10:00 Molière, shkrimtari që i hoqi maskat shoqërisë
Shkrimtari i madh francez u pagëzua më 15 janar 1622 dhe kjo njihet dhe si dita e lindjes së tij
Nga Leonard Veizi
Në historinë e letërsisë botërore, pak emra kanë arritur të mbeten kaq bashkëkohorë dhe therës sa Molière. I regjistruar si Jean-Baptiste Poquelin, ai braktisi komoditetin e jetës borgjeze për t’u bërë simboli i komedisë klasike franceze dhe një pasqyrë e pamëshirshme e shoqërisë së kohës së tij…
…Molière lindi më 15 janar 1622, duke shënuar fillimin e një epoke të re për teatrin botëror. Ai mbylli sytë po aq dramatikisht sa jetoi, më 17 shkurt 1673, duke lënë pas një trashëgimi që duket sikur është shkruar posaçërisht për të zbërthyer paradokset njerëzore – përfshirë edhe ato të shoqërisë sonë.
Një vëzhgues midis dritëhijeve të oborrit
Molière nuk ishte thjesht një dramaturg; ai ishte një “institucion” teatror – aktor, regjisor dhe vëzhgues i mprehtë i natyrës njerëzore. Në një Francë të prangosur nga etiketa e rreptë dhe hierarkitë e hekurta të Versajës, ai guxoi të demaskonte gjithçka që konsiderohej e shenjtë: moralin e rremë dhe devotshmërinë e shtirur, mjekësinë e paaftë që fshihej pas latinishtes, martesën si pazar interesash dhe autoritetin prindëror të verbër.
Teatri si diagnozë shoqërore
Kryeveprat e tij – nga “Tartufi” dhe “Kopraci” te “Mizantropi” dhe “I sëmuri imagjinar” – tejkalojnë kufijtë e komedisë së thjeshtë të situatave. Ato janë anketa sociale, ku e qeshura shërben si skalpel për të zbërthyer veset njerëzore.
Personazhet e tij nuk janë thjesht karikatura, por arketipe universale që mbijetojnë në çdo epokë: hipokriti që fshihet pas fesë, koprraci që humbet njerëzoren për arin dhe mendjemadhi që kërkon lavdi përmes injorancës.
Tehu i hollë i ironisë
Gjuha e Molière-it është një përzierje mjeshtërore e elegancës dhe mprehtësisë, e aftë të godasë pa rënë në vulgaritet. Ironia e tij nuk shkatërron për hir të cinizmit; ajo synon ndërgjegjësimin.
Pikërisht ky qëllim e përplasi atë me muret e larta të censurës. “Tartufi”, sot gur themeli i teatrit botëror, u ndalua për vite me radhë nga kleri, i cili e shihte veten të pasqyruar në portretin e mashtruesit fetar. Megjithatë, mbrojtja e Mbretit Diell (Luigji XIV) i lejoi Molière-it të vazhdonte luftën e tij përmes artit.
Vdekja në skenë
Molière jetoi dhe vdiq si një artist i vërtetë. Por vdekja e tij mbetet një nga momentet më ironike të historisë. Ironia e fatit deshi që ai të rrëzohej në skenë gjatë shfaqjes së katërt të “I sëmuri imagjinar”, – apo siç njihet në shqip ” I sëmuri pë mend”, – në vitin 1673. Edhe pse në dhimbje të tmerrshme, ai insistoi ta çonte shfaqjen deri në fund, për të mos zhgënjyer shikuesit dhe për të mos u hequr rrogën e ditës aktorëve të tij.
Ai dha shpirt pak orë më vonë. Shoqëria që ai kishte demaskuar i dha “shuplakën” e fundit: Kisha refuzoi ta varroste në tokë të bekuar, sepse ishte aktor – një profesion që atëherë konsiderohej i pamoralshëm. U desh ndërhyrja e Mbretit që ai të gjente një vend prehjeje, ndonëse natën dhe pa ceremoni.
Ky fund tragjik dhe simbolik vulosi jetën e një njeriu që e ktheu teatrin në një akt ekzistencial.
Trashëgimia
Sot, Molière mbetet një nga shtyllat e kulturës evropiane. Ai na mëson se teatri nuk është vetëm argëtim, por një mjet për të parë të vërtetën. Në çdo shoqëri ku pushteti kthehet në farsë dhe morali në dekor, e qeshura e Molière-it vazhdon të kumbojë si një akt rebelimi.
