i njohur. Në ShBA, karriera e tij ishte de fakto e përfunduar. Shtëpitë diskografike refuzuan të nxirrnin në treg disqet e tij të vjetër ose të incizonin të rinj. Nga një prej dhjetë artistëve më të paguar në ShBA në vitin 1941 dhe duke fituar 100 mijë dollarë nga koncertet deri në vitin 1947, nga viti 1952 ai mezi arrinte të fitonte gjashtë mijë dollarë në vit.
Teksti i Baladës për amerikanët u hoq nga tekstet shkollore dhe poeti Langston Hughes u detyrua të fshinte çdo përmendje të Robesonit nga libri i tij Krijues të famshëm të muzikës zezake [Famous Negro Music Makers], përndryshe rrezikonte ndalimin e tij në bibliotekat shkollore. Emri i tij u fshi në mënyrë retroaktive nga listat e fituesve të çmimeve të NAACP dhe kampionëve të futbollit njësoj. Madje, po të kishe thjesht një disk të Paul Robesonit - siç kishin qindra mijëra amerikanë - mjaftonte që një punonjës shtetëror të merrte një “shënim të zi” gjatë intervistave për besnikëri që zhvilloheshin në vitet ’50 të shekullit XX.
Ylli i bejsbollit, Jackie Robinson, u thirr përpara Komitetit të Dhomës për Aktivitetet Jo-Amerikane (HUAC) për t’u distancuar nga deklaratat e Robesonit në Paris dhe, në mënyrë të tërthortë, për të ndarë publikun me ngjyrë prej tij. Më në fund, në vitin 1956 vetë Robesoni u paraqit përpara HUAC-së. Pa asnjë ndjesë, ai u tha anëtarëve të komitetit:
“Ju jeni jo-amerikanë”.
Në librin e saj Krimet janë të shumta [Many Are the Crimes], historiania e Luftës së Ftohtë, Ellen Schrecker, pohon se “ndoshta asnjë individ tjetër nuk u censurua kaq rëndë” sa Paul Robesoni. Dhe, në disa mënyra, ai paraqiste vërtet një kërcënim unik. Jo si spiun, por si socialist i zëshëm me ngjyrë. Një njeri që e lidhte luftën e afro-amerikanëve për të drejtat civile me kauzën e klasës punëtore në mbarë botën - nga luginat e Uellsit deri në Afrikën Perëndimore, nga Misisipi deri në Moskë. Dhe, nga të gjithë ata që u përjashtuan (nga skenaristët e Holivudit te nëpunësit civilë dhe akademikët), askush nuk ishte kaq i njohur apo dikur kaq i dashur. Siç thotë Schrecker: “Aktori dhe këngëtari më karizmatik me ngjyrë i brezit të tij ishte shndërruar në jo-person”.
Pasaporta iu kthye Robesonit më në fund në vitin 1959 dhe ai u përpoq të niste sërish një turne ndërkombëtare. Por, i lodhur nga vitet e luftës dhe ballafaqimit, përpjekjet e tij u ndaluan nga episode sëmundjeje dhe depresioni. Nga mesi i viteve ’60 të shekullit XX, ai pushoi së dhëni koncerte dhe, pas vdekjes së Eslandas, vitet e mbetura i kaloi nën kujdesin e motrës së tij.
Në vitin 1973, ai iu drejtua një eventi që e nderonte [Salute to Paul Robeson] në Karnegi-Hall të Nju-Jorkut. Ai deklaroi se ishte “po aq i përkushtuar sa gjithmonë ndaj kauzës botërore të njerëzimit për liri, paqe dhe vëllazëri”, ripohonte angazhimin e tij ndaj luftës së afro-amerikanëve për të “arritur çlirim të plotë nga sundimi racist”, dhe nderonte lëvizjet antikolonialiste në mbarë botën. Ai e përfundoi mesazhin e tij me fjalët në vazhdim: "Edhe pse shëndeti i dobët më ka detyruar të tërhiqem, mund të jeni të sigurt se në zemrën time unë vazhdoj të këndoj:
Por, vazhdoj të qesh Në vend që të qaj, Duhet të vazhdoj të luftoj Derisa të vdes, Dhe Lumi Plak Vazhdon rrjedhën"!
Nga: Olivia Petter / The Independent Përkthimi: Telegrafi.com
Nëse burrat me të cilët kam dalë gjatë vitit të fundit kanë pasur ndonjë gjë të përbashkët, është ajo se të gjithë duan të flasin me mua për inteligjencën artificiale [IA].
E përdor për të shkruar artikujt e mi? Jo.
A jam e shqetësuar se do të ma zaptojë punën? Në fakt jo.
A do të vazhdoj të shkruaj libra nëse të gjithë duan të lexojnë ato që janë shkruar nga IA-ja? Po.
A e kam përdorur ndonjëherë për t’i shkruar mesazh dikujt në një aplikacion takimesh? Jo.
A duhet ta pyesim ChatGPT-në të na përshkruajë për ndonjë partnerë të mundshëm? Oh, Zot.
Këto biseda rrallëherë janë të rastësishme. Kam pasur edhe debate. Një herë hyra në një bisedë të zjarrtë me një burrë nëse njerëzit duhet të kërkojnë këshilla mjekësore te ChatGPT-ja, dhe me një tjetër që pranoi se e kishte përdorur për ta ndihmuar për ta shkruar një mesazhe ndarjeje.
Ndërkohë, sa herë që kam postuar në Instagram në mbështetje të krijimtarisë njerëzore mbi përmbajtjen e gjeneruar nga IA-ja, marr një lumë reagimesh - dhe ato gjithmonë nga burrat e etur për të përmbysur përsiatjet e mia rreth asaj se çfarë do të thotë të krijosh dhe të konsumosh art.
Kjo nuk do të thotë se gratë që njoh nuk e përdorin IA-në - shumë nga to e shohin si mjet të paçmuar për këshilla për karrierë, mbështetje financiare dhe, në disa raste, mbështetje emocionale - por, nuk besoj se e përdorin, apo qoftë edhe mendojnë për të, aq shumë.
Të dhënat e mbështesin këtë. Megjithëse kërkimet ndryshojnë, disa studime kanë treguar se burrat e përdorin IA-në gjeneruese më shumë se gratë. Në vitin 2024, një punim i titulluar Hendeku gjinor në Gen IA ka përshkruar se të dhënat nga Anketa e Pritshmërive të Konsumatorëve tregonin që 50 për qind e burrave përdorin mjete të IA-së gjeneruese, në krahasim me 37 për qind të grave.
Një studim nga Danimarka zbuloi se gratë kanë më pak gjasa të përdorin ChatGPT-në për punë sesa burrat, ndërsa kërkimi i kryer në Shkollën e Biznesit të Harvardit zbuloi se, ndërmjet nëntorit 2022 dhe majit 2024, gratë përbënin 42 për qind të 200 milionë përdoruesve mesatarë mujorë të faqes së internetit të ChatGPT-së.
Po shfaqet një hendek i qartë - i tillë që shumëkush ka frikë se do të thellojë pabarazitë ekzistuese ekonomike në vendin e punës.
Shpjegimet më të zakonshme përfshijnë faktin se gratë janë më pak të përfaqësuara në karrierat STEM [Shkencë, teknologji, inxhinieri dhe matematikë] dhe në rolet specifike të IA-së, si një industri që kryesisht mbahet nga burra; vetëm 14 për qind e pozicioneve ekzekutive të larta në IA mbahen nga gratë.
Por, sinqerisht, mendoj se arsyeja pse gratë nuk e përdorin AI-në aq shumë shkon shumë më thellë sesa përfaqësimi i thjeshtë.
Si fillim, kjo teknologji është përdorur kundër nesh - që nga fillimi. Ka trillime pornografike [deepfake] të krijuar nga Grok-u dhe platforma të tjera; të dashurat e IA-së që burrat përdorin për të zhvilluar biseda dhe për të realizuar fantazi në hapësira ku pëlqimi nuk ekziston; dhe, një mori paragjykimesh gjinore që teknologjia vazhdon të përforcojë.
Ajo i nënvlerëson problemet e shëndetit të grave, shpesh i portretizon gratë në role shtëpiake ose nënshtruese, dhe mbështetet në asistente që janë në thelb të feminizuara - mos harroni që ChatGPT-ja përdori (dhe më pas hoqi) një ndërfaqe zanore që tingëllonte në mënyrë të frikshme si zëri i Scarlett Johanssonit nga filmi Her?
Me gjithë këtë në mendje, a është për t’u habitur që disa gra mund të ndihen të rezervuara për të përqafuar IA-në me të njëjtin entuziazëm që duket se po shfaqin burrat?
Kam disa shokë që janë gjithashtu të pavendosur, por, si unë, ata punojnë në fusha krijuese ku IA-ja aktualisht përbën më shumë kërcënim sesa ndihmë. Edhe kështu, disa prej tyre janë të lumtur t’i bëjnë pyetje ChatGPT-së, gjatë gjithë ditës, ashtu siç nuk i kam parë kurrë gratë.
Ndoshta ekziston një nivel i natyrshëm i besimit në lojë - një supozim se kjo platformë mund të më ndihmojë sepse më favorizon.
Është një vetëbesimqë gratë nuk janë inkurajuar ta zhvillojnë. Dhe, megjithatë, përderisa teknologjia evoluon, IA-ja do të formësojë dhe përcaktojë gjithnjë e më shumë jetën tonë.
Mbetet vetëm të shpresojmë që përgjatë rrugës të bëhet një hapësirë më e sigurt për gratë. Ndërkohë, do të mund t’u bënte mirë përdoruesve të zjarrtë meshkuj që të jenë të vetëdijshëm për këtë - ose, të paktën, të kenë një shkallë të shëndetshme skepticizmi gjatë përdorimit të saj.
Kjo më kthen te takimi ku një burrë sugjeroi të përdornim ChatGPT-në për të na përshkruar si partnerë të mundshëm. Ia dërgova timen: një listë e çrregullt me klishe të parashikueshme të gjeneruara nga ajri i nxehtë i internetit (“Olivia është altruiste, bujare dhe e ngrohtë”).
Bëra shaka për faktin që nuk isha asnjë nga këto gjëra. Ai nuk dukej se e kuptoi dhe u përgjigj se në të vërtetë do të donte shumë të ishte me një altruiste, bujare dhe të ngrohtë. “Sa keq”, shtoi ai.
Historia e re madhështore e Mark B. Smithit, Dalja nga Stalini: Bashkimi Sovjetik si një qytetërim, 1953-1991, [Exit Stalin: The Soviet Union as a Civilization, 1953-1991] e zhvesh realitetin e jetës së përditshme gjatë spirales së vdekjes së Bashkimit Sovjetik
Nga: Simon Heffer / The Telegraph Përkthimi: Telegrafi.com
Për shumicën prej nesh në Perëndim, “Rusia” ishte sinonim i Bashkimit Sovjetik deri në rënien e Murit të Berlinit. Ndër 15 shtetet përbërëse të perandorisë komuniste, Rusia ishte gjithmonë ajo më e rëndësishmja. Ajo kishte kryeqytetin e BRSS-së, Moskën, dhe qytetin tjetër të madh, Leningradin (tani Shën Petersburg); ajo përbënte pjesën më të madhe të prodhimit ekonomik dhe industrial të këtij unioni.
Megjithatë, ajo nuk siguronte domosdo figurat udhëheqëse sovjetike. Stalini ishte gjeorgjian. Familja e Khrushchevit rridhte nga ajo që tani është Ukrainë dhe atje ai kaloi pjesën më të madhe të viteve të formimit. Pasaporta e Brezhnevit shënonte përkatësinë e tij etnike si “ukrainas”. Edhe pse Andropovi, Chernenko dhe Gorbachevi ishin të gjithë rusë, ata vinin nga pjesë aq të largëta dhe provinciale të perandorisë - Chernenko nga Siberia, dhe dy të tjerët nga Stavropoli buzë Kaukazit - saqë ata dhe figurat e tjera të Politbyrosë me prejardhje të ngjashme, klasifikohen nga historiani Mark B. Smith si “të jashtëm”. Dalja nga Stalini, libri i shkëlqyer i Smithit, është pjesërisht për mënyrën se si sovjetizmi përfundoi keqas - në mënyra të ndryshme - për shumicën prej tyre.
Stalini, me vdekjen e të cilit Smithi fillon veprën, ishte bërë figurë kulti e frikës dhe urrejtjes - ndonëse kjo mbeti e fshehur deri te fjalimi “sekret” i përcaktimit të epokës nga Khrushchevit në vitin 1956. Vetë Khrushchevi u shkarkua nga kolegët e tij në vitin 1964, por të paktën iu lejua të vdiste në shtrat shtatë vjet më vonë dhe nuk u dërgua me forcë në gulag. Forma e shtypjes e Brezhnevit ishte më e butë, të paktën brenda vendit - çekët në vitin 1968 do të kishin pikëpamje më pak dashamirëse - por, ai ishte teveqel shumë kohë para vdekjes së tij në vitin 1982. Pasuesit e tij, Andropovi dhe Chernenko, morën pushtetin si pleq të sëmurë dhe së bashku qëndruan në detyrë për pak më shumë se dy vjet. Gorbachevi, vetëm 54 vjeç kur mori pushtetin, arriti ta varrosë projektin sovjetik.
Joseph Stalin, lideri i Bashkimit Sovjetik në vitet 1924-1953(PhotoQuest/Getty Images)
Duke analizuar sundimin gjashtëvjeçar të Gorbachevit, tani duket si një epokë e artë përpara se BRSS-ja të shembej dhe klouni i dehur Yeltsin të bëhej presidenti i parë i Rusisë. Ky i fundit do të hapte rrugën për rikthim në tirani nën Putinin. Kjo është historia tragjike dhe Smith e tregon në mënyrë madhështore.
Megjithatë, Dalja nga Stalini nuk është thjesht një histori politike e një vendi që luftoi për dekada të tëra përpara se më në fund të fitonte vendin e vet si një nga dy superfuqitë botërore. Siç thotë nëntitulli i librit, është një studim i Bashkimit Sovjetik “si qytetërim”. Smithi përqendrohet te historia kulturore dhe shoqërore, duke u siguruar që ne ta kuptojmë gjendjen e zymtë në të cilën ekzistonin njerëzit dhe klimën e frikës në të cilën, edhe pas vitit 1956 dhe çlirimit nga fantazma e Stalinit, ata duhej të jetonin.
Për shembull, familjet e mëdha ishin grumbulluar në ndërtesa banimi të ndërtuara keq. Ndonjëherë atyre u duhej të paketoheshin në dy dhoma apo edhe të ndanin hapësirën me familje të tjera. Smithi shkruan për një aktore sovjetike e cila, duke u rritur në vitet 1950-1960, ndante një hapësirë dhe një banjë të vetme me 43 njerëz të tjerë. Disidentët u mbyllën në spitale psikiatrike, për asnjë arsye tjetër përveçse kishin guximin të dilnin dhe të protestonin. Disa, si Aleksandr Solzhenicini, u dërguan në gulag.
Gratë ruse mbërrijnë në Kishën e Ringjalljes në Moskë me kulaçe tradicionale të Pashkëve (1959)(Foto: Bettmann)
Nxënës rusë të veshur me versione në miniaturë të uniformave të Ushtrisë së Kuqe(Foto: Bettmann)
Vetëm në epokën e Brezhnevit, gjërat do të përmirësoheshin: Andrey Sakharov dhe gruaja e tij, Elena Bonner, u dërguan në internim të brendshëm në një apartament provincial. Dalja nga Stalini nuk na lë kurrë në një përshtypje tjetër përveç asaj se jeta në Bashkimin Sovjetik, qoftë sipas standardeve absolute apo krahasuese, ishte e tmerrshme, ndërsa ai e paraqet Stalinin, në veçanti, si dikë i cili për krimet e sundimit të tij dhe për hijen që la për dekada pas vdekjes së tij, meriton plotësisht të barazohet me Hitlerin.
Duke u përqendruar te jeta e përditshme e popullit sovjetik, yjet e tyre të muzikës pop, filmat që shikonin, qasja (ose mungesa) ndaj mallrave të konsumit dhe kushtet e tyre të zymta të jetesës, Smithi përshkruan një shoqëri jo aq në mes të një krize kolektive nervore - megjithëse aspekte të saj duket se mbizotëronin në ditët e fundit të perandorisë sovjetike - por, në mbërthimin e një sëmundjeje mendore kolektive dhe kronike.
Çdo gjë duhej të justifikohej në përputhje me revolucionin, megjithëse askush nuk ishte saktësisht i sigurt se çfarë nënkuptonte revolucioni. Vdekja e Stalinit, dhe fshirja e trashëgimisë së tij nga Khrushchevi, të paktën lejuan një relaksim të pjesshëm ndaj tmerrit për gulag, për internim apo ekzekutim të pafund të radhëve të të burgosurve politikë, dhe pranimin e disa shkallëve të modernizimit.
Kushte të zymta: Familje të mëdha ishin grumbulluar në ndërtesa banimi të ndërtuara keq (Kiev, 1955)(Foto: Renato Perez/Pictorial Parade/Archive Photos/Getty Images)
Radhët para hapjes së një dyqani ushqimor në Moskë, në nëntor të vitit 1983(Foto: Mikki Ansin/Getty Images)
Përparimi më i jashtëzakonshëm - dhe i tillë ishte efekti i tij rimoralizues mbi shoqërinë sovjetike, saqë Smith me të drejtë i jep atij theks të madh - ishte Yuri Gagarini si njeriu i parë në hapësirë në vitin 1961. Ishte një ngjarje që e vendosi këtë vend - përndryshe ende primitiv, brutal, të privuar, të egër - në vijën e parë të futurizmit.
Fakti që sovjetikët nuk e çuan gjithashtu njeriun e parë në Hënë, tregon se si natyra e shoqërisë së tyre e pengoi evolucionin e shpejtë dhe efektiv të teknologjisë. Sistemi i tyre arsimor prodhoi një numër të madh e të habitshëm matematikanësh të avancuar, por kontributi që këta të fundit mund të jepnin për të ardhmen u shtyp - deri në një farë mase për arsyen sepse autoritetet shqetësoheshin për faktin se shumica nga këta matematikanë gjenialë ishin hebrenj.
Brezhnevi, duke qeverisur nga 1964 deri në 1982, pati zgjuarsinë të fillonte të shqetësohej për opinionin ndërkombëtar mbi Bashkimin Sovjetik, dhe epoka e détente solli marrëveshjet e Helsinkit, përparim drejt kufizimit të armëve, dhe lidhjen në hapësirë të astronautëve amerikanë me kozmonautët sovjetikë. Por, reformimi i vërtetë ishte tepër i ngadaltë për të ardhur. Përtej kufijve sovjetikë, bota po ndryshonte me shpejtësi dhe, brenda tyre, më shumë qytetarë sovjetikë po fillonin të ndjenin mospëlqim për atë që ata e dinin se është jo vetëm si liri, por edhe standard më i lartë jetese i ekonomive të përçmuara kapitaliste.
Yuri Gagarin ishte njeriu i parë në hapësirë në vitin 1961, një moment që për pak kohë e vendosi Bashkimin Sovjetik në vijën e parë të futurizmitKredi: AFP nëpërmjet Getty Images
Ndryshimi u bë i pashmangshëm, dhe ndërrimi i gjeneratave drejt Gorbachevit e përshpejtoi atë. Ai studioi Leninin dhe tekste të tjera revolucionare, por hoqi dorë nga përpjekjet për t’i lidhur ato në mënyrë mekanike me botën. Kur forcat e sigurisë, për të cilat ishte përgjegjës, zbatuan metoda tradicionale brutaliteti ndaj kundërshtarëve të shtetit, Gorbachevi dënoi ashpërsinë. Këshilltarët e tij ekonomikë i thanë atij të lëvizte drejt një ekonomie tregu. Kjo nuk ishte thjesht një çështje e popullit sovjetik që donte më shumë liri: kishte mungesa ushqimi dhe dështime teknologjike, veçanërisht në prill të vitit 1986 në centralin bërthamor të Çernobilit. Jeta u rrezikua nga ngadalësia e qeverisë për ta pranuar katastrofën, në përputhje me mënyrën tradicionale sovjetike për të fshehur të vërtetat e pakëndshme. Modeli i vjetër ishte qartësisht i thyer.
Përshkrimi që i bën Smithi rënies kaotike dhe të shpejtë të atyre viteve të fundit, është i matur dhe interesant. Pavarësisht nëse ishte qëllimi i tij apo jo, Gorbachevi del si një figurë me madhështi të vërtetë. Sa i madh është dëshpërimi që trashëgimia e tij është shpërdoruar në mënyrën siç është tani. Ky libër jashtëzakonisht i rëndësishëm paraqet një histori të idealizmit që dështoi për shkak të mungesës së brendshme të lirisë, shtypjes dhe korrupsionit të tij. Tani duket se, të paktën në Rusi, historia është në procesin e përsëritjes së vetes. /Telegrafi/
Çdo vit, Forumi Ekonomik Botëror në Davos - apo siç njihet shkurtimisht, WEF - mbledh liderë politikë, biznesorë dhe institucionalë për të diskutuar për kahun e botës dhe për t’i paraprirë zhvillimeve që po vijnë. Forumi Ekonomik Botëror, Davos 2026, fillon këtë javë dhe zhvillohet në një moment kur bota është më e fragmentuar se kurrë. Motoja e këtij viti është A Spirit of Dialogue [Fryma e dialogut], ku në qendër të diskutimeve është bashkëpunimi global. Tema e dytë është rritja ekonomike në një realitet të ri nga burime të reja.Inteligjenca artificiale [IA]dhe teknologjia janë kudo në agjendë. Pyetja nuk është më a do të përdoret IA-ja, por si rregullohet, si integrohet në ekonomi pa shkatërruar tregun e punës dhe pa krijuar monopole të pakontrollueshme. Një tjetër shtyllë diskutimi është kapitali njerëzor. Aftësitë, edukimi, shëndeti mendor dhe përshtatja e fuqisë punëtore me teknologjinë po trajtohen si çështje strategjike, jo sociale. Dhe, mbi të gjitha, si zakonisht është tema klima dhe qëndrueshmëria.
Për fat të mire, ka dy vite që Republika e Kosovës paraqitet më denjësisht në këtë forum përmes shtëpisë së saj aty, “House of Kosova”, gjë që ka ngjallë interesim të madh për bashkëpunim nga miq, partnerë e institucione të ndryshme ndërkombëtare. Një forum tillë duhet ta shfrytëzojmë më shumë, të shkojmë me iniciativa dhe projekte konkrete dhe pjesëmarrje dinjitoze dhe promovim efikas në nivel global edhe në media sociale.
Edhe ekonomia e Kosovës ka nevojë për të njëjtin reflektim në nivelin e vet. Ekonomia vendore ka nevojë për një forum të përhershëm të biznesit, ku kompanitë, shoqatat dhe asociacionet kryesore takohen fillimisht mes vete për diskutime strategjike, për të lexuar kërkesat e tregut, sfidat rajonale, deficitin tregtar, tranzicionin energjetik, industrializimin, digjitalizimin, arsimin, fuqinë punëtore dhe konkurrencën.
Ky forum duhet të shërbejë si mekanizëm paraprijës i cili duhet të shfrytëzojë këtë vit, këtë periudhë dimri dhe kohën para themelimit të qeverisë së re që të përgatisë me saktësi e qartësi gjithë planin katërvjeçar se si e sheh vetë biznesi zhvillimin ekonomik e social. Nëse Davosi është busulla globale, Kosova ka nevojë për busullën e vet. Ky mekanizëm apo forum diskutimi duhet të jetë një hap para diskutimit me Këshillin Ekonomik-Social që organizon qeveria. Kjo platformë është domosdoshmëri për zhvillim të qëndrueshëm.
Ideja është e thjeshtë. Bizneset janë të parat që i shohin ndryshimet dhe presionet që po vijnë. Qeveria ka përgjegjësinë e drejtimit dhe të planit zhvillimor kombëtar. Kur këto dy palë flasin me kohë dhe në mënyrë të strukturuar, shmangen vonesat, keqkuptimet dhe politikat e gabuara.
Raporti i fundit i Institutit GAPpër importet dhe eksportet e Kosovës e zbret këtë diskutim në shifra të qarta. Importet dominojnë, deficiti i madh tregtar, struktura e eksporteve është e ngushtë dhe vlera e shtuar mbetet e ulët. Është pasqyrë e realitetit ekonomik në vendin tonë.
Ky raport na tregon sa shumë punë na pret përpara. Na tregon ku po humbim, ku po varemi nga jashtë dhe ku realisht kemi potencial për rritje të brendshme dhe eksporte. Një analizë tjetër e Institutit GAP, e publikuar para disa vitesh, tregonte se përmes një mbështetjeje minimale prej vetëm disa eurocentësh nëse do të mbështeteshin bizneset vendore të prodhimit të blloqeve, tullave etj. nga argjila; importi nga Serbia do të binte ndjeshëm dhe do të kishte mundësi që kërkesën e madhe për ndërtim ta mbulojnë me prodhim vendor. Por, kjo nuk ka ndodhur, për fat të keq! Pse? Sepse duhet një forum serioz dhe profesional diskutimi që përfaqëson interesat e komunitetit të biznesit.
Prandaj, një forum i biznesit për diskutime strategjike duhet të nisë nga të dhënat si këto, nga analiza serioze - sektor për sektor. Që në ditën e parë të dialogut me qeverinë, biznesi të jetë i përgatitur me fakte, me prioritete të qarta dhe me propozime konkrete për ndryshim.
Vetëm kështu diskutimi kalon nga “çfarë nuk është mirë” në “çfarë duhet bërë dhe si”. Dhe, vetëm kështu krijohet baza për politika që e ndryshojnë realisht strukturën ekonomike të vendit.
Kjo nismë duhet të duhet të jetë një ftese për takim pune mes komunitetit të biznesit. Vonesat në konstituimin e Kuvendit dhe Qeverisë e kanë rritur pasigurinë, por nuk e kanë ndalur ekonominë. Bizneset vazhdojnë të punojnë, të investojnë, të rrezikojnë dhe të mbajnë peshën kryesore të zhvillimit. Pikërisht për këtë arsye, komuniteti ekonomik nuk mund të presë pasivisht. Duhet të organizohet, të artikulojë qartë nevojat dhe të jetë gati me një agjendë të përbashkët që nga dita e parë e krijimit të institucioneve të reja.
Takimi i propozuar synon të mbledhë në një tryezë odat ekonomike, shoqatat e biznesit, kompanitë dhe ekspertët për të ndërtuar një qëndrim të përbashkët. Politika ekonomike, projektet strategjike, sektorët që kërkojnë ndërhyrje urgjente dhe roli i diasporës si partner zhvillimor.
Kjo qasje e kthen dialogun me qeverinë nga një proces ad hoc në një mekanizëm të strukturuar. Biznesi vjen i përgatitur, me analiza, me kërkesa të qarta dhe me projekte konkrete. Qeveria fiton një partner serioz, jo vetëm një palë që reagon pasi vendimet janë marrë.
Në thelb, kjo është thirrje për pjekuri dhe unitet. Një hap i domosdoshëm për ta lidhur ekonominë reale me politikat publike dhe për të mos humbur edhe një vit tjetër në pritje.
(Autori është drejtor i Bordit të KIMERK-ut - Klasteri i Industrisë së Metalit dhe Energjisë së Ripërtëritshme)
Të shoh në kopshtin tënd duke u kujdesur për bimët me duart e tua që psherëtijnë si shpirti yt dhe kërkojnë mënyrën më të mirë për t’i bërë ato të ndihen të lumtura.
Të shoh dhe mendoj se tani jam edhe unë pjesë e kësaj pune dhe jam te mendimet që shkojnë dhe vijnë si shkreptimat që rritin pafundësinë e qiejve dhe tënden. Dhe më pëlqen kur hutohesh e më thërret në vend të ndonjë zambaku apo mullage.
Jafar Panahi, regjisori i filmit fitues të Palmës së Artë, Ishte thjesht një aksident[Yek tasādof-e sāde], thotë se udhëheqësit iranianë duan ta shkatërrojnë vendin.
Nga: Philip Oltermann / The Guardian (titulli: Khamenei regime will not be able to keep control of Iran, says dissenting film-maker) Përkthimi: Telegrafi.com
Pas shtypjes së dhunshme të valës më të fundit të protestave, regjimi i Khameneit nuk do të jetë në gjendje të mbajë kontrollin mbi shoqërinë iraniane, ka parashikuar një nga kineastët kryesorë të vendit.
“Është e pamundur që kjo qeveri të mbajë veten në këtë situatë”, tha për Guardian, regjisori Jafar Panahi. “Edhe ata e dinë këtë. E dinë që do të jetë e pamundur të sundojnë mbi njerëzit. Ndoshta qëllimi i tyre i vetëm tani është ta çojnë vendin në prag të kolapsit të plotë dhe të përpiqen ta shkatërrojnë”.
Protestat e shkaktuara nga ekonomia e dobët kanë përfshirë Iranin që nga fundi i dhjetorit dhe janë përballur me goditje vdekjeprurëse nga forcat e sigurisë gjatë fundjavës, me raporte për më shumë se 2 500 njerëz të vrarë.
Ndërprerja e internetit të premten e kaluar, që bllokoi 95-99 përqind të rrjetit të komunikimit të vendit, ishte “shenjë se një masakër shumë e madhe po vinte”, tha Panahi. “Por, ne kurrë nuk parashikuam që shtypja do të kishte përmasa dhe shifra të tilla”.
Panahi, 65 vjeç, foli për Guardian-in nga ShBA-ja, ku ai po promovon filmin e tij më të fundit, Ishte thjesht një aksident. Vitin e kaluar, ai filmi fitoi Palmën e Artë në festivalin e filmit në Kanë dhe është një pretendent kryesor për Oskar më 2026 në kategorinë e filmit artistik ndërkombëtar.
Pjesërisht triler hakmarrjeje, pjesërisht komedi e zezë, konkurrimi francez për çmimin e Akademisë ndjek një grup ish-të burgosurish politikë iranianë që përpiqen të vendosin nëse do të marrin hak ndaj një burri për të cilin ata besojnë se i ka torturuar ata në burg.
“Ajo që kam paraqitur në këtë film është se kur cikli i dhunës vazhdon, atëherë bëhet shumë e vështirë për ta ndaluar atë”, tha Panahi. “Për fat të keq, për shkak të egërsisë që po kryhet nga shteti, frika është se ky cikël i dhunës do të vazhdojë”.
Në dhjetor, regjisori u dënua me një vit burg në mungesë për akuza për krijimin e propagandës kundër sistemit politik, por ai ka shpallur synimin e tij për t’u kthyer në vend.
Ai është burgosur dy herë, për protestimin kundër ndalimit të dy kineastëve kolegë që kishin qenë kritikë ndaj autoriteteve në vitin 2022, dhe për mbështetjen e protestave kundër qeverisë në vitin 2010.
Panahi tha se ndërsa kolapsi i qeverisë së udhëhequr nga udhëheqësi klerik, Ajatollah Ali Khamenei, ishte i pashmangshëm pas shtypjeve të përgjakshme të fundit, koha e tij ishte e pamundur për t’u parashikuar.
“Regjimi do të bjerë, 100 përqind”, tha Panahi. “Kjo është ajo që u ka ndodhur qeverive diktatoriale në të gjithë historinë. Kur do të bjerë, askush këtë nuk e di. Ne duam që të ndodhë sa më shpejt të jetë e mundur, në minutat e ardhshëm, por ka shumë faktorë që duhet të bashkohen që kjo të ndodhë”.
Ai paralajmëroi qeveritë perëndimore për përfshirjen me regjimin klerikal si akterë racionalë. “Në diktatura të tjera rreth botës, do të shihni që do të ketë të paktën disa njerëz që do të veprojnë duke u bazuar në racionalitet dhe që nuk do ta lejojnë që të arrijë në këtë pikë”, tha ai, duke folur përmes përkthyeses së tij Sheida Dayani. “Por, për fat të keq, në këtë sistem nuk ka racionalitet. Gjithçka për të cilën ata mund të mendojnë është shtypja dhe si të qëndrojnë në pushtet edhe vetëm një ditë më shumë. Gjëja e fundit për të cilën ata po mendojnë janë njerëzit”.
Disa protesta kundër regjimit, në Iran dhe mes diasporës iraniane në Evropë dhe ShBA, kanë bërë thirrje për kthimin e Reza Pahlavit, djalit të mërguar të shahut të fundit të Iranit. Pahlavi, i cili jeton në Uashington, babai i ndjerë i të cilit sundoi Iranin si një monark autokrat nga viti 1941 deri më 1979, ka bërë thirrje që njerëzit të dalin në rrugë.
Panahi e pranoi që thirrjet për kthimin e djalit të shahut ishin “zëri që po del [nga protestat], me të vërtetë”. Megjithatë, ai shtoi: “Siç ka thënë vetë Reza Pahlavi, pas tranzicionit duhet të ketë një referendum në Iran, dhe atëherë njerëzit do të vendosin çfarë lloj qeverie duan dhe kë duan që t’i sundojë ata. Gjatë kësaj periudhe të tranzicionit, duhet të gjithë të jemi të bashkuar”.
I pyetur nëse Pahlavit mund t’i besohet mbikëqyrja e tranzicionit post-regjim, ai tha se kjo i takon popullit të Iranit për të vendosur. “Qoftë nëse biem ose jo në pajtim me Pahlavin, ajo që dimë është se shumica dërrmuese e popullsisë së Iranit duan që regjimi aktual të largohet”. /Telegrafi/
Nga: Riley Cooper (Whitman Wire, mars 2025) E përktheu: Jola Tasellari
Kudo dëgjojmë: Njerëzit nuk lexojnë më si dikur. Edhe pse format tradicionale të leximit mund të jenë më pak të zëshme, kultura e leximit është jo vetëm e gjallë, por edhe vitale. Ajo thjesht ka marrë forma të ndryshme nga përfytyrimi klasik i hapjes së gazetës çdo mëngjes apo leximit spontan të Lartësitë e stuhishme. Një vëzhgim të ngjashëm ka bërë edhe kolegu im Arham Khan për mënyrën se si të rinjtë i përthithin lajmet, duke theksuar se Nëse pyesni bazën tonë mediatike, arsyeja pse të rinjtë po largohen nga lajmi tradicional është sepse qenkan dembelë, të painformuar ose tepër të fiksuar pas rrjeteve sociale për t’u shqetësuar për botën reale. Kjo është kryekëput marrëzi! Për mua, e njëjta logjikë vlen edhe për librin. Narrativa se të rinjtë po i largohen letërsisë tradicionale për shkak të dembelizmit, mungesës së informacionit apo varësisë nga rrjetet sociale është e pavërtetë. Njerëzit nuk po i kthejnë shpinën leximit; përkundrazi, kultura e leximit po shndërrohet në diçka të bukur dhe të shumëllojshme, e cila gabimisht po interpretohet si e vdekur.
Edhe pse format tradicionale të leximit mund të mos jenë më aq dominuese, vetë kultura e leximit ka evoluar ndjeshëm gjatë pesë, dhjetë apo pesëmbëdhjetë viteve të fundit. Larg zhdukjes, leximi është përshtatur me mënyrat e reja të jetesës dhe teknologjitë bashkëkohore, duke krijuar forma të reja angazhimi, si rasti i botimit të librit të parë të Harry Potter në vitin 1997, i cili shiti 107 milionë kopje, duke u renditur pas The Book of Mormon (Libri i Mormonit) me 192 milionë kopje të shitura. Shpërthimi i letërsisë për të rinj (young adult) luajti një rol themelor në formësimin e klimës bashkëkohore të leximit. Pas Harry Potterit erdhën vepra si Twilight, The Hunger Games, Divergent dhe The Maze Runner, tematika e të cilave mbërtheu fort Gjeneratën Z, Milenialët dhe mjaft lexues nga brezat më të vjetër.
Mua nuk më lejuan ta lexoja The Hunger Games deri në klasën e gjashtë, pasi prindërit e mi e konsideronin të tepërt për mendjen e një 10-vjeçari idenë e disa fëmijëve, brenda një zone, duke konkurruar deri në vrasje me njëri- tjetrin. Kjo për mua ishte shkatërruese, ndaj iu drejtova librave të tjerë si Divergent, The Maze Runner dhe Twilight, për të qenë koherent me bashkëmoshatarët e mi dhe për të marrë pjesë në lojëra e debate të zjarrta në oborrin e shkollës mbi “grupet” ku përkisnim. Ditën e parë të klasës së gjashtë, mora nga biblioteka librin e parë të The Hunger Games dhe kam ndenjur tërë natën pa gjumë duke e lexuar të gjithin në një frymë. Entuziazmi për leximin që më ngjalli letërsia për të rinj ishte aq i fuqishëm, sa nuk u shua kurrë plotësisht.
Shpërthimi i letërsisë për të rinj në fillim të viteve 2010 rigjallëroi kulturën e leximit masiv. Seritë bestseller si ato të sipërpërmendura tërhoqën audienca të mëdha, duke ndërthurur temat distopike me përjetimet, dëshirat dhe ankthin adoleshent. Këta libra dominuan listat e shitjeve dhe frymëzuan edhe plot adaptime kinematografike të suksesshme, duke kultivuar një brez lexuesish të uritur për më shumë. Ndonëse kulmi i letërsisë për të rinj mund të ketë kaluar, ndikimi i saj ndihet ende. Këta libra i futën shumë lexues në një rrëfim serial dhe i çelën rrugën zhanreve të tjera letrare. Shumë prej atyre që u rritën me këtë letërsi kanë kaluar sot te letërsia bashkëkohore, fantazia, romanca apo klasikët letrarë.
Suksesi i letërsisë për të rinj tregoi gjithashtu se sa thellë rezonojnë me lexuesin temat e identitetit, rebelimit dhe marrëdhënieve njerëzore. Motivet e fuqizimit dhe qëndrueshmërisë emocionale u bënë ura lidhëse me lexuesit në mbarë botën. Autorë si Angie Thomas, me The Hate U Give, apo Elizabeth Acevedo, autorja e The Poet X, ndërthurën trajtimin e tematikave sociale me narrativën tërheqëse, duke dëshmuar se letërsia për të rinj mund t’i ofrojë njëkohësisht dhe arratisjen nga realiteti, dhe debatin kuptimplotë. Audio-librat po ashtu kanë transformuar ndjeshëm mënyrën se si konsumohet letërsia. Dikur të konsideruar si një medium “periferik”, sot ata janë jashtë mase të përhapur, dhe jo kot, por me arsye.
Platforma si Audible dhe Spotify kanë përfituar nga ky trend. Udhëtarë, sportistë, kuzhinierë, prindër të ngarkuar, praktikisht kushdo, mund t’i drejtohet audio-librit për të shijuar një tregim pa pasur nevojë për kohë të dedikuar leximi. Kritikët debatojnë mbi faktin se dëgjimi i librave nuk “llogaritet” si lexim. Megjithatë, studimet tregojnë se audio-librat angazhojnë trurin në mënyra të ngjashme me leximin tradicional, madje edhe më efektivisht për grupe të caktuara, si personat me disleksi, ata që lexojnë në një gjuhë që nuk e kanë amtare. Për shumëkënd, audio-librat kanë ringjallur kënaqësinë e rrëfimit.
Industria e audio-librit ka nxitur edhe inovacion në performancë. Narratorë të talentuar si Bahni Turpin dhe Jim Dale i kanë dhënë jetë personazheve përmes interpretimit vokal dinamik, duke krijuar përvoja të jashtëzakonshme. Efektet zanore, muzika dhe interpretimet me shumë zëra e kanë pasuruar më tej këtë formë leximi. Pastaj, ca njerëz thjesht preferojnë audio-librat. Së fundmi dëgjova librin Big Swiss, të cilin e shijova shumë më tepër sesa do ta kisha lexuar në tekst, falë theksit zviceran të personazhit kryesor, qenit dhe efekteve zanore që shoqëronin veprimet.
Edhe industria e librave komikë vijon të rritet. Sipas Business Insider, shitjet e librave komikë, përfshirë romanet grafike, numrat individualë dhe komiket digjitale, arritën në 2.075 miliardë dollarë në vitin 2021, një rritje prej 62 përqind krahasuar me vitin paraardhës dhe 70 përqind krahasuar me 2019-ën. John Jackson Miller, themelues i Comichron, theksoi se botuesit fituan më shumë nga përmbajtja e komikut sesa në çdo vit tjetër. Komunitetet e fan fiction-it ilustrojnë gjithashtu evolucionin e peizazhit të leximit. Platforma si Archive of Our Own (AO3) dhe FanFiction.net u kanë dhënë fansave mundësinë të zgjerojnë universet letrare të dashura, duke krijuar përmbajtje dinamike që mban lexuesit të angazhuar. Për shumëkënd, fan fiction-i shërben si hyrje në botën e rrëfimit dhe si nxitje për kreativitet e debat.
Në kundërshtim me parashikimet se libraritë do të zhdukeshin në epokën digjitale, libraritë duket sikur kanë rilindur. Ekspozime të kuruara, ambiente intime dhe aktivitete komunitare i kanë shndërruar libraritë në qendra kulturore. Rrjetet sociale si TikTok (veçanërisht prej #BookTok) kanë ndikuar ndjeshëm në rritjen e shitjeve, duke kthyer tituj të panjohur në fenomene virale. Lexuesit sot kanë po aq gjasa ta zbulojnë librin e radhës përmes një rekomandimi në TikTok sa nga një kritik letrar; një demokratizim i kulturës së librit që vlerëson lidhjen emocionale mbi elitizmin intelektual. Libraritë janë përshtatur me këto preferenca, duke ofruar hapësira për klube leximi, takime me autorë dhe workshop-e. Përzgjedhjet e kuruara nga autorë të ndryshëm kanë zgjeruar përfaqësimin në letërsi, duke reflektuar më mirë identitetet dhe përvojat e lexuesve. Libraritë po shndërrohen në “hapësira të treta”. Siç shprehet Courtney Stookey, pronare e Lovebound Library në Salt Lake City: Doja që të ishte një hapësirë e sigurt ku çdokush, pavarësisht nëse lexon 300 libra në vit apo nuk ka prekur kurrë një roman, të ndihet i mirëpritur.
Ky transformim pasqyron një prirje më të gjerë: Leximtarët po i përqafojnë librat gjithnjë e më shumë si argëtim, jo vetëm si përfitim intelektual. Letërsia e njohur nuk ka më nevojë të mbrojë veten ndaj pretendimeve se vlen më pak; lexuesit janë të lirë të shijojnë atë letërsi që u flet më fort.
Nga ana tjetër, letërsia eskapiste po popullarizohet vitet e fundit. Në një kohë trazirash sociale dhe politike, lexuesit i janë kthyer romancave, fantazive dhe mistereve, për të gjetur aty prehje. Këto zhanre ofrojnë zgjidhje të kënaqshme dhe tema frymëzuese, si një strehë në kohë të pasigurta. Leximi është bërë “chic”. Estetika e Instagram-it me rafte librash të kuruara, romane të shënjuara dhe kënde leximi të rehatshme, e ka kthyer kulturën e librit në një trend vizual. Lexuesit ndajnë me krenari blerjet e tyre, objektivat e leximit dhe përshtypjet onlajn, duke ndërthurur rrjetet sociale me përfshirjen tradicionale letrare. Aty ku leximi dikur shihej si veprimtari vetjake, sot ai është thellësisht social. Klubet e leximit, sfidat onlajn dhe rrjetet sociale nxisin lexuesit të ndajnë përvojat dhe mendimet. Për dekada, leximi mbarti një ngjyrim elitist: “Lexuesit seriozë” pritej të merreshin me klasikë, filozofi apo letërsi të “fortë”. Ky qëndrim përjashtoi shumë lexues potencialë. Sot, kjo mendësi po zbehet. Pranimi i leximit si formë argëtimi ka krijuar një hapësirë më gjithëpërfshirëse, ku zhanret dhe romanet grafike vlerësohen njësoj.
Lexuesit nuk ndihen më të detyruar të lexojnë tërë veprën e një autori apo të qëndrojnë te titujt e kanonit letrar. Eksplorimi i zhanreve të ndryshme, interesave dhe kënaqësive e ka bërë leximin më të prekshëm dhe më të gëzueshëm. Edhe institucionet e arsimit po i përshtaten këtyre ndryshimeve kulturore. Shkollat po përfshijnë gjithnjë e më shumë zhanre të ndryshme, romane grafike dhe letërsi bashkëkohore në kurrikula, për të angazhuar lexuesit që hezitojnë. Duke legjitimuar letërsinë “në modë” si letërsi të vlefshme, ata po nxisin përvoja pozitive leximi që krijojnë marrëdhënie afatgjata me letërsinë.
Në këtë peizazh dinamik, një gjë mbetet e paprekur: dëshira njerëzore për t’u lidhur përmes rrëfimit. Qoftë i dhënë pas një romani, duke dëgjuar një audio-libër apo duke shfletuar një Webtoon, lexuesi vijon të kërkojë narrativa që e frymëzojnë, ngushëllojnë dhe sfidojnë. Kultura e leximit nuk po zhduket. Ajo po lulëzon në forma të reja dhe të papritura. /Gazeta “ExLibris”/
Login
