-8 shkurt 1828 – Në ditën e lindjes së shkrimtarit të madh francez-

Nga Leonard Veizi

I pabesueshëm në fantazinë e tij, ai solli përmes letërsisë një botë ireale që, çuditërisht, vite më pas u bë krejt reale. Një objekt hekuri që zhytej në det – pra një nëndetëse, por jo bërthamore – një balonë që fluturonte rreth globit, dhe më pas çmenduria bëhet edhe më e madhe kur flitet për një udhëtim nga Toka në Hënë. Dhe ishte puna e tij që e ktheu në postulat shprehjen: “Atë që një njeri mund të imagjinojë, një tjetër do të jetë në gjendje ta arrijë një ditë”…

…Cilësohet si një autor produktiv, shkrimet e të cilit hodhën shumë nga themelet e trillimeve shkencore moderne. Dhe nuk ka njeri në botë që ka bërë qoftë një arsim fillestar, të mos e njohë autorin e përbotshëm të letrave franceze. Zhyl Vern është i mirënjohur për romane të tilla revolucionare shkencore si “Rreth botës për 80 ditë”, “Njëzet mijë lega nën det”, “Pesë javë në balonë”, “Udhëtim në qendër të tokës”, dhe më pas “Nga Toka në Hënë”. Me siguri, ka qenë pak “i lojtur nga fiqiri” që, të paktën 150 vjet më parë, kur shkenca revolucionare ende nuk kishte filluar të merrte superxhirot e saj, ai guxoi të shkruante një letërsi krejt realiste mbi një fantazi të shthurur.

Fillimet

Në jetëshkrimin e tij të botuar nga Britannica, thuhet se babai i Vern-it, duke synuar që Zhyl të ndiqte hapat e tij si avokat, e dërgoi atë në Paris për të studiuar drejtësi. Por i riu Vern ra në dashuri me letërsinë, veçanërisht teatrin. Ai shkroi disa drama, punoi si sekretar i Théâtre Lyrique apo Teatri Lirik, dhe botoi tregime të shkurtra dhe ese shkencore në revistën Musée des Familles.

Në 1857 Vern u martua dhe për disa vite punoi si ndërmjetës në bursën e Parisit. Gjatë kësaj periudhe ai vazhdoi të shkruante, të bënte kërkime në Bibliothèque Nationale (Biblioteka Kombëtare), dhe të ëndërronte për një lloj të ri romani – që do të kombinonte faktet shkencore me trillimet aventureske.

I frymëzuar nga dashuria për udhëtime dhe aventura, Vern bleu një anije dhe, së bashku me gruan, shpenzuan shumë kohë duke lundruar dhe qëndruar në porte të ndryshme, të cilat i ofruan materiale pa fund për tregimet dhe romanet e tij.

Në shtator 1862, Vern u takua me botuesin Pierr-Zhyli Hitzala, i cili ra dakord të botonte pjesën e parë nga Udhëtimet e jashtëzakonshme të Vern, e njohur me titullin Pesë javë në balonë.

Romani u bë bestseller ndërkombëtar dhe Hitzala i ofroi Zhyl Vern-it një kontratë afatgjatë për të prodhuar shumë vepra të tjera të “fiksionit shkencor”. Vern më pas la punën e tij në bursë për t’u bërë shkrimtar me kohë të plotë dhe filloi atë që do të rezultonte të ishte një bashkëpunim shumë i suksesshëm autor-botues, që zgjati për më shumë se 40 vjet dhe rezultoi në më shumë se 60 vepra në serinë e njohur “Voyages Extraordinaires”.

Gjatë këtyre viteve, Vern u vendos me familjen e tij në Amiens dhe bëri një udhëtim të shkurtër në Shtetet e Bashkuara për të vizituar qytetin e Nju Jorkut dhe Ujëvarat e Niagarës. Gjatë kësaj periudhe, ai bashkëpunoi për të adaptuar disa prej romaneve të tij në teatër dhe fitoi famë botërore, por një pasuri modeste.

Problemet

Nga viti 1886 deri në vdekjen e tij në 1905 mund të konsiderohet periudha pesimiste e Vern-it.

Edhe pse po shijonte një sukses të madh profesional në vitet 1870, Zhyl Vern nisi të kishte shumë probleme dhe konflikte në jetën e tij personale. Kishte probleme në rritje me djalin e tij rebel, Mishel. Ai e dërgoi djalin në një kolegj riedukimi më 1876, dhe disa vjet më vonë Mishel i shkaktoi edhe më shumë telashe pas marrëdhënieve të tij të paligjshme me një vajzë të mitur.

Vështirësitë financiare e detyruan të shesë jahtin. Por mori goditje emocionale edhe nga vdekjet e njëpasnjëshme të nënës dhe mentorit të tij Hitzala.

Në vitin 1886, Vern u qëllua aksidentalisht në këmbë nga nipi i tij Gaston, me probleme mendore, duke mbetur i çalë për pjesën e mbetur të jetës.

Ndikimi

Megjithatë, shkrimtari vazhdoi të ishte produktiv deri në fund të jetës së tij më 1905.

Kur Vern vdiq, ai la një sirtar me dorëshkrime pothuajse të përfunduara në tryezën e tij. Ndikimi i Vern shtrihet përtej letërsisë dhe filmit, në botën e shkencës dhe teknologjisë, ku ai frymëzoi breza të tërë shkencëtarësh, shpikësish dhe eksploruesish.

Gjatë shekullit XX, veprat e Vern-it u përkthyen në më shumë se 140 gjuhë, duke e bërë atë një nga autorët më të përkthyer në botë. Një numër filmash të suksesshëm u bënë nga romanet e tij, duke filluar në 1916 me “20,000 lega nën det”, film i cili u ribë në vitin 1954 nga Walt Disney. Më pas u ekranizua Ishulli misterioz me dy prodhime në vitet 1929 dhe 1961, filmi “Nga Toka në Hënë” u realizua në vitin 1958, ndërsa “Udhëtim në qendër të Tokës” më 1956.

Në vitin 1954, Marina e Shteteve të Bashkuara lëshoi nëndetësen e parë në botë me energji bërthamore, të quajtur Nautilus, në nder të shkrimtarit të madh francez. Ky ishte emri që Zhyl Vern i kishte vënë anijes së tij që lundronte nën ujë në romanin “20,000 lega nën det”.

Last Updated on 03/02/2026 by Leonard

U nda nga jeta më 3 shkurt 2017

Leonard Veizi

Për një rastësi fatlume, ai lindi po në 13 tetor. Vinte në jetë 20 vite pas paraardhësit të tij gjithashtu poet i jashtëzakonshëm. Veç njëri lindi në Shkodrën qytet dhe quhej Millosh, ndërsa tjetri në Devoll, tek fshati Menkulas dhe emri iu vu Dritëro. Por dy dekada janë një kohë e papërfillshme, për një komb i cili nxjerr dy poetë që dominojnë në mënyra krejt të ndryshme skenën letrare të vendit. Sot, në kandarin e vlerave, ku gramët nuk bëjnë punë dhe shenja treguese dridhet mes dy anëve, pesha e tyre nuk merr kurrfarë rëndësie, sepse koha vetë, me një njësi matëse krejt të pagabueshme i ka ngjitur lart në piedestal…

…Titulli si “patriarku i letrave shqipe” nuk bie me vdekjen e tij. Përkundrazi, tanimë ai qëndron mbi të gjitha çmimet e titujt që kishte marrë sa ishte gjallë. Dhe titujt e çmimet për të nuk kanë munguar. Gjithsesi, Dritëro Agolli cilësohet ndryshe dhe si një nga shkrimtarët më të mirë në letërsinë shqipe, në lëvrimin e vargjeve poetike dhe në të shkruarin e prozës gjithashtu.

Dritëroi ishte njeri i thjeshtë e popullor. Isha rritur nën hijen e mistershme e disi të rëndë që atij i jepte qenësia e Kryetarit të Lidhjes së Shkrimtarëve e Deputet i Kuvendit të dikurshëm Popullor. Pushtet politik me doza të mëdha, por shumë më tepër një pushtet letrar, si dhe një makinë “Polski Fiat” të cilën e kishte në dispozicion sa zbriste poshtë shkallëve të shtëpisë. Sepse për një rastësi tjetër, aspak oportune, apartamenti ku unë banoja në vitet ‘80 ishte vetëm 150 metra larg nga ai që cilësohej si “Pallati i Shkrimtarëve” – në hyrje të rrugës “Bardhok Biba” me pamje nga “Rruga e Dibrës”, – ku banonte Dritëro Agolli, si dhe Ismail Kadare. Sepse, – edhe pse në të njëjtin pallat banonin disa personalitete të tjera të artit, – unë vetë njihja vetëm këta të dy, si persona fizikë të cilët ishin të pajisur gjithashtu me armën e rëndë të një letërsie brilante.

Pas viteve ’90, teksa njihesha me Dritëroin, – tanimë me një peshë të dyfishtë për atë çfarë përfaqësonte, edhe pse jo më si Kryetar i Lidhjes, – hija e tij e rëndë u zhbë njëherazi. Sepse ai ishte Dritëroi, babaxhan e hokatar, me të cilin mund të bashkëbisedoje lirshëm madje dhe të të dëgjonte gjatë, duke tumosur vazhdimisht një cigare, për ato ç’ka mund t’i llomotisje, që mbase për të nuk përbënin as një kuriozitet të përciptë.

Si rrallëkush, ai u tërhoq nga jeta politike, por mbeti strumbullari i mendimeve të kthjellëta e plot debat, të cilët gazetarët ia merrnin më së shumti nëpërmjet telefonatave, që ai nuk i refuzonte kurrë.

Me flokë të thinjura që gati i binin mbi supe, ai mbeti fisnik në brendësinë e tij, po aq sa transmetonte në pamjen e parë.

Sot në bibliotekën personale, librat e Dritëro Agollit qëndrojnë në radhë. Janë aty poemat “Nënë Shqipëri” dhe “Devoll Devoll”, por dhe romanet “Komisari Memo”, “Njeriu me top”, “Trëndafili në gotë” si dhe “Shkëlqimi dhe rënia e shokut Zylo”. Për më tej, do të më duhet të shkoj sërish në librari, sepse krijimtaria e tij është shumë më e gjerë se kaq.

Ai vinte në Tiranën e viteve ’60, pasi ishte diplomuar në Fakutetin e Arteve të Shën Petersburgut që asokohe quhej Leningrad. Ishte i ri dhe plot energji, ndaj jo vetëm shkruante lajme e reportazhe për gazetën “Zëri i Popullit” ku punonte, por thurte vargje pambarim në copa letrash dhe proza i zinte një kohë të pamjaftueshme.

Vite më pas teksa konsolidohej, u cilësua si poeti i tokës dhe i dashurisë, shkrimtari i filozofisë dhe i dhimbjes njerëzore. Kritika e kohës ishte shprehur për të se u shfaq në letërsi si një autor me kërkesa të larta për poezinë. E sipas kësaj kritike ai krijoi traditën e re të letërsisë shqiptare. Për më tej se kaq do të futeshim në një labirinth shprehjesh të ngurta e skematike, çka në vend ta lartësonte shkrimtarin e madh, më shumë do t’ia zbehte vlerat. Por gjithsesi na lejohet që për një kompromis të shkurtër e teknik të themi se gjatë gjithë karrierës së tij artistike Dritëro Agolli ka lëvruar: poezinë dhe poemën, tregimet dhe novelat, romanin dhe dramën, reportazhin dhe kritikën, analizën dhe raportin e lajmit, e për së fundi dhe skenarin e filmit.

Më i plotësuar se kaq nuk mund të bëhet një shkrimtar, që kishte punuar jo pak kohë dhe si gazetar e njohës i terrenit në përditshmëri, gjë që me siguri e ka bërë ta njohë jetën shqiptare shumë më thellë se një gazetar e shkrimtar që realitetin e sheh vetëm pas xhamave të zyrës.

Dritëro Agolli u lind në Menkulas të Devollit të cilit i këndoi aq shumë e aq shumë i kushtoi vargje. Por ndërroi jetë tek një spital universitar në Tiranë. Prej katër muajsh kishte mbushur 85-vitet e jetës së tij, kur sëmundja pulmonare nga e cila vuante prej ca kohësh e shkëputi nga përditshmëria. Ishte e premte… 3 shkurt 2017.

Sot, pakkush e di ku ndodhet vendvarrimi i tij, por në bibliotekat personale librat që ai shkroi qëndrojnë në radhë. Dhe po aq në pelikulën e kinemasë janë stampuar skenarët e tij në formën e një filmi artistik. Ndaj Dritëroi është po aty, “në ndonje fjalë a ndonjë shkronjë, – mjafton që librin pak ta heqesh – ai do te zbres do t’vi prane teje… ”

Nga Leonard Veizi

Në historinë e kinemasë shqiptare ka aktorë që kanë mbetur në kujtesë jo për zhurmën e roleve të mëdha, por për peshën e heshtjes, për qetësinë me të cilën mbartin dramën dhe për dinjitetin me të cilin qëndrojnë në ekran. Fitim Makashi është një prej tyre. Ai i përket atij brezi themeltar që e ndërtoi filmin shqiptar nga brenda, duke i dhënë fytyrë, zë dhe karakter një kinemaje që ende po kërkonte veten, gjuhën e saj artistike dhe figurën e aktorit me peshë dramatike.

I lindur më 10 prill 1944 në Gjirokastër, qytet me traditë të fortë kulturore dhe shpirt letrar, Makashi e mori me vete që herët një ndjeshmëri të veçantë për karakterin, fjalën dhe heshtjen – elemente që do ta shoqëronin gjatë gjithë rrugës së tij artistike. Në vitin 1963 nisi studimet në Institutin e Arteve, në degën e aktrimit, të cilat i përfundoi në vitin 1967, duke u emëruar menjëherë pedagog – një tregues i qartë i formimit serioz dhe i besimit që institucioni kishte tek ai.

Në këtë shkrim po sjellim disa nga batutat e roleve të tij në kinematografinë shqiptare, fragmente dialogësh që sot funksionojnë si dëshmi jo vetëm të personazheve që ka interpretuar, por edhe të një kohe, të një fryme dhe të një mënyre të të bërit film.

Karriera e tij si aktor nisi po në vitin 1967 me filmin “Duheli i heshtur”, një debutim domethënës në një kohë kur kinemaja shqiptare po afirmohej si mjet narrativ dhe ideologjik.

-Motovedeta. Mërkul Kalos i ka ardhur e fejuara te porta.

-Mërkurit i erdhi pako.

Pas këtij roli, Makashi u bë pjesë e një vargu filmash që sot përbëjnë arkivin themelor të kinemasë shqiptare.

“Prita”, prodhim i vitit 1968, në rolin e Sulos:

-O nënat… Nuk ka vdekur akoma shqiptari të shkelni mbi këtë tokë… Për ty, Shaniko… Nuk kaloni dot ju derra… Nuk kaloni mbi këtë gjak… Jo… jo…

“Njësiti gueril”, prodhim i vitit 1969, ku interpreton një prej anëtarëve të rezistencës, i cili vritet nga trupat fashiste.

“Ndërgjegjia” (prodhim i vitit 1972, në rolin e Petros:

-Ti guxon të më ngushëllosh. Ti që je shkaktar i gjithë kësaj fatkeqësie. Shokë, ju nuk e njihni mirë atë. Pandehni se është krenaria e kolektivit tonë. Gënjeshtar. Egoist. Do t’ua tregoj të gjithëve punën e valvulës së paregjistruar. Pastaj le të ketë guxim e të mburet me krenarinë e tij profesionale.

“Rrugicat që kërkonin diell”, prodhim i vitit 1975:

-Sa më shumë që heshtim, aq më shumë vuajmë. Në traktin që lexova thuhet se ç’duhet të bëjmë. Aty, vëllezër, thuhet se vetëm gryka e pushkës i lan hesapet me ata që na pijnë gjakun.

“Në fillim të verës”, prodhim i vitit 1975:

-Postkomanda në Boras u asgjësua. Afrimi i çetës pranë fshatrave ka shkaktuar panik tek fashistët.

“Ilegalët”, prodhim i vitit 1976:

Ishte një nga djemtë e mëhallës, Xhevat Rahmiu. Bëri një sabotim në kantier, për pak e pësoi. Milua ka mendim të mirë për të.

“Nga mesi i errësirës” (1978), në rolin e Faslliut:

-Petrit, më bli një paketë cigare kur të kthehesh, se jam me shërbim.

“Intendenti” (prodhim i vitit 1980), në rolin e Tomit:

-Lufta në prapavijë bëhet e ashpër pa krisma armësh, por edhe ne e shkrepim nga një herë. Dhe janë krisma të mprehta si tehe thikash.

“Gjurmë në kaltërsi”, prodhim i vitit 1981, në rolin e Musait:

-Më dëgjo me vëmendje. 505-sa do të ulemi bashkë, më kupton. Fillo, rrotullohu djathtas. -Ruaje kursin. Stabilizoje. Humb lartësi, llogarit uljen. Ruaje këndin. Stabilizohu. Merre gazin. Freno…, freno. Rruaje qendrën, mos dil nga pista…

-O Musa, që nesër do të fillosh lejen. Të ikësh e të mos vish më beqar.

“Tre njerëz me guna”, prodhim i vitit 1985, në rolin e Xhemës:

-Nuk mund të shkojmë në shtëpinë time, do t’ju çoj tek krushku im, Rizai.

“Shpella e piratëve”, prodhim i vitit 1991:

-Ti me gjyshin tim keni dalë në det më të vegjël se ne. He, çfarë do thuash tani?

-E o derman, por s’kemi qenë kurrë kështu si ju. Mua babai më lidhi me litar me kalpi për këmbë dhe më hodhi në det që katër vjeç. O dil, më tha, o mbytu.

“Vdekja e kalit” (prodhim i vitit 1992), në rolin e komandant Vangjelit:

Ajo dëshmi më ka tronditur, më ka lënë pa gjumë. Atje, në bankën e të akuzuarve, mund të isha unë. Por ne heshtëm. U treguam të zgjuar, prandaj jemi këtu. Ndërsa ai u tregua naiv.

Ajo që e dallon Fitim Makashin nuk është spektakolarja apo roli i zhurmshëm, por qëndrueshmëria e figurës, aftësia për të ndërtuar personazhe të besueshëm, shpesh të përmbajtur, me tension të brendshëm dhe gravitet moral. Ai i përket atij lloji aktori që nuk kërkon vëmendjen, por e fiton atë përmes seriozitetit dhe disiplinës profesionale.

Si pedagog dhe aktor njëkohësisht, Makashi ka qenë pjesë e një brezi që jo vetëm interpretoi, por edhe formoi aktorin shqiptar. Në këtë kuptim, kontributi i tij nuk matet vetëm me filmat ku ka luajtur, por edhe me gjurmën e heshtur që ka lënë në edukimin artistik dhe në kujtesën kulturore shqiptare.

Më 31 Janar të vitit 1933 ndahet nga jeta nobelisti britanik

 Nga Leonard Veizi

Mjegulla londineze e janarit të vitit 1933 dukej se kishte rënë mbi qytet jo vetëm si një dukuri stinore, por si një vello që po mbyllte kapitullin e fundit të një epoke. Ndërsa bota po rrokullisej drejt pasigurisë së viteve ’30, një zë që kishte shërbyer si busull morale për shoqërinë britanike u shua përgjithmonë…

…Më 31 janar, Xhon Golsuorthi ndërroi jetë, duke lënë pas jo vetëm një trashëgimi letrare, por edhe një pasqyrë të qartë ku klasa e mesme angleze mund të shihte, ndoshta për herë të parë, veten e saj pa maska. Për të nuk thuhej se ishte thjesht një shkrimtar; ai ishte kronisti i fundit i një bote që po perëndonte midis traditës dhe modernitetit. Me vdekjen e tij, Anglia humbi një vëzhgues që dinte të shihte pas fasadës së rregullt të respektabilitetit borgjez. Me një përzierje unike qetësie, ironie të hollë dhe humanizmi të pashoq, ai ekspozoi konfliktet morale dhe “instinktin e pronësisë” që po brente themelet e shoqërisë së kohës.

Nga ligji te letërsia

I lindur më 14 gusht 1867, Golsuorthi u formua fillimisht si jurist, por kornizat e ngushta të ligjit nuk mund ta nxinin thirrjen e tij për të eksploruar shpirtin njerëzor. Ai e braktisi shumë shpejt karrierën juridike për t’iu përkushtuar penës, duke u bërë arkitekti i njërës prej sagave më monumentale të letërsisë botërore: “The Forsyte Saga” apo siç ka ardhur dhe botuar në shqip “Saga e Forsajtëve” . Ky cikël romanesh nuk ishte thjesht historia e një familjeje të pasur, por një anatomi e detajuar e kalimit nga ngurtësia e epokës viktoriane drejt vrullit të turbullt të modernitetit. Në qendër të veprës së tij qëndronte kritika ndaj materializmit të tepruar dhe ftohtësisë emocionale, të cilat ai i shihte si muret e padukshme të një burgu shoqëror.

Analiza e ngadaltë

Stili i Golsuorthi -t ishte ashtu si ai vetë: i matur, i qartë dhe i zhveshur nga retorika e zhurmshme. Ai nuk besonte te shpërthimet dramatike apo te buja e rreme. Arti i tij mbështetej te analiza e ngadaltë dhe e thellë psikologjike, ku personazhet përballeshin me kufijtë e tyre moralë nën peshën e një bote që po ndryshonte në mënyrë të pakthyeshme. Përveç romaneve, ai shkroi drama, tregime dhe ese që e shndërruan atë në një figurë qendrore dhe të nderuar të jetës letrare britanike.

Kurorëzimi “Nobel”

Në vitin 1932, vetëm një vit para se të mbyllte sytë, Akademia Suedeze i akordoi Çmimin Nobel për Letërsinë, duke vlerësuar veçanërisht “artin e tij të shquar të rrëfimit, i cili kulmon në ‘Forsyte Saga’”. Edhe pse i sëmurë dhe i pamundur për të udhëtuar drejt Stokholmit, ky nderim erdhi si një dëshmi botërore e rëndësisë së tij. Golsuorthi nuk shkroi për lavdi, por për të ndriçuar zonat e errëta të ndërgjegjes njerëzore.

Trashëgimi humaniste

Xhon Golsuorthi vdiq në heshtje, ashtu siç kishte jetuar, me dinjitet dhe pa zhurmë. Ai mbetet sot portreti i shkrimtarit humanist, i cili besonte me paluhatshmëri se letërsia nuk duhet të bërtasë për të korrigjuar botën, por duhet të pëshpëritë të vërtetat e dhimbshme në veshin e lexuesit deri sa të zgjojë ndërgjegjen e tij. Në historinë e letërsisë, emri i tij qëndron si një kolonë e qetë, por e palëkundur, duke dëshmuar se kritika sociale më e fuqishme është ajo që lind nga kuptimi i thellë dhe dhembshuria për njeriun.

Last Updated on 30/01/2026 by Leonard

Nga Leonard Veizi

Në historinë e kinemasë dhe televizionit, jo gjithmonë ndodh që komedia të trajtohet si një akt i thellë kulture. Ketrin O’Hara është një nga ato përjashtime të rralla që sfidojnë çdo kategorizim të thjeshtë. Ajo nuk ishte thjesht një aktore komike, por një laborator i gjallë shndërrimi, ku grotesku, absurdi dhe ndjeshmëria njerëzore bashkëjetojnë në një ekuilibër të brishtë, por të përkryer…

…Që në fillimet e saj në skenën e “Second City”, O’Hara e kuptoi se komedia nuk lind nga batuta, por nga vëzhgimi i imët i realitetit. Ajo përthithi ritmet e jetës urbane, deformimet e karakterit njerëzor dhe i rikrijoi në figura që, edhe kur janë të ekzagjeruara, mbeten thellësisht të vërteta.

Formësimi i shkollës

Përkrah emrave si Xhon Kendi dhe Den Ejkrojd, ajo kontribuoi në formësimin e një shkolle humori që nuk tallej me njerëzit, por me dobësitë e tyre – duke i kthyer ato në pasqyrë kolektive. Në këtë prizëm duhet lexuar edhe roli i Keit MekKallisterit në filmin “Home Alone” prodhim i vitit 1990, film i cili në shqip është trasmetuar nën titullimn :I vetë,m në shtëpi”. Ankthi i saj nuk është thjesht një mekanizëm narrativ për të vënë në lëvizje fabulën, por një metaforë e frikës moderne: humbja, ndarja, pamundësia për ta mbajtur familjen të bashkuar në një botë gjithnjë e më të shpërndarë. O’Hara i jep këtij personazhi një humanizëm të rrallë, duke e zhveshur figurën e nënës nga heroizmi artificial dhe duke e bërë atë thellësisht njerëzore – të gabueshme, të frikësuar, por të palëkundur në dashuri.

Mbretëresha e mijëra fytyrave

Nëse arti i aktrimit do të ishte një mozaik ngjyrash, Ketrin O’Hara do të ishte penelata më e guximshme dhe më e paparashikueshme e tij. Ajo nuk interpreton thjesht role; ajo i pushton, u jep frymë, zë dhe një shpirt që lëkundet mes komikes absurde dhe tragjikes së heshtur. Nga britma e dëshpëruar e një nëne në “Home Alone” te aristokracia groteske e Moira Rouz në “Schitt’s Creek”, O’Hara ka skalitur një vend të pashlyeshëm në panteonin e ikonave të ekranit.

“Second City”, inkubatori i transformimit

E lindur në Toronto, në një familje të madhe me shtatë fëmijë, Catherine O’Hara u rrit në një ambient ku humori ishte mjet mbijetese dhe komunikimi. Rrugëtimi i saj artistik nisi në skenat e improvizimit të Second City, ku ajo mësoi artin e shndërrimit të menjëhershëm, aftësinë për të ndërtuar një karakter në pak sekonda dhe për ta bërë atë të paharrueshëm. Ishte pikërisht aty që ajo mprehu disiplinën dhe guximin që do ta shoqëronin gjatë gjithë karrierës.

Nga ikona familjare te rilindja artistike

Edhe pse filmografia e saj është e pasur dhe shumëplanëshe, “Home Alone” mbetet pika ku O’Hara hyri në imagjinatën globale. Megjithatë, vitet e fundit shënuan atë që kritikët e quajtën “O’Harassance” – rilindja artistike e saj. Me Moira Rouz, ajo krijoi një nga personazhet më komplekse dhe më qesharake në historinë e televizionit: një figurë groteske, e thyer, teatrale, por në thelb tragjikisht njerëzore. Ky rol jo vetëm që e ktheu O’Hara-n në një ikonë të re të kulturës pop, por i solli edhe triumfin e plotë në Emmy Awards.

“Aktrimi nuk është të bëhesh dikush tjetër, por të gjesh veten brenda rrethanave të dikujt tjetër” – ky parim përshkon gjithë karrierën e saj, nga vitet e SCTV deri te bashkëpunimet brilante me Kristofer Gest në filmat mockumentary, ku improvizimi bëhet art i pastër.

Jeta përtej reflektorëve

Ndryshe nga personazhet e saj shpeshherë kaotikë, jeta private e Catherine O’Hara-s është diskrete dhe e qëndrueshme. Martesa e saj shumëvjeçare me dizajnerin Bo Uelç dhe rritja e dy djemve larg zhurmës së panevojshme të Hollivudit dëshmojnë një ekuilibër të rrallë mes famës dhe thjeshtësisë.

Sot, Ketrin O’Hara mbetet një frymëzim për brezat e rinj të aktorëve. Ajo na ka mësuar se e qeshura mund të jetë forma më e lartë e inteligjencës dhe se mosha nuk është pengesë për kreativitetin. Një forcë e qetë, por e pandalshme, që na ka befasuar në vazhdimësi, jo duke na bërë thjesht të qeshim, por duke na bërë të kuptojmë më mirë veten.

Historia e Camila Rodrigues Cardoso, një bukuroshe 21-vjeçare braziliane e cila hoqi dorë nga karriera e saj në konkurset e modës dhe bukurisë për të ndjekur një jetë të vetmuar ka shkaktuar reagime të forta dhe mijëra komente në mediat sociale.

Camila, dikur e konsideruar si një nga fytyrat më në modë në skenën braziliane të bukurisë, tani njihet me emrin fetar Motër Eva dhe i përket Kishës Ortodokse në Brazil. Në një video të vitit 2025, e cila ka mbledhur gati pesë milionë shikime në platformën X (ish Twitter), ajo shfaqet duke buzëqeshur me veshjen e saj fetare, duke folur për jetën e saj në një komunitet rural.

Megjithatë, pamja e saj shkaktoi edhe polemika të forta. Komuniteti i veçantë kishtar lejon grimin dhe lyerjen e thonjve, një praktikë që zakonisht nuk shihet midis murgeshave katolike. Kjo shkaktoi komente që vinin në dyshim vërtetësinë e zgjedhjes së saj. “Vetëm ajo buzëqeshje më tregon se ajo është në një lloj sekti dhe po e shijon atë në maksimum”, shkroi një përdorues. Një tjetër komentoi: “Ajo i përket Kongregacionit të Sancta Dei Genitrix, i cili nuk është i lidhur me Kishën Katolike Romake. Kryetari është prifti ortodoks José Ribamar R. Díaz.

Ajo ka nevojë për ndihmë psikologjike dhe shpirtërore.” Pati edhe komente më të ashpra, të tilla si: “A nuk është ajo anëtare e një sekti të frikshëm skizmatik? A nuk është ajo një murgeshë e vërtetë?” ose “Një murgeshë dhe në celular në të njëjtën kohë?”

Në të njëjtën kohë, disa përdorues nxituan në mbrojtje të saj. “Të lësh botën pas për të ndjekur Jezusin nuk është e lehtë. Është vërtet e fuqishme”, shkroi një grua. Të tjerë ishin më skeptikë, duke e quajtur atë një “imazh të inskenuar”, ndërsa nuk munguan komentet pozitive, të tilla si: “Ka më shumë në jetë sesa të të shfrytëzojnë”./mxh

Nga Leonard Veizi

Me sa duket në këtë botë ka njerëz që vijnë me një trup prej qelqi, por me një shpirt që refuzon të, qoftë dhe nga harresa. Amedeo Modiljani dukej se e mbante vdekjen si një shoqe rruge që në hapat e parë; ai e dinte se koha e tij nuk ishte një lumë i gjatë, por një rrymë e vrullshme që nxitonte drejt derdhjes…

…Ethet e fëmijërisë dhe mushkëritë e brishta nuk ishin thjesht sëmundje, por “mësueset” e para që i treguan kufirin e materies. Ndoshta kjo është arsyeja pse ai nisi të pikturonte njerëz që duken sikur po treten ngadalë në ajër – figura që zgjaten drejt qiellit, duke u bërë të tejdukshme, por kurrë të padukshme.

Fillimet

Ai lindi në Livorno, në vitin 1884, në një shtëpi ku varfëria trokiste në derë, por muret ishin të veshura me letërsi dhe dashuri. Nëna e tij, e vetmja që diti të lexonte “kodin” e fshehtë të djalit të saj, shkruante në ditar se brenda Amedeos fshihej diçka e jashtëzakonshme. Ajo nuk e mjekoi vetëm me ilaçe, por me liri. Kjo mbështetje e heshtur u bë thalmi i artit të tij: Modiljani nuk kërkonte thjesht të pikturonte portrete, ai kërkonte të gjente në fytyrat e botës atë miratim të qetë dhe atë dritë që kishte parë në sytë e nënës.

Në Paris

Kur mbërriti në Paris në fillim të shekullit XX, ai u bë “princi i bohemëve”, por mbeti përjetësisht një i huaj. Mes mjegullës së absintit dhe kollës që i griste kraharorin në rrugicat e Montmartre-it, ai nuk pikturonte për të pasqyruar realitetin, por për ta zhveshur atë. Te Modljani, qafat zgjaten si korda violine dhe fytyrat humbasin simetrinë tokësore për të fituar një harmoni hyjnore.

“Modiljani nuk i pikturonte njerëzit ashtu siç dukeshin. Ai i pikturonte ashtu siç ndiheshin kur mbeteshin vetëm me veten.”

Sytë në tablotë e tij—shpesh thjesht bajame të errëta pa bebëza—janë dritare të mbyllura për botën e jashtme, por të hapura drejt shpirtit. Ai nuk kërkonte duartrokitjet e salloneve të mëdha; ai kërkonte atë heshtje mistike që ndodh kur një shikues ndalon para një pikture dhe ndjen se po shihet nga brenda.

Bashkëjetesa

Në vitin 1917, Modljani filloi të pikturonte një seri prej rreth 30 nudo të mëdha femrash që, me ngjyrat e tyre të ngrohta, të ndezura dhe format sensuale, të rrumbullakosura, janë ndër veprat e tij më të mira. Në dhjetor të atij viti, Bertë Veil organizoi një ekspozitë personale për të në galerinë e saj, por policia i gjykoi nudot të pahijshme dhe i hoqi ato. Po atë vit, artisti filloi një lidhje dashurie me piktoren e re Zhënë Hebutern (Jeanne Hébuterne), me të cilën shkoi të jetonte në Kôte d’Azur. Vajza e tyre, Zhënë, lindi në nëntor 1918.

Dashuria e tij, Zhënë Hebutern, ishte e vetmja që mundi të banonte në vetminë e tij. Ajo nuk ishte thjesht një muzë, por një pasqyrë e ankthit dhe brishtësisë së tij. Modljani e pikturoi atë me një butësi pothuajse fetare, sikur peneli të kishte frikë se mos e lëndonte lëkurën e saj prej porcelani. Ata jetuan në një simbiozë tragjike, ku kufiri mes artit, dashurisë dhe sëmundjes u fshi plotësisht.

Fundi tragjik

Më 24 janar 1920, në moshën 35-vjeçare, Amedeo mbylli sytë për herë të fundit, i lodhur nga një betejë që trupi nuk mund ta fitonte dot më. Por tragjedia nuk u ndal aty. Të nesërmen, Zhënë, e veshur me dëshpërimin e saj dhe me një jetë të re që rritej në bark, zgjodhi ta ndiqte në amshim. Nuk ishte një akt dorëzimi, por një refuzim për të jetuar në një botë ku ngjyrat e Modiljanit ishin tharë.

Aktualitet

Sot, bota i përket atij. Pikturat e tij, dikur të shpërfillura, tani kurohen si thesare të shenjta. Por përtej famës dhe miliona dollarëve, mbetet ai djaloshi i brishtë nga Livorno, që e bëri dhimbjen e tij të bukur. Fytyrat e tij vazhdojnë të na vështrojnë me atë melankoli të sinqertë, duke na kujtuar se arti nuk shërben për të treguar si jemi, por për të zbuluar se kush mbetemi kur koha na zhvesh nga gjithçka.

24 janari i vitit 1961 ishte dhe fundi i rrugës së përbashkët  për Monroedhe Miler

Nga Leonard Veizi

Në vitin 1961, kur dritat e projektorëve u fikën mbi martesën e Merlin Monro dhe Artur Miler, bota nuk pa thjesht fundin e një romance, por dështimin e një eksperimenti shoqëror. Ishte çasti kur Amerika kuptoi se as mendja më e mprehtë e letërsisë dhe as imazhi më i adhuruar i ekranit nuk mund të ndërtonin një urë mbi humnerën që ndan famën nga e vërteta. Ky divorc ishte kapitulli i fundit i një përpjekjeje dëshpëruese për të bashkuar dy pole që, sapo prekeshin, shkaktonin shkëndija shkatërruese…

…Përtej kronikave rozë dhe arkivave ligjore, “Fenomeni Miller-Monroe” përfaqësonte një alkimi të rrezikshme që Amerika e viteve ’50 dëshironte ta shihte të realizuar me çdo kusht. Ishte përpjekja e parë e madhe e epokës moderne për të pajtuar dy polet e saj më ekstreme: Intelektin e Lartë dhe Ikonën e Paprekshme. Kur dramaturgu i ndërgjegjes u bashkua me muzën e pafajësisë së humbur, publiku nuk pa dy individë, por një alegori të gjallë. Ky bashkim u shndërrua në një laborator ku një komb i tërë vëzhgonte nëse mund të ekzistonte një paqe mes kërkimit të kuptimit – që ishte Miler, –  dhe tregtimit të ëndrrës, – që ishte Monroe. Ishte një martesë mes dy gjuhëve që nuk kishin fjalor të përbashkët: ai fliste me strukturën e tragjedisë, ajo fliste me dritën e imazhit.

Presioni i pamëshirshëm i mediave

Shtypi i kohës nuk u mjaftua me raportimin e lajmit; ai e shndërroi lidhjen e tyre në një cirk mediatik. Gazetarët e pagëzuan çiftin si “The Egghead and the Hourglass” (Intelektuali dhe Ora e Rërës).

Miler u akuzua shpesh si një “përfitues” cinik që po përdorte famën globale të Merlin-it për të pastruar imazhin e tij politik pas përndjekjeve nga McCarthy-izmi. Nga ana tjetër, Merlin shihej si një “trofe” që po kërkonte të blinte prestigj intelektual përmes martesës. Ky presion i jashtëm krijoi një ndjenjë mbytëse: ata nuk ishin më dy njerëz që dashuroheshin, por dy simbole që duhej të performonin një rol. Mileri, njeriu i fjalës, u gjend i burgosur në një botë ku imazhi ishte gjithçka, ndërsa publiku priste me padurim të shihte se kur “Truri” do të lodhej nga “Bukuria”.

Merlin përtej Mitit

Përtej skenarëve të Milerit, Merlin shkruante poezitë e saj në fletore të fshehura, të cilat u zbuluan dekada më vonë. Këto vargje dëshmojnë dimensionin e saj letrar dhe dëshirën për të komunikuar në një gjuhë që nuk ishte ajo e buzeqëshjeve të sforcuara.

Në shënimet e saj, ajo shkruante me një brishtësi rrëqethëse: “Ndihmë, ndihmë / Ndiej se jeta po më vjen më afër / Kur gjithçka që dua / është të vdes.”

Kjo ishte Merlin që Mileri njohu, por ndoshta nuk mundi ta shëronte. Poezia e saj ishte fragmentare, pa rima, e zhveshur dhe plot ankth ekzistencial. Ndërsa Mileri shkruante drama me struktura të përsosura morale, Merlin shkruante britma shpirti mbi letra të grisura. Ky mospërputhje mes “Artit të Madh” të Milerit dhe “Dhimbjes së Papërpunuar” të Monroe-s ishte fillimi i fundit.

“The Misfits” dhe tradhtia e letërsisë

Gjatë xhirimeve të filmit “The Misfits”, martesa mori goditjen përfundimtare. Mileri, në përpjekje për ta ndihmuar, e ktheu jetën e saj në një skenar. Kur Merlin lexoi rreshtat që ai kishte shkruar për të, ajo ndjeu se ai nuk po e mbronte, por po e “autopsionte” për hir të artit. Ai kishte përdorur dështimet e saj, frikën e saj nga braktisja dhe dobësitë e saj më të thella për të krijuar një personazh fiktiv. Në atë çast, ajo kuptoi se as penda e shkrimtarit nuk ishte një strehë, por një thikë tjetër.

Një metaforë e pasluftës

Divorci i vitit 1961 mbetet një udhëkryq kulturor. Merlin Monro mbeti e ngrirë në kohë si viktima e një makinerie që e adhuronte dhe e shkatërronte njëkohësisht. Artur Miler vazhdoi të shkruante, por vepra e tij e mëvonshme, veçanërisht drama “After the Fall”, u pa si një përpjekje e dhimshme (dhe për shumëkënd, e pamoralshme) për të shpjeguar dështimin e tij për ta shpëtuar atë.

Ndarja e tyre nuk është thjesht një histori dashurie e thyer; është dëshmia se Amerika e pasluftës ishte një vend ku ëndrra dhe ankthi ecnin krah për krah. Ata ishin dy gjysma të një kombi: shkëlqimi i verbër dhe ndërgjegjja e rëndë, që mund të takoheshin vetëm në një përqafim tragjik, përpara se të ndaheshin përgjithmonë në vetminë e tyre.

U lind më 25 qershor 1903 në Indi, por  vdiq me 21 janar 1950 ne Londër

Nga Leonard Veizi

“Të gjithë kafshët janë të barabarta, por disa janë më të barabarta se të tjerat”. Kjo sentencë u ngrit në pjedestal. Dhe nuk është thjesht cinizëm letrar, por diagnozë e saktë e pushtetit që përdor barazinë si maskë për privilegjin…

..Ka shkrimtarë që thjesht i përkasin kohës së tyre. Por ka dhe të tjerë që duken sikur e kanë përgjuar të ardhmen. Xhorxh Oruelli është nga këta të fundit. Ai nuk shkroi për të zbukuruar realitetin, por për ta zhveshur atë deri në kockë, për t’i hequr maskat dhe për të treguar fytyrën e vërtetë të pushtetit. Në një shekull të përgjakshëm, ku ideologjitë premtuan shpëtim dhe prodhuan kampe, frikë dhe heshtje, Oruelli u bë roja i fjalës së lirë dhe i së vërtetës së pambrojtur.

Fillimet

I lindur si Erik Artur Bler në Motihari të Indisë koloniale, nën hijen e Perandorisë Britanike, ai u rrit në një botë privilegjesh të vogla dhe padrejtësish të mëdha. Që herët, Oruelli e kuptoi se pushteti nuk është vetëm strukturë politike, por gjendje mendore dhe morale. Ky tension mes klasës nga vinte dhe ndjeshmërisë që e shtynte drejt të përjashtuarve u bë nervi i gjithë krijimtarisë së tij.

Përpara se të shndërrohej në shkrimtarin që do të trondiste ndërgjegjen e botës, Oruelli zgjodhi të jetonte në skaje. Si oficer policie në Birmani, ai pa nga brenda mekanizmin e ftohtë të imperializmit dhe mësoi ta urrejë atë pa kthim. Më pas, në Paris dhe Londër, u zhyt me vetëdije në varfëri, në dhomat e ftohta dhe punët poshtëruese, duke kërkuar të kuptonte jo nga librat, por nga përvoja, se çfarë do të thotë të jesh i padukshëm në shoqëri. Ai nuk i vëzhgonte njerëzit nga lartësia morale e intelektualit, por nga brenda, si njëri prej tyre.

Kthesa e madhe erdhi në Spanjë. Ndryshe nga shumë shkrimtarë të kohës që revolucionin e soditnin nga tryezat e kafeneve, Oruelli mori pushkën dhe shkoi në luftë. Atje, në baltën dhe frikën e Luftës Civile Spanjolle, ai pa tradhtinë më të rëndë të shekullit të njëzetë: idealin revolucionar të gërryer dhe shkatërruar nga vetë ata që flisnin në emër të tij. Aparati stalinist nuk po luftonte vetëm fashizmin, por po zhdukte çdo mendim të lirë brenda së majtës. Prej atij momenti, Oruelli mbeti socialist në bindje, por u bë armik i pamëshirshëm i çdo totalitarizmi. Ai kuptoi se pa lirinë e fjalës, çdo ide, sado fisnike në letër, shndërrohet në vegël shtypjeje. Dhe këtë ai e pasqyroi së paku në dy librat e tij monumental.

“Ferma e Kafshëve”

Kjo e vërtetë merr formë të përkryer në “Ferma e Kafshëve”, një libër i vogël në pamje, por shkatërrues në përmbajtje. Revolta e kafshëve kundër zotit Xhons nis si ëndërr çliruese dhe përfundon si makth. Derrat që premtojnë barazi përfundojnë duke e uzurpuar pushtetin dhe duke rishkruar rregullat sipas interesit të tyre. Oruelli nuk shkruan thjesht për Revolucionin Rus, por për çdo revolucion që harron njeriun në momentin kur merr pushtetin. Ndryshimi i urdhëresave në murin e fermës është një nga skenat më të frikshme të letërsisë moderne, sepse aty vritet kujtesa, dhe pa kujtesë, e vërteta nuk ka më mbrojtje. Fjalia e fundit, se të gjithë janë të barabartë por disa më të barabartë se të tjerët, nuk është satirë. Është epitafi i çdo utopie të tradhtuar.

“1984”

Nëse “Ferma e Kafshëve” është shikim pas, “1984” është shikim drejt humnerës që na pret. I shkruar në vetminë e ishullit Jura, ndërsa trupi i autorit po shuhej nga tuberkulozi, ky roman nuk është fantazi, por paralajmërim. Në botën e 1984 pushteti nuk mjaftohet me bindjen e trupit. Ai kërkon nënshtrimin e mendjes. Vëllai i Madh nuk është njeri, por prani e përhershme. Gjuha e Re nuk është thjesht reformë gjuhësore, por projekt për të shkatërruar mendimin. Mendimi i Dyfishtë është dhuna më e rafinuar, sepse e detyron individin të gënjejë veten dhe ta quajë këtë të vërtetë.

Fundin e romanit Oruelli e bën qëllimisht të padurueshëm. Uinston Smithi nuk vdes hero. Ai thyhet. Ai dorëzohet. Ai mëson ta dojë pushtetin që e ka shkatërruar. Kjo është fitorja absolute e tiranisë dhe frika më e madhe e Oruellit për fatin e njeriut modern.

Stili i tij është i zhveshur, i ftohtë, pa zbukurime. Oruelli besonte se një fjali e qartë është akt rezistence. Ai e dinte se propaganda fillon aty ku gjuha humbet kuptimin. Prandaj shkroi thjesht, drejt dhe pa alibi estetike. Për të, të shkruarit mirë ishte një dritare e pastër dhe jo një perde për të fshehur të vërtetën.

Xhorxh Oruell, ka shkruar 9 libra, dy përmbledhje me ese të shkurtra dhe disa qindra recensione dhe artikuj publicistikë për gazetat e kohës.

Epilog

Sot, në epokën e lajmeve të rreme, survejimit dixhital dhe rishkrimit të pandërprerë të historisë, Oruelli nuk lexohet si klasik, por si bashkëkohës i rrezikshëm. Ai na mëson të dyshojmë, të ruajmë fjalën dhe të mos pranojmë kurrë që dy plus dy të bëjnë pesë, sado fort ta kërkojë pushteti.

Në këtë kuptim, Xhorxh Oruelli nuk është thjesht shkrimtar. Ai është roja e fundit e së vërtetës në një botë që vazhdon të ketë frikë prej saj.

Përgatiti: Leonard Veizi

Më 19 janar 2007, Stambolli u zgjua në një ditë të ftohtë dimri, që pak orë më pas do të nxehej nga tri të shtëna arme. Në trotuarin e rrugës “Halaskargazi”, përpara redaksisë së gazetës “Agos”, u shtri për tokë një njeri mbi supet e të cilit rëndonte pesha e dy historive të përgjakura dhe një shprese të brishtë pajtimi. Me Hrant Dinkun u vra jo vetëm një gazetar, por u qëllua fjala e lirë në zemër të qytetit.

Ai ishte një njeri që guxonte të fliste aty ku të tjerët zgjidhnin heshtjen. Një zë i qetë, por i palëkundur, që kërkonte dialog në një hapësirë të helmuar nga frika, nacionalizmi dhe mohimi. Dhe pikërisht për këtë arsye, fjala e tij u konsiderua rrezik.

Një pasdite e përgjakur në Şişli

Mesditën e asaj të premteje, një i ri 17-vjeçar, Ogün Samast, i ushqyer me propagandë ultra-nacionaliste dhe urrejtje të kultivuar, i doli pas shpine dhe e qëlloi për vdekje. Trupi i Dinkut mbeti i shtrirë në asfalt, me këpucët e vjetruara të drejtuara nga qielli i hirtë i Stambollit, ndërsa mbi të u hodh një çarçaf i bardhë – një simbol i menjëhershëm i pafajësisë së vrarë.

Dëshmitarët mbetën të mpirë. Por ajo që u shtri në tokë nuk ishte vetëm një trup. Aty u rrëzuan iluzionet për një Turqi që kishte mbyllur hesapet me demonët e saj dhe themelet e një lirie shprehjeje që ekzistonte më shumë në letër sesa në realitet.

“Pëllumbi” që e ndiente rrezikun

Vetëm pak ditë para se të vritej, Hrant Dink kishte shkruar një nga tekstet më profetike dhe më të dhimbshme të gazetarisë turke. Ai fliste për frikën e përditshme, për kërcënimet dhe izolimin, por edhe për besimin e tij naiv – ose fisnik – se fjala mund të mbijetojë:

“Po, e ndiej veten me shqetësimin e një pëllumbi. Por e di se në këtë vend njerëzit nuk i prekin pëllumbat. Ata jetojnë mes nesh, pak të frikësuar, por të lirë.”

Më 19 janar 2007, u vërtetua se edhe pëllumbat mund të bëhen shënjestër, kur klima politike ushqehet me urrejtje dhe shteti zgjedh të mos dëgjojë paralajmërimet.

Ura që nuk u lejua të qëndronte

Misioni i Hrant Dink ishte i rrallë dhe i rrezikshëm: ai kërkonte të ishte urë, jo flamur. Ai nuk fliste për hakmarrje, por për njohje dhe përgjegjësi. Ai besonte se turqit dhe armenët nuk mund të shërojnë plagët e së shkuarës duke i mohuar, por vetëm duke i parë në sy.

Ai foli hapur për gjenocidin armen, duke thyer tabu që në Turqi kushtonin burg, ndjekje penale dhe demonizim publik. Por Dink nuk ishte zë vetëm i armenëve. Ai u bë mbrojtës i çdo pakice, i çdo qytetari që besonte se demokracia nuk ndërtohet mbi heshtje të detyruar.

Për këtë arsye, ai u shndërrua në shënjestër të një sistemi që toleron nacionalizmin agresiv, por ndëshkon mendimin kritik.

“Të gjithë jemi Hrant Dink”

Vrasësit dhe frymëzuesit e tyre gabuan rëndë në një pikë thelbësore: ata menduan se fjala vdes bashkë me trupin. Por reagimi i shoqërisë ishte i papritur dhe tronditës.

Dhjetëra mijëra njerëz dolën në rrugët e Stambollit në funeralin e tij, në një marshim të heshtur që u kthye në një britmë morale. Parullat që u ngritën atë ditë hynë në histori:

“Hepimiz Hrant’ız, hepimiz Ermeniyiz”
Të gjithë jemi Hrant, të gjithë jemi armenë.

Ishte një moment i rrallë kur shoqëria turke e sfidoi veten, duke pranuar se problemi nuk ishte një vrasës i vetëm, por klima që e prodhoi atë.

Trashëgimia e një fjale që nuk u vra

Hrant Dink la pas një trashëgimi që nuk matet me artikuj apo editorialë, por me guximin për të thënë të vërtetën në një ambient armiqësor. Ai dëshmoi se patriotizmi nuk është mbrojtje e krimeve, por përpjekje për t’i pranuar ato, që të mos përsëriten.

Ai na kujtoi se demokracia nuk vritet me grushte shteti, por me plumba kundër fjalës së lirë. Dhe se një shoqëri matet jo nga mënyra si trajton shumicën, por nga mënyra si mbron zërat që e shqetësojnë.

Kur vritet fjala, rrezikohet shpirti i një vendi.
Me Hrant Dinkun u tentua të vritej fjala. Por ajo vazhdon të jetojë – si kujtesë, si akuzë dhe si detyrim moral që ende pret drejtësi.

Nga Leonard Veizi

Nëse do të duhej një material letrar ku të bashkoheshin arsyeja, morali, prakticiteti dhe vetë filozofia e jetës, do të mjaftonte të lexoheshin 33 vargjet e poemës “If” të Rudiard Kiplingut. Një poezi që në shqip ka ardhur si “Nëse” ose, në përkthimin tashmë të kanonizuar, “Në mundsh”.

Në mundsh ta ruash arsyen, kur bota humbet fillin
e fajin ty ta hedh dhe vetes t’i besosh,
sa herë tek ti dyshojnë e s’të përfillin,
por edhe dyshimet drejt t’i gjykosh…

Këto janë vargjet e poetit brilant britanik Rudiard Kipling. Poezia e tij ishte më shumë se e famshme — dhe sot është edhe më tepër sesa në kohën kur u shkrua. Një “poemë” që më ka mahnitur gjithmonë, qoftë kur e lexoja vetë nën zë, qoftë kur e dëgjoja të interpretuar nga të tjerë. Në shqip ajo ka ardhur përmes përkthimeve të mjeshtërve të mëdhenj Fan Noli dhe Robert Shvarci.

Në mundsh të rrish në pritje, nga pritja pa u lodhur,
e, kur t’urrejnë, urrejtje mos t’ushqesh,
madje, ndaj shpifjeve të rrish pa folur,
me thjeshtësi, me to pa rënë ndesh…

Janë dy përkthime që, në mënyra të ndryshme dhe po aq të njëjta, i kanë dhënë jetë një poezie që vlen njësoj si për baballarët, ashtu edhe për bijtë e tyre. Dhe ndërsa Noli do ta sillte në një variant tosk të shqipes, “Në munç”, Shvarci do të ishte më afër gjuhës së njësuar: “Në mundsh”

Në mundsh t’mendosh, por jo gjer në shkatërrim,
të ëndërrosh, por jo si rob ëndërrimesh,
dhe t’i trajtosh njëlloj e pa dallim
ngadhnjim e shpartallim, burim mashtrimesh…

Rudiard Kipling e shkroi këtë poezi në vitin 1895, kur ishte në të tridhjetat e tij. Por magjia e saj u përhap shumë shpejt dhe mori domethënien e vet për këdo që hynte brenda saj.

Në durofsh dot thëniet e tua të drejta
në kurthe për trutharët, kopuket që t’i kthejnë,
t’i shohësh të thyera gjërat më të shtrenjta
e prapë t’i ndërtosh me vegla që nuk vlejnë…

Për shumëkënd, poezia është një platformë, një refleksion marramendës, ku në pak vargje të sintetizuara jepet leksioni i çmuar për baballarët e për çdo fëmijë: cilat janë parimet në jetë për t’u bërë një burrë me “rr” të fortë.

Në mundsh fitoret që ke korrur t’i flijosh
si në kumar, në një të vetme lojë,
të rrezikosh, të humbasësh e prapë t’ia fillosh,
dhe humbjen kurrë të mos e zësh në gojë…

Rudiard Kipling ishte gazetar, shkrimtar, tregimtar, poet dhe novelist. U lind në Bombei-n e dikurshëm të Indisë,e që sot quhet Mumbai, një vend që frymëzoi shumë nga veprat e tij. Por ai udhëtoi në të gjithë botën, duke shkruar vazhdimisht.

Në i detyrofsh dot muskul, nerv e puls e zemër
të të shërbejnë edhe kur gjithçka duket e kotë,
e të qëndrosh kur s’ke asgjë më veç vullnetit,
që vetëm fjalën “Qëndro!” gjithmonë të thonë…

Por Kipling njihet edhe për vepra të tjera po aq të jashtëzakonshme, të cilat na kanë bërë të ëndërrojmë aventura të çuditshme e të paharrueshme, si në rastin e “Libri i Xhunglës” apo “Kapiteni Guximtar”. Proza e tij na jep një pasqyrë të jashtëzakonshme të jetës së botës indiane, por edhe të jetës së ushtarëve britanikë, e posaçërisht të botës së fëmijëve dhe të kafshëve, sidomos pas një qëndrimi disa­vjeçar në Afrikë.

Në mundsh të flasësh me maskarenj, por nderin tënd ta ruash,
e t’ecësh përkrah mbretit pa krenari që të verbon…
Nëse armiku apo miku s’të bëjnë dot të vuash,
dhe gjithkënd e çmon, por veç sa meriton…

Kipling ishte fitues i Çmimit Nobel për Letërsi në vitin 1907. Ky çmim iu dha për veprën e tij, ndër të tjera edhe për “The Jungle Book” apo “Libri i Xhunglës”. Rudiard Kipling mbetet laureati më i ri i Nobelit për Letërsi, të cilin e fitoi në moshën 41-vjeçare.

Në mundsh t’i mbushësh ti minutat aq të rënda
me vepra që peshojnë dije dhe mos kij asnjë dyshim,
se jotja do të jetë Bota, me ç’ka brenda,
dhe NJERI do të jesh, o biri im!

“Më tregoni gjashtë vitet e para të jetës së një fëmije dhe pastaj unë do t’ju tregoj pjesën tjetër”, ka shkruar Kipling. Ai e shkroi “If” si një elegji me filozofi personale. Megjithatë, jeta e tij njohu edhe dhimbje të thella: ai përjetoi vdekjen e djalit të tij 18-vjeçar gjatë Luftës së Parë Botërore, dhe më herët kishte duruar edhe humbjen e vajzës së tij shtatëvjeçare, Jozefinës.

Rudiard Kipling vdiq në Londër në vitin 1936, pasi kishte jetuar 70 vjet nga jeta e tij.
Në një sondazh të kryer nga BBC në vitin 1996, “If” u votua si poezia më e preferuar në Mbretërinë e Bashkuar, duke fituar dy herë më shumë vota se poezia e renditur në vendin e dytë.

Më 17 janar të vitit 1899 u lind Al Capone – Janari ishte muaji i tij: U lind në janar, u lirua nga burgu në janar dhe vdiq po në janar.

Përgatiti: Leonard Veizi

Ai do të mbahet mend për thënien e famshme përpara gjykatësve: “Ju jeni klientët e mi.” Quhej Alfons Gabriel Kapone, por u njoh në mbarë botën si Al Kapone. Pikërisht mbi figurën e tij u ndërtuan më pas personazhet e filmave me gangsterë, gjatë periudhës së ndalimit të alkoolit në Shtetet e Bashkuara, mes viteve 1920–1933. Për këtë arsye, Kapone u konsiderua një nga gangsterët më të famshëm, edhe sepse u përjetësua në dhjetëra filma të Hollivudit…

…U lind në Brooklyn, Nju Jork, nga prindër emigrantë italianë që kishin mbërritur nga rrethinat e Napolit. U përfshi në veprimtari kriminale që në moshë të re. U përjashtua nga shkolla kur ishte vetëm 14 vjeç, pasi kishte rrahur një mësues në klasë. Në moshën 16-vjeçare kishte tashmë mbi supe akuza për rrahje, grabitje dhe vjedhje. Pak më vonë i dha lamtumirën Nju Jorkut për t’u zhvendosur në Çikago.

Në të njëzetat e tij nisi të përfitonte nga kontrabanda e pijeve alkoolike, një aktivitet që e shtyu edhe më thellë në botën e krimit. Pavarësisht kësaj, Kapone u shndërrua në një figurë të dashur për publikun. Dhuratat që ai shpërndante për kisha, shkolla, jetimore dhe organizata bamirëse, duke përdorur para të fituara nga veprimtari të paligjshme, bënë që shumë njerëz ta shihnin me adhurim.

Por “emri i mirë” i tij u cënua rëndë në vitin 1929, me Masakrën e Ditës së Shën Valentinit, kur shtatë anëtarë të një bande rivale u ekzekutuan. Dyshimet ranë mbi Kaponen, edhe pse ai i dënoi publikisht vrasjet. Megjithatë, nuk ishin krimet e dhunshme që e çuan në burg, por refuzimi për të paguar taksat. Kapone shprehej se, meqenëse paratë i kishte fituar në mënyrë të paligjshme, nuk kishte pse të paguante taksa për të ardhura që, sipas tij, nuk ishin të ligjshme. Gjykata, megjithatë, kishte një mendim krejt tjetër.

Fakte

E çuditshme, por e vërtetë: janari ishte muaji i tij. U lind në janar, u lirua nga burgu në janar dhe vdiq po në janar.

Pseudonimi i tij ishte “Scarface” (Fytyrëmbresë), një nofkë që e urrente. E mori pasi u plagos në fytyrë nga vëllai i një vajze që ai kishte ngacmuar.

Aktivitetin kriminal e nisi me kontrabandën e alkoolit, por më pas u përfshi edhe në kumar dhe prostitucion.

Në vitin 1918, Kapone njohu një vajzë të quajtur Meri. Më 4 dhjetor 1918 lindi djali i tyre, Albert “Sonny” Francis. Kapone dhe Meri u martuan më 30 dhjetor të po atij viti.

Al Kapone fitonte rreth 100 mijë dollarë në javë. Një vilë luksoze, një makinë Cadillac e blinduar që peshonte rreth 7 tonë, një shpurë truprojash dhe, mbi të gjitha, kontrolli i tregut të uiskit në gjithë Çikagon, e bënë atë pa diskutim gangsterin më të famshëm dhe më të pasur të kohës.

Sipas të dhënave të policisë dhe prokurorisë amerikane, gangsteri më i njohur i viteve ’20 të shekullit XX kishte nën kontroll monopolin e tregtisë së birrës dhe uiskit.

Arrestimet

Kapone u arrestua disa herë dhe në dosjen e tij penale figuron një sërë akuzash: kontrabandë pijesh, mospagim taksash, vrasje dhe porositje vrasjesh. Një tjetër akuzë lidhej me Masakrën e Ditës së Shën Valentinit.

U arrestua për herë të parë në vitin 1926 për vrasjen e tre personave, por kaloi vetëm një natë në qeli për shkak të mungesës së provave.

U fut sërish në burg në maj të vitit 1929, këtë herë për armëmbajtje pa leje, por u lirua pas një kohe të shkurtër.

Në vitin 1930, në kulmin e fuqisë së tij, Kapone u përfshi në listën e 28 kriminelëve më të rrezikshëm të Çikagos dhe u shpall “Armiku Publik Numër Një”. Ndërkohë, autoritetet federale e përfshinë në listën e personave më të kërkuar në SHBA.

Më 3 maj 1932 u riarrestua dhe u dërgua në burgun federal të Atlantës për të vuajtur një dënim prej 10 vitesh, kryesisht për evazion fiskal. Qeveria amerikane e akuzoi se i detyrohej shtetit 215.080,48 dollarë taksa të papaguara.

Juria e shpalli të pafajshëm në 18 nga 23 akuzat, por gjyqtari Wilkerson e dënoi me 10 vjet burg. Për shkak të sjelljes së mirë, Kapone vuajti vetëm rreth 8 vjet. Gjoba e vendosur ishte 37.617 dollarë e 51 cent.

Edhe në burg, Kapone përfitoi privilegje të veçanta. U vendos në një qeli të mobiluar, me qilim, makinë shkrimi dhe Enciklopedinë Britanike, pas së cilës ishte i fiksuar. U lirua më 6 janar 1939.

Pas lirimit, kaloi një periudhë të shkurtër në spital dhe më pas u kthye në rezidencën e tij në Palm Island, ku jetoi i qetë pjesën e mbetur të jetës.

Fundi i një epoke

Kapone ishte diagnostikuar me sifiliz që gjatë qëndrimit në burgun e Alkatrazit. Sëmundja i dëmtoi rëndë sistemin nervor dhe trurin, duke e bërë të paaftë për jetën publike. Një vit para vdekjes hoqi dorë nga çdo aktivitet. Në vitin 1946, mjeku i tij dhe një psikiatër nga Baltimora konstatuan se Kapone kishte kapacitetin mendor të një fëmije 12-vjeçar.

Më 25 janar 1947, Al Kapone ndërroi jetë nga një infarkt. Ishte vetëm 48 vjeç. Në varrimin e tij morën pjesë rreth 10 mijë persona. Arkivoli prej bronzi kushtoi 2 mijë dollarë, ndërsa mijëra dollarë të tjerë u shpenzuan për lulet.

Ai u varros fillimisht në varrezat Mount Olivet, në jug të Çikagos, pranë varreve të babait dhe vëllait të tij. Në mars të vitit 1950, eshtrat e tyre u zhvendosën në varrezat Mount Carmel. Në epitafin e varrit të tij shkruhet: “Mëshirë, Jezusi im!”

Kuriozitete

Dosja e Al Kapones në arkivat e FBI-së përmban 2.397 faqe, ndërsa agjenti Frank Wilson e ndoqi për vite me radhë, duke hetuar llogaritë e tij bankare.

Përveç famës si gangster, Kapone kishte edhe pasione artistike: ishte adhurues i muzikës xhaz dhe veçanërisht i një grupi të quajtur New Orleans.

Figura e tij vazhdon të rikthehet në kinematografi. Për Al Kaponen janë realizuar disa filma, mes tyre “Masakra e Shën Valentinit” (1967), “Capone” (1975) dhe “Të Paprekshmit” (1987), ku rolin e tij e interpreton Robert De Niro.

Shkrimtari i madh francez u pagëzua më 15 janar 1622 dhe kjo njihet dhe si dita e lindjes së tij

Nga Leonard Veizi

Në historinë e letërsisë botërore, pak emra kanë arritur të mbeten kaq bashkëkohorë dhe therës sa Molière. I regjistruar si Jean-Baptiste Poquelin, ai braktisi komoditetin e jetës borgjeze për t’u bërë simboli i komedisë klasike franceze dhe një pasqyrë e pamëshirshme e shoqërisë së kohës së tij…

…Molière lindi më 15 janar 1622, duke shënuar fillimin e një epoke të re për teatrin botëror. Ai mbylli sytë po aq dramatikisht sa jetoi, më 17 shkurt 1673, duke lënë pas një trashëgimi që duket sikur është shkruar posaçërisht për të zbërthyer paradokset njerëzore – përfshirë edhe ato të shoqërisë sonë.

Një vëzhgues midis dritëhijeve të oborrit

Molière nuk ishte thjesht një dramaturg; ai ishte një “institucion” teatror – aktor, regjisor dhe vëzhgues i mprehtë i natyrës njerëzore. Në një Francë të prangosur nga etiketa e rreptë dhe hierarkitë e hekurta të Versajës, ai guxoi të demaskonte gjithçka që konsiderohej e shenjtë: moralin e rremë dhe devotshmërinë e shtirur, mjekësinë e paaftë që fshihej pas latinishtes, martesën si pazar interesash dhe autoritetin prindëror të verbër.

Teatri si diagnozë shoqërore

Kryeveprat e tij – nga “Tartufi” dhe “Kopraci” te “Mizantropi” dhe “I sëmuri imagjinar” – tejkalojnë kufijtë e komedisë së thjeshtë të situatave. Ato janë anketa sociale, ku e qeshura shërben si skalpel për të zbërthyer veset njerëzore.

Personazhet e tij nuk janë thjesht karikatura, por arketipe universale që mbijetojnë në çdo epokë: hipokriti që fshihet pas fesë, koprraci që humbet njerëzoren për arin dhe mendjemadhi që kërkon lavdi përmes injorancës.

Tehu i hollë i ironisë

Gjuha e Molière-it është një përzierje mjeshtërore e elegancës dhe mprehtësisë, e aftë të godasë pa rënë në vulgaritet. Ironia e tij nuk shkatërron për hir të cinizmit; ajo synon ndërgjegjësimin.

Pikërisht ky qëllim e përplasi atë me muret e larta të censurës. “Tartufi”, sot gur themeli i teatrit botëror, u ndalua për vite me radhë nga kleri, i cili e shihte veten të pasqyruar në portretin e mashtruesit fetar. Megjithatë, mbrojtja e Mbretit Diell (Luigji XIV) i lejoi Molière-it të vazhdonte luftën e tij përmes artit.

Vdekja në skenë

Molière jetoi dhe vdiq si një artist i vërtetë. Por vdekja e tij mbetet një nga momentet më ironike të historisë. Ironia e fatit deshi që ai të rrëzohej në skenë gjatë shfaqjes së katërt të “I sëmuri imagjinar”, – apo siç njihet në shqip ” I sëmuri pë mend”, – në vitin 1673. Edhe pse në dhimbje të tmerrshme, ai insistoi ta çonte shfaqjen deri në fund, për të mos zhgënjyer shikuesit dhe për të mos u hequr rrogën e ditës aktorëve të tij.

Ai dha shpirt pak orë më vonë. Shoqëria që ai kishte demaskuar i dha “shuplakën” e fundit: Kisha refuzoi ta varroste në tokë të bekuar, sepse ishte aktor – një profesion që atëherë konsiderohej i pamoralshëm. U desh ndërhyrja e Mbretit që ai të gjente një vend prehjeje, ndonëse natën dhe pa ceremoni.

Ky fund tragjik dhe simbolik vulosi jetën e një njeriu që e ktheu teatrin në një akt ekzistencial.

Trashëgimia

Sot, Molière mbetet një nga shtyllat e kulturës evropiane. Ai na mëson se teatri nuk është vetëm argëtim, por një mjet për të parë të vërtetën. Në çdo shoqëri ku pushteti kthehet në farsë dhe morali në dekor, e qeshura e Molière-it vazhdon të kumbojë si një akt rebelimi.

Nga Leonard Veizi

Në 12 janar të vitit 1949, në qytetin e lashtë të Kyotos, ku hijet e tempujve rrëfejnë histori të harruara dhe koha rrjedh në mënyra të çuditshme, lindi Haruki Murakami. Një fëmijë i pasluftës, i rritur mes kujtesës së copëtuar të Japonisë dhe tingujve të një bote që ndryshonte me shpejtësi. Letërsia e tij nis aty ku logjika hesht: në buzë të një pusi të errët, nën dritën e dy hënave që nuk ndodhen askund në qiellin tonë, ose në shoqërinë e një maceje që zhduket pa lënë gjurmë…

…Në krijimtari, çdo fjali e Murakamit tingëllon si një notë muzike, një xhaz i ngathët i ndarë mes nostalgjisë dhe magjisë. Në Shqipëri, ai nuk është thjesht një autor i huaj; është një dritare e hapur drejt një universi tjetër, ku koha dhe ndjenja gërshetohen në ritmin e vetëdijes. Falë mjeshtërisë së përkthyesve tanë, lexuesi shqiptar mund të hyjë në “dhomat e errëta të ndërgjegjes”, aty ku çdo simbol dhe çdo tingull ka kuptim të fshehtë.

Universi i Murakamit në gjuhën shqipe

Shumica e veprave të tij në shqip kanë ardhur nën logon e shtëpisë botuese “Skanderbeg Books”, e cila ka ndjekur me përpikëri korpusin e tij kryesor. Përkthyes si Ilir Baçi, Artan Kuçi, Merita Meçe, Orjeta Marku… kanë ndihmuar që ajo atmosferë melankolike dhe ritmi i veçantë i prozës të ruhet, duke i dhënë lexuesit një ndjesi afërsi me botën e tij surreale.

Edhe pse veprimet e romaneve të tij ndodhin në lagjet e Tokios si Shinjuku dhe Shibuya, lexuesi shqiptar gjen lehtësisht veten te personazhet e tij. Murakami flet për ndjenja universale: vetminë në një qytet të madh, kërkimin e një zëri në heshtje, dashurinë që mbetet e paqartë dhe muzika që shëron dhe çmend në të njëjtën kohë. Xhazi dhe muzika klasike që dëgjojnë personazhet e tij pasqyrojnë shpirtin e shumë të rinjve shqiptarë, të cilët në tingujt perëndimorë gjetën arratisje, rezistencë dhe ëndërr.

Ashtu si Japonia, edhe Shqipëria mban plagët e saj të historisë. Personazhet e Murakamit, që gërmojnë në puset e së kaluarës, rezonojnë thellë me lexuesin tonë: dhimbja, nostalgjia, dhe shpresa për një dritë të vogël janë universale.

Disiplina e maratonistit

Përtej miteve dhe misterit, Murakami është i njohur për një disiplinë pothuajse ushtarake. Ai zgjohet në orën 4:00 të mëngjesit, shkruan për 5-6 orë dhe pastaj vrapon ose noton çdo ditë. Ky ritëm i ngurtë pasqyrohet në librin e tij “Çfarë flas” kur flas për vrapimin, që frymëzon jo vetëm drejt letërsisë, por edhe drejt sportit, vetëkontrollit dhe përqendrimit. Në mënyrë të heshtur, Murakami na mëson se shkrimi dhe jeta janë të lidhura: çdo hap, çdo frymëmarrje, çdo tingull ka rëndësi.

Një udhërrëfyes i heshtur

Sot, Haruki Murakami mbetet një nga autorët më të kërkuar, jo vetëm në libraritë e botës por dhe ato të Tiranës dhe qyteteve të tjera shqiptare. Ai nuk bërtet, nuk jep leksione morale dhe nuk kërkon të jetë profet. Ai thjesht na merr për dore dhe na zhyt në puset tona të brendshme, duke na treguar se edhe në errësirën më të thellë, një dritë e vogël ekziston gjithmonë – qoftë një melodi e harruar, një kujtim i dashur, apo shpresa për të parë dy hënat në qiellin tonë të brendshëm.

Last Updated on 11/01/2026 by Leonard

80-vjetori i aktores së madhe shqiptare

Nga Leonard Veizi

Ajo njihet si  aktorja e 1.000 roleve.

— “O Tusho, hajde nji her… Se nji ktu ma ka pru. I kam dhan nja pesëdhjetë fotografi, por s’po merr asnji…”

Kjo është Zyliha Miloti, aktorja e mrekullueshme e Estradës së Shkodrës e cila edhe pa u dukur fizikisht, të bën të qeshësh.

U lindi në Shkodër më 11 janar 1946, në qytetin ku humori nuk është thjesht art, por mënyrë të menduari. Në atë djep kulture ku fjala ka ritëm dhe batuta lind natyrshëm, Zyliha u rrit me instinktin e skenës. Rrugëtimi i saj artistik nisi herët dhe u kurorëzua me diplomimin në Liceun Artistik “Jordan Misja” në vitin 1965. Ishte vetëm fillimi i një karriere që do ta shndërronte në një institucion të gjallë të artit shqiptar.

Një jetë në skenë

Që nga viti 1967, emri i Zyliha Milotit u bë i pandashëm nga Estrada Profesioniste e Shkodrës. Për më shumë se katër dekada, ajo nuk ishte thjesht një aktore humori, por një prani magnetike, e aftë të mbushte skenën me finesë, hir dhe një timbër zëri të dallueshëm. Eleganca e saj natyrore bashkëjetonte në harmoni me komiken, duke krijuar një profil unik – femëror, inteligjent dhe thellësisht njerëzor.

Bashkëpunimi me kolosët

Suksesi i Zylihasë nuk mund të konceptohet pa bashkëpunimet e saj të jashtëzakonshme me figurat emblemë të humorit shkodran:

Me Tano Banushin, ajo ndërtoi duete që sot janë pjesë e antologjisë së estradës shqiptare. Zyliha ishte partnerja ideale: elegante, e përmbajtur, duke i dhënë batutës së mprehtë një kontrapunkt të rafinuar.

Me Paulin Prekën, solli skeçe që mbeten referencë për humorin e situatës dhe dialogun e shpejtë, të saktë, pa teprime.

Duke interpretuar me plejadën e artë të estradës shkodrane, si Hasan Smaja, Gjosho Vasia, Zef Deda dhe Besnik Çinari ajo u bë pjesë e një ansambli që e ktheu qytetin verior në kryeqendrën e buzëqeshjes shqiptare.

Shkëlqimi në kinematografi

Edhe pse e kurorëzuar si “mbretëresha e estradës”, Zyliha Miloti e shtriu talentin e saj edhe në kinematografi, ku ruajti të njëjtën natyrshmëri dhe finesë interpretimi:

“Shoku ynë Tili”  i vitit 1981 i dha një rol plot jetë dhe autenticitet, që pasqyron me delikatesë realitetin social të kohës.
–“Mos thirr, o Qemal, mos thirr. Po na dëgjojnë edhe komshinjtë. Avash, se ia këpute veshin djalit, o Qemal. Shko tani të lahesh, se po të ftohet uji.”

“Dy herë mat” i vitit 1986 – një tjetër dëshmi e elasticitetit të saj aktorial.
–“Cuk, po kur je, mor gënjeshtar! Edhe ti mashtrues. E di si ma ke lënë shtëpinë, apo jo? Gjithë tallash. Më çmendi era e tutkallit. Çfarë Kopi mor, urdhëro unë këtu. Ma di inatin, apo jo?”

“Pak fresk sonte” i vitit 1994 ishte një titull skenari e regjie që i shkon aq shumë natyrës së saj skenike.
–“Po ty, mor karafil! Të kishin pat zanë në flagrancë… Më thanë njerëz seriozë. Po unë ta nxjerri shpirtin! Kush ka qenë ajo, një herë ma thuaj. S’të vjen marre, baba i gjashtë fëmijëve?”

“Maja”  i vitit 2011 ishte një rikthim dinjitoz në ekran, që tregoi se pjekuria artistike e saj ishte pasuruar edhe më shumë me vitet.

Titujt

Me 60 vite karrierë, 260 premiera dhe qindra role në teatër, estradë dhe film, Zyliha Miloti mbetet një figurë emblematike e artit shqiptar. Përdorimi i saj i matur dhe artistik i nëndialektit shkodran e ngriti të folurën lokale në nivel arti, duke i dhënë fjalës ritëm, muzikalitet dhe shpirt.

E nderuar me titujt “Mjeshtre e Madhe” dhe “Qytetare Nderi e Shkodrës”, Zyliha Miloti është një pjesë e rëndësishme e kujtesës sonë kolektive, një ikonë që e ktheu buzëqeshjen në art dhe artin në dashuri për njerëzit.

Përgatiti: Leonard Veizi

Nën qiellin e pamatë të Teksasit të vitit 1949, aty ku pluhuri i varfërisë përzihej me nxehtësinë përvëluese dhe tensionet racore drithëronin ajrin, lindi një fëmijë që do të mësonte ta shndërronte zemërimin në mburojë…

…Xhorxh Eduard Formën nuk ishte thjesht një djalosh i rritur në rrugët e ashpra të Hjustonit; ai ishte një forcë e fjetur e natyrës. I heshtur, me një vështrim që dukej se peshonte më shumë se grushtet e tij, pak kush mund ta imagjinonte se ky djalë “problematik” do të shndërrohej në një nga figurat më njerëzore të mitologjisë sportive moderne: njeriun që rrëzoi gjigantët dhe, më pas, ringriti vetveten nga hiri.

“Big Xhorxh” ose epoka e shkatërrimit

Karriera e tij shpërtheu si një vullkan. Në Lojërat Olimpike të Meksikos, më 1968, bota pa një 19-vjeçar që lëvizte në ring me egërsinë e një luani të ri. Kur fitoi medaljen e artë, ai valëviti një flamur të vogël amerikan — një gjest që në atë kohë u lexua si patriotizëm i thjeshtë, por brenda tij ziente një ambicie e pangopur: të bëhej mbret i botës.

Kurora erdhi shpejt. Në vitin 1973, në Kingston të Xhamajkës, Formën u përball me kampionin e pamposhtur Xho Frejzhër. Ajo që ndodhi në ring ishte një tronditje globale: brenda dy raundeve, Formën e rrëzoi Frejzhërin gjashtë herë. “Down goes Frazier!”, ulërinte komentatori, ndërsa bota po dëshmonte lindjen e një force të pamëshirshme. Formën nuk boksonte; ai ekzekutonte. Fuqia e tij brutale dukej se sfidonte vetë kufijtë e trupit njerëzor.

Rënia në Kinshasa dhe vdekja e egos

Por çdo mit ka çastin e tij të thyerjes. Për Xhorxh Formën, ai çast ishte Zairi, viti 1974. Në ndeshjen legjendare “Rumble in the Jungle”, përballë tij doli gjeniu Muhamed Ali. Formën hyri në ring si një makinë lufte; doli prej andej si një njeri i zhveshur nga iluzioni i pathyeshmërisë. Strategjia “rope-a-dope” e Aliut nuk goditi vetëm trupin e tij, por edhe egon. Ajo humbje nuk ishte thjesht statistikë sportive; ishte një vdekje shpirtërore.

Pas kësaj, ai humbi busullën. U tërhoq në vetmi, dhe pas një humbjeje tjetër në vitin 1977, përjetoi një kthesë radikale: gjeti besimin, la ringun dhe u bë predikues. Boksi, për një kohë të gjatë, u duk si një kapitull i mbyllur.

Mrekullia e flokëve të thinjur

Për gati dhjetë vjet, dorashkat mblodhën pluhur, ndërsa Formën mbante Biblën në dorë dhe u shërbente të varfërve. Por në fund të viteve ’80, bota u befasua: një Formën më i rëndë, me flokë të thinjur, me bark paksa të lëshuar dhe me një buzëqeshje që kishte zëvendësuar vështrimin e egër, shpalli rikthimin. Skeptikët qeshën; e quajtën një shaka për para.

Më 5 nëntor 1994, ndodhi e pamendueshmja. Në moshën 45-vjeçare, i veshur me të njëjtat mbathje të kuqe si kundër Aliut dy dekada më parë, Formën goditi kampionin e ri Majkëll Murër me një grusht të vetëm, të pastër, në mjekër. Kur referi numëroi deri në dhjetë, Formën ra në gjunjë në cepin e ringut — jo nga lodhja, por në lutje. Ai u bë kampioni më i vjetër i botës në peshat e rënda, duke provuar se mosha është vetëm një numër, kur vullneti është prej çeliku.

Nga grushti te grilli

Jashtë ringut, Xhorxh Formën realizoi një tjetër “knock-out”, këtë herë në botën e biznesit. Me “George Foreman Grill” apo “Grilli i Xhorxh Formën”, ai u shndërrua në një ikonë të marketingut global, duke dëshmuar se pas muskujve fshihej një mendje e mprehtë sipërmarrëse. Emri i tij u transformua nga sinonim i frikës në sinonim besimi dhe afërsie.

Epilog

Sot, Xhorxh Formën është portreti i njeriut që jetoi dy jetë. Njëra ishte jeta e forcës së papërmbajtshme, ku ai u shpall “njeriu më i fortë në botë”. Tjetra, ajo e urtësisë, ku tregoi se forca e vërtetë nuk matet me sa fort godet, por me aftësinë për t’u ngritur sërish pasi jeta të ka rrëzuar përtokë. Ai mbetet një legjendë e gjallë, dëshmi se ringu më i vështirë për t’u fituar është ai me vetveten.

Aktori i famshëm britanik Hugh Laurie, i njohur në mbarë botën për rolin e tij si Dr. House, nis në Greqi për xhirimet e një seriali të ri me përmasa ndërkombëtare dhe me tematikë arkeologjike.

Prodhimi i ri, i titulluar “Dig”, bazohet në librin “Excavations” të Kate Myers dhe pritet të shfaqet fillimisht në rrjetin amerikan Peacock, ndërsa shpërndarja globale do të realizohet nga Universal.

Seriali mban firmën e Amy Poehler dhe Mike Schur, krijues të serialit të njohur “Parks and Recreation”, dhe ndërthur trillimin me elemente realiste, duke sjellë në ekran histori misterioze mes siteve arkeologjike dhe peizazheve historike të Greqisë.

Përveç Hugh Laurie-t, në kast bëjnë pjesë edhe Amy Poehler, Geraldine Viswanathan dhe Fina Strazza.

Regjinë e serialit e ka marrë përsipër Dean Holland, i njohur për punën e tij në seriale të suksesshme si “The Office” dhe “Entourage”, ndërsa autorja e librit, Kate Myers, është gjithashtu pjesë e ekipit të producentëve ekzekutivë.

Roli i ri shënon një tjetër rikthim të rëndësishëm për Hugh Laurie, i cili me personazhin e Dr. House ka lënë gjurmë edhe në publikun shqiptar.

Me këtë projekt, xhirimet në Greqi pritet të tërheqin vëmendje ndërkombëtare, duke promovuar trashëgiminë arkeologjike dhe kulturore të vendit përmes një prodhimi televiziv të nivelit të lartë./CNA, përkthyer nga Protothema/kb

Më 6 janar të vitit 1882, u lind Theofan Stilian Noli

Nga Leonard Veizi

Ai mbetet i rrallë dhe i pazëvendësueshëm. Një mendje brilante që i ushtroi dijet e mbledhura ngado në gjithfarë fushash. Dhe la mbi skrivaninë e tij një thesar të tërë, kryevepra botërore, që mbetën në përdorim mes shqiptarësh…

…Pakkush si ai mund të ishte njëherazi “hirësia e tij” dhe “shkëlqesi” po ashtu. Pakkush si ai mund të bënte meshtarin në Altarin e Kishës dhe polemikun në sallën e Parlamentit. Të ishte në krye të një partie politike si “shef opozite” dhe në krye të shtetit si ministër i jashtëm e kryeministër për së fundi. Vetëm ai mundi të vinte në pushtet me anë të një të ashtuquajturi “revolucion” dhe të largohej nga pallati qeveritar nën kërcënimin e armëve të një ushtrie të huaj, që kishte ardhur për të ngjitur në fron kundërshtarin e tij. Dhe po aq, vetëm një njeri si ai mund të firmoste gjithfarë udhëzimesh mbi jetën politike, ekonomike dhe ushtarake të vendit, dhe me po të njëjtën penë të vazhdonte të përkthente “Rubairat” e Omar Khajamit. Dhe ishte po ai që kur kërkonte të çlodhej sadopak nga punët e rënda të një shteti që kërkonte reformë thellësore, i binte flautit.

Ai ishte Fan Noli. Dhe emrin e babait e kishte Stilian. Kishte lindur në territorin turk, İbriktepe, por ishte shqiptar, nga Qyteza e Kolonjës. Të parët e tij e kishin ruajtur të pastër gjuhën dhe traditat shqiptare. I tillë ishte edhe ai. Pasardhës i Frashërllinjve, Qirjazëve dhe i vetë Petro Luarasit. Shqipja gurgullonte në gojën e tij. Nuk kish si shqiptohej më bukur.

Pra ishte një kolonjar i vërtetë.

Pakkush si ai mund të sillte në shqip monologun hamletjan të Shekspirit dhe bëmat e Don Kishotit me mullinjtë e erës shkruar nga Servantes. E pas kësaj të thurte vargje për Marathonomakun dhe një himn për flamurin kombëtar. Të shkruante “Historia e Skënderbeut”, dhe monografinë “Bet’hoveni dhe Revolucionin Francez”. Dhe së fundi të kompozonte një seri veprash simfonike, të pakonceptuara deri asokohe nga një shqiptar.

Po aq, pakkush si ai zotëronte 12 a 13 gjuhë të huaja, duke e pasuruar begraundin e tij studimor e akademik me pesë diploma të ndryshme.

Në luftën e tij të përhershme për të marrë sa më shumë njohuri, ai punoi në gjithfarë zanatesh pa u lodhur dhe u shkollua si një nxënës besnik pa u lodhur gjithashtu.

Pasi përfundoi me rezultate “ekselent” gjimnazin grek të Adrianopojës, në moshën 30-vjeçare do të merrte diplomën “Bachelor of Arts” në Harvard. Ishte 55-vjeç kur mbaroi studimet në Konservatorin e Nju Englandit të Bostonit, duke u diplomuar për kompozicion. Vetëm një vit më pas, diplomohet për Muzikologji në Konservatorin e Bostonit. Ndërsa në moshën 63-vjeçare, do të shpaloste me sukses në Universitetin e Bostonit studimin e tij monografik me temën “Gjergj Kastrioti – Skënderbeu”. Kjo do t’i jepte gradën shkencore të doktorit në filozofi.

Ishte i madh Noli, dhe i rëndë sigurisht. Aq sa një universitet e një diplomë nuk ia mbanin dot të gjithë peshën.

Dhe vetëm një njeri si ai mund t’i jepte pavarësinë Kishës Ortodokse Shqiptare duke e shkëputur nga çdo ndikim i huaj. Nuk ishte blasfemi, por dashuria për ta bërë kishën shqiptare, në një vend si Shqipëria, të fliste shqip.

Në të rinjtë e tij nuk i bëri naze asnjë lloj zanati, ndaj punoi si kopist, sufler e aktor me një trupë teatri shëtitës. Por energjia e tij do ta çonte drejt vendlindjes, në Shqipëri. Aty do t’i kushtohej revolucionarizimit të jetës, për më shumë përparim dhe pastrim nga e vjetra otomane. Por dhe këtu do të thyente dogmat e rregullat. Vetëm një njeri si ai mund të shugurohej si peshkop i Korçës dhe mitropolit i Durrësit në nëntor të vitit 1923, ndërsa vetëm një muaj më pas, në dhjetor 1923 do të zgjidhej deputet i Korçës.

Klerik dhe politikan në të njëjtën kohë.

Por me sa dukej për të nuk kish kurrfarë rëndësie, përderisa ishte në shërbim të Shqipërisë.

Natyrisht ai ishte një burrë shteti, që bëri që shumë për çështjen shqiptare, si brenda ashtu dhe jashtë vendit, me ndikimin e tij.

Padyshim Fan Noli mbetet një nga figurat më emblematike të intelektualizmit shqiptar. Publicist, intelektual, diplomat e orator, një personaliteti i spikatur që përbën një figurë komplekse, e cila vazhdon të analizohet në thellësi e të mos ketë shterim.

Me diplomë të Harvardit, poet, shqipërues, peshkop, deputet, ministër e kryeministër, emrin e të cilit në mos Akademia e Shkencave duhet ta mbante Universiteti i Tiranës. Por ky ka qenë një akord i paarritur. Ç’është e vërteta, në Korçë, Noli është i vlerësuar, ndaj emrin ia kanë vënë universitetit lokal. Por në Tiranë janë mjaftuar që emrin e tij ta mbajë një shkollë 9-vjeçare.

Dhe ky ishte një nga burrat më të ditur që ka pasur Shqipëria.

Me sa duket, regjimi i Hoxhës e kishte një inat me të. Ndërsa të tjerët pas tij as që u ra ndonjëherë ndërmend.

Në vitin 1924 Fan Noli u largua nga Shqipëria për në Amerikën e largët. Nuk u kthye dot më pas. Edhe pse u tha se me regjimin komunist i kishte marrëdhëniet të mira, ai nuk iu përgjigj ftesës së Enver Hoxhës për ta vizituar Shqipërinë. Dhe mbeti konsekuent: një demokrat në shpirt, larg diktaturës dhe pushtetit monarkik.

Mbeti një meshtar në tentativën e përhershme për të qenë më pranë Zotit.

Vdiq në marsin e vitit 1965. Ishte 83 vjeç. Sepse ishte lindur në janarin e vitit 1882. Banesa e tij e fundit ndodhet në “Forrest Hill Cemetery”, të Bostonit.