PĂ«r shumicĂ«n e izraelitĂ«ve, ShqipĂ«ria mbetet thuajse e fshehur mes GreqisĂ« dhe ItalisĂ« â dy destinacione tĂ« njohura pĂ«r pushime dhe biznes. Por pak izraelitĂ« e kuptojnĂ« se ShqipĂ«ria ka mĂ« shumĂ« pĂ«r tĂ« ofruar sesa statusi i saj i perceptuar si njĂ« vend âi prapambeturâ.
ShqipĂ«ria dhe Izraeli ndajnĂ« njĂ« lidhje tĂ« farkĂ«tuar gjatĂ« Holokaustit, pasi ky vend i EuropĂ«s Juglindore ishte ndĂ«r tĂ« paktat vende tĂ« pushtuara nga nazistĂ«t ku popullsia hebreje jo vetĂ«m mbijetoi, por edhe u shtua â falĂ« guximit tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m tĂ« qytetarĂ«ve tĂ« saj, nĂ« shumicĂ« myslimanĂ«, qĂ« strehuan hebrenj duke rrezikuar veten. ShumĂ« shqiptarĂ« shpĂ«tuan dhe u dhanĂ« strehĂ« mijĂ«ra hebrenjve qĂ« iknin nga pĂ«rndjekja naziste. Kjo trashĂ«gimi morale ka kultivuar njĂ« mirĂ«kuptim tĂ« thellĂ« nĂ« Izrael, ku ShqipĂ«ria kujtohet si njĂ« fener njerĂ«zie nĂ« mes tĂ« errĂ«sirĂ«s.
Që prej hapjes së Ambasadës së Shqipërisë në Tel-Aviv në vitin 1988 dhe çeljes së Ambasadës së Izraelit në Tiranë në gusht 2012, marrëdhëniet dypalëshe janë rritur dhe bashkëpunimi është thelluar, veçanërisht në fushat e ekonomisë, kulturës, bujqësisë dhe sigurisë kibernetike.
Sot, Shqipëria është aleate strategjike dhe e ka dënuar publikisht Hamasin, teksa forcon lidhje të qëndrueshme sigurie me Izraelin, përfshirë bashkëpunimin mes forcave shqiptare dhe gjigantit izraelit të mbrojtjes, Elbit Systems.
Potenciali ekonomik i Shqipërisë
Në letër, potenciali ekonomik është i jashtëzakonshëm. Fluturimet direkte lidhin Tel-Avivin me Tiranën, Shqipëria krenohet me një vijë bregdetare mahnitëse mesdhetare, dhe qeveria e saj nën Kryeministrin Edi Rama projekton një imazh pro-biznesi dhe miqësor ndaj inovacionit.
Investitorët izraelitë, të njohur për oreksin ndaj tregjeve në zhvillim, do të duhej të vërshonin drejt Shqipërisë. Megjithatë, realiteti është krejt tjetër: flukset e investimeve mbeten modeste, të bllokuara jo nga barriera kulturore, por nga probleme të thella strukturore. Kapitali izraelit heziton, i shqetësuar nga brishtësia institucionale e Shqipërisë dhe mangësitë në sundimin e ligjit.
Nga kĂ«ndvĂ«shtrimi i investitorit izraelit, kjo Ă«shtĂ« âParadoksi i SigurisĂ«â. IzraelitĂ«t nuk tremben nga rreziku â ata dinĂ« tĂ« operojnĂ« nĂ« mjedise tĂ« vĂ«shtira nga Afrika nĂ« Azi â por kĂ«rkojnĂ« parashikueshmĂ«ri ligjore. ShqipĂ«ria ofron siguri fizike pĂ«r hebrenjtĂ« qĂ« vijnĂ« pĂ«r biznes ose kĂ«naqĂ«si, me pothuajse zero antisemitizĂ«m, njĂ« kontrast i kĂ«ndshĂ«m me kĂ«rcĂ«nimet nĂ« rritje nĂ« EuropĂ«n PerĂ«ndimore.
Por terreni i biznesit ndihet ligjërisht i pasigurt. Rrjete kriminale të qëndrueshme dhe institucione të dobëta të drejtësisë i bëjnë asetet të cenueshme, duke e kthyer ngrohtësinë diplomatike në kujdes ekonomik. Projektet madhore ngecin, mes frikës se kontratat mund të shpërbëhen në një sistem të përshkuar nga paparashikueshmëria.
Ky hezitim përforcohet edhe nga konteksti më i gjerë gjeopolitik në Ballkan. Procesi i anëtarësimit të Shqipërisë në BE ecën ngadalë, por politika e brendshme shton shtresa pasigurie. Marrëdhënia e Kryeministrit Rama me administratën amerikane nën Presidentin Donald Trump është përshkruar si e ndërlikuar, ndërsa retorika anti-BE e Trump-it hedh hije mbi klimën zgjedhore në Shqipëri dhe përpjekjet për integrim. Për investitorët institucionalë izraelitë, që i japin përparësi stabilitetit afatgjatë, një luhatje e tillë ngre flamuj të kuq.
Në zemër të kësaj krize qëndrojnë problemet e Shqipërisë me sundimin e ligjit, të mishëruara nga normat alarmante të paraburgimit. Një shifër tronditëse: 62% e të burgosurve atje janë në paraburgim, më e larta në Europë, çka nxjerr në pah një sistem që mbështetet te privimi i zgjatur i lirisë pa vendim gjyqësor. Struktura e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK), e menduar për të çrrënjosur korrupsionin, përballet me akuza për tejkalim kompetencash, duke u shndërruar, sipas kritikëve, në mjet manovrimi politik. Për investitorët e huaj, kjo gërryen besimin: një kuadër ligjor që shkel rregullat e procesit të rregullt minon vetë themelet e marrëdhënieve të sigurta të biznesit.
Pasiguria e prek edhe Izraelin
Kjo nuk Ă«shtĂ« abstrakte; ajo prek nga afĂ«r aleatĂ«t e Izraelit nĂ« ShqipĂ«ri. Merrni shembull Ilir MetĂ«n, ish-presidentin qĂ« vizitoi Izraelin nĂ« janar 2020. Ai pĂ«rqafoi ngrohtĂ«sisht ekipet e shpĂ«timit tĂ« Forcave tĂ« Mbrojtjes sĂ« Izraelit (IDF) qĂ« ndihmuan vendin e tij pas tĂ«rmetit shkatĂ«rrues tĂ« vitit 2019, duke u dhĂ«nĂ« medaljen prestigjioze âMedalja e ArtĂ« e ShqiponjĂ«sâ nĂ« shenjĂ« mirĂ«njohjeje. Kredencialet e MetĂ«s si pro-Izrael janĂ« tĂ« pakontestueshme, tĂ« rrĂ«njosura nĂ« lidhje historike tĂ« pĂ«rforcuara edhe nga deklaratat e miqĂ«sisĂ« mes RamĂ«s dhe Kryeministrit Benjamin Netanyahu nĂ« vitin 2015.
Megjithatë sot, ky mik i palëkundur vuan në paraburgim, viktimë e po atij sistemi që supozohet të garantojë drejtësinë. Nëse një ish-kryetar shteti mund të mbahet pa afat pa vendim, çfarë mbrojtjeje ekziston për investitorët ose partnerët?
Paraliza shtrihet edhe te kryebashkiaku vizionar i TiranĂ«s, Erion Veliaj, arkitekti i sinergjisĂ« urbane ShqipĂ«riâIzrael. Veliaj e modeloi shprehimisht ringjalljen e TiranĂ«s sipas Tel-Avivit, duke e quajtur âTel-Avivi i Ballkanitâ â njĂ« qendĂ«r inovacioni, kulture rinore dhe rritjeje tĂ« udhĂ«hequr nga teknologjia. Ai kultivoi lidhje me kryebashkiakun e Tel-Avivit, Ron Huldai, tĂ« cilin e quan mentor, duke u takuar disa herĂ« pĂ«r tĂ« shkĂ«mbyer ide mbi transformimin urban.
Nisma e Veliajt shkoi mĂ« tej: ai ftoi kompani izraelite nĂ« ZonĂ«n e Zhvillimit Ekonomik tĂ« TiranĂ«s (TEDA), Zona e ParĂ« e LirĂ« Ekonomike e ShqipĂ«risĂ« nĂ« Kashar. E pozicionuar si njĂ« âparajsĂ«â pa taksa pĂ«r firmat e teknologjisĂ«, automobilistike dhe digjitale, TEDA ofron pĂ«rjashtime nga TVSH-ja dhe procedura doganore tĂ« thjeshtuara pĂ«r tĂ« anashkaluar burokracinĂ«. GjatĂ« âJavĂ«s sĂ« TeknologjisĂ« TiranĂ«âTel-Avivâ, Veliaj u bĂ«ri thirrje startup-eve izraelite tĂ« vendosin aty selitĂ« rajonale, duke premtuar njĂ« portĂ« tĂ« lehtĂ« drejt EuropĂ«s.
Por që prej dhjetorit, ky vizion është i ngrirë. Veliaj ishte në paraburgim për disa muaj, duke nisur nga shkurti 2025, mes akuzash që kritikët i quajnë përndjekje politike. Edhe pse Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë e rrëzoi shkarkimin e tij në nëntor 2025, duke e rikthyer pas një sprove nëntëmujore, ai ende mbetet i penguar të marrë pjesë fizikisht në mbledhjet e bashkisë. Raporte nga studio ligjore ndërkombëtare si Kasowitz dhe Mishcon de Reya e përshkruajnë këtë si një rast hakmarrjeje të synuar politike, që minon proceset demokratike.
Ironia Ă«shtĂ« therĂ«se: kryebashkiaku qĂ« u zgjati dorĂ«n firmave izraelite sot nuk mund tĂ« nĂ«nshkruajĂ« lejet e tyre. PĂ«r njĂ« CEO izraelit qĂ« po e shqyrton TEDA-n, ky Ă«shtĂ« frikĂ«simi pĂ«rfundimtar â qeverisje nga njĂ« qeli, qĂ« e bllokon Ă«ndrrĂ«n e âTel-Avivit tĂ« Ballkanitâ.
ShqipĂ«ria ka historinĂ«, gjeografinĂ« dhe vullnetin strategjik pĂ«r tâu bĂ«rĂ« partneri kryesor ballkanik i Izraelit. Por vetĂ«m vullneti i mirĂ« nuk mjafton. âStart-Up Nationâ nuk mund tĂ« lulĂ«zojĂ« nĂ« njĂ« âLock-Up Nationâ, ku mbizotĂ«ron pasiguria ligjore. PĂ«r tĂ« çliruar hovin ekonomik, ShqipĂ«ria duhet urgjentisht tĂ« rivendosĂ« sundimin e ligjit: tĂ« normalizojĂ« praktikat e paraburgimit, tĂ« garantojĂ« procesin e rregullt ligjor dhe tĂ« rikthejĂ« plotĂ«sisht nĂ« funksion liderĂ« si Veliaj. VetĂ«m atĂ«herĂ« potenciali mund tĂ« kthehet nĂ« fitim, duke e shndĂ«rruar âkurthin e TiranĂ«sâ nĂ« njĂ« urĂ« tĂ« gjallĂ« mes dy kombeve tĂ« qĂ«ndrueshme.
Artikulli origjinal në link: https://www.jpost.com/opinion/article-882589
Login
