❌

Reading view

There are new articles available, click to refresh the page.
↗

Republikat tona të papërfunduara

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Republikanizmi ekonomik na tregon se si mund të arrijmë lirinë autentike: qytetarët kanë nevojë për fuqi ekonomike, ashtu si për fuqi politike.

Nga: Sean Irvingis / aeon.co
PĂ«rkthimi: Agron Shala / Telegrafi.com

NĂ« tĂ« gjithĂ« botĂ«n demokratike, qytetarĂ«t pĂ«rshkruajnĂ« njĂ« ndjenjĂ« nĂ« rritje tĂ« pafuqisĂ«. QeveritĂ« ngrihen dhe bien, por fuqia pĂ«r tĂ« formĂ«suar jetĂ«n e pĂ«rditshme tani rrjedh diku tjetĂ«r - pĂ«rmes tregjeve, korporatave dhe sistemeve tĂ« tĂ« dhĂ«nave tĂ« paprekshme nga mbikĂ«qyrja demokratike. NjĂ« sondazh ndĂ«rkombĂ«tar i kohĂ«ve tĂ« fundit zbuloi se, nĂ« pothuajse çdo vend tĂ« madh, shumica e njerĂ«zve besojnĂ« se ekonomia Ă«shtĂ« manipuluar pĂ«r tĂ« pĂ«rfituar tĂ« pasurit dhe tĂ« fuqishmit; shumĂ« vetĂ« thonĂ« se shoqĂ«ritĂ« e tyre janĂ« “tĂ« thyera”. PakĂ«naqĂ«sia ka nxitur njĂ« kthesĂ« drejt politikave autoritare tĂ« cilat premtojnĂ« kontroll, ndĂ«rkohĂ« qĂ« forcojnĂ« forma tĂ« reja tĂ« sundimit oligarkik. NjĂ« arsye pse autoritarĂ«t po fitojnĂ« mund tĂ« jetĂ« pĂ«r shkak se liberalĂ«t dhe progresistĂ«t kanĂ« njĂ« shqetĂ«sim tĂ« madh me pushtetin.

Gjithmonë në histori ekziston rasti kur shumëçka rreth momentit të tanishëm është e paprecedentë, dhe asnjë perspektivë e vetme nuk është e plotë, por nuk kemi pse të shkojmë shumë larg në histori për të gjetur një politikë shumë popullore dhe të fuqishme të organizuar rreth një ideali të lirisë që i bëri njerëzit kundërshtarë të ashpër të pafuqisë politike dhe ekonomike. Republikanizmi ekonomik ishte një nga traditat e mëdha të mendimit perëndimor të shekullit XIX dhe u pëlqeu atyre që ndiheshin të paaftë për të ndikuar në botën përreth tyre.

MarrĂ«dhĂ«nia midis lirisĂ« dhe pushtetit Ă«shtĂ« nĂ« zemĂ«r tĂ« traditĂ«s republikane. PĂ«r shekuj me radhĂ«, mendimtarĂ«t republikanĂ« argumentuan se liria kĂ«rkonte institucione tĂ« afta pĂ«r tĂ« frenuar pushtetin arbitrar. Diskurset [Discorsi, 1531] i NiccolĂČ Machiavellit pohonte se vetĂ«m njĂ« popull qĂ« Ă«shtĂ« i aftĂ« tĂ« kontrollojĂ« elitat mund tĂ« mbetet i lirĂ«. Okeana [Oceana,1656] i James Harringtonit, shkruar gjatĂ« republikĂ«s sĂ« shkurtĂ«r tĂ« AnglisĂ«, ndihmoi nĂ« artikulimin e lidhjes midis pavarĂ«sisĂ« dhe pronĂ«sisĂ«. NĂ« revolucionet amerikane dhe franceze, idetĂ« republikane u bĂ«nĂ« parime qĂ« formuan shtetin: Kontrata Sociale [Du contrat social, 1762] e Jean-Jacques RousseausĂ« i radikalizoi kĂ«rkesat pĂ«r sovranitet pĂ«r popullin, ndĂ«rsa John Adamsi, Thomas Jeffersoni dhe autorĂ«t e ShĂ«nimeve Federaliste [Federalist Papers, 1787-88] argumentuan se vetĂ«m kontrollet dhe balancat kushtetuese mund ta siguronin lirinĂ«.

Në shekullin XIX, republikanizmi ekonomik i zbatoi këto shqetësime të vjetra në ekonomitë e reja industriale të Perëndimit. Idealet e tij formësuan disa nga konfliktet më të rëndësishme politike dhe shoqërore të epokës: duke nxitur sindikalistët britanikë të luftonin për kontrata kolektive dhe orë më të shkurtra pune, duke nxitur revolucionet e vitit 1848, dhe duke shtyrë para - më vonë gjatë shekullit - reformën agrare dhe përpjekjet kundër monopoleve.

PĂ«r tĂ« pasur kuptim termi "republikanizĂ«m ekonomik", ndihmon tĂ« dimĂ« se si historia e gjatĂ« e teorisĂ« politike republikane e sheh pushtetin. Kjo kthehet prapa nĂ« botĂ«n e GreqisĂ« dhe RomĂ«s klasike, dhe nuk ka qenĂ« gjithmonĂ« domosdo kundĂ«r monarkisĂ«. Angazhimi i saj mĂ« i thellĂ« Ă«shtĂ« ndaj njĂ« shoqĂ«rie tĂ« organizuar si njĂ« res publica - njĂ« gjĂ« publike - nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« pushteti tĂ« rregullohet ashtu qĂ« tĂ« sigurojĂ« lirinĂ« e qytetarĂ«ve tĂ« saj. Siç kanĂ« treguar studiuesit si Quentin Skinner, Philip Pettit dhe tĂ« tjerĂ«, liria republikane kuptohet mĂ« mirĂ« si mungesĂ« e dominimit. NjĂ« person nuk Ă«shtĂ« i lirĂ« sa herĂ« qĂ« jeton nĂ« mĂ«shirĂ«n e vullnetit tĂ« dikujt tjetĂ«r pa njĂ« mjet efektiv pĂ«r t’i bĂ«rĂ« ballĂ«. Ajo qĂ« komprometon lirinĂ« dhe çon nĂ« mungesĂ« lirie, besojnĂ« republikanĂ«t, nuk Ă«shtĂ« ndĂ«rhyrja e drejtpĂ«rdrejtĂ« nĂ« veprimet e njĂ« personi, por ekspozimi ndaj pushtetit arbitrar: njĂ« skllav me njĂ« padron dashamirĂ«s nuk mbetet i lirĂ«.

Për republikanët, vetëqeverisja është e domosdoshme për lirinë. Vetëm kur njerëzit e zakonshëm kanë rol domethënës në qeverisje, ata nuk varen më thjesht nga vullneti i mirë i të tjerëve. Vetëqeverisja i shndërron individët nga subjekte të dominimit të dikujt tjetër në bashkautorë të botës së përbashkët.

Republikanët klasikë dhe të epokës së hershme moderne e përshkruanin dominimin në terma të imperium dhe dominium. Imperiumi ishte pushteti publik arbitrar, aftësia e mbretërve, ministrave, guvernatorëve për të komanduar pa pëlqimin e popullit. Dominiumi, pushteti privat arbitrar, ishte autoriteti që pronarët, burrat, etërit, zotërinjtë dhe më vonë punëdhënësit ushtronin mbi ata që vareshin prej tyre. Në mënyrë domethënëse, siç vëren teoricienia politike Camila Vergara te Korrupsioni sistematik [Systemic Corruption, 2020], republikanët e hershëm modernë ishin shpeshherë mbrojtës elitarë të lirisë në shtet, por edhe të hierarkisë në shoqëri.

Pronaret e tokave, tregtarĂ«t dhe pronarĂ«t e skllevĂ«rve kĂ«rkonin kufizime mbi autoritetin mbretĂ«ror, ndĂ«rkohĂ« qĂ« mbronin dominimin e tyre privat. Liria e tyre mbĂ«shtetej mbi mungesĂ«n e lirisĂ« sĂ« tĂ« tjerĂ«ve. PĂ«r kĂ«ta burra tĂ« fuqishĂ«m, prona - veçanĂ«risht toka dhe me tĂ« kontrolli mbi ata qĂ« punonin nĂ« tĂ« - ishte ajo qĂ« u jepte tĂ« drejtĂ«n pĂ«r autoritet politik. Ajo siguronte pavarĂ«sinĂ« e tyre, sinjalizonte se ata mund tĂ« qeverisnin “me pĂ«rgjegjĂ«si” dhe garantonte se vetĂ« ata nuk do t’i nĂ«nshtroheshin pushtetit publik arbitrar. Sipas tĂ« njĂ«jtĂ«s logjikĂ«, atyre pa pronĂ« u mohoheshin tĂ« drejtat politike.

Për dallim, republikanët e popullit këmbëngulnin që procesi politik duhet të ishte i hapur për ata pa prona, megjithëse zakonisht përjashtonin gratë dhe njerëzit indigjenë dhe të skllavëruar. Nga shekulli XVII e tutje, grupe të tilla, si levelerët, jakobinët dhe kartistët e hershëm, kërkuan të zgjeronin republikën kushtetuese. Megjithatë, ata e lanë rendin shoqëror dhe ekonomik kryesisht të paprekur. Megjithatë, parimi i lirisë që republikanët kushtetues përmendnin përmbante një logjikë më të thellë sesa shumëkush e kuptonin.

RepublikanĂ«t ekonomikĂ« tĂ« shekullit XIX kuptuan lidhjen e gjatĂ« tĂ« traditĂ«s mes pushtetit ekonomik dhe atij politik. NĂ« mĂ«nyrĂ« radikale, ata kĂ«rkuan t’i universalizonin tĂ« dy ato. Duke paraqitur argumentin pozitiv pĂ«r ta bĂ«rĂ« kĂ«tĂ«, ata e zgjeruan kritikĂ«n republikane tĂ« dominimit, duke e shtrirĂ« atĂ« nga sfera kushtetuese nĂ« atĂ« ekonomike.

Nëse ajo që e bën një person jo të lirë është varësia nga vullneti i dikujt tjetër, atëherë varësia private është, argumentonin ata, po aq korrozive sa varësia publike. Një punëtor që mund të pushohet nga puna sipas tekave, një qiramarrës pa siguri, një debitor i lidhur me një kreditor - secili jeton nën një strukturë nënshtrimi të ngjashme me atë të një subjekti ndaj princit. Objekti i dyshimit republikan nuk ishte më vetëm mbreti, ministri apo ushtria në gatishmëri. Në shoqëritë e reja industriale të Perëndimit, ai ishte gjithashtu pronari i fabrikës, menaxheri, monopolisti, kreditori dhe pronari i tokave të shumta. Ushtrimi arbitrar i pushtetit ekonomik ishte, për republikanët ekonomikë, pa asnjë dyshim një formë dominimi.

Një republikë e realizuar plotësisht kërkonte çmontimin e pushtetit arbitrar ekonomik dhe ndërtimin e institucioneve përmes të cilave njerëzit mund të qeverisnin jetën e tyre ekonomike. Megjithatë, republikanët ekonomikë nuk kërkonin shpëtimin në një shtet gjithëpushtetshëm; ata e shihnin despotizmin publik me të njëjtin dyshim që kishin ndaj autoritetit privat.

Përderisa ndryshonin pikëpamjet e tyre nëse konkurrenca e tregut mund të siguronte më së miri vetëqeverisjen, ata ishin të një mendjeje për çështjen qendrore: vetëqeverisja popullore ekonomike kërkonte liri si nga imperiumi, ashtu edhe nga dominiumi. Edhe pse historianët kanë vërejtur fijet republikane brenda socializmit të shekullit XIX, ata nuk i kanë njohur këta autorë si pjesëmarrës në një bisedë të vetme njëqindvjeçare me autorë pro-konkurrencës të përqendruar në problemin e përbashkët të kufizimit të pushtetit arbitrar në të dyja format e tij - publike dhe private.

Shprehia e mĂ«vonshme e shekullit XX pĂ«r tĂ« paraqitur politikĂ«n nĂ« terma tĂ« “shtetit” kundrejt “tregut”, e ka turbulluar kĂ«tĂ« trashĂ«gimi. PavarĂ«sisht mosmarrĂ«veshjeve tĂ« tyre, republikanĂ«t ekonomikĂ« pĂ«rbĂ«nin njĂ« traditĂ« tĂ« vetme tĂ« bashkuar nga njĂ« projekt i pĂ«rbashkĂ«t: shpĂ«rndarja e pushtetit pĂ«r qĂ«llime tĂ« popullit dhe krijimi i institucioneve ekonomike tĂ« afta pĂ«r tĂ« mbajtur vetĂ«qeverisjen.

Këtë mund ta shohim në veprën e vetëm disa prej tyre: Thomas Hodgskin (1787-1869), John Francis Bray (1809-1897), Pierre-Joseph Proudhon (1809-1865), Jeanne Deroin (1805-1894), Henry George (1839-1897) dhe Henry Hyndman (1842-1921).

Ish-oficeri i MarinĂ«s MbretĂ«rore, Thomas Hodgskin, ishte ndĂ«r tĂ« parĂ«t qĂ« identifikoi se kishte dalĂ« nĂ« pah njĂ« klasĂ« e re sunduese. NjĂ« figurĂ« kyçe nĂ« themelimin e [revistĂ«s] Mechanic’s Magazine nĂ« vitin 1823, si dhe tĂ« instituteve tĂ« para pĂ«r mekanikĂ«t - bastione tĂ« vetedukimit tĂ« klasĂ«s punĂ«tore - ai deklaroi se “kapitalistĂ«t” kishin zĂ«vendĂ«suar aristokracinĂ« e lashtĂ«. Lufta pĂ«r liri, argumentonte ai, nuk ishte mĂ« kundĂ«r mbretĂ«rve apo fisnikĂ«ve, por kundĂ«r punĂ«dhĂ«nĂ«sve qĂ« pretendonin tĂ« drejtĂ«n pĂ«r tĂ« komanduar punĂ«n.

Hodgskini, një dishepull i Adam Smithit, ishte në shumë aspekte një libertarian anti-establishment i tregut. Konkurrenca e vërtetë - e lirë nga monopoli dhe privilegji - do të mundësonte, besonte ai, që punëtorët të bashkëpunonin si prodhues të pavarur. Një ekonomi e lirë, e strukturuar siç duhet, do të ngjante më shumë me një rrjet asociacionesh vetëqeverisëse sesa me një hierarki padronësh dhe shërbëtorësh. Vizioni i tij frymëzoi lëvizjen e hershme kooperative dhe zejtarët radikalë që shihnin themelin e qytetarisë te vetë prodhimi.

John Francis Bray, me shumĂ« gjasĂ«, hasi idetĂ« e Hodgskinit nĂ« ShoqatĂ«n e Burrave PunĂ«torĂ« tĂ« Lidsit, ku ai mbajti njĂ« kurs leksionesh. I lindur nĂ« Shtetet e Bashkuara, Bray ishte shtypshkrues autodidakt dhe mĂ« vonĂ« fermer; ai propozoi njĂ« “RepublikĂ« tĂ« PunĂ«s”, njĂ« federatĂ« punishtesh kooperative tĂ« lidhura pĂ«rmes kĂ«shillave lokalĂ«. Çdo punĂ«tor do tĂ« zotĂ«ronte pronĂ« personale, por do tĂ« bashkonte burimet nĂ« shoqĂ«ri me kapital tĂ« pĂ«rbashkĂ«t, duke koordinuar prodhimin dhe shkĂ«mbimin pĂ«rmes planifikimit demokratik.

Modeli i Brayt e hodhi poshtë si konkurrencën kapitaliste, ashtu edhe kontrollin burokratik. Koordinimi ekonomik, besonte ai, duhet të ishte një akt qytetarie - njerëzit, duke qeverisur së bashku jetën e tyre të përbashkët. Planifikimi ekonomik nuk ishte teknokratik, por republikan: ishte proces përmes të cilit një popull i lirë mund të merrte vendime kolektive për të ardhmen e tyre materiale. Kur u kthye në ShBA, Bray mbeti një figurë e rëndësishme brenda republikanizmit ekonomik. Ai ishte nënkryetar i Ligës Amerikane për Reformën e Punës; kur u bashkua me Urdhrin e Kalorësve të Punës, në Pontiak - pranë të cilit banoi - e quajtën asamblenë me emrin e tij. Në fund të jetës, ai ishte gjithashtu i lidhur me Partinë Populiste.

Trazirat e vitit 1848 nĂ« FrancĂ« i çuan idetĂ« e republikanizmit ekonomik nga teoria radikale nĂ« politikĂ«n e hapur. Anarkisti, shtypshkruesi dhe filozofi Pierre-Joseph Proudhon argumentonte se ishte bosh revolucion politik pa atĂ« ekonomik. Teksa fillimisht u frymĂ«zua nga propozimet e Brayt pĂ«r Certifikatat e PunĂ«s dhe shkĂ«mbim e barabartĂ«, Proudhoni shpejt i tejkaloi ato. NĂ« vitin 1848, ai propozoi njĂ« BankĂ« tĂ« Popullit qĂ« do tĂ« siguronte kredi pa interes pĂ«r shoqatat e punĂ«torĂ«ve, duke mundĂ«suar pronĂ«sinĂ« dhe kontrollin kolektiv tĂ« prodhimit. QĂ«llimi i tij, siç e tha vetĂ«, ishte tĂ« “republikanizonte monedhĂ«n”, qĂ« financa vetĂ« tĂ« bĂ«hej njĂ« instrument i vetĂ«qeverisjes ekonomike dhe jo i dominimit privat.

MegjithĂ«se jetĂ«shkurtĂ«r, ky eksperiment me kredi tĂ« ndĂ«rsjellĂ« shĂ«noi kontributin mĂ« origjinal tĂ« Proudhonit nĂ« republikanizmin ekonomik. Ai e zgjeroi parimin e vetĂ«qeverisjes nĂ« sferĂ«n monetare, duke kĂ«mbĂ«ngulur qĂ« kredia, ashtu si vetĂ« republika, duhet t’i pĂ«rkasĂ« tĂ« gjithĂ«ve dhe tĂ« qeveriset nga ata qĂ« ajo i obligon. Ideja mbijetoi pĂ«rtej institucionit, duke ndikuar te bankat e mĂ«vonshme kooperative dhe tĂ« ndĂ«rsjella, si dhe nĂ« bindjen mĂ« tĂ« gjerĂ« se liria kĂ«rkon jo vetĂ«m tĂ« drejta politike, por edhe sovranitet ekonomik.

Feministja dhe socialistja Jeanne Deroin, një rrobaqepëse, mësuese dhe gazetare, e çoi republikanizmin në një drejtim të ri. Edhe pse e frymëzuar nga Proudhoni, ajo hasi vetëm përçmimin e tij; këmbëngulja e saj për barazi gjinore dhe kandidimi i saj në vitin 1849 për Asamblenë Legjislative e ofenduan mizogjininë e tij të thellë. Autoritetet e shpallën të pavlefshëm kandidaturën e saj, por deri atëherë ajo veçse kishte dhënë kontributin e saj më të rëndësishëm intelektual në republikanizmin ekonomik.

Shoqata VĂ«llazĂ«rore dhe Solidare e tĂ« Gjitha Shoqatave e Deroinit, parashikonte njĂ« bashkĂ«si proto-sindikaliste qĂ« bashkonte prodhuesit dhe konsumatorĂ«t nĂ« njĂ« federatĂ« tĂ« vetme demokratike. Çdo anĂ«tar, shkruante ajo, “duke votuar pĂ«r buxhetin e saj ... do tĂ« sanksiononte veprimet e Komisionit Qendror dhe do tĂ« shenjtĂ«ronte parimin e sovranitetit tĂ« popullit”. Liria, kĂ«mbĂ«ngulte ajo, kĂ«rkon pĂ«rfshirjen e tĂ« gjithĂ«ve qĂ« kontribuonin nĂ« jetĂ«n shoqĂ«rore; grave, fĂ«mijĂ«ve, tĂ« sĂ«murĂ«ve dhe tĂ« moshuarve, si edhe tĂ« punĂ«torĂ«ve industrialĂ«. Demokracia ekonomike nuk ishte vetĂ«m çështje e prodhimit, por e pjesĂ«marrjes universale: njĂ« republikĂ« nĂ« tĂ« cilĂ«n tĂ« varurit dhe tĂ« pĂ«rjashtuarit njiheshin si qytetarĂ« tĂ« tĂ«rĂ«sisĂ« shoqĂ«rore. E internuar nĂ« LondĂ«r pas reagimit bonapartist, Deroini krijoi njĂ« urĂ« lidhĂ«se mes revolucionarĂ«ve tĂ« vitit 1848 dhe lĂ«vizjeve socialiste e feministe qĂ« po shfaqeshin nĂ« pjesĂ«n e dytĂ« tĂ« shekullit XIX.

NjĂ« brez i tretĂ« i republikanizmit ekonomik u shfaq nĂ« veprĂ«n e reformatorit amerikan Henry George. Duke shkruar nĂ« mesin e pabarazive tĂ« EpokĂ«s sĂ« ArtĂ«, George ringjalli lidhjen republikane midis pronĂ«s dhe pushtetit. Libri i tij, Progresi dhe varfĂ«ria [Progress and Poverty, 1879], u shit nĂ« miliona kopje, duke e bĂ«rĂ« atĂ« ekonomistin mĂ« tĂ« lexuar tĂ« shekullit XIX. Si shtypshkrues autodidakt qĂ« u bĂ« gazetar, ai argumentonte se monopoli privat mbi tokĂ«n ishte rrĂ«nja e dominimit shoqĂ«ror. “TĂ« thuash se toka e njĂ« vendi do tĂ« zotĂ«rohet nga njĂ« klasĂ« e vogĂ«l”, paralajmĂ«ronte ai, â€œĂ«shtĂ« tĂ« thuash se ajo klasĂ« do ta sundojĂ« atĂ«; ... republikanizmi Ă«shtĂ« i pamundur”. Ai propozoi njĂ« taksĂ« tĂ« vetme mbi vlerat e tokĂ«s sĂ« pamerituar pĂ«r t’ia rikthyer komunitetit qiratĂ« nĂ« natyrĂ«, duke pajtuar pronĂ«n publike me atĂ« private, bashkĂ«punimin me konkurrencĂ«n. IndividĂ«t mund tĂ« zotĂ«ronin tokĂ«, por rritja e vlerĂ«s sĂ« saj, krijuar nga aktiviteti kolektiv, do tĂ« rikuperohej pĂ«r tĂ« mirĂ«n e pĂ«rbashkĂ«t duke shpĂ«rndarĂ« pushtetin ashtu qĂ« asnjĂ« klasĂ« tĂ« mos mund tĂ« sundonte njĂ« tjetĂ«r. Edhe pse George i pĂ«rkrahte ndĂ«rmarrjet kooperative, ai besonte se ato mund tĂ« lulĂ«zonin vetĂ«m nĂ« njĂ« rend tĂ« drejtĂ« konkurrues.

Idetë e Georgeit e shndërruan atë një figurë botërisht të njohur të reformës dhe dy herë kandidat për kryetar bashkie të qytetit të Nju-Jorkut, ku ai bëri fushatë për reformën e tokës dhe ringjalljen demokratike. Edhe pse i mundur, lëvizja e tij ndihmoi në frymëzimin e Epokës Progresive. Trashëgimitë e saj më konkrete, edhe pse të paplota, mund të gjenden në Singapor dhe në Hong-Kong, ku kapja publike e qirave të tokës financon strehimin dhe infrastrukturën. Sot, mes krizave në rritje të strehimit dhe thirrjeve të ripërtërira për taksa mbi pasurinë dhe fitimet e papritura, vepra e tij ka një interesim të ri.

Kriza e TokĂ«s nĂ« IrlandĂ« ishte vendimtare pĂ«r zhvillimin intelektual tĂ« Georgeit, dhe idetĂ« e tij u pĂ«rhapĂ«n nĂ« tĂ« gjithĂ« PerandorinĂ« Britanike. NdĂ«r mĂ« tĂ« ndikuarit ishte Henry Hyndman, themeluesi i FederatĂ«s Socialdemokrate tĂ« BritanisĂ« (SDF) dhe njĂ« nga tĂ« parĂ«t qĂ« pĂ«rktheu marksizmin nĂ« debatin politik anglez. Hyndmani e cilĂ«soi Georgein si njĂ« shpirt binjak, dhe tĂ« dy bashkĂ«punuan pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« shkurtĂ«r mbi çështjen e nacionalizimit tĂ« tokĂ«s pĂ«rpara se tĂ« ndanin rrugĂ«t. Socializmi i Hyndmanit ishte nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« veçantĂ« republikan. “NjĂ« republikĂ« e madhe demokratike angleze”, shkroi ai mĂ« 1884, “ka qenĂ« gjithmonĂ« Ă«ndrra mĂ« fisnike e racĂ«s sonĂ« ... Arritja e njĂ« republike tĂ« tillĂ« Ă«shtĂ« çështja pĂ«r tĂ« cilĂ«n ne socialistĂ«t agjitojmĂ« sot”.

Për Hyndmanin, planifikimi i centralizuar shtetëror nuk ishte zëvendësim për fuqinë e popullit. Socializmi, ashtu siç e konceptonte ai, kërkonte decentralizimin e autoritetit politik dhe ekonomik. Fabrikat, këshillat dhe shoqatat lokale duhej të qeveriseshin nga ata që punonin brenda tyre; barazia pa vetëqeverisje, paralajmëronte ai, do të riprodhonte thjesht nënshtrimin. Përmes SDF-së, Hyndmani ndihmoi në institucionalizimin e një socializmi republikan që e shndërroi vetë ekonominë në një hapësirë të qytetarisë. Ndikimi i tij arriti deri te Komiteti për Përfaqësimin e Punës, nga ku doli Partia Laburiste në Mbretërinë e Bashkuar.

Në të gjithë Britaninë, Francën dhe ShBA-në, këta mendimtarë formuan atë që tani mund të shihet si traditë koherente republikane, edhe pse e ndarë nga brenda. Ndonëse ndryshonin nëse konkurrenca e tregut mund të shërbente si kontekst për lirinë, ata kishin bindjen e përbashkët se varësia ekonomike, qoftë ndaj një shefi apo një burokrati, ishte e patolerueshme. Secili ndërtoi mbi njohjen e tjetrit, duke çuar përpara problemin e përbashkët të republikanizmit ekonomik: si të kufizohet si imperiumi ashtu edhe dominiumi dhe të vendoset sundimi i popullit.

Në shekullin XX, gjuha e pushtetit e republikanizmit ekonomik u zhvendos nga fjalorë të rinj politikë. E majta socialdemokrate, si trashëgimtarja e drejtpërdrejtë e traditës republikane, e zëvendësoi angazhimin e saj ndaj lirisë dhe vetëqeverisjes me ndjekjen e barazisë. Duke vepruar kështu, ajo filloi të besonte se liria mund të sigurohej përmes agjencisë të shtetit dhe ekspertëve të tij; një ambicie në kundërshtim me idealin republikan të fuqisë së popullit.

Shumica e vizionit socialdemokrat u realizua pas vitit 1945: shteti i mirëqenies, arsimi publik, sistemet shëndetësore kombëtare dhe sindikatat e fuqishme. Rezultati ishte një përparim i rëndësishëm material për njerëzit punëtorë. Megjithatë, teksa standardet e jetesës u rritën, u refuzua ideali republikan i fuqisë ekonomike popullore. Qytetarët fituan siguri, por jo agjenci; strukturat që sillnin begatinë shpesh thellonin ndjenjën e tyre të pafuqisë.

Deri nĂ« vitet ’70 tĂ« shekullit XX, tensioni midis pĂ«rmirĂ«simit material dhe pafuqisĂ« shoqĂ«rore ishte bĂ«rĂ« i pamundur pĂ«r t’u injoruar. Frustrimet e pĂ«rmbajtura prej kohĂ«sh nga rritja, pĂ«lcitĂ«n nĂ« hapĂ«sirĂ«n publike nĂ« mes tĂ« deindustrializimit dhe stagnimit. LĂ«vizjet pĂ«r vetĂ«menaxhim tĂ« punĂ«torĂ«ve, bashkĂ«vendosje dhe pronĂ«si kooperative, ringjallĂ«n pĂ«r pak kohĂ« frymĂ«n republikane. MegjithatĂ«, me partitĂ« socialdemokrate jo tĂ« gatshme pĂ«r tĂ« rikthyer radikalizmin e tyre themelues, e djathta politike pĂ«rvetĂ«soi gjuhĂ«n e autonomisĂ« pĂ«r vete duke e rindĂ«rtuar kĂ«rkesĂ«n pĂ«r pushtet popullor si gjuhĂ« tĂ« individualizmit popullor. Ishte ky transformim qĂ« hapi rrugĂ«n pĂ«r neoliberalizmin dhe shpĂ«rbĂ«rjen e gjatĂ« tĂ« arritjeve tĂ« socialdemokracisĂ«.

Kufizimi i shqetësimeve republikane në sferën politike ka qenë gjithmonë një zgjedhje politike, e tillë që u imponua dhe u mirëmbajt nga elitat ekonomike. Rezultati është ndjenja e përhapur e pafuqisë që karakterizon politikën tonë aktuale dhe kthesën autoritare që ka prodhuar ajo.

Si pasojë, kjo mungesë e vetëqeverisjes ekonomike jo vetëm që ushqen pakënaqësinë; ajo gjithashtu mundëson konsolidimin e formave të reja të sundimit arbitrar. Nga ana publike, shtetet e sigurisë që zgjerojnë kompetencat dhe burokracitë e pakontrolluara ushtrojnë pushtet me pak kufizime demokratike. Nga ana private, hiqen mbrojtjet në vendin e punës, përhapet pasiguria e ekonomisë së punëve të përkohshme dhe platformat dixhitale manipulojnë miliona njerëz përmes algoritmeve të paqarta. Gjithnjë e më shumë, këto forma publike dhe private të dominimit nuk qëndrojnë më të ndara, por veprojnë në aleancë - një bashkim i imperiumit dhe dominiumit.

Nuk ka qenë kurrë më urgjent parimi që udhëhiqte republikanët ekonomikë të shekullit XIX - bindja se liria kërkon pushtet mbi kushtet e jetës. Republikat tona kushtetuese mund të mbijetojnë vetëm nëse plotësohen nga republikanizmi ekonomik. Ashtu siç na mëson tradita, vetëm pushteti ekonomik mund të sigurojë pushtetin politik.

Si mund të duket kjo në shekullin XXI? Këtu mund të përmendim vetëm disa veçori kryesore:

Vetëqeverisja ekonomike do të kërkonte:

- Ndërmarrje demokratike, ku punëtorët dhe komunitetet kanë të përbashkët pronësinë dhe marrjen e vendimeve.

- Financë publike dhe kooperative, duke e trajtuar kredinë si burim qytetar dhe jo si një monopol privat.

- Infrastruktura transparente dixhitale, të qeverisura si shërbime publike dhe të hapura për mbikëqyrje demokratike.

Asnjë nga këto nuk mund të arrihet me një hap të vetëm. Por, çdo reformë që na afron drejt kontrollit të përbashkët mbi strukturat themelore të jetës ekonomike, është një hap drejt lirisë.

PĂ«r tĂ« pĂ«rmbysur oligarkinĂ« dhe pĂ«r tĂ« kundĂ«rshtuar autoritarizmin, duhet ndĂ«rtimi i njĂ« rendi tĂ« ri ekonomik demokratik. RepublikanĂ«t ekonomikĂ« tĂ« shekullit XIX mund tĂ« na udhĂ«heqin, por detyra sot nuk Ă«shtĂ« tĂ« ringjallim programin e tyre; Ă«shtĂ« tĂ« hartojmĂ« njĂ« republikanizĂ«m ekonomik tĂ« pĂ«rshtatshĂ«m pĂ«r epokĂ«n tonĂ«. NĂ« mĂ«nyrĂ« kritike, duhet tĂ« hedhim poshtĂ« ndarjen binare “shtet” dhe “treg” dhe tĂ« gjejmĂ« kombinime tĂ« konkurrencĂ«s dhe koordinimit qĂ« funksionojnĂ« pĂ«r ne. NjĂ« projekt i tillĂ« ofron njĂ« rrugĂ« drejt pushtetit tĂ« vĂ«rtetĂ« popullor dhe lirisĂ« reale individuale. Ne duhet ta pĂ«rfundojmĂ« projektin republikan. /Telegrafi/

↗

ERA QË DËGJON

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: David Byrne (nga albumi “Remain in Light”, Talking Heads, 1980)
PĂ«rktheu: Agron Shala

Mozhiku sheh fshatin e vet
Nga një kodër pranë
Mozhiku mendon për ditët
Para se të vinin amerikanët
Ai u shërben të huajve që rriten në numër
Ai i sheh të huajt në shtëpi luksoze
Ai Ă«ndĂ«rron pĂ«r ditĂ«t qĂ« ende mund t’i kujtojĂ«

Mozhiku mban një pako
Në duart e tij që dridhen
Mozhiku dërgon pakon
Te burri amerikan
Lehtësisht, rrëshqet përgjatë rrugëve dhe rrugicave
Vjen era që i shtyn ata të ikin për strehim
Ai ndjen, se koha është me siguri tani ose kurrë më

Era në zemrën time, era në zemrën time
Pluhuri në kokën time, pluhuri në kokën time
Era në zemrën time, era në zemrën time vjen për të
Dëbuar ata, dëbuar ata

Mozhiku blen pajisjet e veta
NĂ« treg
Mozhiku vendos pajisjet
Në Zonën e Tregtisë së Lirë
Ai ndjen se era ngre lart popullin e tij
Ai e thërret erën që ta udhëheqë në misionin e tij
Ai e di, që miku i tij - era - është gjithmonë aty pranë

Mozhiku nuhat erën
QĂ« vjen nga larg
Mozhiku pret lajme
Në një vend të qetë
Ai ndjen praninë e erës afër tij
Ai ndjen fuqinë e së kaluarës pas tij
Ai ka dijeninë e erës për ta udhëhequr

Era në zemrën time, era në zemrën time
Pluhuri në kokën time, pluhuri në kokën time
Era në zemrën time, era në zemrën time vjen për të
Dëbuar ata, dëbuar ata

_____________

Lexo po ashtu:
- Paranoja dhe poliritmet: Këngët më të mira të grupit Talking Heads
- David Byrne dhe intervista me vetveten: Muzika është diçka fizike dhe trupi shpesh e kupton atë para koke!
- Rruga pa krye
- Jeta në kohë lufte
- “Television Man” dhe pasqyra e shĂ«mtisĂ« sonĂ«

- YouTube

↗

MË TË PAKËTIT NDËR NE

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Poezi nga: Jeff Weddle
PĂ«rktheu: Agron Shala

Ata që kanë më së paku ngjashmëri me Krishtin
e quajnë veten
të krishterë
dhe ata që kanë më së paku patriotizëm
mbështillen me flamur
dhe ata që kanë më së paku inteligjencë
i dinë të gjitha
dhe ata që kanë më së paku arsimim
të tregojnë çfarë mund të lexosh
dhe ata që kanë më së paku njerëzillëk
janë ata që marrin detyrën të na mbrojnë
dhe ata që kanë më së paku përvojë
na pengojnë
dhe ata që kanë më së paku burrëri
sillen si kapadainj
si pallonj të armatosur që kruhen për të vrarë
dhe ata që më së paku janë të informuar
japin lajmet
dhe ata që kanë më së paku kualifikim
kanë vendet më të larta të pushtetit
dhe ajo që më së paku mund të bëjmë
është të përballemi
dhe të mbrojmë fqinjët tanë
dhe veten tonë
të kundërvihemi
dhe të themi:
kurrë më
kurrë më
kurrë më
kurrë më
kurrë më

↗

Përplasja e injorancës

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Etiketa si “Islami” dhe “PerĂ«ndimi” shĂ«rbejnĂ« vetĂ«m pĂ«r tĂ« na ngatĂ«rruar nĂ« njĂ« realiteti tĂ« çrregullt.

Nga: Edward W. Said / The Nation (22 tetor 2001)
PĂ«rkthimi: Agron Shala

Artikulli i Samuel Huntingtonit, PĂ«rplasja e qytetĂ«rimeve? u shfaq nĂ« botimin e verĂ«s 1993 tĂ« [revistĂ«s] Foreign Affairs, ku menjĂ«herĂ« tĂ«rhoqi vĂ«mendje dhe reagim befasues. MeqenĂ«se artikulli synonte t’u ofronte amerikanĂ«ve njĂ« tezĂ« origjinale rreth “njĂ« faze tĂ« re” nĂ« politikĂ«n botĂ«rore - pas pĂ«rfundimit tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ« - konceptet e argumentit tĂ« Huntingtonit dukeshin goxha tĂ« mĂ«dha, tĂ« guximshme, madje vizionare. Ai kishte ashiqare nĂ« shĂ«njestĂ«r rivalĂ«t nga radhĂ«t e vendimmarrĂ«sve tĂ« politikĂ«s, teoricienĂ«t si Francis Fukuyama - me idetĂ« e tij pĂ«r “fundin e historisĂ«â€ - si dhe legjionet qĂ« kishin çmuar fillimin e globalizmit, tribalizmit dhe shpĂ«rbĂ«rjen e shtetit. Por, ata, sipas tij, kishin kuptuar vetĂ«m disa aspekte tĂ« kĂ«saj periudhe tĂ« re. Ai ishte gati tĂ« shpallte “aspektin vendimtar, madje qendror” tĂ« asaj se çfarĂ« “politika globale ka gjasa tĂ« jetĂ« nĂ« vitet qĂ« vijnĂ«â€. Pa hezitim, ai shtoi:

Hipoteza ime është se burimi themelor i konfliktit në këtë botë të re nuk do të jetë kryesisht ideologjik apo ekonomik. Ndarjet e mëdha mes njerëzimit dhe burimi dominues i konfliktit do të jenë kulturor. Shtetet kombëtare do të mbeten akterët më të fuqishëm në çështjet botërore, por konfliktet kryesore të politikës globale do të ndodhin midis kombeve dhe grupeve të qytetërimeve të ndryshme. Përplasja e qytetërimeve do të dominojë politikën globale. Vijat ndarëse mes qytetërimeve do të jenë vijat e betejës të së ardhmes.

Lexo po ashtu:
- Samuel P. Huntington: Në Kosovë ka mundur shumë lehtë të ndodhë përplasja e civilizimeve ...
- Edward Said: Zgjidhja (izraelite-palestineze) me një shtet
- Mbi rĂ«ndĂ«sinĂ« e madhe tĂ« â€œĂ‡Ă«shtjes sĂ« PalestinĂ«s” tĂ« Edward Saidit
- Ku gabon bota kur merret me "civilizimin"?
- ÇfarĂ« Ă«shtĂ« bota myslimane?

Pjesa mĂ« e madhe e argumentit, nĂ« faqet qĂ« pasuan, mbĂ«shtetej nĂ« njĂ« ide tĂ« paqartĂ« tĂ« njĂ« gjĂ«je tĂ« cilĂ«n Huntingtoni e quajti “identitet qytetĂ«rimi” dhe “ndĂ«rveprimet mes shtatĂ« apo tetĂ« [sic.] qytetĂ«rimeve kryesore”, nga tĂ« cilat konflikti mes dy prej tyre, Islamit dhe PerĂ«ndimit, merr pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« vĂ«mendjes sĂ« tij. NĂ« kĂ«tĂ« lloj mendimi luftarak, ai mbĂ«shtetet shumĂ« te njĂ« artikull i vitit 1990 nga orientalisti veteran Bernard Lewis, ngjyrimet ideologjike tĂ« tĂ« cilit janĂ« tĂ« qarta qĂ« nĂ« titullin e tij: RrĂ«njĂ«t e zemĂ«rimit mysliman. NĂ« tĂ« dy artikujt, personifikimi i entiteteve tĂ« mĂ«dha tĂ« quajtura “PerĂ«ndim” dhe “Islam” pohohet me papĂ«rgjegjshmĂ«ri, thuajse çështjet tepĂ«r tĂ« ndĂ«rlikuara - si identiteti dhe kultura - tĂ« ekzistonin nĂ« njĂ« botĂ« si film vizatimor, ku Popaji dhe Blutoja rrahin njĂ«ri-tjetrin pa mĂ«shirĂ«, me njĂ« boksier gjithmonĂ« e mĂ« tĂ« virtytshĂ«m qĂ« merr epĂ«rsi mbi kundĂ«rshtarin e tij. Sigurisht qĂ« as Huntingtoni dhe as Lewisi nuk kanĂ« shumĂ« kohĂ« pĂ«r tĂ« humbur me dinamikat e brendshme dhe pluralitetin e çdo qytetĂ«rimi, apo me faktin se gara mĂ« e madhe nĂ« shumicĂ«n e kulturave moderne ka tĂ« bĂ«jĂ« me pĂ«rkufizimin ose interpretimin e vetĂ« asaj kulture, apo me mundĂ«sinĂ« e pakĂ«ndshme se njĂ« pjesĂ« e madhe e kĂ«tij diskutimi pĂ«rbĂ«het ashiqare nga demagogjia dhe injoranca nĂ« pretendimin pĂ«r tĂ« folur nĂ« emĂ«r tĂ« njĂ« feje apo qytetĂ«rimi tĂ« tĂ«rĂ«. Jo, PerĂ«ndimi Ă«shtĂ« PerĂ«ndim dhe Islami Ă«shtĂ« Islam.

Sfida pĂ«r politikanĂ«t perĂ«ndimorĂ«, sipas Huntingtonit, Ă«shtĂ« tĂ« sigurohen qĂ« PerĂ«ndimi tĂ« forcohet dhe tĂ« pĂ«rballojĂ« gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t, veçanĂ«risht Islamin. MĂ« shqetĂ«sues Ă«shtĂ« supozimi i Huntingtonit se perspektiva e tij - ajo e njĂ« vrojtuesi qĂ« sheh gjithĂ« botĂ«n nga njĂ« pozicion jashtĂ« lidhjeve tĂ« zakonshme apo lojaliteteve tĂ« fshehta - Ă«shtĂ« ajo e duhura, sikur gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t po sorollaten pĂ«r tĂ« gjetur pĂ«rgjigjet qĂ« ai tashmĂ« i kishte gjetur. NĂ« fakt, Huntingtoni Ă«shtĂ« ideolog, dikush qĂ« dĂ«shiron t’i shndĂ«rrojĂ« “qytetĂ«rimet” dhe “identitetet” nĂ« atĂ« qĂ« nuk janĂ«: entitete tĂ« mbyllura, tĂ« izoluar nga rrymat dhe kundĂ«r-rrymat e panumĂ«rta qĂ« gjallĂ«rojnĂ« historinĂ« njerĂ«zore, dhe qĂ« ndĂ«r shekuj e kanĂ« bĂ«rĂ« tĂ« mundur qĂ« kjo histori tĂ« mos pĂ«rmbajĂ« vetĂ«m luftĂ«ra fetare dhe pushtime perandorake, por edhe shkĂ«mbime, ndĂ«rveprime dhe ndarje pĂ«rvojash. Kjo histori, shumĂ« mĂ« pak e dukshme, neglizhohet nĂ« nxitimin pĂ«r tĂ« nxjerr nĂ« pah luftĂ«n qesharake tĂ« ngjeshur dhe tĂ« kufizuar pĂ«r tĂ« cilĂ«n “pĂ«rplasja e qytetĂ«rimeve” pohon se Ă«shtĂ« realitet. Kur botoi librin me tĂ« njĂ«jtin titull nĂ« vitin 1996, Huntingtoni u pĂ«rpoq t’i jepte argumentit tĂ« tij pak mĂ« shumĂ« finesĂ« dhe shumĂ« mĂ« tepĂ«r shĂ«nime nĂ« fund tĂ« faqes; por, gjithçka qĂ« arriti tĂ« bĂ«nte ishte tĂ« ngatĂ«rronte vetveten dhe tĂ« tregonte se çfarĂ« shkrimtari i ngathĂ«t dhe mendimtar pa elegancĂ« ishte ai.

Paradigma bazĂ« e “PerĂ«ndimit kundĂ«r tĂ« tjerĂ«ve” (opozicioni i riformuluar i LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«) mbeti e paprekur, dhe kjo Ă«shtĂ« ajo qĂ« ka vazhduar, shpesh nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« fshehtĂ« dhe tĂ« nĂ«nkuptuar nĂ« diskutimet qĂ« prej ngjarjeve tĂ« tmerrshme tĂ« 11 Shtatorit [2001]. Sulmi vetĂ«vrasĂ«s i planifikuar me kujdes dhe i tmerrshĂ«m, i motivuar nĂ« mĂ«nyrĂ« patologjike, si dhe masakra nĂ« masĂ« e kryer nga njĂ« grup i vogĂ«l militantĂ«sh tĂ« çmendur, Ă«shtĂ« kthyer nĂ« provĂ« tĂ« tezĂ«s sĂ« Huntingtonit. NĂ« vend qĂ« tĂ« shihet pĂ«r çfarĂ« Ă«shtĂ« - kapja e ideve tĂ« mĂ«dha (po e pĂ«rdor kĂ«tĂ« fjalĂ« lirshĂ«m) nga njĂ« bandĂ« e vogĂ«l fanatikĂ«sh tĂ« marrĂ« pĂ«r qĂ«llime kriminale - figurat ndĂ«rkombĂ«tare, nga ish-kryeministrja pakistaneze Benazir Bhutto deri te kryeministri italian Silvio Berlusconi, kanĂ« folur nĂ« mĂ«nyrĂ« dogmatike rreth problemeve tĂ« Islamit, dhe nĂ« rastin e kĂ«tij tĂ« fundit, kanĂ« pĂ«rdorur idetĂ« e Huntingtonit pĂ«r tĂ« ligjĂ«ruar mbi epĂ«rsinĂ« e PerĂ«ndimit, se si “ne” kemi Mozartin dhe Michelangelon dhe ata jo. (Berlusconi mĂ« pas ka dhĂ«nĂ« njĂ« falje tĂ« vakĂ«t pĂ«r fyerjen ndaj “Islamit.”)

Por, pĂ«rse tĂ« mos shihen, nĂ« vend tĂ« kĂ«saj paralele pĂ«r Osama bin Ladenin dhe ndjekĂ«sit e tij - megjithĂ«se mĂ« pak spektakolare nĂ« shkatĂ«rrimet e tyre - kultet si DavidianĂ«t e DegĂ«s [Branch Davidians], ose dishepujt e pastorit Jim Jones nĂ« GuajanĂ«, apo E VĂ«rteta Supreme e Aumit [Aum Shinrikyo] e JaponisĂ«? Edhe e pĂ«rjavshmja, zakonisht serioze britanike, The Economist, nĂ« numrin e saj tĂ« datĂ«s 22-28 shtator, nuk i rezistoi dot tundimit pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« pĂ«rgjithĂ«sime tĂ« mĂ«dha, duke e lavdĂ«ruar Huntingtonin tej mase pĂ«r vĂ«zhgimet e tij “tĂ« rrepta dhe gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se, por sidoqoftĂ« tĂ« mprehta” pĂ«r Islamin. “Sot”, thotĂ« revista me njĂ« solemnitet tĂ« pahijshĂ«m, Huntingtoni shkruan se “rreth njĂ« miliard myslimanĂ« tĂ« botĂ«s janĂ« tĂ« bindur pĂ«r epĂ«rsinĂ« e kulturĂ«s sĂ« tyre dhe tĂ« fiksuar pas inferioritetit tĂ« fuqisĂ« sĂ« tyre”. A bĂ«ri ai sondazh me 100 indonezianĂ«, 200 marokenĂ«, 500 egjiptianĂ« dhe 50 boshnjakĂ«? Edhe nĂ«se po, çfarĂ« lloj mostre Ă«shtĂ« kjo?

TĂ« panumĂ«rta janĂ« editorialet nĂ« çdo gazetĂ« dhe revistĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme amerikane dhe evropiane qĂ« shtojnĂ« gjĂ«ra nĂ« kĂ«tĂ« fjalor tĂ« gjigantizmit dhe apokalipsit - çdo pĂ«rdorim i tĂ« cilit Ă«shtĂ« dukshĂ«m i menduar jo pĂ«r tĂ« ndriçuar, por pĂ«r tĂ« ndezur pasionin e indinjuar tĂ« lexuesit si anĂ«tar i “PerĂ«ndimit” dhe çfarĂ« duhet tĂ« bĂ«jmĂ«. Retorika çërçilliane pĂ«rdoret nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« papĂ«rshtatshme nga luftĂ«tarĂ«t e vetĂ«shpallur nĂ« luftĂ«n e PerĂ«ndimit, dhe veçanĂ«risht tĂ« AmerikĂ«s, kundĂ«r urrejtĂ«sve, shkatĂ«rruesve, rrĂ«nuesve tĂ« saj, me vĂ«mendje minimale ndaj historive tĂ« ndĂ«rlikuara qĂ« kundĂ«rshtojnĂ« njĂ« reduktim tĂ« tillĂ« dhe qĂ« janĂ« pĂ«rhapur nga njĂ« territor nĂ« tjetrin, duke kapĂ«rcyer kufijtĂ« qĂ« supozohet tĂ« na ndajnĂ« tĂ« gjithĂ«ve nĂ« kampe tĂ« armatosura.

Ky Ă«shtĂ« problemi me etiketa tĂ« pahijshme, si Islami dhe PerĂ«ndimi: ato çojnĂ« nĂ« rrugĂ« tĂ« gabuar dhe e ngatĂ«rrojnĂ« mendjen e cila po pĂ«rpiqet tĂ« kuptojĂ« njĂ« realitet tĂ« çrregullt qĂ« nuk mund tĂ« kufizohet apo tĂ« lidhet aq lehtĂ«. MĂ« kujtohet qĂ« ndĂ«rpreva njĂ« burrĂ« i cili, pas njĂ« ligjĂ«rate qĂ« kisha mbajtur nĂ« njĂ« universitet nĂ« Bregun PerĂ«ndimor nĂ« vitin 1994, u ngrit nga auditori dhe filloi tĂ« sulmonte idetĂ« e mia si “PerĂ«ndimore”, nĂ« kontrast me ato tĂ« rrepta islamike qĂ« ai pĂ«rkrahte. “Pse po vesh kostum dhe kravatĂ«â€? - ishte kundĂ«rpĂ«rgjigja e parĂ« qĂ« mĂ« erdhi nĂ« mendje. “Edhe ato janĂ« perĂ«ndimore”. Ai u ul me njĂ« buzĂ«qeshje tĂ« sikletshme nĂ« fytyrĂ«, por unĂ« e kujtova atĂ« episod kur nisĂ«n tĂ« dalin informacionet pĂ«r terroristĂ«t e 11 Shtatorit: se si ata kishin zotĂ«ruar tĂ« gjitha detajet teknike tĂ« nevojshme pĂ«r tĂ« shkaktuar tĂ« keqen e tyre vrastare ndaj QendrĂ«s BotĂ«rore tĂ« TregtisĂ«, Pentagonit dhe aeroplanĂ«ve qĂ« kishin marrĂ« nĂ«n kontroll. Ku e vĂ« njeriu vijĂ«n ndarĂ«se mes teknologjisĂ« “perĂ«ndimore” dhe, siç deklaroi Berlusconi, paaftĂ«sisĂ« sĂ« “Islamit” pĂ«r tĂ« qenĂ« pjesĂ« e “modernitetit”?

Sigurisht qĂ« kjo nuk mund tĂ« bĂ«het lehtĂ«. Sa tĂ« papĂ«rshtatshme janĂ« nĂ« pĂ«rgjithĂ«si etiketimet, pĂ«rgjithĂ«simet dhe pohimet kulturore. NĂ« njĂ« nivel tĂ« caktuar, pĂ«r shembull, pasionet primitive dhe njohuria e sofistikuar ndĂ«rthuren nĂ« mĂ«nyra qĂ« hedhin poshtĂ« njĂ« kufi tĂ« fortifikuar jo vetĂ«m mes “PerĂ«ndimit” dhe “Islamit”, por edhe mes tĂ« kaluarĂ«s dhe tĂ« tashmes, nesh dhe atyre, pĂ«r tĂ« mos pĂ«rmendur vetĂ« konceptet e identitetit dhe kombĂ«sisĂ« pĂ«r tĂ« cilat ekziston njĂ« mosmarrĂ«veshje dhe debat i pafund. NjĂ« vendim i njĂ«anshĂ«m pĂ«r tĂ« vizatuar vija mbi rĂ«rĂ«, pĂ«r tĂ« ndĂ«rmarrĂ« kryqĂ«zata, pĂ«r tĂ« kundĂ«rvĂ«nĂ« tĂ« keqen e tyre me tĂ« mirĂ«n tonĂ«, pĂ«r tĂ« çrrĂ«njosur terrorizmin dhe, nĂ« fjalorin nihilist tĂ« Paul Wolfowitzit, pĂ«r tĂ« zhdukur kombet plotĂ«sisht, nuk i bĂ«n entitetet e supozuara mĂ« tĂ« lehta pĂ«r t’u parĂ«; pĂ«rkundrazi, kjo tregon se sa mĂ« e thjeshtĂ« Ă«shtĂ« tĂ« bĂ«hen deklarata luftĂ«nxitĂ«se me qĂ«llim pĂ«r tĂ« mobilizuar pasionet kolektive sesa tĂ« reflektohet, tĂ« analizohet, tĂ« sqarohet se me çfarĂ« po merremi nĂ« realitet - ndĂ«rlidhja e panumĂ«rt e jetĂ«s “tonĂ«â€ e po ashtu edhe “tĂ« tyre”.

NĂ« njĂ« seri tĂ« jashtĂ«zakonshme prej tre artikujsh tĂ« botuar midis janarit dhe marsit 1999 nĂ« Dawn, nĂ« tĂ« pĂ«rjavshmen mĂ« tĂ« respektuar tĂ« Pakistanit, Eqbal Ahmadi i ndjerĂ«, duke shkruar pĂ«r njĂ« audiencĂ« myslimane, analizoi atĂ« qĂ« ai i quajti rrĂ«njĂ«t e sĂ« djathtĂ«s fetare, duke u shprehur shumĂ« ashpĂ«r pĂ«r shtrembĂ«rimet e Islamit nga absolutistĂ«t dhe tiranĂ«t fanatikĂ«, obsesioni i tĂ« cilĂ«ve - pĂ«r tĂ« rregulluar sjelljen personale - promovon “njĂ« rend islamik tĂ« reduktuar nĂ« njĂ« kod penal, tĂ« zhveshur nga humanizmi, estetika, kĂ«rkimi intelektual dhe pĂ«rkushtimi shpirtĂ«ror”. Dhe, kjo “pĂ«rfshin njĂ« pohim absolut tĂ« njĂ« aspekti tĂ« vetĂ«m, pĂ«rgjithĂ«sisht tĂ« shkĂ«putur nga konteksti i fesĂ« dhe njĂ« shpĂ«rfillje tĂ« plotĂ« tĂ« njĂ« tjetri. Ky fenomen e shtrembĂ«ron fenĂ«, e ul vlerĂ«n e traditĂ«s dhe e shtrembĂ«ron procesin politik kudo qĂ« shfaqet”. Si njĂ« shembull i kohĂ«s, i kĂ«saj rrĂ«nimi, Ahmadi fillimisht paraqet kuptimin e pasur, tĂ« ndĂ«rlikuar dhe pluralist tĂ« fjalĂ«s xhihad, dhe pastaj tregon se nĂ« kufizimin e tanishĂ«m tĂ« kĂ«saj fjale, nĂ« njĂ« luftĂ« pa dallim kundĂ«r armiqve tĂ« supozuar, Ă«shtĂ« e pamundur “tĂ« njihet Islami - feja, shoqĂ«ria, kultura, historia apo politika - ashtu siç Ă«shtĂ« jetuar dhe pĂ«rjetuar nga myslimanĂ«t ndĂ«r shekuj”. IslamistĂ«t modernĂ«, pĂ«rfundon Ahmadi, janĂ« “tĂ« interesuar pĂ«r pushtet, jo pĂ«r shpirtin; pĂ«r mobilizimin e njerĂ«zve pĂ«r qĂ«llime politike, dhe jo pĂ«r ndarjen dhe lehtĂ«simin e vuajtjeve dhe aspiratave tĂ« tyre. Agjenda e tyre politike Ă«shtĂ« shumĂ« e kufizuar nĂ« kohĂ«â€. Ajo qĂ« ka pĂ«rkeqĂ«suar mĂ« tej situatĂ«n Ă«shtĂ« se shtrembĂ«rimet e ngjashme dhe fanatizmi fetar ndodhin edhe nĂ« universet e diskursit, “hebraike” dhe “tĂ« krishtera”.

Ishte [Joseph] Conradi, mĂ« fuqishĂ«m nga ç’mund ta kishte imagjinuar ndonjĂ« nga lexuesit e tij nĂ« fund tĂ« shekullit tĂ« nĂ«ntĂ«mbĂ«dhjetĂ«, ai qĂ« kuptoi se dallimet mes LondrĂ«s sĂ« qytetĂ«ruar dhe “zemrĂ«s sĂ« errĂ«sirĂ«s” shemben shpejt nĂ« situata ekstreme, dhe se kulmet e qytetĂ«rimit evropian mund tĂ« bien menjĂ«herĂ« nĂ« praktikat mĂ« barbare - pa pĂ«rgatitje apo kalim tranzicioni. Dhe, po, Conradi ishte ai qĂ« tek Agjenti sekret [The Secret Agent, 1907] pĂ«rshkroi afinitetin e terrorizmit pĂ«r abstraksione si “shkenca e pastĂ«r” (dhe pĂ«r rrjedhojĂ« pĂ«r “Islamin” ose “PerĂ«ndimin”), si edhe degradimin pĂ«rfundimtar moral tĂ« terroristit.

Sepse, ekzistojnë lidhje më të ngushta midis qytetërimeve që në dukje janë në luftë, sesa shumica prej nesh do të donte të besonte; si Freudi ashtu edhe Nietzsche treguan se qarkullimi përtej kufijve të ruajtur me kujdes, madje të kontrolluar, ndodh shpeshherë me lehtësi të frikshme. Por, më pas, idetë e tilla fluide, plot paqartësi dhe skepticizëm ndaj nocioneve te të cilat mbështetemi, mezi na ofrojnë udhëzime të përshtatshme dhe praktike për situata si ajo me të cilën përballemi tani. Prandaj, këtu burojnë urdhrat inkurajues për betejë (një kryqëzatë, e mira kundër së keqes, liria kundër frikës etj.) që nxirren nga pretendimi i Huntingtonit për kundërshtinë midis Islamit dhe Perëndimit, prej të cilit diskursi zyrtar formuloi fjalorin e tij në ditët e para pas sulmeve të 11 Shtatorit. Që atëherë ka pasur një ulje të dukshme të intensitetit në këtë diskurs, por duke gjykuar nga përmasa e qëndrueshme e gjuhës së urrejtjes dhe e veprimeve, plus raportet për përpjekje të zbatimit të ligjit kundrejt arabëve, myslimanëve dhe indianëve në mbarë vendin, paradigma vazhdon të jetë e pranishme.

NjĂ« arsye tjetĂ«r pĂ«r vazhdimĂ«sinĂ« e saj Ă«shtĂ« prania nĂ« rritje e myslimanĂ«ve, nĂ« tĂ« gjithĂ« EvropĂ«n dhe Shtetet e Bashkuara. Mendoni pĂ«r popullatat e sotme tĂ« FrancĂ«s, ItalisĂ«, GjermanisĂ«, SpanjĂ«s, BritanisĂ«, AmerikĂ«s, madje edhe tĂ« SuedisĂ«, dhe duhet tĂ« pranoni se Islami nuk Ă«shtĂ« mĂ« nĂ« periferi tĂ« PerĂ«ndimit, por nĂ« qendĂ«r tĂ« tij. Por, çfarĂ« ka kĂ«rcĂ«nuese nĂ« atĂ« prani? Ngulitur nĂ« kulturĂ«n kolektive janĂ« kujtimet e pushtimeve tĂ« para tĂ« mĂ«dha arabo-islame, tĂ« cilat nisĂ«n nĂ« shekullin e shtatĂ« dhe tĂ« cilat, siç shkruan historiani i shquar belg Henri Pirenne nĂ« librin e tij tĂ« shquar Muhamedi dhe Karli i Madh [Mohammed and Charlemagne, 1939], shkatĂ«rruan njĂ«herĂ« e pĂ«rgjithmonĂ« unitetin e lashtĂ« tĂ« Mesdheut, shuan sintezĂ«n kristiano-romake dhe i dhanĂ« jetĂ« njĂ« qytetĂ«rimi tĂ« ri tĂ« dominuar nga fuqitĂ« e Veriut (Gjermania dhe Franca karolinge), misioni i tĂ« cilave ishte, dukej se po thoshte ai, tĂ« rifillonin mbrojtjen e “PerĂ«ndimit” kundĂ«r armiqve tĂ« tij historiko-kulturorĂ«. Mjerisht, ajo qĂ« Pirenne la jashtĂ« Ă«shtĂ« se nĂ« krijimin e kĂ«saj vije tĂ« re mbrojtjeje, PerĂ«ndimi u mbĂ«shtet mbi humanizmin, shkencĂ«n, filozofinĂ«, sociologjinĂ« dhe historiografinĂ« e Islamit, i cili tashmĂ« ishte vendosur ndĂ«rmjet botĂ«s sĂ« Karlit tĂ« Madh dhe antikitetit klasik. Islami ka qenĂ« pjesĂ« qĂ« nĂ« fillim, siç u detyrua tĂ« pranojĂ« edhe Dante, armiku i madh i Muhamedit, kur e vendosi Profetin nĂ« vetĂ« zemrĂ«n e Ferrit tĂ« tij.

Pastaj Ă«shtĂ« trashĂ«gimia e vazhdueshme e vetĂ« monoteizmit, e feve abrahamike - siç i quajti me vend Louis Massignon. Duke filluar me judaizmin dhe krishterimin, secila Ă«shtĂ« pasuese e pĂ«rndjekur nga ajo qĂ« parapriu; pĂ«r myslimanĂ«t, Islami e pĂ«rmbush dhe e pĂ«rmbyll linjĂ«n e profecisĂ«. Ende nuk ekziston njĂ« histori e denjĂ« apo ajo qĂ« demistifikon garĂ«n shumĂ«palĂ«she midis kĂ«tyre tre ndjekĂ«sve - asnjĂ«ri prej tyre, nĂ« asnjĂ« mĂ«nyrĂ«, njĂ« kamp i vetĂ«m dhe i bashkuar - mĂ« xhelozĂ« prej tĂ« gjithĂ« zotave, ndonĂ«se konvergjenca e pĂ«rgjakshme moderne nĂ« PalestinĂ« ofron njĂ« shembull tĂ« pasur laik tĂ« asaj qĂ« ka qenĂ« kaq tragjikisht e papajtueshme rreth tyre. Pra, nuk Ă«shtĂ« pĂ«r t’u habitur qĂ« myslimanĂ«t dhe tĂ« krishterĂ«t flasin lehtĂ«sisht pĂ«r kryqĂ«zata dhe xhihade, tĂ« dyja duke e anashkaluar praninĂ« judaike me njĂ« moskokëçarje shpeshherĂ« madhĂ«shtore. NjĂ« axhendĂ« e tillĂ«, thotĂ« Eqbal Ahmad, Ă«shtĂ« “shumĂ« ngushĂ«llues pĂ«r burrat dhe gratĂ« qĂ« kanĂ« mbetur nĂ« mes tĂ« kalimit, ndĂ«rmjet ujĂ«rave tĂ« thellĂ« tĂ« traditĂ«s dhe modernitetit”.

Por, tĂ« gjithĂ« ne po notojmĂ« nĂ« ato ujĂ«ra, perĂ«ndimorĂ« dhe myslimanĂ« dhe tĂ« tjerĂ« njĂ«soj. Dhe, meqenĂ«se kĂ«to ujĂ«ra janĂ« pjesĂ« e oqeanit tĂ« historisĂ«, Ă«shtĂ« e kotĂ« pĂ«rpjekja pĂ«r t’i lĂ«ruar apo ndarĂ« me barriera. KĂ«to janĂ« kohĂ« tĂ« tensionuara, por Ă«shtĂ« mĂ« mirĂ« tĂ« mendojmĂ« nĂ« aspekte tĂ« komuniteteve me pushtet dhe pa pushtet, tĂ« politikĂ«s laike tĂ« arsyes dhe injorancĂ«s, dhe tĂ« parimeve universale tĂ« drejtĂ«sisĂ« dhe padrejtĂ«sisĂ«, sesa tĂ« humbim nĂ« kĂ«rkim tĂ« abstraksioneve tĂ« mĂ«dha qĂ« mund tĂ« japin njĂ« kĂ«naqĂ«si tĂ« çastit, por pak vetĂ«dije apo analizĂ« informuese. Teza e “PĂ«rplasjes sĂ« qytetĂ«rimeve” Ă«shtĂ« njĂ« mashtrim si “Lufta e botĂ«ve”, mĂ« e pĂ«rshtatshme pĂ«r tĂ« forcuar krenarinĂ« personale mbrojtĂ«se sesa pĂ«r tĂ« kuptuar nĂ« mĂ«nyrĂ« kritike ndĂ«rvarĂ«sinĂ« e çuditshme tĂ« kohĂ«s sonĂ«. /Telegrafi/

↗

Filozofi i krenarisë

✇Telegrafi
By: Agron Shala


NjerĂ«zimi ka njĂ« nevojĂ« tĂ« pangopur pĂ«r t’u pĂ«lqyer, dhe kjo dĂ«shirĂ« e pĂ«rhershme formon themelin e shoqĂ«risĂ«.

Nga: Andrea Branchi, hulumtues, skenarist dhe pĂ«rkthyes, autor i librit Krenaria, sjelljet dhe morali: Anatomia e nderit e Bernard Mandevilit [Pride, Manners, and Morals: Bernard Mandevili’s Anatomy of Honour, 2021] / aeon.co
PĂ«rktheu: Agron Shala

Në vitin 1705, mjeku dhe filozofi anglo-holandez, Bernard Mandevili [Mandeville], botoi në mënyrë anonime poemën me titull Kosherja e Ankesave: Apo, i pandershmi i shndërruar në të ndershëm [The Grumbling Hive: Or, Knaves Turned Honest]. Ai ka përshkruar një bashkësi të madhe bletësh - një metaforë e qartë për Britaninë e kohës - dhe mekanizmat e pasurisë së saj. Në kosheren e bletëve, secila punon për përfitimin personal, çdo profesion ka marifetet e veta, dhe të gjithë i shfrytëzojnë pasionet e të tjerëve. Por, mirëqenia e bashkësisë nuk vihet në rrezik:

Kështu, çdo pjesë ishte plot vese,
Megjithatë, tërësia një parajsë; ...
Më i keqi nga gjithë turma
Bënte diçka për të mirën e përbashkët.

Edhe më skandaloze, kur insektet zbatuan reformën morale dhe e detyruan veten të jetonin sipas nderit dhe virtytit, bashkësia ra në një spirale tatëpjete.

Në vitin 1714, dhe në një botim të zgjeruar më 1723, Mandevili botoi vëllimin në prozë që e bëri atë famëkeq: Fabula e bletëve: Ose, vese private, përfitime publike [The Fable of the Bees: Or, Private Vices, Public Benefits]. Poema fillestare u ribotua së bashku me një seri esesh komentuese, ku Mandevili zgjeronte argumentet e tij provokuese se qenia njerëzore është e interesuar vetëm për veten, e udhëhequr nga pasionet dhe jo nga arsyeja, dhe ofronte një shpjegim për origjinën e moralit të bazuar vetëm në ndjeshmërinë njerëzore ndaj lavdërimit dhe frikës nga turpi, përmes euforisë së skicave shoqërore. Mandevili i ballafaqoi bashkëkohësit e tij me faktin shqetësues se pasionet dhe zakonet që zakonisht dënohen si vese, në të vërtetë krijojnë mirëqenien e një shoqërie.

Ideja se individĂ«t qĂ« interesohen pĂ«r veten, tĂ« shtyrĂ« nga dĂ«shirat e tyre, veprojnĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pavarur pĂ«r tĂ« realizuar tĂ« mirat dhe institucionet, e bĂ«ri FabulĂ«n e bletĂ«ve njĂ« nga burimet kryesore letrare tĂ« doktrinĂ«s sĂ« laissez-faire. Kjo Ă«shtĂ« thelbĂ«sore pĂ«r konceptin ekonomik tĂ« tregut. NĂ« vitin 1966, ideologu i tregut tĂ« lirĂ«, Fridrih fon Hajek [Friedrich von Hayek], ofroi njĂ« lexim entuziast ndaj Mandevilit, duke e shuguruar poetin si njĂ« teoricien tĂ« hershĂ«m tĂ« harmonisĂ« sĂ« interesave nĂ« njĂ« ekonomi tĂ« lirĂ« tregu - njĂ« skemĂ« tĂ« cilĂ«n Hajeku pretendonte se u zgjerua mĂ« vonĂ« nga Adam Smithi, i cili e pĂ«rpunoi paradoksin e Mandevilit - "veset private, dobi publike" nĂ« metaforĂ«n me ndikim tĂ« thellĂ« tĂ« “dorĂ«s sĂ« padukshme”. Sot, Mandevili zakonisht shihet si njĂ« mendimtar ekonomik.

Nuk ka dyshim se Mandevili “zbuloi” ndarjen e punĂ«s, mbrojti konsumimin luksoz dhe, mĂ« e rĂ«ndĂ«sishmja pĂ«r historianĂ«t e ekonomisĂ«, shprehu bindjen se ndjekja e interesit personal mund tĂ« jetĂ« e dobishme pĂ«r shoqĂ«rinĂ«. Por, dominimi i leximeve ekonomike tĂ« Mandevilit ka errĂ«suar morinĂ« e interesave dhe shkrimeve tĂ« tij, projektin qĂ« qĂ«ndron pas tyre dhe, nĂ« pĂ«rgjithĂ«si, staturĂ«n e tij si filozof i pĂ«rkryer, ndikimi i tĂ« cilit nĂ« Iluminizmin skocez dhe evropian mbetet pĂ«r t’u rindĂ«rtuar nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« thelluar.

Mandevili nuk i trajtoi kurrë çështjet ekonomike si qendrore në analizën e tij, dhe argumentet e tij mbi tregtinë, luksin dhe pasurinë përbëjnë vetëm një pjesë të një analize më të gjerë: analizës së tij psikologjike të dashurisë ndaj vetes dhe të efekteve shoqërore të mekanizmave të fshehtë të krenarisë dhe turpit.

Mandevili e konsideronte veten si lexues tĂ« motiveve tĂ« maskuara njerĂ«zore, si njĂ« anatomist tĂ« natyrĂ«s njerĂ«zore, i gatshĂ«m t’u tregonte njerĂ«zve çfarĂ« janĂ«, e jo çfarĂ« duhet tĂ« jenĂ«. Ai synonte ta realizonte kĂ«tĂ« pĂ«rmes njĂ« analize tĂ« zgjuar tĂ« sjelljeve dhe institucioneve njerĂ«zore nĂ« aspekte tĂ« pasioneve tĂ« cilat i motivojnĂ« ato. Nga vĂ«zhgimi i menduar dhe pĂ«rvoja personale mbi kĂ«to pasione, ai pĂ«rpiqej tĂ« nxirrte parime tĂ« pĂ«rgjithshme mbi natyrĂ«n njerĂ«zore - parime qĂ« do tĂ« qĂ«ndronin nĂ« analogji me ligjet qĂ« qeverisin botĂ«n natyrore. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«to arsye, Dejvid Hjumi [David Hume] e renditi atĂ« ndĂ«r ata qĂ« kishin filluar ta vendosnin “shkencĂ«n e njeriut” mbi baza tĂ« qĂ«ndrueshme - krahas filozofĂ«ve Xhon Lok [John Locke], Lordit ShaftsbĂ«ri [Shaftesbury], Xhofez Batler [Joseph Butler] dhe Fansis Haçeson [Francis Hutcheson].

Mandevili ishte mirë i përgatitur për këtë detyrë. I lindur në Roterdam më 1670, ai u diplomua më vonë në mjekësi dhe filozofi në Universitetin e Lajdenit dhe u stërvit si mjek, përpara se të vendosej në Londër. Praktikoi si specialist në hipokondri dhe çrregullime nervore, duke takuar pacientët e tij në seanca të gjata dialogësh terapeutikë në banesën e vet private (në fakt, jo fort ndryshe nga praktika e mëvonshme të psikanalizës). Kjo përvojë solli veprën e tij Traktat mbi pasionet hipokondrike dhe histerike [Treatise of the Hypochondriac and Hysteric Passions, 1711, 1730].

Sipas Mandevilit, qeniet njerëzore udhëhiqen nga pasionet e përqendruara te vetja. Ne i ushqejmë ato vazhdimisht, edhe kur veprojmë kundër interesit tonë - i ushqejmë deri në atë pikë sa të mashtrojmë veten për motivet tona të vërteta. Ndër pasionet, forca mbizotëruese është krenaria:

Ajo aftĂ«si e natyrshme me tĂ« cilĂ«n çdo i vdekshĂ«m qĂ« ka pak mendim e mbivlerĂ«son veten dhe mendon mĂ« mirĂ« pĂ«r veten sesa ç’mund tĂ« lejonte çdo gjykues i paanshĂ«m i cili i njeh mirĂ« tĂ« gjitha cilĂ«sitĂ« dhe rrethanat e tij. Nuk kemi asnjĂ« cilĂ«si tjetĂ«r kaq tĂ« dobishme pĂ«r shoqĂ«rinĂ«, dhe kaq tĂ« nevojshme pĂ«r ta bĂ«rĂ« atĂ« tĂ« pasur dhe tĂ« lulĂ«zuar ...

Krenaria, ashtu si pasionet e tjera tĂ« pĂ«rqendruara te vetja, Ă«shtĂ« e nevojshme pĂ«r lulĂ«zimin e shoqĂ«risĂ«, dhe Mandevili identifikon nĂ« natyrĂ«n vetĂ«vlerĂ«simit tĂ« individit prirjen origjinale, tĂ« natyrshme pĂ«r shoqĂ«rim. AftĂ«sia njerĂ«zore pĂ«r t’u shoqĂ«ruar Ă«shtĂ« e mbĂ«shtetur nĂ« veprimin e krenarisĂ« dhe frikĂ«s nga turpi, tĂ« cilat, sĂ« bashku, Mandevili i quan pasioni i “vetĂ«pĂ«lqimit”. KĂ«to janĂ« ndjenjat pĂ«rmes tĂ« cilave ne e mbivlerĂ«sojmĂ« veten dhe kĂ«rkojnĂ« vazhdimisht prej tĂ« tjerĂ«ve konfirmim, siguri dhe kĂ«naqĂ«si. Krenaria jonĂ« ka nevojĂ« pĂ«r praninĂ« e tĂ« tjerĂ«ve; krenaria jonĂ« krijon nevojĂ«n pĂ«r t’u shoqĂ«ruar, pĂ«r tĂ« krijuar shoqĂ«ri.

Për Mandevilin, shoqërimi është rezultat i një procesi evolucionar. Ai e përshkruante si përfundim i një përparimi të ngadaltë dhe spontan, të arritur jo përmes zhdukjes së pasioneve të përqendruara te vetja, por përmes zbutjes së tyre në forma të pajtueshme me kohezionin shoqëror dhe zhvillimin qytetar. Së bashku me mendimin e lartë për veten, individët kanë dëshirë të thellë që edhe të tjerët ta ndajnë këtë mendim. Por, krenaria njerëzore shoqërohet gjithmonë me frikën e fshehtë se vlera që i japim vetes nuk është plotësisht e justifikuar. Simptomat natyrore të vetëvlerësimit të lartë, që njerëzit shfaqin dhe përjetojnë te të tjerët, janë reciprokisht fyese, deri në atë pikë sa nxisin individët të fshehin madhësinë e vetëpëlqimit të tyre. Mësojmë të krenohemi për faktin që fshehim krenarinë tonë.

Pra, format e ndryshme tĂ« adhurimit tĂ« ndĂ«rsjellĂ« kanĂ« si forcĂ« nxitĂ«se nevojĂ«n e vazhdueshme tĂ« natyrĂ«s njerĂ«zore pĂ«r tĂ« pĂ«rjetuar dhe shprehur vetĂ«pĂ«lqimin. Dhe, kjo vlen pĂ«rgjatĂ« gjithĂ« historisĂ« sĂ« qytetĂ«rimit. Historia e shoqĂ«rimit Ă«shtĂ« proces i pandĂ«rprerĂ« i modifikimit tĂ« kodeve dhe shprehjeve tĂ« respektit. Ajo nuk Ă«shtĂ« “asgjĂ« mĂ« shumĂ«â€, shkruan ai, “sesa mĂ«nyrat e ndryshme pĂ«r tĂ« na bĂ«rĂ« tĂ« pranueshĂ«m pĂ«r tĂ« tjerĂ«t, me sa mĂ« pak paragjykime pĂ«r veten tonĂ« qĂ« tĂ« jetĂ« e mundur ...”

Meqë dëshira për lavdërim është cilësi universale e natyrës njerëzore - thelbësore për antropologjinë filozofike të Mandevilit - teoria e shoqërimit kërkon një shpjegim sociohistorik për të treguar se si vetëvlerësimi merr forma të ndryshme në kontekste të ndryshme historike. Veprimet dhe fjalët që lavdërohen apo dënohen publikisht në një epokë ndryshojnë nga një tjetër; kodet e nderit dhe turpit pothuajse gjithmonë ndryshojnë midis kulturave. Përqendrimi i Mandevilit në sjelljet dhe zakonet e bashkëkohësve të tij është kështu një tipar themelor i antropologjisë së tij filozofike.

NĂ« Britani nĂ« fillim tĂ« shekullit XVIII, gjuha e sjelljes dhe termi kyç i saj, “mirĂ«sjellja”, ishte bĂ«rĂ« model thelbĂ«sor pĂ«r sjellje tĂ« ndershme dhe njĂ« mĂ«nyrĂ« e re pĂ«r tĂ« formuluar idealin e respektit. Duke gjurmuar historinĂ« e kodeve bashkĂ«kohore mashkullore dhe femĂ«rore tĂ« sjelljes sĂ« ndershme, nga kĂ«ndvĂ«shtrimi i teorisĂ« sĂ« tij mbi pasionet, Mandevili dĂ«non hipokrizinĂ« morale tĂ« atyre qĂ« ishin tepĂ«r tĂ« sigurt dhe tĂ« edukuar sipas trendĂ«ve, tĂ« cilĂ«t mashtronin veten duke besuar se mirĂ«sjellja e tyre barazohej me sjellje tĂ« virtytshme. Ai tregon se ritualet e mirĂ«sjelljes dhe tĂ« ndershmĂ«risĂ« janĂ« shprehje shembullore e njĂ« rendi spontan dhe artificial qĂ« buron nga prirja e natyrshme e pasioneve njerĂ«zore dhe nevoja e pĂ«rhershme pĂ«r t’u pĂ«lqyer. TĂ« mĂ«dhenjtĂ« dhe tĂ« mirĂ«t nuk ishin mĂ« tĂ« mirĂ« se bletĂ«t; e vetmja diferencĂ« ishte se ata rastisĂ«n tĂ« kenĂ« paruke dhe stoli.

Në veprat e para në prozë të Mandevilit, ai mori një personazh femëror, dhe në të gjitha shkrimet e tij ruajti një interes të fortë për jetën e grave dhe standardin e dyfishtë që u aplikohej atyre në edukim, status shoqëror dhe në përmbushjen e dëshirave seksuale. Te Virgjëresha e zhveshur: Ose dialogë femrash midis një zonje plakë të pamartuar dhe mbesës së saj [In The Virgin Unmasked: Or, Female Dialogues Betwixt an Elderly Maiden Lady and Her Niece, 1709], një grua me përvojë paralajmëron mbesën e saj për mënyrat se si burrat joshin dhe skllavërojnë gratë, në kontrast të plotë me imazhin rozë të dashurisë që gjendet në tregimet popullore romantike. Ato diskutojnë për edukimin gjinor në një botë të dominuar nga burrat, ku gratë i nënshtrohen kontrollit të etërve dhe burrave të tyre. Kjo shtypje jo vetëm që minon karakterin e grave, por gjithashtu i dënon ato në një rol të zvogëluar shoqëror, duke i ekspozuar më tej ndaj manipulimeve mashkullore, duke i bërë të pambrojtura përballë mashtrimeve dhe kurtheve të liga.

“Shkenca e njeriut” e Mandevilit e trajtoi seriozisht pozitĂ«n e gruas nĂ« njĂ« shoqĂ«ri thellĂ«sisht mizogjene. Ai vazhdoi analizĂ«n e tij mbi gjininĂ« nĂ« njĂ« seri esesh nĂ« periodikun The Female Tatler, botuar njĂ« vit mĂ« vonĂ«. Dy gazetare motra mbrojnĂ« tĂ« drejtĂ«n e grave pĂ«r njĂ« rol shoqĂ«ror dhe kulturor: burrat i kanĂ« pĂ«rjashtuar gratĂ« nga edukimi dhe nga shkrimi i historisĂ«, nga leximi dhe nga tĂ« qenit tĂ« lexuara nĂ« libra, duke ruajtur kĂ«shtu dominimin mashkullor pĂ«rmes trashĂ«gimisĂ« sĂ« njĂ« kulture nĂ« tĂ« cilĂ«n fati i gruas Ă«shtĂ« nĂ«nshtrimi, cilĂ«sia e saj mĂ« e çmuar Ă«shtĂ« pĂ«rulĂ«sia, dhe reputacioni i saj publik pĂ«r virtyt bazohet vetĂ«m nĂ« dĂ«lirĂ«si.

Në vitin 1711, periodiku The Spectator përmblodhi drejtpërdrejt këtë standard të dyfishtë të nderit mashkullor dhe femëror:

Pika kryesore e nderit te burrat është guximi, dhe te gratë është dëlirësia. Nëse një burrë humb nderin e tij në një përballje, nuk është e pamundur që ai ta rifitojë në një tjetër; një rrëshqitje në nderin e një gruaje është e pakthyeshme.

Pra, dëlirësia, në thelb, është sinonim i pasivitetit, i shmangies së turpit; e kundërta e aktivitetit që përbënte nderin mashkullor. Virtyti femëror jo vetëm që përcaktohet ekskluzivisht në raport me gjininë e kundërt, por paraqitet edhe si thelbësor për natyrën e femrës. Teksa burrat kishin mundësinë të vepronin guximshëm dhe të rifitonin nderin e njollosur, gratë duhej të ishin të ndershme - ose jo. Kur humb, nderi i tyre nuk mund të rimerrej.

Dekadat e para të shekullit XVIII, gjatë të cilave Mandevili shkroi dhe botoi veprat e tij më të rëndësishme, ishin epoka e artë e dueleve në Britani. Të sfidoje dikë për duel dhe të silleshe me mirësjellje ndaj tij para se të përpiqeshe ta vrisje, ishte një zakon me domethënie të jashtëzakonshme shoqërore. Për shkak të kornizës së tij konceptuale paradoksale - ku guximi dhe virtytet luftarake lidhen me klasat sunduese, dhe këto të fundit me prejardhjen fisnike dhe ndjeshmërinë morale - pjesëmarrja në këtë formë shumë rituale të tentativës për vrasje-vetëvrasje, konsiderohej mënyra më e mirë për të fituar një reputacion respekti, madje edhe virtyti. Gatishmëria për duel mbeti tipar ekscentrik, por thelbësor i xhentëlmenit. Megjithatë, duelet ndaloheshin nga pothuajse të gjitha legjislacionet evropiane dhe dënohej si mëkat i rëndë - shihej si humbje absurde e gjakut fisnik apo xhentëlmen.

Mandevili ndĂ«rhyri nĂ« debatin mbi duelin pothuajse nĂ« tĂ« gjitha shkrimet e tij. Me qĂ«ndrimin provokues qĂ« karakterizon stilin e tij, ai pĂ«rdori argumentet tradicionale tĂ« literaturĂ«s sĂ« mirĂ«sjelljes pĂ«r tĂ« mbrojtur duelin si mjet tĂ« dobishĂ«m parandalues pĂ«r ata qĂ« mund tĂ« shkelin normat shoqĂ«rore. Por, Mandevili e shndĂ«rron gjithashtu duelin nĂ« njĂ« shprehje paradigmatike tĂ« funksionit tĂ« krenarisĂ« dhe turpit nĂ« zhvillimin e shoqĂ«rimit. Dueli, qĂ« dĂ«shmon pĂ«r mbizotĂ«rimin e frikĂ«s nga turpi mbi frikĂ«n nga vdekja, pĂ«rfaqĂ«son pĂ«r Mandevilin shprehjen mĂ« ekstreme tĂ« njĂ« tipari themelor tĂ« natyrĂ«s njerĂ«zore, njĂ« tipar qĂ« qĂ«ndron nĂ« rrĂ«njĂ«t e shoqĂ«rimit: prirja pĂ«r tĂ« kĂ«rkuar njohje shoqĂ«rore, duke vepruar nĂ« pĂ«rputhje me njĂ« imazh tĂ« idealizuar pĂ«r veten pĂ«r tĂ« kĂ«naqur dĂ«shirĂ«n pĂ«r krenari dhe frikĂ«n nga turpi, tĂ« zhytur nĂ« njĂ« praktikĂ« vetĂ«- (dhe reciproke) mashtruese. “I njĂ«jti pasion qĂ« bĂ«jnĂ« njeriun e edukuar dhe oficerin e matur tĂ« çmojnĂ« dhe tĂ« admirojnĂ« fshehurazi veten pĂ«r nderin dhe besnikĂ«rinĂ« qĂ« tregojnĂ«â€, shkruan ai, “mund t’i bĂ«jĂ« rrugaçët dhe maskarenjtĂ« tĂ« mburren pĂ«r veset e tyre dhe tĂ« krenohen pĂ«r paturpĂ«sinĂ«â€.

NĂ« pjesĂ«n e dytĂ« tĂ« FabulĂ«s sĂ« bletĂ«ve, Mandevili analizon mĂ« tej natyrĂ«n njerĂ«zore pĂ«rmes njĂ« analize tĂ« mprehtĂ« tĂ« “xhentĂ«lmenit tĂ« sjellshĂ«m”. Prova vendimtare Ă«shtĂ« tĂ« shqyrtohet qĂ«ndrimi i kĂ«tij xhentĂ«lmeni kur pĂ«rballet me sfidĂ«n pĂ«r duel. Nuk mund tĂ« mohohet se dueli Ă«shtĂ« mĂ«kat i rĂ«ndĂ« pĂ«r xhentĂ«lmenin, por shmangia e tij Ă«shtĂ« e papranueshme:

Të heqësh dorë krejtësisht nga bota dhe menjëherë të braktisësh shoqërinë e të gjitha personave që kanë vlerë në të, është një gjë e tmerrshme për të vendosur. A do të bëheshe ti objekt bisedash në qytet dhe në tavolina? A do të pranosh të bëhesh objekt talljeje dhe përqeshjeje nëpër shtëpitë publike, në karrocat e udhëtarëve dhe në tregje? A nuk është ky fati i sigurt i një njeriu që refuzon të luftojë, ose që përballon një fyerje pa reagim?

Ata qĂ« marrin pjesĂ« nĂ« duel mund tĂ« mashtrojnĂ« veten me retorikĂ«n e nderit, por nĂ« fakt janĂ« tĂ« motivuar ekskluzivisht nga krenaria dhe turpi. Konflikti i brendshĂ«m me tĂ« cilin pĂ«rballet njĂ« burrĂ« i sfiduar pĂ«r duel nuk ka tĂ« bĂ«jĂ« me ndonjĂ« “ndjenjĂ« nderi” apo me parimet e tij fetare, por me dy pasione themelore qĂ« sundojnĂ« natyrĂ«n njerĂ«zore: dashuria pĂ«r veten (instinkti i vetĂ«ruajtjes) dhe vetĂ«pĂ«lqimi (dashuria pĂ«r lavdĂ«rimin, frika nga turpi). NĂ« diagnozĂ«n pĂ«rfundimtare tĂ« Mandevilit: “KotĂ«sia, turpi, dhe ... natyra e brendshme, pĂ«rbĂ«jnĂ« shumĂ« shpesh guximin e burrave dhe virtytin e grave”.

Edhe nĂ«se e mira dhe e keqja e nderit dhe turpit janĂ« iluzione, turpi Ă«shtĂ« shumĂ« real me simptomat e tij psikologjike dhe fiziologjike. Mandevili i pĂ«rshkruan ato me hollĂ«si: “MegjithĂ«se turpi Ă«shtĂ« njĂ« pasion i vĂ«rtetĂ«, e keqja qĂ« duhet tĂ« kemi frikĂ« nga ai Ă«shtĂ« krejtĂ«sisht imagjinare dhe nuk ekziston pĂ«rveçse nĂ« reflektimin tonĂ« mbi mendimin e tĂ« tjerĂ«ve”. Ai e sheh nĂ«nshtrimin e impulseve natyrore tĂ« epshit pĂ«rmes edukimit tĂ« turpit si njĂ« shembull paradigmatik i mĂ«nyrĂ«s se si pasionet nĂ« shoqĂ«ri frenohen dhe modifikohen. NĂ« kohĂ«n e Mandevilit, njerĂ«zit ishin stĂ«rvitur me aq sukses pĂ«r tĂ« ndier turpin, saqĂ« dallimi midis burrave epshorĂ« dhe grave tĂ« ndershme dukej si ndryshim krejtĂ«sisht natyror, dhe jo produkt shoqĂ«ror.

GratĂ«, pĂ«r Mandevilin, nuk ndiejnĂ« natyrshĂ«m turp pĂ«r seksualitetin e tyre, por edukohen tĂ« ndiejnĂ« turp. Duke vĂ«zhguar sjelljen e grave tĂ« rritura tĂ« edukuara me ndrojtje, vajzat do tĂ« mĂ«sojnĂ« tĂ« tregohen tĂ« kujdesshme pĂ«r tĂ« mbuluar veten para djemve dhe, qĂ« nĂ« njĂ« moshĂ« shumĂ« tĂ« re, do tĂ« ndiejnĂ« turp tĂ« tregojnĂ« kĂ«mbĂ«t, pa ditur as pse njĂ« veprim i tillĂ« Ă«shtĂ« i dĂ«nueshĂ«m. Edukimi i tĂ« rinjve pĂ«r jetĂ«n nĂ« shoqĂ«ri do tĂ« thotĂ« tĂ« nxitet krenaria e tyre - pra, tĂ« shtohet frika nga turpi nĂ« lidhje me sjelljen, fjalĂ«t apo qĂ«ndrimet qĂ« konsiderohen tĂ« papĂ«rshtatshme pĂ«r gjininĂ« e tyre. NĂ« kĂ«tĂ« pedagogji tĂ« turpit, gratĂ« mĂ«sohen tĂ« jenĂ« modeste, burrat tĂ« jenĂ« tĂ« guximshĂ«m. DĂ«lirĂ«sia dhe guximi janĂ« tĂ« dyja pasione “artificiale”, rezultat i evolucionit, konvencioneve dhe edukimit.

NdĂ«rkohĂ« qĂ« udhĂ«zimi moral i mĂ«son tĂ« gjithĂ« anĂ«tarĂ«t e shoqĂ«risĂ« sĂ« qytetĂ«ruar tĂ« frenojnĂ« impulset seksuale, gratĂ« detyrohen tĂ« ushtrojnĂ« vetĂ«kontroll mĂ« tĂ« madh sesa burrat. PĂ«r Mandevilin, thjesht pĂ«r shkak se epshi mashkullor konsiderohet mĂ« i dhunshĂ«m dhe i pakontrollueshĂ«m, ekziston mĂ« pak pritshmĂ«ri qĂ« burrat tĂ« ndjekin normat e modestisĂ«. Ata mund tĂ« marrin mĂ« shumĂ« liri, ndĂ«rsa gratĂ« mbartin njĂ« barrĂ« mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ« shoqĂ«rore. Ky standard i dyfishtĂ« u jep burrave mundĂ«sinĂ« tĂ« ndjekin kĂ«naqĂ«sinĂ« seksuale pa shumĂ« frikĂ« nga dĂ«nimi publik, ndĂ«rsa gratĂ« detyrohen tĂ« mbrojnĂ« reputacionin e tyre pĂ«r dĂ«lirĂ«si pĂ«rballĂ« gjykimit shoqĂ«ror: “ËshtĂ« nĂ« interesin e shoqĂ«risĂ« tĂ« ruajĂ« ndershmĂ«rinĂ« dhe mirĂ«sjelljen; qĂ« gratĂ« tĂ« vuajnĂ«, tĂ« braktisen dhe tĂ« vdesin, pĂ«rpara se ta çlirojnĂ« veten nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« paligjshme”.

NĂ« FabulĂ«n e bletĂ«ve, Mandevili pĂ«rdor njĂ« skenar tĂ« jetĂ«s sĂ« pĂ«rditshme pĂ«r tĂ« ilustruar efektet shoqĂ«rore tĂ« standardeve tĂ« dyfishta, duke shpjeguar nga kĂ«ndi i njĂ« gruaje dinamikat qĂ« çojnĂ« drejt vrasjes sĂ« foshnjĂ«s. NdĂ«rsa njerĂ«zit nga familjet e mira kanĂ« mundĂ«sinĂ« tĂ« “mĂ«katojnĂ«â€ pa u vĂ«nĂ« re, shĂ«rbyeset dhe gratĂ« e varfra rrallĂ«herĂ« kanĂ« mundĂ«si tĂ« fshehin “barkun e madh”. NjĂ« vajzĂ« me prejardhje tĂ« mirĂ« qĂ« mbetet pa para dhe detyrohet tĂ« punojĂ« si shĂ«rbyese, mund ta ruajĂ« dĂ«lirĂ«sinĂ« pĂ«r vite me radhĂ«, dhe megjithatĂ« tĂ« pĂ«rballet me njĂ« moment fatkeq kur ia dorĂ«zon nderin e saj njĂ« mashtruesi qĂ« ka pushtet mbi tĂ«, dhe mĂ« pas ai e braktis. Mandevili vĂ«ren se gratĂ« si kjo mbingarkohen nga trysnia sociale pĂ«r dĂ«lirĂ«si dhe nga frika e turpit publik, aq sa ka gjasa tĂ« rrezikojnĂ« abortin ose vrasjen e foshnjĂ«s. Sa mĂ« fort tĂ« ndiejĂ« turp, aq mĂ« tĂ« ashpra do tĂ« jenĂ« qĂ«llimet e saj - qoftĂ« ndaj vetes, qoftĂ« ndaj fĂ«mijĂ«s sĂ« palindur. NĂ« situata tĂ« tilla, dashuria e natyrshme e gruas pĂ«r fĂ«mijĂ«n mund tĂ« mposhtet nga njĂ« dashuria ndaj vetes qĂ« imponohet nga shoqĂ«ria: frika nga turpi. PĂ«r Mandevilin, prova e kundĂ«rt se dĂ«lirĂ«sia Ă«shtĂ« njĂ« virtyt specifik artificial pĂ«r shoqĂ«ritĂ« e qytetĂ«ruara, Ă«shtĂ« fakti qĂ« prostitutat e zakonshme rrallĂ«herĂ« i vrasin fĂ«mijĂ«t e vet. Kjo nuk ndodh sepse janĂ« mĂ« tĂ« buta apo mĂ« tĂ« virtytshme, por sepse kanĂ« humbur modestinĂ« nĂ« njĂ« shkallĂ« mĂ« tĂ« madhe - domethĂ«nĂ«, frika nga turpi nuk ndikon mĂ« tek ato.

Vrasja e foshnjĂ«s qĂ«ndron ndaj dĂ«lirĂ«sisĂ« artificiale njĂ«soj si dueli ndaj guximit artificial: njĂ« tribut i pĂ«rgjakur ndaj kultit tĂ« vetes mbi tĂ« cilin Ă«shtĂ« rrĂ«njosur nderi modern. NĂ« pĂ«rshkrimin natyralist tĂ« shoqĂ«rimit qĂ« jep Mandevili, “virtytet” e dĂ«lirĂ«sisĂ« dhe guximit shpjegohen si efekte spontane shoqĂ«rore tĂ« krenarisĂ« dhe frikĂ«s nga turpi, qĂ« burojnĂ« nga ajo prirje kyçe qĂ« e bĂ«n njeriun tĂ« pĂ«rshtatshĂ«m pĂ«r jetesĂ« nĂ« shoqĂ«ri: vetĂ«vlerĂ«simi. Sjelljet e qytetĂ«ruara moderne janĂ« veçse faza mĂ« e fundit nĂ« historinĂ« e krenarisĂ«: “Shpikja e nderit ... ishte pĂ«rmirĂ«sim nĂ« artin e lajkatimit, pĂ«rmes tĂ« cilit pĂ«rsosmĂ«ria e llojit tonĂ« ngrihet nĂ« njĂ« nivel tĂ« tillĂ« saqĂ« bĂ«het objekt adhurimi pĂ«r veten tonĂ«, dhe njeriu mĂ«sohet seriozisht tĂ« adhurojĂ« vetveten”.

PĂ«r Mandevilin, morali dhe sjellja janĂ« zhvilluar me kohĂ«n, pa ndonjĂ« plan apo qĂ«llim, nga dinamika e krenarisĂ« dhe turpit dhe nga nevoja pĂ«r tĂ« maskuar pĂ«rqendrimin tonĂ« tĂ« pashmangshĂ«m dhe tĂ« natyrshĂ«m te vetja. ShoqĂ«ria civile Ă«shtĂ« produkt i njĂ« procesi tĂ« ngadaltĂ«, dhe ajo pĂ«rcaktohet nga pĂ«rpjekjet e vazhdueshme tĂ« njeriut pĂ«r tĂ« kĂ«naqur njĂ« shumicĂ« nevojash - mĂ« kryesorja prej tĂ« cilave Ă«shtĂ« ajo qĂ« sot e quajmĂ« “dĂ«shirĂ« pĂ«r njohje”. NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, mekanizmat pĂ«rmes tĂ« cilĂ«ve motivet e vetĂ«kĂ«naqĂ«sisĂ« prodhojnĂ« pĂ«rfitime shoqĂ«rore, pĂ«rmes tĂ« cilĂ«ve veset private kanalizohen nĂ« dobi publike, nuk mund t’i atribuohen thjesht rendit spontan tĂ« tregut. PĂ«rpara se tĂ« jenĂ« “maksimizues tĂ« dobisĂ«â€, njerĂ«zit janĂ« mbi tĂ« gjitha “kĂ«rkues tĂ« vlerĂ«simit”, dhe interesi i tyre vetjak Ă«shtĂ« gjithmonĂ« i ndĂ«rthurur me dĂ«shirĂ«n e pafund pĂ«r njohje nga tĂ« tjerĂ«t. Anatomia e natyrĂ«s njerĂ«zore, sipas Mandevilit, mbetet e vĂ«rtetĂ« edhe sot. /Telegrafi/

↗

PËR DITËLINDJE

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Poezi nga: Thom Gunn
PĂ«rktheu: Agron Shala

Arrita në moshën kur fjalët nuk më ndihmojnë më:
Në vend që të më udhëheqin me shenja të qarta orientimi
Nëpër shkrepa të botës së pasigurt,
Ose si fretër të besueshëm në mal
Që të shpëtojnë me urtësi dhe me fuçi rakie
Ato janë guralecë, ose këlyshë që lehin,
Duke kafshuar pantallonat, duke u vërtitur te këmbët e mia.

Përshkrimi dhe zbërthimi varfërohen
Kufizojnë, vonojnë, ndryshojnë si toka që rrëshqet
Dhe kur rënkojmë, e dashur, ajo që nënkuptojmë
Po ta shohim nga afër, shumë shpejt do të shmang
Prirjen tonë për të kuptuar;
Dhe ose përvoja zbehet
Ose vlerësimet tona shndërrohen në gënjeshtra.

Qentë që hungërojnë janë barrë mbi vrapin tim,
Tonelata të tëra që i shkëpus gram pas grami.
Heq dorë nga gjithë ironia ime agnostike
Që të ngjitem në viset ku mund të prehem
Në burimet e fjalës, errësirën e mëparshme të së vërtetës:
Dhe shijoj naforën e ëmbël dhe të lagësht të gjuhës sate,
Dhe gjej kuptimet e sakta në gojën tënde të heshtur.

↗

NJË URIM PËR VITIN E RI

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Poezi nga: W. H. Auden
PĂ«rktheu: Agron Shala

Në këtë ditë të cilën tradita na ka caktuar
për të bërë bilancin e jetës sonë,
përshëndetje për të gjithë ju, mikroorganizma:
baktere, viruse,
aerobë dhe anaerobë.
GĂ«zuar Vitin e Ri
të gjithëve për të cilët ektoderma ime
është si Toka e Mesme për mua.

Për krijesa të përmasave tuaja ofroj
zgjedhje të lirë vendbanimi,
prandaj vendosuni në atë zonë
që ju përshtatet më mirë, në pellgjet
e poreve të mia, ose në pyjet tropikale
të nënsqetullave dhe ijëve,
në shkretëtirat e parakrahëve të mi,
ose në pyjet e freskëta të lëkurës së kokës.

NdĂ«rtoni koloni: unĂ« do t’ju ofroj
ngrohtësi dhe lagështi të mjaftueshme,
sebumin dhe lipidet që ju nevojiten,
me kusht që të mos më bezdisni
me praninë tuaj,
por të silleni si mysafirë të mirë,
pa shpërthyer në akne,
infeksion të shputave apo lungë.

A ndikon gjendja ime e brendshme
në sipërfaqet ku ju banoni?
A shënojnë çrregullimet e paparashikueshme shpirtërore
rënien time të shpejtë
nga ditët kur mendja është e kthjellët
dhe vijnë mendimet e rëndësishme,
tek ato ditĂ« tĂ« hidhura kur s’ndodh asgjĂ«,
askush nuk më thërret në telefon dhe bie shi?

Më pëlqen të mendoj se krijoj
një botë jo të pamundur,
por Eden nuk mund të jetë:
lojërat e mia, veprimet e qëllimshme,
mund të kthehen në katastrofa për ju.
Po sikur të ishit krijesa fetare,
si do t’i arsyetonit dramat tuaja
dhe vuajtjet e pamerituara?

Me çfarĂ« mitesh do t’i shpjegonin priftĂ«rinjtĂ« tuaj
uraganet që ndodhin
dy herë në çdo njëzet e katër orë
sa herë që vishem ose zhvishem
kur, kapur pas keratinës,
qytete të tëra treten
dhe zhduken në hapësirë, ose nga përmbytja
që djeg për vdekje kur lahem?

Pastaj, herët a vonë, do të vijë
një Ditë Apokalipsi,
kur lëkura ime bëhet
tepër e ftohtë, tepër e ndyrë për ju,
tunduese për grabitqarë
të një lloji më të egër, dhe unë
zhvishem nga justifikimet dhe aureola,
i shkuar, i nënshtruar ndaj gjykimit.

__________

Lexo po ashtu nga: W. H. Auden
- Epitaf për një tiran
- 1 shtator 1939

↗

Një ese mbi populizmin

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Maria Sousa Galito, profesoreshë në Universitetin e Lisbonës / Teksti me shënime dhe bibliografi, në këtë link: An Essay on Populism
PĂ«rkthimi: Agron Shala / Telegrafi.com

ABSTRAKT

ÇfarĂ« Ă«shtĂ« populizmi? VetĂ« pĂ«rgjigjja ndaj kĂ«saj pyetjeje mund tĂ« jetĂ« deklaratĂ« politike. Vendimi se kush Ă«shtĂ« (ose nuk Ă«shtĂ«) lider populist Ă«shtĂ« çështje zgjedhjeje dhe e interpretimit tĂ« realitetit, ndaj Ă«shtĂ« kaq e vĂ«shtirĂ« tĂ« arrihet konsensusi nĂ« kĂ«tĂ« nivel. Nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m çështje e dallimeve historike apo rajonale, por gjithashtu edhe e perspektivave ideologjike dhe kulturore mbi atĂ« se cila Ă«shtĂ« mĂ«nyra e pranueshme apo e patolerueshme pĂ«r tĂ« mbrojtur idealet.

Meqenëse autorët kanë pasur vështirësi në gjetjen e një përkufizimi për populizmin, ky artikull përqendrohet në përpjekjen për të kuptuar se pse ndodh kjo. Fenomeni do të analizohet veçanërisht nga këndvështrimi i shkencave politike. Megjithatë, në fund teksti hap edhe shtigje të tjera, si fushë e emocioneve të përkeqësuara, duke u përpjekur të identifikojë marrëdhëniet mes populizmit dhe krizave ekonomike, sportit ose mediave.

FJALË KYÇE: PopulizĂ«m, Demokraci, KrizĂ« ekonomike, Sport, Media.

HYRJE

Teksti është i ndarë në kapituj. I pari shqyrton marrëdhënien midis demokracisë dhe populizmit. Analizon nëse populizmi është fenomen demokratik, simptomë e mungesës së demokracisë apo një regjim krejtësisht i veçantë politik.

I dyti është për konceptin specifik të populizmit. Analizon autorët për mundësinë e arritjes së një përkufizimi të njëzëshëm që mund të zbatohet kudo në botë.

I treti fokusohet në atë se kush është populli për të cilin flet populizmi.

I katërti përpiqet të shpjegojë kush janë populistët. Nëse identifikimi i tyre është çështje opinioni.

I pesti studion karakteristikat e tri qasjeve në kërkimin e populizmit: si ideologji, si stil diskursi apo një strategji politike.

I gjashti përpiqet të kuptojë nëse është fenomen politik - nëse mund të studiohet në fusha të ndryshme.

Anekset kanë informacion plotësues për analizë të mëtejshme. Pjesa e parë e ideve ofron njohuri për populizmin nga perspektiva të ndryshme. I dyti përfshin karakteristikat e populizmit në dy kontinente, Evropë dhe Amerikë Latine, duke mundësuar krahasimin ndërmjet të dyjave.

Ky projekt konsiderohet i dobishëm në botën e sotme, ku populizmi duket të jetë një shqetësim publik në rritje dhe një fenomen gjithnjë e më shumë i studiuar nga shkencat sociale.

Lexo po ashtu:
- Pra, çfarë është populizmi?
- Duhet të ndalojmë së adhuruari perëndinë e rreme të liderit të fortë
- Totalitarizmi dhe virtyti i gënjeshtrës
- Patokracia
- Dinamika psikologjike që u mundëson diktatorëve të qëndrojnë në pushtet

POPULIZMI DHE DEMOKRACIA

Populizmi mund të jetë fenomen demokratik, simptomë e mungesës së demokracisë, apo një regjim më ndryshe politik? Kjo është pyetja e parë e madhe që ka nevojë për një përgjigje.

Demokracia Ă«shtĂ« fjalĂ« greke qĂ« vjen nga Demos (populli) dhe Kratos (fuqia), qĂ« do tĂ« thotĂ« fuqia e popullit. QytetarĂ«ve u jepet e drejta tĂ« vendosin kush do t’i qeverisĂ« ata ose çfarĂ« duan tĂ« bĂ«jnĂ« (referendumet). Kjo nĂ«nkupton se ata janĂ« pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r zgjedhjet e veta. PavarĂ«sisht (ose pĂ«r shkak) tĂ« kĂ«saj, kur janĂ« tĂ« zhgĂ«njyer, ata bashkohen spontanisht ose mobilizohen nga njĂ« lider duke pretenduar tĂ« vĂ«rtetat e veta dhe, nĂ«se Ă«shtĂ« e nevojshme, tĂ« gjithĂ« tĂ« ngrihen kundĂ«r sistemit.

“Demokratia, e cila u shfaq si njĂ« lloj regjimi me vetĂ«pohimin historik tĂ« njĂ« demosi nĂ« njĂ« moment revolucioni, i referohet kapacitetit kolektiv tĂ« njĂ« demosi pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« gjĂ«ra nĂ« sferĂ«n publike, pĂ«r t’i bĂ«rĂ« gjĂ«rat tĂ« ndodhin. NĂ«se kjo Ă«shtĂ« e saktĂ«, demokratia nuk i referohet nĂ« radhĂ« tĂ« parĂ« kontrollit monopol tĂ« demosit ndaj autoritetit ekzistues kushtetues”. (Ober, 2007:5)

Prandaj, pa sundim të ligjit dhe qytetarë të pjekur, demokracia mund të jetë e paqëndrueshme dhe çon në dhunë, kryengritje ose madje edhe revolucion që mund të hapë derën për një regjim më pak miqësor për popullin.

Zgjedhjet janë bekim, duke marrë parasysh mundësitë që ato mund të sjellin. Nga ana tjetër, ato shpesh e nxisin së tepërmi konkurrencën dhe konfliktin në shoqëri.

Demokracia mund të përcaktohet nga vullneti i shumicës, por jo rrallë dominohet nga lobet. Me fjalë të tjera, populli i zakonshëm mund të qeveriset nga një elitë (sociale apo politike, në sport apo në biznes). Perceptimet për padrejtësi mund të çojnë në dhunë. Nëse turma mendon se burimet po shpërndahen padrejtësisht, nuk e pranon një organizim të tipit vertikal dhe lufton për atë horizontal, dyshon në një sistem të bazuar në të drejta të barabarta në vend të barazisë absolute (dhe dëshiron më shumë sesa mund të marrë), nëse privohet ose ka pritshmëri të larta të paplotësuara, nuk identifikohet me kulturën (grupin e vlerave sociale) ose nuk ka respekt për udhëheqësit e saj, atëherë ndodh një rënie e besimit në regjimin politik që minon legjitimitetin e tij. Si pasojë, demokracia varet nga mënyra se si funksionon dhe çfarë ofron, që do të thotë se duhet japë garanci (ose të japë një perceptim të përgjithshëm) për siguri, drejtësi dhe kohezion social.

Populizmi ka gjithçka të bëjë me revoltën kundër status quo-së. Një numër i konsiderueshëm i mbështetësve të tyre nuk dëshirojnë të përfundojnë me demokracinë, dhe në përgjithësi kërkojnë një mënyrë qeverisjeje më miqësore ndaj njerëzve, që do të thotë se populizmi është mjet për ta. Problemi është se, për ta marrë atë që duan, mund të kryhen ekseset. Ata që përdorin çdo mjet për të arritur një rezultat (si, më shumë siguri, më pak taksa ose më shumë vende pune), mund të përfundojnë duke shkatërruar vetë regjimin politik nëse zgjedhin (ose në një mënyrë a tjetër i japin pushtet) një lider që zbaton, për shembull, diktaturën.

Populizmi nuk Ă«shtĂ« paradoks i demokracisĂ«. Ai Ă«shtĂ« i pandashĂ«m nga ky lloj regjimi politik. Nuk ka “marrĂ«dhĂ«nie tĂ« paqartĂ« me DemokracinĂ«â€, por me sundimin e ligjit, gjĂ« qĂ« nuk Ă«shtĂ« e njĂ«jta gjĂ«. ËshtĂ« njĂ« version ekstrem i fuqisĂ« sĂ« popullit. ËshtĂ« fjala pĂ«r turma ose pĂ«r drejtuesit e saj qĂ« nuk pajtohen mĂ« me rrethanat aktuale dhe janĂ« tĂ« gatshĂ«m tĂ« shkojnĂ« pĂ«rtej normave shoqĂ«rore apo kufijve ligjorĂ« pĂ«r tĂ« ndryshuar situatĂ«n. Kjo Ă«shtĂ« arsyeja pse populizmi Ă«shtĂ« ekstremist.

Populizmi është anti-sistem dhe oportunist nëse liderët e tij - pa pasur në mendje interesat më të mira të popullsisë - pasi vijnë në pushtet, përfundojnë duke zbatuar një regjim politik që nuk është demokraci. Retorika është, në mënyrë dramatike, kundër status quo-së, por turma zakonisht kërkon disa rregullime, jo ndryshim të regjimit politik, megjithëse kjo mund të nënkuptohet që në fillim.

“Afatet e kufizuara tĂ« mandateve mund tĂ« pĂ«rkeqĂ«sojnĂ«, nĂ« vend qĂ« tĂ« zvogĂ«lojnĂ«, prirjen populiste tĂ« politikave”. MegjithatĂ«, populizmi nuk ka pse tĂ« jetĂ« njĂ« “spektĂ«r qĂ« pĂ«rndjek demokracinĂ«â€. Ai mund tĂ« kontrollohet dhe parandalohet. Por, kontrollet dhe balancat duhet tĂ« funksionojnĂ« nĂ« tĂ« dyja drejtimet. Nuk ka tĂ« bĂ«jĂ« vetĂ«m me mbikĂ«qyrjen e trazirave, por kryesisht me qeverisjen e mirĂ«. NjerĂ«zit kanĂ« tendencĂ« tĂ« respektojnĂ« institucionet dhe udhĂ«heqĂ«sit e zgjedhur qĂ« promovojnĂ« mirĂ«qenien e shoqĂ«risĂ«. AsgjĂ« nuk duket se i kĂ«naq tĂ« gjithĂ«, por njĂ« sistem i shĂ«ndetshĂ«m mund tĂ« mbijetojĂ« mĂ« lehtĂ« se njĂ« qĂ« Ă«shtĂ« i kalbur nĂ« thelb. MirĂ«po, interpretimi i realitetit gjithashtu ndikon nĂ« atĂ« qĂ« konsiderohet e pranueshme apo jo - sipas historisĂ«, modeleve kulturore apo ideologjive politike. (Shih Aneksin 1.)

ÇFARË ËSHTË POPULIZMI?

Nëse populizmi është një version ekstrem i demokracisë, ose diçka që mund të lindë në një shoqëri të paekuilibruar ku sundimi i ligjit është minuar, ose njerëzit nuk ndihen më të përfaqësuar nga institucionet e tyre, atëherë pyetja tjetër është për konceptin specifik të tij. Sepse, pa ditur saktësisht çfarë është, është e vështirë të identifikohet dhe të matet.

AutorĂ«t janĂ« pĂ«rballur me vĂ«shtirĂ«si nĂ« pĂ«rkufizimin e populizmit. Ata thonĂ« se Ă«shtĂ« njĂ« “problem mace-qen” qĂ« ka njĂ« “fokus miop mbi raste specifike”. TĂ« tjerĂ«t thonĂ« se, edhe “nĂ«se ofrohet njĂ« pĂ«rkufizim i qartĂ«, lindin problemet konceptuale” . Cili duket tĂ« jetĂ« problemi? Me sa duket, pĂ«rkufizimi “ndryshon sipas vendit, kontekstit dhe periudhave historike”. Por, Ă«shtĂ« mĂ« shumĂ« se kaq. NĂ«se populizmi Ă«shtĂ« fenomen politik, atĂ«herĂ« Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« jetĂ« neutrale pĂ«rgjigjja ndaj kĂ«saj pyetjeje, sepse tĂ« zgjedhĂ«sh kush Ă«shtĂ« dhe kush nuk Ă«shtĂ« populist Ă«shtĂ«, nĂ« vetvete, njĂ« deklaratĂ« politike (Sousa Galito, 2017:23). (Shih Aneksin 2.)

Kërkohet kujdes. Sociologët nuk duhet të nxitojnë në përfundime për temën dhe duhet të jenë të vetëdijshëm për interesat e nënkuptuara që mund të mjegullojnë gjykimin e tyre, bazuar në preferencat personale politike ose në ideologji. Kjo është e rëndësishme, sepse mund të ketë ndikim të fortë në rezultatin përfundimtar.

Diskurset, tiparet dhe pĂ«rbĂ«rĂ«sit mund tĂ« jenĂ« mashtrues. Ndoshta Ă«shtĂ« mĂ« e rĂ«ndĂ«sishme tĂ« identifikohen modelet sesa shkronjat kapitale, apo çfarĂ« Ă«shtĂ« vetĂ«m zhurmĂ«, pĂ«r tĂ« parĂ« nĂ«se idetĂ« qĂ«ndrojnĂ« pĂ«r njĂ« “periudhĂ« tĂ« zgjatur kohe” dhe nĂ«se lĂ«vizjet me tĂ« vĂ«rtetĂ« nĂ«nkuptojnĂ« atĂ« qĂ« thonĂ«. (Shih TabelĂ«n 1.)

Tabela 1: ÇfarĂ« nuk Ă«shtĂ« populizĂ«m?


Kur rasti tregon vetëm disa nga përbërësit (të domosdoshëm dhe së bashku të mjaftueshëm) të populizmit (p.sh., kur një parti paraqitet thjesht si një autsajder radikal).

Jo një tipar përbërës i qëndrueshëm i partisë ose lëvizjes politike.

Diskurs që nuk shprehet në mënyrë të qëndrueshme nga akterët për një periudhë të zgjatur kohe.

Pra, dy pĂ«rfundimet e para janĂ« si nĂ« vazhdim: Populizmi Ă«shtĂ« version ekstremist i asaj qĂ« mund tĂ« ndodhĂ« nĂ« demokraci (veçanĂ«risht kur drejtĂ«sia nuk funksionon apo perceptimi pĂ«r tĂ«), si dhe anti-sistem dhe oportunist. ËshtĂ« fenomen qĂ« duhet tĂ« jetĂ« njĂ« tipar i qĂ«ndrueshĂ«m, njĂ« model i fortĂ« i njĂ« partie apo lideri politik.

ÇfarĂ« tjetĂ«r? “UnĂ« e pĂ«rkufizoj populizmin si njĂ« formĂ« tĂ« mobilizimit politik dhe qeverisjes ku njĂ« lider personalist, i fortĂ«, pĂ«r tĂ« krijuar dhe mĂ« pas ruajtur mbĂ«shtetjen masive, thĂ«rret ‘popullin’ e konceptuar si njĂ« kategori jo-elitare dhe pĂ«r njĂ« qĂ«llim kundĂ«rshtues politik, dhe i drejtohet ‘popullit’ pĂ«rmes veprimeve konkrete dhe formave tĂ« tĂ« folurit qĂ« ndajnĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« kulturore klasĂ«n lokale popullore”. (Ostiguy, 2001:16) A Ă«shtĂ« kjo e vĂ«rtetĂ«? A Ă«shtĂ« populizmi njĂ« formĂ« e antagonizmit mes popullit dhe elitĂ«s qĂ« nxitet nga njĂ« drejtues karizmatik?

KUSH ËSHTË POPULLI

Romakët e lashtë flisnin për plebenjtë. Il popolo minuto i qyteteve mesjetare, popullsia e Revolucionit Francez, fshatarët në shoqëritë bujqësore ose punëtorët me uniforma të kaltra në sferat industriale janë përkufizime të tjera tradicionale të popullit. Por, në demokracitë moderne, veçanërisht kur ekziston sundimi i ligjit, qytetarët supozohet të kenë të njëjtat të drejta dhe përgjegjësi civile. Kjo nuk është njësoj si feudalizmi që kishte hierarki mes fisnikëve, klerit dhe popullit. Në ditët e sotme, shumë vende kanë një Kushtetutë që garanton barazi përpara ligjit, që do të thotë se të gjithë janë popull. Popullata që mban pushtetin dhe institucionet supozohet të mbrojnë interesin në të mirën e gjithkujt.

Megjithatë, disa janë më të pasur ose më të privilegjuar se të tjerët. Nëse popullsia i bindet ligjit dhe respekton institucionet e saj, mund të ruhet një lloj ekuilibri. Nëse jo, problemet bëhen çështje dhe nga kjo lind populizmi, sepse ai i identifikon viktimat dhe shtypësit. Grupi i parë përbëhet nga të varfrit, njerëzit e mirë, të përjashtuarit, të pafajshmit, njerëzit e pastër dhe të sinqertë si ne. Të tjerët janë elita, të pasurit dhe të përfshirët në sistemin e korruptuar të cilët janë në mënyrë të dukshme fajtorë dhe të këqij, politikisht korrektë ama të rremë, dhe ne nuk duam të kemi asnjë lidhje me ata. (Shih Tabelën 2.) Kjo është një retorikë antagoniste, anti-establishment dhe anti-elitariste.

Populizmi Ă«shtĂ« rebelim i tĂ« pĂ«rjashtuarve. Por, jo vetĂ«m kaq. ËshtĂ« lĂ«vizje ekstremiste e njerĂ«zve qĂ« ndihen tĂ« lĂ«nĂ« jashtĂ«, por qĂ« presin pĂ«r tĂ« qenĂ« pjesĂ« e sistemit. Kjo Ă«shtĂ« arsyeja pse ata janĂ« tĂ« gatshĂ«m tĂ« bĂ«jnĂ« gjithçka pĂ«r tĂ« marrĂ« atĂ« qĂ« duan. NĂ«se ata jetojnĂ« nĂ« njĂ« demokraci dhe janĂ« pjesĂ« e demosit, atĂ«herĂ« ata duan kratosin. NĂ«se tĂ« tjerĂ«t kanĂ« mĂ« shumĂ«, tĂ« gjithĂ« duhet tĂ« kenĂ« mĂ« shumĂ« nĂ«se burimet shpĂ«rndahen mĂ« mirĂ«. MeqĂ« mĂ«nyrat normale nuk po e arrijnĂ« mĂ« kĂ«tĂ« qĂ«llim, krijohen asamble tĂ« reja. NjĂ« numĂ«r i madh qytetarĂ«sh protestojnĂ« nĂ« rrugĂ«. Disa pĂ«rdorin dhunĂ«. Populizmi kĂ«rkon pushtet me çdo mjet nĂ« njĂ« shoqĂ«ri qĂ« nuk Ă«shtĂ« e barabartĂ« apo e drejtĂ«.

Tabela 2: Populizmi - diskursi antagonist politik


Populli

Elita

Të varfër

TĂ« pasur

Të mirë

Të këqij

Të pastër

TĂ« korruptuar

Ne

Ata / Të tjerët

Të përjashtuar

Të përfshirë (në sistemin e korruptuar)

Të pafajshëm

Fajtorë

Të sinqertë

Politikisht korrektë, por të rremë

Viktima

Shtypës

Populizmi fajĂ«son “institucionet ndĂ«rmjetĂ«se”, veçanĂ«risht kur ato konsiderohen tĂ« korruptuara ose kur ekziston njĂ« perceptim i pĂ«rgjithshĂ«m pĂ«r kĂ«tĂ«. A nĂ«nkupton kjo se demokracia tenton tĂ« jetĂ« njĂ« shoqĂ«ri horizontale? NjĂ« sistem i pastĂ«r apo teorik, ndoshta. Por, format vertikale tĂ« organizimit politik nuk do tĂ« kĂ«rcĂ«nohen domosdo nga populizmi, nĂ«se kultura bazohet nĂ« meritĂ« ose mençuri, mĂ«sim ose pĂ«rvojĂ«, dhe Ă«shtĂ« e gatshme tĂ« japĂ« mĂ« shumĂ« pĂ«r ata qĂ« punojnĂ« mĂ« shumĂ« ose kanĂ« aftĂ«si mĂ« tĂ« larta se tĂ« tjerĂ«t. Gjithçka varet nga grupi i vlerave tĂ« popullit. ËshtĂ« çështje zgjedhjeje dhe preferencĂ« e tĂ« jetuarit nĂ« njĂ« shoqĂ«ri egalitare (bashkĂ«punuese) apo konkurruese. NjĂ« gjĂ« Ă«shtĂ« e sigurt, rezultatet shoqĂ«rore, ekonomike apo edhe fetare janĂ« tĂ« ndryshme.

PopulistĂ«t pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« viktimat e sistemit dhe zakonisht japin njĂ« elaborim diskursiv tĂ« asaj qĂ« nĂ«nkupton dhe dĂ«shiron populli. Ata e bĂ«jnĂ« kĂ«tĂ« sepse partia politike duhet tĂ« mishĂ«rojĂ« kĂ«rkesat e grupit mĂ« tĂ« madh. PĂ«r t’u ndjerĂ« mĂ« tĂ« fortĂ«, lideri e ekzagjeron ndjenjĂ«n e tĂ« qenit qĂ« tĂ« gjithĂ« numerikisht tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m apo edhe homogjenĂ«, por kjo funksionon vetĂ«m nĂ« kombe apo njĂ«si. NĂ«se jo, turma do tĂ« shpĂ«rbĂ«het mĂ« herĂ«t apo mĂ« vonĂ«.

Populizmi dhe nacionalizmi janĂ« dy gjĂ«ra tĂ« ndryshme. “Populizmi banal” ka tĂ« bĂ«jĂ« me mitologjinĂ« e popullit . Kombet mund tĂ« bĂ«hen mĂ« tĂ« forta kur njĂ« komandant i pĂ«rgjithshĂ«m i tĂ«rheq ato nĂ« njĂ« drejtim tĂ« caktuar, madje edhe nĂ« situata krize, kur shteti (institucionet) dhe kombi (popullsia me njĂ« grup unik vlerash) janĂ« forcĂ« ekuivalente. Por, kur vendet kanĂ« kombe tĂ« ndryshme, ose kombet janĂ« tĂ« ndara nĂ« kufij politikĂ«, apo veçanĂ«risht brenda konfederatave ose federatave apo blloqeve rajonale, nacionalizmi konsiderohet kĂ«rcĂ«nim pĂ«r nivelin mĂ« tĂ« lartĂ« (institucionet mbikombĂ«tare) dhe pĂ«r kĂ«tĂ« arsye ndonjĂ«herĂ« me çdo mjet sulmohet ose kufizohet.

Populizmi është gjithashtu ndryshe nga fashizmi. Ky i fundit është një përpjekje totalitare për të organizuar shtetin që nuk i lë popullit shumë hapësirë për të marrë frymë. I pari lavdëron sovranitetin e popullsisë, ofron gjithë lirinë që ata duan, të paktën në fillim. Në fakt, populizmi mund të fuqizojë një lider oportunist ose një parti politike që mund të zbatojë lloje të ndryshme regjimesh politike, përfshirë fashizmin; por, më vonë, pas tradhtisë së besimit të ndjekësve të tij, sepse mesazhi i përdorur për të mbledhur mbështetje ndoshta ishte i bazuar në liri.

KUSH JANË POPULISTËT?

Identifikimi i populistëve është çështje opinioni. Varet nga interesat politike që fshihen pas pretendimit, nga të dyja anët, sepse disa mund të mendojnë se ekstremet janë të pranueshme kur mbrohet një gjë, por të patolerueshme kur shtyhet për diçka tjetër.

Populistët pretendojnë të përfaqësojnë drejtpërdrejt interesat e popullit dhe të jenë një prej tyre. Ata shfrytëzojnë valën e polarizimit (të një shoqërie të ndarë) ose diskriminimit (rivalitet mes grupeve që nuk durojnë njëri-tjetrin ose janë të paaftë për të negociuar një mënyrë të harmonishme bashkëjetese). Kur ka krizë dhe pakënaqësi të përgjithshme për këtë, ata ofrojnë zgjidhje, por shpesh radikale ose mjaftueshëm abstrakte dhe idealiste për të bindur turmën se një e ardhme më e mirë është e mundur nën sundimin e tyre. (Shih Tabelën 3.)

Tabela 3: ÇfarĂ« ofrojnĂ« populistĂ«t dhe kundĂ«r kujt tĂ«rbohen


Populistët

Shfrytëzojnë valën e:

Ofrojnë:

Polarizimit ose diskriminimit

Drejtësi

Pakënaqësisë së përgjithshme

Zgjidhje radikale

Krizës

Një të ardhme më të mirë

Liderët duhet të jenë popullorë, në një demokraci, nëse duan të zgjidhen, por do të bëhen populistë vetëm nëse e kalojnë vijën. Prandaj, të jesh popullor do të thotë të jesh mbrojtës dhe transparent (informues dhe jo i korruptuar); të mbash premtimet ose të ofrosh përgjigje realiste dhe të moderuara për problemet bazuar në masa konkrete. Politikat e tyre publike kanë rezultate të parashikueshme dhe mund të zbatohen pa vënë në pikëpyetje sundimin e ligjit dhe rendin demokratik. Këta liderë nuk do të ndëshkojnë opinionin publik për kritikë konstruktive, sepse ata e dinë që sistemi duhet të mbijetojë dhe ata duhet të jenë pjesë e zgjidhjes, jo e problemit. (Shih Tabelën 4.)

Populistët janë të paparashikueshëm ose të aftë për gjithçka. Ata mund të jenë idealistë, paternalistë ose ekstremistë kur mobilizojnë turmën. Ata ofrojnë një plan abstrakt për atë që mund të jetë e ardhmja dhe premtojnë atë që patjetër nuk munden ose nuk do ta mbajnë. Ata janë të paparashikueshëm (ose të paqëndrueshëm) dhe mund të ndëshkojnë kritikat, të jenë hakmarrës dhe shkatërrues. Ata konsiderohen të guximshëm nga mbështetësit e tyre, por në fund të fundit janë të rrezikshëm për sistemin, për armiqtë e tyre; disa prej tyre kthehen kundër aleatëve të tyre pasi gara mbaron, ose bëhen figura kulti (dhe për këtë arsye, të paarritshëm).

Tabela 4: Dallimet midis popullor dhe populist


Popullor

Populist

Pro-sistem

Anti-sistem

Rendi demokratik (sundimi i ligjit)

Çrregullim demokratik

I moderuar

Ekstremist

Masa konkrete

Plan abstrakt

Mban premtimet

Nuk mban premtimet

Mbrojtës

Paternalist

Realist

Idealist

Kritikë konstruktive

Kritikë destruktive

I sigurt

I rrezikshëm

Udhëheq qytetarë të informuar dhe të pjekur

Udhëheq turmën

Populistët kanë nevojë për njerëzit, më shumë sesa anasjelltas. Meqë mobilizimi i turmave nuk është i lehtë, ata duhet të jenë folës të mirë ose, të paktën, zbavitës. Dritat janë të drejtuara mbi ta, ndaj ata mund të jenë emocionues, magjepsës, hipnotizues, frikësues ose misteriozë (jo të gjitha turmat kanë të njëjtat nevoja dhe dëshira). Ata mund të jenë oratorë të jashtëzakonshëm, por jo të gjithë kanë përvojë në sferën politike, pasi nganjëherë janë avokatë të njohur dhe aktivistë, madje aktorë dhe prezantues televizivë, ose një lloj tjetër liderësh karizmatikë.

Populistët nuk do ta arrijnë qëllimin e tyre vetëm me fjalë, por sigurisht që kanë nevojë të kënaqin audiencën e vet. Ata mund të jenë oportunistë që në fillim, por jo të gjithë janë pragmatikë ose cinikë. Disa besojnë vërtet në atë që po mbrojnë dhe bëjnë. Nëse janë idealistë, pas zgjedhjeve ose sapo të marrin pushtetin, do të detyrohen të përballen me realitetin (dhe të formësohen nga e vërteta e ashpër) ose të zëvendësohen nga dikush tjetër.

A ËSHTË POPULIZMI IDEOLOGJI, STIL DISKURSIV APO STRATEGJI POLITIKE?

Nuk ka shumë konsensus rreth asaj që është populizëm, por zakonisht studiohet nga njëra prej këtyre perspektivave (ose nga të gjitha së bashku): si një ideologji, një stil diskursiv, ose një strategji politike. (Shih Tabelën 5.)


Tabela 5: Karakteristikat e tri qasjeve në hulumtimin e populizmit

Subjekti kryesor

Qasjet

PĂ«rkufizim i populizmit

Njësia e analizës

Metoda të rëndësishme

TĂ« menduarit

Ideologji politike

Ide rreth natyrës së politikës dhe shoqërisë

Parti

Liderë partiakë

Analizë kualitative ose automatike e teksteve (kryesisht e literaturës partiake)

TĂ« folurit

Stil diskursiv politik

Pretendime rreth politikës

Karakteristikat e diskursit

Tekste

Fjalime

Diskurs publik për politikën

Analizë interpretuese tekstuale

Veprimi

Strategji politike

Një formë mobilizimi dhe organizimi

Parti (me fokus te strukturat), lëvizje shoqërore, liderë

Analizë krahasuese historike

Studime rasti

Duke marrë parasysh këtë perspektivë, studimet empirike e përqendrojnë analizën e tyre te partitë dhe liderët e partive në tekste kualitative ose të automatizuara.

Si ideologji, populizmi ka njĂ« koncept monolitik tĂ« popullit, ndoshta sinonim i burrave dhe grave tĂ« zakonshĂ«m, njerĂ«zve pa pushtet, i tĂ« shfrytĂ«zuarve, tĂ« varfĂ«rve. Pretendon tĂ« mbrojĂ« “vullnetin e pĂ«rgjithshĂ«m” ose diçka mĂ« komplekse si kombi (vlerat themelore tĂ« vendosura nĂ« njĂ« territor tĂ« caktuar). Ekziston njĂ« linjĂ« antagoniste mendimi qĂ« nĂ«nkupton pĂ«rjashtimin e grupit kĂ«rcĂ«nues ose abuzues - tĂ« tjerĂ«t, elitĂ«n. “Ne kundĂ«r tyre” Ă«shtĂ« mĂ«nyra e mbijetesĂ«s sĂ« tĂ« virtytshmĂ«ve qĂ« mbrohen nga tĂ« korruptuarit. (Shih TabelĂ«n 6.)

Tabela 6: Populizmi si ideologji politike


Politika si shprehje e vullnetit të përgjithshëm (populli si sovran)

Koncept monolitik për popullin

Populli / kombi / burrat dhe gratë e zakonshëm / njerëzit pa pushtet / të varfrit / të shfrytëzuarit / ...

Dy grupe homogjene (popull/elitë, shumicë/pakicë, ...)

AntagonizĂ«m (“ne” kundĂ«r “atyre”). PĂ«rjashtimi i “tĂ« tjerĂ«ve”

Populli i tradhtuar nga ata që janë në pushtet

LavdĂ«rimi i “popullit” (i pastĂ«r, i virtytshĂ«m) dhe denigrimi i “elitĂ«s” (e korruptuar)

Nuk është aq shumë si një grup idesh. Si një vijë mendimi është kryesisht i pazbatueshëm dhe tepër abstrakt. Si ideologji konsiderohet se nuk ofron pamje gjithëpërfshirëse, për shkak të paqartësisë së saj, por instrumentale në vlerat e saj themelore, që do të thotë se më shumë njerëz mund të bindën se është ajo që ata po kërkojnë.

NĂ« fund, “(...) populizmi nuk Ă«shtĂ« as i majtĂ« as i djathtĂ«, as progresiv as konservator. Populizmi mund tĂ« kombinohet me shumĂ« ‘ideologji e tejkaluar’ (...)” (Bakker, Rooduijn dhe Schumacher, 2015: 4). NĂ«se kjo Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ«, atĂ«herĂ« populizmi nuk Ă«shtĂ« aq shumĂ« ideologji sa Ă«shtĂ« njĂ« ombrellĂ«, njĂ« mĂ«nyrĂ« instrumentale pĂ«r tĂ« marrĂ« atĂ« qĂ« dĂ«shiron populli (ose mĂ« saktĂ«sisht, udhĂ«heqĂ«sit e tij). Kjo Ă«shtĂ« arsyeja kryesore pse disa autorĂ« e kanĂ« konsideruar si interpretimin mĂ« tĂ« dobĂ«t tĂ« fenomenit.

Aslanidis (2015) sugjeron se populizmi pĂ«rshkruhet mĂ« mirĂ« si njĂ« diskurs sesa si ideologji dhe se analiza e kornizĂ«s mund tĂ« inkurajojĂ« punĂ«n krahasuese. Autori pohon se natyra kameleone e tij i pĂ«rshtatet rrethanave dhe i bashkĂ«ngjitet sistemeve tĂ« pĂ«rcaktuara tĂ« ideve (si socializmi apo liberalizmi), por asnjĂ«herĂ« nuk bĂ«het vĂ«rtet njĂ« prej tyre pĂ«r shkak tĂ« mungesĂ«s sĂ« koherencĂ«s. Me fjalĂ« tĂ« tjera, populizmi Ă«shtĂ« njĂ« lloj mesazhi qĂ« kalon si i fortĂ« dhe i fuqishĂ«m. NjĂ« mesazh qĂ« Ă«shtĂ« anti-establishment. Nuk i respekton normat dhe institucionet qĂ« nuk pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« “vullnetin e pĂ«rgjithshĂ«m” (ose perceptimin e tij), bazuar nĂ« fjalime, manifestet partiake dhe deklaratat pĂ«r shtyp.

Tabela 7: Populizmi si strategji politike


Mënyra specifike e konkurrimit për pushtet politik dhe e ushtrimit të tij

Mbështetje nga masat

Masat si një numër i madh ndjekësish kryesisht të paorganizuar

Pushtet i bazuar në mbështetje të drejtpërdrejtë, të pandërmjetësuar, jo të institucionalizuar

Populist - tip karizmatik (I rrënjosur në cilësitë personale. Përfshin asimetri midis liderëve dhe ndjekësve, por gjithashtu qasje të drejtpërdrejt dhe pasion të madh)

Populist - lider personalist

Populisti Ă«shtĂ« njĂ« autsajder (sfidues i ri) qĂ« mishĂ«ron kĂ«rkesat e “popullit”

Populizmi Ă«shtĂ« “gjuha e politikĂ«s kur nuk mund tĂ« ketĂ« politikĂ« si zakonisht” dhe individĂ«t duken mĂ« tĂ« prirĂ« ndaj tij sesa partitĂ« politike (veçanĂ«risht kur tashmĂ« janĂ« tĂ« konsoliduara ose pjesĂ« e sistemit, ndryshe nga partitĂ« e reja qĂ« mund tĂ« jenĂ« tĂ« paparashikueshme). LiderĂ«t ndoshta janĂ« mĂ« tĂ« paqĂ«ndrueshĂ«m, pĂ«r shkak tĂ« natyrĂ«s sĂ« tyre manipuluese (kush nuk Ă«shtĂ« me mua Ă«shtĂ« tradhtar) ose si cak, pasi janĂ« lehtĂ«sisht tĂ« kritikueshĂ«m nga armiqtĂ« e tyre apo mĂ« tĂ« prekshĂ«m ndaj kritikĂ«s nga homologĂ«t e tyre.

NĂ«se “ana tjetĂ«r e depolitizimit tĂ« politikĂ«s, nga ana e populizmit, Ă«shtĂ« hiper-politizim i marrĂ«dhĂ«nieve shoqĂ«rore”, a mund tĂ« jetĂ« populizmi njĂ« strategji politike? NĂ«se po, ka tri variante tĂ« bazuara nĂ« format e mobilizimit, zgjedhjeve politike ose organizimit politik.

Populizmi mund tĂ« konsiderohet si njĂ« mĂ«nyrĂ« ekstreme pĂ«r t’u zgjedhur. Analiza e zgjedhjes sĂ« votĂ«s shtron pyetje si dikotomia artificiale dhe paragjykimi. Jo tĂ« gjithĂ« mbĂ«shtetĂ«sit e liderĂ«ve populistĂ« votojnĂ« pĂ«r tĂ« njĂ«jtĂ«n parti ose mbrojnĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n ideologji politike, qĂ« do tĂ« thotĂ« se Ă«shtĂ« e rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r tĂ« “ndarĂ« populizmin nga tiparet qĂ« mund tĂ« ndodhin rregullisht sĂ« bashku me tĂ«, por qĂ« nuk janĂ« pjesĂ« e tij”.

Populizmi si strategji politike, dhe jo si ideologji, merret si formë mobilizimi. Rreziqet e sjelljes së turmës bëhen çështje, jo aq shumë për populistët, sa për institucionet ligjore. Në këtë nivel, mund të identifikohen disa dallime midis grupeve të majta dhe të djathta. (Shih Tabelën 8.) Në fakt, sipas Kriesit (2015), lëvizjet shoqërore janë sfida që mobilizohen në kanale jo-elektorale; grupet e interesit janë akterë të linjës kryesore që mobilizohen në kanale jo-elektorale; partitë e lëvizjes (aktivistë politikë që dalin nga lëvizjet shoqërore) janë sfidues që mobilizohen në kanale elektorale; dhe, partitë politike janë akterë të linjës kryesore që mobilizohen në kanale elektorale.

Tabela 8: Format e mobilizimit politik


Kanalet e mobilizimit

Jo-elektorale

Elektorale

Sfidues

Lëvizje shoqërore

Parti e lëvizjes

Rrjedha kryesore

Grup interesi

Parti politike

POPULIZMI ËSHTË FENOMEN POLITIK

Për sa kohë që ekziston populli, ata mund ta teprojnë. Nëse populizmi është shprehje ekstremiste e demokracisë, ai mund të gjendet gjithashtu në periudha të krizës ekonomike, në paqëndrueshmërinë shoqërore apo ekstremizmin fetar. Por, në përgjithësi, nuk pushon së qeni fenomen politik, nëse marrim parasysh që politikanët (jo vetëm ata profesionistë) të polis-it janë qytetarë të qytetit. Sipas kësaj ideje, ai gjithmonë ka një lloj ndikimi ose pasoje politike. Jo të gjithë mund të pajtohen me këtë ide, por është një ide e mundshme. (Shih Aneksin 1.)

NjĂ« krizĂ« ekonomike mund tĂ« hapĂ« derĂ«n pĂ«r populizmin, por zakonisht nuk Ă«shtĂ« e mjaftueshme. Perceptimi i pĂ«rgjithshĂ«m se vĂ«shtirĂ«sitĂ« ekonomike po vijnĂ«, mund tĂ« jetĂ« gjithashtu njĂ« çështje kyçe, sepse njerĂ«zit mund tĂ« ndihen tĂ« detyruar tĂ« luftojnĂ« kundĂ«r qeverisĂ« pĂ«r tĂ« parandaluar masat shtrĂ«nguese qĂ« kufizojnĂ« mundĂ«sitĂ« e punĂ«s ose çojnĂ« nĂ« nivele tĂ« larta papunĂ«sie dhe taksa tĂ« larta. Ndoshta fusha Ă«shtĂ« e minuar tashmĂ« nga mungesa e besimit ndaj “mjegullimit tĂ« institucioneve politike”. Ose, nga njĂ« mungesĂ« e rrĂ«njosur pĂ«rfaqĂ«simi. Ose, nga pabarazia e lartĂ« nĂ« tĂ« ardhura ose nga heterogjeniteti shoqĂ«ror qĂ« mundĂ«son “elitĂ«n e pasur (ose njĂ« nĂ«ngrup tĂ« saj) tĂ« ketĂ« ndikim joproporcional nĂ« politikĂ«â€. Pastaj tĂ« varfrit ose tĂ« pafatĂ«t zemĂ«rohen mĂ« shumĂ« kundĂ«r tĂ« pasurve dhe tĂ« privilegjuarve, dhe topi i dĂ«borĂ«s nis tĂ« rrotullohet.

Populizmi është shpesh një mënyrë për të luftuar haptazi ose në mënyrë mashtruese për burimet natyrore që përfaqësojnë burimet e rëndësishme të të ardhurave - si nafta dhe gazi natyror, uji i pijshëm ose pyjet (druri).

Gazetarët duhet të informojnë njerëzit për këto gjëra, por ata japin diçka krejt tjetër. Televizioni dhe radioja janë forma të komunikimit masiv dhe, për këtë arsye, janë gjithashtu të cenueshme nga populizmi, veçanërisht kur shikueshmëria është forca lëvizëse e një biznesi prej miliarda dollarësh. Interneti është një dimension tjetër, virtual dhe më i rrezikshëm për shkak se është më pak i kontrolluar, duke qarkulluar çdo lloj propagande e cila, një ditë, mund të ndezë protesta të vërteta ose sjellje ekstreme në rrugë.

Populizmi mund të gjendet gjithashtu në sport, veçanërisht në futboll (me ndikim lokal, kombëtar ose botëror). Në disa vende kjo është më e dukshme se në të tjerat. Dhe, është përdorur si mjet në të tashmen ashtu si edhe në të kaluarën.

Populizmi është fenomen grupor dhe njerëzit janë krijesa shoqërore. Si një formë ekstremiste e demokracisë, nuk është e rrallë të përjetohet në stadiume, ku liderët janë në afërsi të njerëzve me emocione të forta. Ushqyer nga rivaliteti mes kundërshtarëve, ky lloj ambienti mund të përhapë huliganizëm dhe dhunë.

Sportet lidhen me përvoja ekstreme emocionale që mund të nxisin rivalitet dhe dhunë nga huliganët dhe drejtuesit e klubeve. Kjo mund të interpretohet nga Psikologjia ose Sociologjia.

Bazuar në afinitetin zgjedhor, ekziston një lidhje mes sistemit të besimit dhe prirjes psikologjike të votuesit. Në fakt, njerëzit votojnë për njerëz ose mesazhe që duken se përputhen me personalitetin e tyre, gjë që nënkupton projektimin. Individët që ndihen të frikësuar priren të jenë më vigjilentë dhe njerëzit e zemëruar kanë më shumë gjasa të fajësojnë të tjerët. Populizmi lidhet më shumë me zemërim dhe indinjatë dhe shpesh shet iluzion.

Shkenca zakonisht fokusohet nĂ« logjikĂ« dhe jo nĂ« emocione. Sociologjia politike priret t’i margjinalizojĂ« ato. Fusha e SociologjisĂ« Politike tĂ« Emocioneve lejon fenomenet politike tĂ« analizohen nga njĂ« perspektivĂ« emocionale, gjĂ« qĂ« duket mĂ« efikase sesa t’i reduktosh situatat nga njĂ« pikĂ«pamje moniste, vetĂ«m nĂ« emocione dhe ndjenja, siç bĂ«n Sociologjia Emocionale Politike.

Populizmi krijon emocione dhe udhëheqësit e tij, në histori, kanë qenë në gjendje të nxisin ndryshimin politik dhe ngjyrimin fetar. Por, ka gjithashtu një shkallë e madhe racionaliteti në motivimet e udhëheqësve dhe po ashtu edhe të ndjekësve në politikën populiste.

PËRFUNDIM

Populizmi mund të jetë fenomen politik dhe një version ekstrem i fuqisë së popullit në veprim - në forcë të plotë. Gjithçka ka të bëjë me zemërimin dhe frustrimin kundër një sistemi që përjashton grupet që pretendojnë të përkasin, ose kanë pritshmëri të marrin më shumë nga sa marrin për momentin. Mund të kontrollohet, por kufizimet e mandateve munden në fakt të përkeqësojnë prirjet populiste, nëse qeveria ose institucionet publike nuk mund të sigurojnë gjërat si siguria, paqja, mirëqenia ose kohezioni social.

Populizmi është ekstremist, anti-sistem dhe oportunist. Verifikohet për një periudhë të zgjatur kohe, nuk është fjalim i thjeshtë emocional ose manifestim i madh në rrugë - është një lëvizje shoqërore.

Populizmi vĂ«shtirĂ« mund tĂ« konsiderohet ideologji (nĂ« rastin mĂ« tĂ« mirĂ« Ă«shtĂ« me pikĂ«pamje tĂ« ngushtĂ«). Zakonisht Ă«shtĂ« njĂ« vijĂ« e paqartĂ« mendimi dhe njĂ« mĂ«nyrĂ« kameleone pĂ«r t’u pĂ«rshtatur me njerĂ«z tĂ« zhgĂ«njyer qĂ« ndiejnĂ« nevojĂ«n tĂ« bĂ«jnĂ« diçka jashtĂ« tĂ« zakonshmes; qĂ« janĂ« nĂ« kĂ«rkim tĂ« njĂ« rruge shpĂ«timi, dhe, janĂ« tĂ« aftĂ« ta interpretojnĂ« atĂ« si zgjidhje pĂ«r problemet e tyre.

Si stil diskursiv mund tĂ« jetĂ« gjuhĂ« e politikĂ«s kur nuk mund tĂ« ketĂ« politikĂ« si zakonisht - kur status quo-ja konsiderohet e patolerueshme pĂ«r njĂ« turmĂ« qĂ« dĂ«shiron tĂ« shprehet dhe Ă«shtĂ« e gatshme t’ia kushtojĂ« vĂ«mendjen liderĂ«ve qĂ« dinĂ« t’ua lexojnĂ« mendjen dhe t’ua thonĂ« atĂ« qĂ« ata duan tĂ« dĂ«gjojnĂ«.

Si strategji politike është një formë e organizimi politik, e mobilizimi ose një zgjedhjeje politike. Në këtë nivel, mund të përdoren të gjitha mjetet për të arritur një qëllim, veçanërisht nëse vepruesit e tij nuk kanë skrupull.

Populistët mund të jenë liderë karizmatikë, të aftë të mobilizojnë në mënyrë të qëndrueshme masat. Në një demokraci moderne, veçanërisht nën sundimin e ligjit, të gjithë qytetarët (të një zone të caktuar) mund të konsiderohen anëtarë të popullit dhe, për këtë arsye, të paktën në teori, të gjithë janë të cenueshëm nga propaganda e këtij lloji.

Megjithatë, populli zakonisht nuk është homogjen. Grupe të ndryshme mund të mos identifikohen patjetër me të njëjtat tema ose perspektiva. Disa do të jenë më të ndjeshëm ndaj një grupi vlerash të majta, të tjerët ndaj retorikës së djathtë.

Disa mund tĂ« jenĂ« tĂ« ndjeshĂ«m ndaj fundamentalizmit fetar, huliganizmit nĂ« sport, teprimeve nĂ« media, ose formave tĂ« tjera tĂ« sjelljeve tĂ« rrezikshme qĂ« çojnĂ« nĂ« çrregullim demokratik. NjerĂ«zit me shtysĂ« tĂ« fortĂ« emocionale mund ta gjejnĂ« veten, njĂ« ditĂ« - nĂ«se nuk janĂ« tĂ« kujdesshĂ«m - nĂ« duart e ekstremistĂ«ve qĂ« mund t’i çojnĂ« ata (dhe tĂ« gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t) drejt njĂ« tĂ« ardhmeje tĂ« pasigurt. /Telegrafi/

↗

TRIMËRIA – KUR JE I PAARRITSHËM

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Roger Waters
PĂ«rktheu: Agron Shala

Ke prirje të natyrshme të shkrepësh armën
Nuk je monoton në festa, mban maskat e duhura
Je i vjetër, por ende të pëlqen humori i zi
Nuk e pranon ndryshimin, je rehat në shtëpi
E hape valixhen, e zbulove të fshehtën
Për ta treguar Magnumin, zhurmën e heshte
Ngushëllimin e mikut e fitove, kur në fund vëmendjen te vetja e drejtove
Me mitralozin Uzi - mos vallë trauma ta kujtoi
Ta kujtoi seksin

Plakush, çfarë dreqin ke me vra tash
Plakush, kë ke në rend për ta vrarë

Vështrova përtej Jordanit dhe çfarë kam parë
Pash një marins amerikan në një grumbull rrënojash
Notova në pellgjet tua dhe u shtriva nën palmat tua
Indianin që shtrihej në shkallët e Ndërtesës Federale
E shikova drejt në sy
Dhe përmes objektivit mbi kodër
Pashë djemtë e vijës së parë të frontit duke përpirë ilaçet e tyre për qetësim
Të lodhur nga rrëmuja që gjetën në skenën e tyre në shkretëtirë
Dhe nga trimëria - kur je i paarritshëm
Epo, çështja po ngatërrohet

Plakush, çfarë dreqin ke me vra tash
Plakush, kë ke në rend për ta vrarë

Hej, banakier, kthehu kah unë
Edhe dy rakia - edhe dy birra
Zotëri, ngrite zërin e televizorit
Lufta ka filluar në tokë
Thjesht i dua ato bomba të drejtuara me laser
Janë vërtet të shkëlqyera për të ndrequr gabimet
Qëllon cakun dhe lojën e fiton
Nga pijetorja tre mijë milje larg
Tre mijë milje larg

E luajmë lojën
Me trimëri - kur jemi të paarritshëm
Godasim dhe gjymtojmë
Me trimëri - kur jemi të paarritshëm
Qëllojmë kur mbi kokë fluturojmë
Me trimëri - kur jemi të paarritshëm
Pushtojmë
Me trimëri - kur jemi të paarritshëm

- YouTube www.youtube.com

↗

Fred Brandt (1944): Me partizanët në Shqipëri

✇Telegrafi
By: Agron Shala


I lindur nĂ« ShĂ«n Petersburg (Rusi) dhe i rritur nĂ« Letoni, Dr. Fred Hermann Brandt [1901-1994] ishte figurĂ« e inteligjencĂ«s ushtarake gjermane gjatĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore. Si entomolog, kishte udhĂ«tuar nĂ« Iran gjatĂ« viteve 1937-1939 pĂ«r tĂ« studiuar dhe mbledhur flutura dhe tenja, duke botuar disa artikuj shkencorĂ« mbi rezultatet e ekspeditave tĂ« tij. GjatĂ« luftĂ«s, si pjesĂ«tar i Vermahtit gjerman, Brandt u trajnua si agjent kundĂ«rzbulimi dhe drejtoi njĂ« batalion tĂ« njĂ«sive Brandenburg nĂ« vitet 1939-1940. Fillimisht u dĂ«rgua nĂ« Afganistan, si gjoja pjesĂ« e njĂ« "komisioni kĂ«rkimesh pĂ«r lebrĂ«n", ku inteligjenca gjermane kishte depĂ«rtuar nĂ« fiset pashtune dhe shpresonte tĂ« organizonte njĂ« kryengritje kundĂ«r britanikĂ«ve. NĂ« fillim tĂ« vitit 1944, Fred Brandt dhe disa nga burrat e tij taxhikĂ« u dĂ«rguan nga Vermahti nĂ« Veri tĂ« ShqipĂ«risĂ« pĂ«r tĂ« ngritur njĂ« bazĂ« nĂ« Nikaj, me qĂ«llim sigurimin e rrugĂ«ve tĂ« tĂ«rheqjes sĂ« gjermanĂ«ve nga Jugu. Aty ai ishte nĂ« kontakt tĂ« ngushtĂ« dhe miqĂ«sor me oficerĂ«t britanikĂ« tĂ« inteligjencĂ«s. NĂ« fillim tĂ« tetorit 1944, pasi humbi kontaktin me inteligjencĂ«n gjermane nĂ« PejĂ« dhe Beograd dhe pasi dĂ«gjoi se shumĂ« oficerĂ« gjermanĂ« po arrestoheshin dhe pushkatoheshin si tradhtarĂ« nga udhĂ«heqja naziste, Brandti vendosi tĂ« shoqĂ«ronte oficerĂ«t britanikĂ« drejt LezhĂ«s dhe me anije pĂ«r nĂ« Bari - si rob lufte. NĂ« njĂ« artikull pĂ«r tĂ« botuar nĂ« periodikun britanik Sunday Pictorial nĂ« vitin 1957, shumĂ« kohĂ« pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, Fred Brandt u pĂ«rshkrua si “koloneli dinak i fluturave. Ai shtirej se donte vetĂ«m tĂ« kapte flutura, ndĂ«rkohĂ« qĂ« nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« ishte koloneli Brandt, mjeshtĂ«r i spiunazhit armiqĂ«sor, qĂ« pĂ«rpiqej tĂ« mbyllte njĂ« rrjet vdekjeje rreth agjentĂ«ve britanikĂ« ... Ky njeri merimangĂ« ishte mjeshtri i agjentĂ«ve nazistĂ«, njĂ« nga njerĂ«zit mĂ« tĂ« pabesueshĂ«m nĂ« historinĂ« e errĂ«t tĂ« spiunazhit dhe tradhtisĂ« gjatĂ« luftĂ«s”. NĂ« vitin 1973, Fred Brandt shkroi dhe botoi raportin e mĂ«poshtĂ«m mbi veprimtarinĂ« e tij tĂ« jashtĂ«zakonshme nĂ« ShqipĂ«ri.

Nga: Fred Brandt[1]
Përkthimi në anglisht (nga gjermanishtja): Robert Elsie
Përkthimi në shqip (nga anglishtja): Agron Shala / Telegrafi.com

Eprori im nĂ« PejĂ«, njĂ« kapiten i inteligjencĂ«s, mĂ« shpjegoi se kishte marrĂ« njĂ« urdhĂ«r nga Beogradi pĂ«r tĂ« ngritur njĂ« bazĂ« nĂ« Alpet Shqiptare, nĂ« perĂ«ndim tĂ« GjakovĂ«s. QĂ«llimi ishte tĂ« pengoheshin oficerĂ«t britanikĂ« tĂ« ShĂ«rbimit tĂ« InteligjencĂ«s qĂ« t’u jepnin shqiptarĂ«ve armĂ« e pajisje, dhe t’i inkurajonin ata tĂ« ndĂ«rprisnin rrugĂ«t tona tĂ« furnizimit drejt Jugut dhe tĂ« hidhnin nĂ« erĂ« njĂ« minierĂ« kromi qĂ« kishte rĂ«ndĂ«si pĂ«r pĂ«rpjekjet e luftĂ«s.

Unë duhej ta krijoja dhe ta mbaja këtë bazë të Vermahtit gjerman në Alpet Shqiptare, bashkë me disa taxhikë.

Nga Peja deri te ky varg i ashpër malor ishin rreth 75 kilometra. Baza duhej të vendosej më thellë në male, në anën tjetër të qafës prej 1 800 metrash. Territori që të çonte në vargmal përbëhej nga pyje të dendura që shtriheshin 30 kilometra nga lumi i Valbonës. Në anën tjetër të kësaj rrjedhe ngriheshin shkëmbinjtë me gurë të Alpeve Shqiptare.

Rajon kishte vetëm shtigje të ngushta, të përdorshme kryesisht nga mushkat. Baza do të ishte pra dy ditë të plota në marshim nga Peja, një faktor që krijoi problemin e parë - furnizimin.

Para se të shprehja mendimin tim për planin, i kërkova eprorit leje për të eksploruar territorin. Ai pranoi.

U nisa në ditët e para të marsit 1944 me gjashtë taxhikë dhe një shqiptar nga Gucia në Mal të Zi, për të arritur në pjesën më veriore të Alpeve Shqiptare. Armatimi ynë përbëhej nga shtatë mitraloza të lehtë, shtatë pistoleta dhe gjashtë granata dore për secilin. Shqiptari kishte një karabinë italiane dhe ne kishim municion të mjaftueshëm.

Fillimisht kaluam qafën 2 000 metra që shënon kufirin mes Malit të Zi dhe Shqipërisë dhe që në atë kohë ishte ende e mbuluar me shtatë metra borë. Kishte një stuhi dëbore në pjesët e ngrira të qafës saqë na ngrihej fryma. Pas një marshimi pesëmbëdhjetë orësh, mbërritëm në luginën e ngushtë të Thethit ku u mirëprita nga një shqiptar që njihja. Prej këtu lëvizja nëpër fshatrat e mbuluar nga bora, lart e poshtë për tri javë, shumicën e kohës pa shtigje të qarta. Në këtë kohë mësova se udhëheqës i partizanëve, i një forcë prej rreth tre mijë vetash, ishte një shqiptar i quajtur Nik Sokoli. Më informuan se një oficer britanik ndodhej në selinë e tij që gjendej në një pjesë shkëmbore në Curraj, në Nikaj-Mërtur. Nik Sokoli kishte ngritur folenë e tij lart në shkëmbinj.

Tani e dija ku duhej të shkoja. Vetëm pas takimit me Nik Sokolin do të dija nëse do të ishte e mundur të ngrihej baza në Alpet Shqiptare, siç ishte kërkuar.

Pas dy ditësh të tjera marshimesh rraskapitëse - në disa raste duhej të hapnim vetë rrugën nëpër borën e thellë - mbërrita në luginën e Nikajt. Shtëpia e Nik Sokolit ndodhej në anën tjetër të luginës, lart në Shkëmbinjtë gri të Hekurës [?], pothuajse në vijën e pemëve. Kalova edhe dy ditë të tjera duke kërkuar një udhërrëfyes që të më çonte atje lart, por asnjë nga shqiptarët nuk ishte i gatshëm të shkonte me një ushtar gjerman për të vizituar burrat e fuqishëm. Më në fund vendosa të shkoja vetë. Bëra një shfaqje duke vendosur të gjitha armët e mia përpara kishës së Nikajt, në mënyrë që të gjithë të shihnin, dhe u nisa për të takuar Nik Sokolin. Veçse ishte mbrëmje kur u nisa dhe kalova urën e Currajit, dhe kishte errësirë të plotë kur arrita te shtëpitë e para në anën tjetër. Aty arrita të bind një shqiptar të moshuar të më shoqëronte.

ArritĂ«m nĂ« shtĂ«pinĂ« e Nik Sokolit rreth mesnate dhe kĂ«rkuam tĂ« na hapnin derĂ«n. Isha ulur mbi qilim pranĂ« oxhakut, kur gruaja e Nik Sokolit, njĂ« serbe, hyri dhe mĂ« shpjegoi se burri i saj nuk ndodhej nĂ« shtĂ«pi. Ajo pyeti çfarĂ« doja. Thash se kisha ardhur si mik dhe se mĂ« duhej ta takoja burrin e saj. Pas mesnate, mbĂ«rritĂ«n dy partizanĂ«. Ata thanĂ« se do t’ia çonin mesazhin tim Nik Sokolit dhe se duhej tĂ« prisja aty pĂ«r ta.

Dy partizanët u kthyen mëngjesin tjetër dhe më thanë të shkoja pas tyre. Marshimi poshtë në luginë zgjati gati një orë, derisa mbërritëm në një fermë të izoluar që ishte plot me partizanë të armatosur rëndë. Më çuan në dhomën e miqve, ku Nik Sokoli ishte ulur pranë oxhakut. Rreth një duzinë partizanësh, oficerë të tij vartës, ishin ulur përdhe në të dy anët e dhomës.

Sipas zakonit shqiptar, fillimisht mĂ« ofruan dy filxhanĂ« tĂ« kafes sĂ« fortĂ« turke si shenjĂ« mirĂ«seardhjeje. Nik Sokoli piu me mua. Pastaj ai pyeti se çfarĂ« dĂ«shiroja. KĂ«rkova tĂ« flisja me tĂ« vetĂ«m, pasi kisha njĂ« mesazh tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m pĂ«r tĂ« dhe mĂ« pas ai mund tĂ« vendoste vetĂ« nĂ«se do t’ua tregonte apo jo oficerĂ«ve tĂ« tij. Ai bĂ«ri njĂ« shenjĂ« tĂ« shkurtĂ«r dhe tĂ« gjithĂ« burrat dolĂ«n. Kur mbetĂ«m vetĂ«m, i thashĂ« Nik Sokolit se kisha ardhur me urdhĂ«r tĂ« komandĂ«s sĂ« UshtrisĂ« Gjermane nĂ« Beograd pĂ«r tĂ« ngritur njĂ« bazĂ« nĂ« Nikaj. Nuk doja tĂ« vija si armik, por si mik, dhe do tĂ« jepja çdo ndihmĂ« qĂ« mundesha. AnglezĂ«t do t’i konsideroja si mysafirĂ« tĂ« tij dhe nuk do t’i sulmoja apo tĂ« pĂ«rpiqesha t’i dĂ«boja.

Nuk ishte aq e thjeshtë për ta shpjeguar. Diskutuam gjithçka në hollësi derisa arritëm pikë për pikë në marrëveshje. Më në fund, Nik Sokoli më dha dorën në shenjë paqeje. Pastaj ma hoqi kapelën ushtarake dhe ma vuri plisin e bardhë shqiptar në kokë, duke e rregulluar me mjeshtëri nga mbrapa. Duhej ta mbaja këtë plis të bardhë në male që të gjithë shqiptarët të shihnin se kisha ardhur si mik.

PĂ«rpara se tĂ« ktheheshin oficerĂ«t e tij, kĂ«shillova Nik Sokolin qĂ« tĂ« mos luftonte kundĂ«r trupave gjermane dhe tĂ« mos vritej pĂ«r britanikĂ«t. Do tĂ« ishte mĂ« mirĂ« tĂ« shtirej sikur po luftonte, tĂ« qĂ«llonte andej-kĂ«tej nĂ« ajĂ«r dhe mĂ« pas t’u tregonte britanikĂ«ve se sa gjermanĂ« kishte vrarĂ« dhe sa automjete kishte shkatĂ«rruar etj. NĂ« kĂ«mbim, ne do tĂ« hidhnim mĂ« shumĂ« armĂ« dhe çdo gjĂ« tjetĂ«r qĂ« do tĂ« kĂ«rkonte. Ai atĂ«herĂ« nuk do tĂ« kishte frikĂ« nga ndonjĂ« hakmarrje gjermane. Nik Sokoli mĂ« shikoi i habitur pa thĂ«nĂ« asnjĂ« fjalĂ«. E ndjeja se ai e kishte marrĂ« kĂ«shillĂ«n time seriozisht.

Kur u kthyen oficerët, Nik Sokoli u shpjegoi atyre se unë isha i ftuari i tij dhe i tyre në Nikaj dhe se do të ngrija një bazë, me gjashtë ushtarët e mi, gjë që do të ishte në dobi të të gjithëve. Burrat ishin entuziastë dhe shkëmbyen shumë puthje vëllazërore në faqe. Megjithatë, Nik Sokoli nuk u tregoi atyre atë që unë e kisha këshilluar për të bërë. Ky do të mbetej sekreti ynë.

MĂ« pas u ther njĂ« dash dhe u pĂ«rgatit njĂ« gosti. NatĂ«n vonĂ« u ktheva te burrat e mi te kisha e Nikajt. Me vete kisha dy partizanĂ«t qĂ« mĂ« kishin shoqĂ«ruar atĂ« mĂ«ngjes te Nik Sokoli. Ai m’i kishte dhĂ«nĂ« si shoqĂ«rues dhe luftĂ«tarĂ« tĂ« pĂ«rhershĂ«m.

Të nesërmen në mëngjes marshuam drejt Lindjes me ta dhe pastaj u drejtuam nga Jugu për të anashkaluar malin përgjatë Drinit. Qafat e maleve ishin ende të mbuluara me borë dhe ishte e vështirë të kalohej. Mbrëmjen e asaj dite mbërritëm në fshatin Pajë, ku na prisnin, ndërsa na mirëpriti bajraktari vendas, një mik i Nik Sokolit. U bë një tjetër gosti, me ngrënie dhe pirje deri natën vonë. Të nesërmen vazhduam drejt Veriut përgjatë shpatit lindor të malit, derisa, në mbrëmje, arritëm te një urë mbi Valbonë. Lumi ishte i fryrë dhe mund të kalohej vetëm aty. Aty pranë ishte një shtëpi e vetme që shërbente si një dyqan i vogël. Kur u afruam, krisën të shtënat. Tashmë ishte errësirë, kështu që askush nuk mund të qëllonte drejtpërdrejt mbi ne. Dy partizanët tanë bërtitën për të shpjeguar kush ishim dhe të shtënat pushuan. Kur burrat tanë u shpjeguan atyre, edhe partizanëve, se ishim miq të Nik Sokolit dhe kështu miq të tyre, na mirëpritën dhe e kaluam natën aty.

Herët, në mëngjesin tjetër, e kaluam urën e lëkundur mbi Valbonë dhe vazhduam përmes pyllit të mbuluar me borë të Bytyçit derisa arritëm në Degë. Këtu ka qenë një bazë britanike, në shkurt, por oficerët e Shërbimit të Inteligjencës kishin arritur të largoheshin me kohë. Tani ishte detyra ime të bashkoja skajet e rrjetës që ishte mbështjell këtu dhe që tani mbulonte gjithë Veriun e Shqipërisë. Njërin skaj të rrjetës e kisha tashmë në dorë - në Nikaj!

Në Degë nuk kishte asgjë tjetër veçse rrënoja - as ushqim, as strehim. Prandaj, duhej të vazhdonim drejt Lindjes, përmes dëborës së thellë që po shkrihej, përtej lumenjve dhe përrenjve të fryrë. Vetëm në mbrëmje arritëm në një vendbanim ku mund të merrnim ushqim dhe strehë. Të nesërmen isha sërish në Pejë. Udhëtimi im zbulues, vëzhgimi im, kishte zgjatur tri javë.

I raportova eprorit tim çfarë kisha parë, përjetuar dhe arritur. Ai u pajtua me gjithçka. Mora urdhër për të ngritur bazën në Nikaj dhe kisha liri të plotë veprimi. Në fillim të prillit 1944, ngrita pastaj bazën në Nikaj, me gjashtë taxhikë, në një shtëpi të cilën Nik Sokoli e kishte liruar për ne dhe ma kishte dhënë mua. Kishim në dispozicion një mitraloz, një mortajë të lehtë, shtatë mitraloza të lehtë, shtatë pistoleta dhe dhjetë granata dore për person.

TĂ« DielĂ«n e PashkĂ«ve mora fillimisht pjesĂ« nĂ« meshĂ«n e kishĂ«s katolike tĂ« Nikajt, i shoqĂ«ruar nga vartĂ«sit e mi myslimanĂ«. Pastaj u ngjitĂ«m te shtĂ«pia e Nik Sokolit pĂ«r t’i bĂ«rĂ« njĂ« vizitĂ« pĂ«r PashkĂ«. Aty takova majorin Neel, shefin e ShĂ«rbimit tĂ« InteligjencĂ«s [britanike] nĂ« rajon. Nik Sokoli dhe burrat e tij ishin ulur pĂ«rreth njĂ« tryeze tĂ« ulĂ«t (rreth 20 centimetra e lartĂ«) me majorin britanik dhe pĂ«rkthyesin e tij, njĂ« rreshter italian qĂ« fliste anglisht nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pĂ«rsosur. ArmĂ«t tona i lamĂ« tĂ« mbĂ«shtetura pĂ«r muri dhe u ulĂ«m me ta. Ma lanĂ« njĂ« vend pĂ«r t’u ulur, pikĂ«risht pranĂ« majorit Neel. Ne tĂ« dy ishim mysafirĂ« nĂ« shtĂ«pinĂ« e Nik Sokolit, kĂ«shtu qĂ« nuk mund tĂ« kishte armiqĂ«si. Pas njĂ« shtrĂ«ngimi tĂ« duarve me mirĂ«sjellje, majori Neel mbushi gotat tona tĂ« rakisĂ« me uiski dhe pimĂ« pĂ«r shĂ«ndetin e njĂ«ri-tjetrit. Kjo caktoi ritmin pĂ«r “miqĂ«sinĂ«â€ e mĂ«tejshme.

Nik Sokolin e takova sĂ«rish disa ditĂ« mĂ« vonĂ«. Ai pĂ«rmendi kĂ«shillĂ«n qĂ« i kisha dhĂ«nĂ« pĂ«r tĂ« mos luftuar kundĂ«r trupave gjermane, por thjesht tĂ« shtirej se po e bĂ«nte kĂ«tĂ« dhe tĂ« mashtronte britanikĂ«t. Ai deklaroi se ishte i gatshĂ«m ta bĂ«nte kĂ«tĂ« nĂ«se unĂ« do t’i tregoja majorit Neel se nuk kisha kundĂ«rshtime pĂ«r hedhje me parashutĂ« nĂ« Nikaj dhe nĂ« rajonin pĂ«rreth, pĂ«rderisa materiali i hedhur do tĂ« ishte pĂ«r Nik Sokolin. Pranova.

TĂ« nesĂ«rmen nĂ« mbrĂ«mje, “dy” partizanĂ«t e mi erdhĂ«n tĂ« mĂ« merrnin pĂ«r njĂ« takim tjetĂ«r me majorin Neel. E sigurova atĂ« se nuk kisha asnjĂ« kundĂ«rshtim nĂ«se ai do tĂ« dĂ«shironte tĂ« porosiste materiale nga Bari dhe t’ia jepte ato Nik Sokolit. I thashĂ« se burrat e mi dhe unĂ« madje do tĂ« ndihmonim pĂ«r tĂ« varrosur parashutat. Nik Sokoli mĂ« kishte thĂ«nĂ« se ky ishte njĂ« problem i madh. KontejnerĂ«t shpesh pĂ«rvetĂ«soheshin nga partizanĂ«t “jo tĂ« rregullt” dhe ndonjĂ«herĂ« mĂ« shumĂ« se gjysma e materialit humbiste.

Hedhja tjetër me parashutë kaloi pa ndonjë pengesë. Nuk pati probleme dhe madje arritëm të rimerrnim parashutën me ar dhe postë për oficerët britanikë. Isha ai që shënova me zjarr vendin e uljes për hedhje, që pilotët të gjenin drejtimin e duhur natën.

Ky ishte vetëm fillimi. Më vonë u ula me burrat, kur mallrat u shpërndan. Gjithashtu fitova miq edhe jashtë njësisë së Nik Sokolit dhe i këshillova edhe ata që të mos vriteshin për britanikët, por të jetonin në kurriz të tyre. Megjithatë, nuk arrita të hyja në kontakt me shqiptarët që ishin në gjak me legjionarët rusë në Pejë, të cilët ishin nën urdhrin e kapitenit tim të inteligjencës. Arsyet e gjakmarrjes do të tejkalonin shtrirjen e këtij raporti.

NĂ« mes tĂ« majit 1944, majori Neel sugjeroi qĂ« unĂ« mund ta shoqĂ«roja nĂ« njĂ« takim tĂ« oficerĂ«ve tĂ« ShĂ«rbimit tĂ« InteligjencĂ«s nĂ« Veriun e ShqipĂ«risĂ«. Kisha pak kohĂ« pĂ«r tĂ« shqyrtuar propozimin, sepse ata synonin tĂ« niseshin atĂ« mbrĂ«mje. Mora me vete dy nga taxhikĂ«t e mi dhe “dy” partizanĂ«t e mi. Na shoqĂ«ronin Nik Sokoli me pesĂ« burra, dhe majori Neel me pĂ«rkthyesin e tij. TĂ« gjithĂ« ishim tĂ« armatosur rĂ«ndĂ« kur u nisĂ«m nga Nikaj. Pas njĂ« marshimi qĂ« zgjati disa ditĂ«, kryesisht natĂ«n, arritĂ«m nĂ« rajonin e FushĂ«-LurĂ«s ku na dhanĂ« udhĂ«rrĂ«fyes qĂ« na shoqĂ«ruan nĂ« drejtim tĂ« Lindjes nĂ«pĂ«r male, pĂ«rtej Drinit tĂ« Zi. Baza britanike ndodhej nĂ« njĂ« shtĂ«pi tĂ« vetmuar shqiptare e mbushur me armĂ« dhe materiale tĂ« tjera. Kishte gjithashtu dy operatorĂ« radioje. PjesĂ«marrĂ«sit e tjerĂ« mbĂ«rritĂ«n ditĂ«n tjetĂ«r. Ata ishin ndaluar nga disa shqiptarĂ« qĂ« i kishin njohur dhe kishin informuar autoritetet gjermane. Si pasojĂ« e kĂ«saj, njĂ« njĂ«si e SS-it u shfaq papritur dhe filloi tĂ« kontrollonte fshatin qĂ« pĂ«rbĂ«hej nga shtĂ«pi tĂ« izoluara tĂ« bujqve, tĂ« vendosura larg njĂ«ra-tjetrĂ«s. Ne ikĂ«m nga shtĂ«pia jonĂ« dhe u fshehĂ«m nĂ« njĂ« pyll me shkurre, duke vĂ«zhguar ngjarjet me dylbi. BĂ«nte ftohtĂ« dhe shiu i imĂ«t na kishte lagur tĂ«rĂ«sisht.

Më në fund erdhi mbrëmja. Burrat e SS-it poshtë në luginë, të lodhur nga kërkimi i tyre i pasuksesshëm, po shikonin shtëpitë e pakontrolluara nëpër shpate. Ata ngritën supet në shenjë dorëheqjeje dhe u larguan, dhe ne u kthyem shpejt në strehën tonë të ngrohtë. Të nesërmen na u bashkuan edhe tetë oficerë të tjerë britanikë. Ishte një përzierje e çuditshme njerëzish: anglezë, gjermanë, taxhikë dhe shqiptarë, fatet e të cilëve ishin lidhur për një kohë të shkurtër. Menjëherë arritëm mirëkuptimin. Premtova të mbroja majorin Neel dhe njerëzit e tij nga rreziqet, në veçanti nga bandat e hajdutëve shqiptarë. Nga ana ime, dëshiroja të forcoja bazën time në Nikaj, por kjo varej nga eprori im në Pejë dhe nga Nik Sokoli. Shpreha kundërshtimin tim të qartë dhe pa ekuivoke ndaj çdo veprimtarie luftarake, edhe indirekte, që përfshinte trupat gjermane. Britanikët e pranuan këtë pozicion.

U nisĂ«m dhe dy ditĂ« mĂ« vonĂ« morĂ«m secili rrugĂ«n tonĂ«. Majori Neel dhe Nik Sokoli shkuan drejt PerĂ«ndimit pĂ«r tĂ« takuar disa miq tĂ« tyre shqiptarĂ«. UnĂ« u nisa drejt Veriut pĂ«r t’u kthyer te njerĂ«zit e mi. Nuk e njihnim zonĂ«n dhe ajo ishte plot me partizanĂ«. Oficeri britanik i vendosur atje, njĂ« major, na shoqĂ«roi me njerĂ«zit e tij deri nĂ« veri tĂ« Bihaçit [Bytyç?]. U kthyem nĂ« PejĂ« pĂ«rmes Prizrenit dhe GjakovĂ«s, ku raportova te eprori im dhe e informova pĂ«r gjithçka. Ai u pajtua me kontaktet e mia me “konkurrencĂ«n” dhe tha se do tĂ« informonte Beogradin. Ai gjithashtu pyeti Beogradin pĂ«r pĂ«rforcime pĂ«r njerĂ«zit e mi.

NjĂ« javĂ« mĂ« vonĂ«, njĂ« nĂ«nkolonel i shĂ«rbimit tonĂ« tĂ« inteligjencĂ«s nĂ« Beograd mbĂ«rriti nĂ« PejĂ«. E informova pĂ«r gjithçka. Ai ishte i bindur se urdhrat e mi nga Komanda e UshtrisĂ« mund tĂ« pĂ«rmbusheshin vetĂ«m nĂ« mĂ«nyrĂ«n qĂ« pĂ«rshkrova. MĂ« dha liri tĂ« plotĂ« veprimi dhe miratoi njĂ«zet taxhikĂ« tĂ« tjerĂ« pĂ«r Nikaj. “BritanikĂ«t kanĂ« plotĂ«sisht tĂ« drejtĂ«â€, tha ai, “nuk mund tĂ« mbash njĂ« bazĂ« me gjashtĂ« vetĂ«â€! FjalĂ«t e tij tĂ« fundit ishin: “Vazhdo kĂ«shtu”!

NĂ« fund tĂ« qershorit, u shfaq majori Neel me njĂ« tjetĂ«r oficer tĂ« ShĂ«rbimit tĂ« InteligjencĂ«s, togerin Hibberdine, i cili fliste mirĂ« gjermanisht, dhe me njĂ« operator radioje pĂ«r tĂ« mbajtur lidhjen me Barin. NĂ« fund tĂ« korrikut, me kĂ«rkesĂ« tĂ« britanikĂ«ve dhe me aprovimin e eprorit tim, me ta ngrita njĂ« kamp tĂ« pĂ«rbashkĂ«t nĂ« pyll. Ata ishin nĂ«n mbrojtjen time aty. Nik Sokoli dhe disa nga partizanĂ«t e tij kishin vendosur kampin nĂ« afĂ«rsi. Ata furnizoheshin me ushqim nga britanikĂ«t. Kisha urdhĂ«ruar qĂ« ushqimi dhe furnizimet tĂ« silleshin me mushka nĂ« njĂ« marshim tĂ« vĂ«shtirĂ« nga Peja, por tani rruga e kthimit ishte bllokuar nga partizanĂ«t. Si rrjedhojĂ«, edhe ne tani furnizoheshim nga britanikĂ«t! PĂ«r mĂ« tepĂ«r, majori Neel mĂ« dha tre mitraloza, dy mortaja, njĂ«zet e pesĂ« mitraloza tĂ« lehtĂ« dhe shumĂ« municion, mjaftueshĂ«m pĂ«r njĂ« periudhĂ« tĂ« gjatĂ« lufte me bandat e partizanĂ«ve komunistĂ«. E kaluam gjithĂ« gushtin nĂ« kamp. MĂ« pas, majori Neel mori urdhra tĂ« shkonte nĂ« rajonin e ShkodrĂ«s. Deklarova se isha i gatshĂ«m ta shoqĂ«roja me njerĂ«zit e mi. “AsnjĂ«herĂ« nuk jam ndier mĂ« i sigurt nĂ« ShqipĂ«ri sesa nĂ«n mbrojtjen tĂ«nde”, mĂ« tha ai. PĂ«r kĂ«tĂ«, ai ishte i detyruar tĂ« pranonte kontrollin tim mbi aktivitetet e tij. PĂ«r aq kohĂ« sa ishim bashkĂ«, majori Neel nuk mund tĂ« pĂ«rfshihej askund nĂ« luftime kundĂ«r trupave gjermane. Nik Sokoli dhe njerĂ«zit e tij erdhĂ«n gjithashtu me ne.

NĂ« fillim tĂ« shtatorit, ngritĂ«m kamp nĂ« njĂ« bazĂ« 1 600 metra tĂ« lartĂ« nĂ« malet e Shllakut, nĂ« Veri tĂ« ShkodrĂ«s. Disa kilometra mĂ« poshtĂ« ndodhej njĂ« lĂ«ndinĂ« e gjatĂ« nĂ« pyll, e pĂ«rshtatshme pĂ«r hedhje nga ajri. Rreth kĂ«saj kohe, majori Neel mori urdhra pĂ«r tĂ« shkatĂ«rruar njĂ« depo gjermane karburanti dhe pĂ«r tĂ« hedhur nĂ« erĂ« njĂ« urĂ« mbi Drin. Ai mund t’i pĂ«rmbushte kĂ«to urdhra vetĂ«m me ndihmĂ«n e shqiptarĂ«ve. UnĂ«, megjithatĂ«, i detyrova ata tĂ« merrnin njĂ« vendim - tĂ« vazhdonin tĂ« ishin miqtĂ« e mi apo miq tĂ« britanikĂ«ve. Ata mĂ« zgjodhĂ«n mua. TaxhikĂ«t e mi gjithashtu refuzuan tĂ« pĂ«rfshiheshin nĂ« luftime kundĂ«r trupave gjermane, megjithĂ«se togeri Hibberdine bĂ«ri gjithçka qĂ« mundi pĂ«r t’i bindur qĂ« tĂ« bashkoheshin me anĂ«n e tij.

UdhĂ«heqĂ«s partizanĂ« shqiptarĂ«, qĂ« kishin ndikim, shfaqeshin gjithnjĂ« e mĂ« shpesh nĂ« lĂ«ndinĂ«n pranĂ« kampit tonĂ«, qĂ« kishte njĂ« burim tĂ« mirĂ« uji tĂ« rrjedhshĂ«m - njĂ« rrallĂ«si nĂ« kĂ«tĂ« rajon tĂ« thatĂ«. UnĂ« shkoja atje pothuajse çdo ditĂ« dhe nuk konsiderohesha mĂ« si i mbrojtur nga Nik Sokoli, por si komandanti i kampit britanik. Edhe vetĂ« britanikĂ«t filluan tĂ« mĂ« konsideronin si “kolonelin” e tyre. MĂ« trajtonin si tĂ« barabartĂ« me ta. SĂ« shpejti fitova ndjekĂ«s mes bajraktarĂ«ve dhe madje edhe Nik Sokoli deklaronte me krenari se ishte miku im!

NjĂ« gjĂ« ishte e qartĂ« pĂ«r tĂ« gjithĂ« shqiptarĂ«t - nevoja pĂ«r krijimin e njĂ« ushtrie kombĂ«tare nĂ« Veri pĂ«r tĂ« kundĂ«rshtuar partizanĂ«t komunistĂ« qĂ« po formoheshin nĂ« Jug tĂ« vendit. Por, ku do t’i gjenin ata armĂ«t dhe pajisjet pĂ«r njĂ« ushtri tĂ« tillĂ«? Premtova se do tĂ« pyesja britanikĂ«t. Kisha filluar tĂ« ndihesha shumĂ« i lidhur me kĂ«ta shqiptarĂ« dhe vuaja me ta pĂ«r shkak tĂ« situatĂ«s sĂ« tyre.

Atë mbrëmje, në darkë, fola me majorin Neel duke i shpjeguar se çfarë duhej bërë. Pas tërheqjes së forcave gjermane, duhej të krijohej dhe të mbështetej një qeveri kombëtare shqiptare. Ai reagoi me entuziazëm dhe premtoi se do të kontaktonte menjëherë Barin për këtë ide.

Përgjigjja erdhi dy ditë më vonë - pajtim i plotë! Shqiptarët e Veriut do të merrnin gjithçka që u nevojitej, madje edhe armë, dhe ne duhej të informonim shtabin britanik për gjërat që kërkonin më urgjentisht. Të nesërmen në mëngjes, ua solla lajmin e mirë shqiptarëve në lëndinën e pyllit. Ata u gëzuan!

Hapi tjetĂ«r ishte zgjedhja e njĂ« udhĂ«heqĂ«si pĂ«r lĂ«vizjen e rezistencĂ«s kombĂ«tare. Zgjedhja ra mbi mua. Isha i pranueshĂ«m pĂ«r tĂ« gjitha palĂ«t dhe isha neutral. KatolikĂ«t mĂ« konsideronin si tĂ« tyrin. MyslimanĂ«t mĂ« konsideronin ndjekĂ«s tĂ« Allahut, dhe isha edhe mik i britanikĂ«ve, komandant i tyre, madje “kolonel”.

Rreth kĂ«saj kohe mora paralajmĂ«rim nga shqiptarĂ«t se SD-ja [ShĂ«rbimi nazist i SigurisĂ«] kishte vĂ«nĂ« njĂ« çmim pĂ«r kokĂ«n time - gjallĂ« apo vdekur. Nuk u çudita. Kisha dĂ«gjuar raporte nĂ« radio, ditĂ« pas dite, dhe dija pĂ«r valĂ«n e arrestimeve tĂ« oficerĂ«ve tĂ« shĂ«rbimit tĂ« inteligjencĂ«s gjermane. Edhe pse njĂ« “peshk i vogĂ«l”, asgjĂ« mĂ« shumĂ« se njĂ« ushtar i klasit tĂ« parĂ«, kisha bashkĂ«punuar me britanikĂ«t pĂ«r muaj me radhĂ«. ÇfarĂ« prove kisha se po veproja sipas urdhrave? AsnjĂ«. Nuk kisha asnjĂ« ide se ku ndodhej eprori im, tani qĂ« Peja ishte evakuuar, dhe kush e di nĂ«se nĂ«nkoloneli nĂ« Beograd do tĂ« mĂ« mbante mend?

ShqiptarĂ«t ishin tĂ« ngazĂ«llyer pĂ«r rreth njĂ« javĂ«. Grupe nga gjithĂ« vendi vinin dhe donin tĂ« luftonin me ne. Forcat e reja tĂ« armatosura po fillonin tĂ« ngriheshin. Nik Sokoli kishte avancuar me njerĂ«zit e tij deri nĂ« periferi tĂ« ShkodrĂ«s. NĂ« total, tani kishim mbi 2 000 burra nĂ« anĂ«n tonĂ«, tĂ« gjithĂ« duke pritur britanikĂ«t pĂ«r tĂ« hedhur pajisjet. Por, nuk mbĂ«rriti asgjĂ«, pĂ«rveçse njĂ« mesazhi pĂ«r majorin Neel qĂ« tĂ« shkonte nĂ« bregdet afĂ«r LezhĂ«s, me udhĂ«heqĂ«sit shqiptarĂ«, pĂ«r tĂ« hipur nĂ« njĂ« anije tĂ« marinĂ«s britanike qĂ« do t’i çonte nĂ« Bari pĂ«r njĂ« takim tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m. Na u garantua njĂ« kalim i sigurt. Ishim gati pĂ«r nisje kur mbĂ«rriti njĂ« mesazh i dytĂ«. Nuk duhej tĂ« shkonim nĂ« bregdet, por nĂ« Mal tĂ« Zi, nĂ« zonĂ«n e BeranĂ«s, ku ishte njĂ« pistĂ« britanike. Prej andej do tĂ« na fluturonin pĂ«r nĂ« Itali. ShqiptarĂ«t, natyrisht, refuzuan tĂ« shkonin nĂ« Mal tĂ« Zi, te serbĂ«t, armiqtĂ« e tyre tĂ« pĂ«rbetuar. Si rrjedhojĂ«, vetĂ«m majori Neel, pĂ«rkthyesi i tij italian dhe unĂ« me tre nga njĂ«zet e gjashtĂ« taxhikĂ«t e mi u nisĂ«m drejt Veriut. Pas disa ditĂ«sh marshimi, arritĂ«m nĂ« Guci. BritanikĂ«t tashmĂ« kishin braktisur pistĂ«n pranĂ« BeranĂ«s, pĂ«r shkak tĂ« trupave gjermane qĂ« po tĂ«rhiqeshin nĂ«pĂ«r atĂ« zonĂ«. Situata atje ishte aq konfuze, saqĂ« vendosĂ«m tĂ« ktheheshim nĂ« kampin tonĂ« nĂ« ShkodĂ«r.

Atje morëm lajmin nga Bari se ishin tërhequr të gjitha premtimet e bëra ndaj shqiptarëve. Nuk do të merrnin as armë, as ushqim nga britanikët. Gjithçka kishte mbaruar! Majori Neel mori urdhër të largohej menjëherë nga kampi pranë Shkodrës dhe të shkonte drejt bregut të Adriatikut. Taxhikët e mi dhe unë kishim të drejtën të vendosnim vetë nëse donim ta shoqëronim. Nëse po, do të na garantohej statusi i robërve të luftës. Kjo ndodhi në fillim të tetorit 1944.

PĂ«r herĂ« tĂ« fundit zbrita nĂ« lĂ«ndinĂ«n e pyllit pĂ«r t’ua bĂ«rĂ« tĂ« ditur miqve tĂ« mi shqiptarĂ« atĂ« qĂ« kisha dĂ«gjuar. Ishte njĂ« mision i hidhur dhe njĂ« lamtumirĂ« e dhimbshme, tani qĂ« tĂ« gjitha shpresat tona tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta ishin shuar. NjĂ« lamtumirĂ«, pĂ«rgjithmonĂ«. Nuk mund tĂ« bĂ«ja asgjĂ« tjetĂ«r veçse tĂ« pranoja ofertĂ«n britanike. Nuk mund tĂ« qĂ«ndroja i vetĂ«m nĂ« njĂ« vend qĂ« ishte nĂ« prag tĂ« njĂ« lufte civile.

Disa ditë më vonë, arritëm në bregdet, në Jug të deltës së Drinit, në një pjesë të izoluar me laguna dhe kënetë. Pavarësisht vështirësive të mëdha teknike, arritëm të hipnim në dy anije të vogla luftarake. Dy udhëheqës kombëtarë shqiptarë erdhën me ne për të provuar, për herë të fundit, që të bindnin britanikët të ndryshonin mendjen. Por, edhe misioni i tyre dështoi. Nuk pati asnjë ndryshim. Britanikët u larguan që të gjithë, dhe shqiptarët u lanë të përballeshin vetëm me fatin e tyre. Unë qëndrova në kuvertë dhe pashë Alpet Shqiptare në Lindje teksa treteshin në mjegull. Kisha kaluar tetë muaj atje si ushtar gjerman, si një Brandenburger, dhe kisha jetuar me partizanët duke përmbushur urdhrat që më kishte dhënë eprori im. /Telegrafi/

_______________


[1] Fred Brandt: Bei den Partisanen in Albanien, botuar nĂ« periodikun Die Nachhut: Informationsorgan fĂŒr Angehörige der ehemaligen miltĂ€rischen Abwehr, Munich, Vol. 23-24 (1973), f. 21-30. PĂ«rkthyer nga gjermanishtja nga Robert Elsie.

↗

PINK FLOYD TË DASHUR

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Poezi dedikuar grupit Pink Floyd, nĂ« 50-vjetorin e albumit tĂ« tyre, “Wish You Were Here”.

Poezi nga: Simon Armitage, Poet Laureat i Mbretërisë së Bashkuar (2019)
PĂ«rktheu: Agron Shala

Pink Floyd të dashur.
Pra, pakoja mbërriti.
Faleminderit shumë.

Iu deshën 50 vjet.
ËshtĂ« njĂ« kapsulĂ« kohe,
një arkë e mbushur me thesar,
një mesazh në shishe,
lidhur në një rrip shpëtimi
hedhur mbi një varkë shpëtimi
nga një anije fantazmë.

E mbajta kthyer kah dielli.
Ia vuri flakën shtrëngimit tim të duarve.

Shikova përmes vrimës në mes.
Ishte një Camera obscura
që fokusonte dritën e yjeve.

I kapa vorbullat e saj të fundit,
në orbitën e boshtit.
Ula eksploruesin hënor të penës,
në kufijtë e tij më të largët.
Gjithçka u kthye në një rrjedhë të furishme.

Pink Floyd,
flokët i kishit shumë të gjata.

Pink Floyd,
ju pashë duke luajtur në Pompei.
Të vdekurit u ngjitën
nga zgavrat e veta,
për të parë.
Të varrosurit u ngritën nga sarkofagët e tyre të përhirtë
për të tundur kokën,
për të bashkuar duart,
për të bërë dashuri.

Pink Floyd,
isha aty kur luajtët në Eldorado,
në Maçu Piçu,
në Valhallë.
Perënditë mbetën pa fjalë.

Pashë dhe dëshmova kur luajtët
në Kopshtet e Varura të Babilonisë,
në Majën e Kilimanxharos,
kur luajtët në Hendekun Mariana
dhe peshqit transparentë pulsonin me rreze ultravjollce.

A menduat ndonjëherë se në sa shumë veshë
do të depërtonit, Pink Floyd?

A mund të jem në grupin tuaj?

A i keni paramenduar ato miliona mendje
ku do të hynit e do të dilnit?

E vratë muzikën klasike,
me një dridhje çliruese telash.
Krijuat kolona zanore,
për ëndrra të thella.
Bëtë astrofizikë pa numra,
filozofi pa fjalë,
i nxitët atomet të vibrojnë në kocka dhe në tru.

Ju pashë, Pink Floyd, duke luajtur në Proksima Centaur,
në hapësirën e largët.
Universi u ul këmbëkryq,
apo ndoshta e luajti vallen e transit të zombive.

E keni shtyrë dritën të përkulej.
Ia keni kajtë nanën gravitetit, Pink Floyd.

Do të donit të isha aty?

Unë isha aty gjatë gjithë kohës.
Jam ende - anash në prapaskenë,
me turmën para në ekstazë,
me hipikët e pankerët të përhumbur në prapavijë,
me bosët me ndikim që pinë cigare kubane
prapa xhamave që nuk lejojnë depërtimin e muzikës.

Ishit spiritualë në studio.

Pink Floyd,
flokët i kishit shumë të gjata.

Ju shkoi ndonjëherë ndër mend se mund ta anoni botën,
me zhurmë?
Se mund t’i bĂ«ni masazh zemrĂ«s,
me një notë?

Pink Floyd, e keni gjetur frekuencën
e rezonancës së shpirtit njerëzor.
ÇfarĂ«do qĂ« kĂ«nduat,
është gdhendur.
Cilindo akord që prekët,
është skalitur.

E dëgjova fshehtas këtë album,
në ditën e parë.
Kishte trajtë.
E rrotullova shumë pas 25 vjetëve,
kishte qenësi dhe teksturë.
Po e dëgjoj tani, pas gjysmë shekulli.
Ka formë dhe dimension.
ËshtĂ« mungesa e zĂ«vendĂ«suar nga prania.
Përmbushja e zhbërë nga mallëngjimi.

Pink Floyd, ju pashë në koncert në Arkadi,
në Narni, në polin magnetik jugor në Ankor.

ÇfarĂ«?

Në hijen okër të Ulurusë në Atlantidë,
kur isha ai i çmenduri,
që u hodha në skenë
dhe u thatë truprojave të më linin rehat.
Më lejuat të pluskoj e të tundem.

Kishit flokë shumë të bukura, shumë të gjata.

Oh, pinkflojderët e mi,
isha aty në studio,
i njollosja fletët
me gishtat e mi me ngjyrë,
Luaja me fejderët,
e mbështesja fytyrën në xham,
flija në sint,
mblidhja copëzat e incizimeve,
në një qese plastike.

Dhe, zotërinj të dashur, Pink Floyd,
kjo zbërthen ungjillin e vërtetë.

Pashë një fëmijë me bluzën Wish You Were Here
aq thellë në Amazonë,
sa edhe pemët ishin të humbura.
Pashë një grua që terte një duks flojdian
të lagur nga shiu i pranverës,
mbi një shkëmb të sheshtë
në brigjet e Gangut.
DĂ«gjova Welcome to the Machine
pas derës së një kabine shpëtimi në Arktik.
Dëgjova Have a Cigar teksa vërtitej
nëpër shkallët prej hekuri të një burgu viktorian.

Pink Floyd, ishit thjesht ca djem që bënit një punë
të vdekatarëve.
Por, për Zotin, ky disk është busull
dhe orë e vetëdije të përmbledhura në një.
ËshtĂ« njĂ« udhĂ«rrĂ«fyes
me 44 minuta e 5 sekonda
drejt përjetësisë.

ËshtĂ« pafundĂ«sia e matur nĂ« pesĂ« kĂ«ngĂ«.

Ndaj, ejani, ju rokerë progresivë,
ju të çmendur,
ju muzikantë,
ju që verboni,
ju që shkëlqeni,
ju që ndriçoni.

Sinqerisht i juaji.
Sinqerisht, gjithë safirëve të çmendur,
smeraldeve të venitur,
rubinëve të lajthitur,
diamanteve të krisur.
Përgjithmonë dhe deri në fund.

P. S. Cili është Pinku?

Ha- ha- ha- ha- ha- ha- ha ...

/Telegrafi/

- YouTube www.youtube.com

↗

Serbia, vendi ku krimineli i luftës është qytetar i merituar!

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Dragan Bursać / plenum.ba
PĂ«rkthimi: Agron Shala / Telegrafi.com

E shkruaj kĂ«tĂ« si njĂ« - le tĂ« them - kolumne qĂ« nuk dĂ«shiron tĂ« jetĂ« “e ekuilibruar”. QĂ«llimi i saj Ă«shtĂ« tĂ« trajtojĂ« emrin dhe veprĂ«n e kriminelit Nebojsha Pavkoviq, ashtu siç e ka parĂ« shumica e viktimave: pa zbukurime.

Sot, krimineli i luftës Nebojsha Pavkoviq do të varroset në Alenë e Qytetarëve të Merituar në Beograd.

Tingëllon si humor i zi, si ndonjë skenë bizare nga një film surreal, si një barsoletë në të cilën të gjithë tashmë janë të vdekur, vetëm se askujt nuk i ka shkuar ndër mend të fikë dritën.

Por, nuk është shaka. Kjo është Serbia e vitit 2025. Një shtet ku një kriminel lufte është qytetar i merituar.

Një shtet ku muralet e Ratko Mlladiqit mbijnë si ikona.

Një shtet ku Vojisllav Shesheli është profesor i patologjisë kombëtare në transmetim të drejtpërdrejtë në televizionin Happy.

Një shtet ku Novak Gjukiqi, vrasësi i rinisë së Tuzllës, është njeri i lirë.

NjĂ« shtet ku Vlladimir Llazareviqi, i dĂ«nuar pĂ«r krime lufte, mban ligjĂ«rata, ndĂ«rsa tĂ« rinjtĂ« e quajnĂ« “xhaxhi Vllado”.

Dhe, një shtet ku, në fund të fundit, Pavkoviqi, komandanti i ligësisë, shkon në vdekje me të gjitha nderimet shtetërore, me kurora me lule dhe lot krokodili të Vuçiqit.

Në atë shtet, që kurrë nuk është parë në pasqyrë, Pavkoviqi është simbol.

Jo i krimit - por, i mohimit.

Jo i turpit - por, i politikës shtetërore.

Jo i pendesës - por, i vazhdimësisë.

Pavkoviqi - gjak dhe plaçkë

Le tĂ« kujtojmĂ« - edhe pse fjala “kujtojmĂ«â€ nĂ« Serbi nuk ka asnjĂ« kuptim, sepse atje kujtesa trajtohet si tradhti.

Pra, Pavkoviqi u dënua në vitin 2009 me 22 vjet burg nga Gjykata e Hagës - për deportime, zhvendosje të detyrueshme, vrasje dhe persekutim të civilëve shqiptarë në Kosovë në vitin 1999.

Ai ishte një nga shtyllat e makinerisë ushtarake të Millosheviqit.

PĂ«rkrah tij ishin Dragoljub Ojdaniqi, Vlladimir Llazareviqi, Nikolla Shainoviqi, Sreten Llukiqi - tĂ« gjithĂ« ata qĂ« komanduan “mbrojtjen e atdheut”, por nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« planifikuan vrasje masive, kampe dhe dĂ«bime tĂ« joserbĂ«ve.

Ata janë oficerët e vdekjes. Njerëz, vendimet e të cilëve fshinë fshatra, familje, breza të tërë.

Njerëz, komandat e të cilëve i shndërronin njerëzit e gjallë në statistikë vdekjeje, dhe këtë statistikë në kapital politik.

Pavkoviqi jo vetëm që komandoi luftën - ai komandoi fshirjen e së vërtetës.

Ai ishte drejtpërdrejt përgjegjës për deportime masive, vrasje dhe fshehje të trupave të shqiptarëve të vrarë, në frigoriferë, që më pas përfunduan në Batajnicë, në periferi të Beogradit.

Paramendojeni kĂ«tĂ« monstruozitet: vret njĂ« fĂ«mijĂ«, ia fut trupin nĂ« kamion, pastaj e çon atĂ« fĂ«mijĂ« pĂ«rgjatĂ« autostradĂ«s sĂ« “bashkim-vĂ«llazĂ«rimit” pĂ«r ta varrosur pas poligonit ushtarak nĂ« kryeqytet.

Ky nuk është vetëm krim. Ky është projekt shtetëror i ligësisë.

Historia e shkurtër e Genc Berishës

Kujtojeni familjen e vrarë Berisha.

Kujtojini fëmijët e vrarë.

Genc Berisha ishte katër vjeç.

Vëllai i tij, Graniti - dy vjeç.

Nëna e tyre, Lirija, ishte shtatzënë.

Genci mbante në dorë disa kapitasha [klikera!]. Graniti kishte një biberon në gojë.

Dhe, pastaj, më 26 mars 1999, në fshatin [sic.] Suharekë të Kosovës erdhën njësitë e Pavkoviqit.

Ata qëlluan mbi gjithçka që lëvizte.

Qëlluan mbi shtëpitë, mbi njerëzit, mbi fëmijët.

U vranë 48 anëtarë të familjes Berisha, përfshirë 18 fëmijë.

Edhe Genci. Edhe Graniti. Edhe Lirija me fëmijën e palindur.

Qëlluan derisa nuk mbeti më asnjë zë.

Shpëtuan vetëm dy gra, Shyhretja dhe Vjollca, të cilat u shtirën si të vdekura duke qëndruar shtrirë mes kufomave të familjes së tyre.

Dëshmia e tyre më pas u bë pjesë e dosjes së Hagës.

Por, aty nuk përfundon historia.

Sepse në Serbinë e Pavkoviqit as të vdekurit nuk gjejnë qetësi.

Trupat e fëmijëve dhe grave të vrara u futën më pas në frigoriferë, u transportuan përtej kufirit dhe u varrosën në Serbi - në Batajnicë.

Pra, as në vdekje Pavkoviqi nuk lejoi që viktimat të ishin viktima.

Ai donte të ishin - të zhdukur.

Kur në vitin 2001 u hapën varrezat masive, u gjetën objekte të vogla: dy biberonë, një krehër fëmijësh, lapsa me ngjyra, një prerëse thonjsh.

Ato ishin gjurmët e një familjeje, një fëmijërie, një dashurie që ushtarët e Pavkoviqit kishin kthyer në hi.

Dhe, ai - i njĂ«jti Pavkoviq - nĂ« burg nĂ« FinlandĂ«, me laptop, u mbante ligjĂ«rata “tĂ« rinjve serbĂ« mbi patriotizmin”.

Profesori i vdekjes

NĂ« vitin 2023, Pavkoviqi u shfaq nĂ« njĂ« ligjĂ«ratĂ« me video nĂ« shkollĂ«n fillore “Gjura Jakshiq” nĂ« Kaç, pranĂ« Novi Sadit.

Ai nuk ligjëroi për historinë e krimeve. Nuk foli për krimet për të cilat ishte dënuar.

Jo, tema ishte: “RrĂ«fime heronjsh”.

Ai, krimineli i luftës, iu drejtohej fëmijëve.

Si profesor.

Si autoritet.

Si model për moralin.

Paramendojeni këtë: fëmijët rrinë ulur në klasë dhe në ekran buzëqesh një i dënuar që ka komanduar deportimin dhe vrasjen e civilëve.

Dhe, shteti nuk e sheh kĂ«tĂ« si turp, por si njĂ« “orĂ« patriotizmi”.

Kjo është Serbia sot: një shtet i cili nga krimi krijon një lëndë mësimore.

Heroi i Rrugës së Uzhicës

Por, Pavkoviqi nuk është vetëm xhelat - ai është edhe hajn rruge, përfitues lufte.

Pronar i një vile në Rrugën e Uzhicës, i apartamenteve në Vraçar dhe kush e di sa pasurive të tjera të fshehura.

Të gjitha të blera me gjak dhe heshtje.

Ky Ă«shtĂ« ai “hero” tĂ« cilit Vuçiqi i ka uruar “jetĂ« tĂ« gjatĂ« dhe shĂ«ndet tĂ« mirĂ«â€, siç tha disa vite mĂ« parĂ«.

Populli hesht.

Edhe opozita hesht.

Sepse “nuk Ă«shtĂ« e hijshme tĂ« flasĂ«sh pĂ«r tĂ« vdekurit”.

Respekt, thonë.

Respekt ndaj kujt?

Ndaj krimit?

Qytetari i merituar i ligësisë

Në Alenë e Qytetarëve të Merituar në Beograd prehen njerëzit që kanë dhënë diçka për shoqërinë.

E, tani, mes tyre, do të prehet një njeri që ka fishkur dhe gjymtuar atë shoqëri.

Një njeri merita e të cilit është - vdekja.

NjĂ« njeri, “heroizmi” i tĂ« cilit matet me tonelatat e frigoriferĂ«ve dhe me kubikĂ«t e dheut nĂ«n tĂ« cilin janĂ« mbuluar fĂ«mijĂ«t e vrarĂ«.

Dhe, tani, pra, e varrosin me nderime shtetërore.

Po, e njĂ«jta ushtri qĂ« digjte nĂ« GjakovĂ«, PejĂ«, SuharekĂ« - tani gjuan nĂ« ajĂ«r me tĂ« shtĂ«na nderi pĂ«r “heroin” e saj.

Ky nuk Ă«shtĂ« varrim. ËshtĂ« ritual shtetĂ«ror mohimi.

Dhe, gjithçka ka logjikë, fatkeqësisht.

Në një vend ku Mlladiqi është në murale, dhe Shesheli mysafir në emisionet kryesore televizive, Pavkoviqi është veç vazhdimi logjik i erozionit moral dhe narcizmit.

Sepse, Serbia sot nuk jeton në një kohë të pasluftës - ajo jeton në një kohë të pasvërtetës.

Në një vend ku e vërteta nuk ka më as peshë dhe as kuptim, Pavkoviqi - natyrisht - është qytetar i merituar, edhe pse i vdekur.

Genc Berisha e di

Dhe, teksa arkivoli i Pavkoviqit lëshohet në dhé, teksa ministrat bëjnë kryqin dhe gjeneralët japin nderimet solemne, le të ushtojë diku në heshtje një emër:

Genc Berisha i vrarë.

Një fëmijë katër vjeç.

Me kapitasha në dorë.

Biberoni në tokë.

Dhe, nëna e vdekur që nuk do ta përqafojë më kurrë.

Ai fëmijë është biografia e Pavkoviqit.

Jo grada e gjeneralit, jo medaljet, jo akademia ushtarake.

Genc Berisha dhe të afërmit e tij të vrarë - ato janë diplomat e Pavkoviqit, ato janë dekoratat e tij.

Dhe, prandaj, le ta varrosë Serbia Pavkoviqin në Alenë e Qytetarëve të Merituar, nëse kështu dëshiron.

Por, le ta dijë: çdo grimcë e atij dheu nën të cilin ai prehet - kutërbon nga padrejtësia dhe ligësia.

Dhe, le ta dijë se asnjë rrugicë, as në Beograd, as në Paris, as në Jerusalem, nuk mund ta lajë gjakun nga emri i njeriut që ka komanduar kolonën e vdekjes.

Sepse, Genc Berisha e di.

Dhe, sytĂ« e tij - nĂ«se ndokush ende ka forcĂ« t’i imagjinojĂ« - shikojnĂ« drejt te tĂ« gjithĂ« ne.

Pa urrejtje, pa akuza, vetëm me një heshtje që çan edhe qiellin edhe tokën:

“Pse Ă«shtĂ« vrasĂ«si im qytetar i merituar?” /Telegrafi/

Lexo po ashtu nga Dragan Bursać: Shqiponjat serbe kanĂ« vrima si djathi zviceran

↗

Gottfried Wilhelm Leibniz: Korrespondencë mbi gjuhën shqipe

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Filozofi dhe matematikani gjerman, Gottfried Wilhelm Leibniz (1646–1716), ishte njĂ« figurĂ« madhore e mendimit perĂ«ndimor. Lindi nĂ« Lajpcig, shĂ«rbeu si diplomat dhe jetoi pĂ«r njĂ« pjesĂ« tĂ« madhe tĂ« jetĂ«s nĂ« Paris. MĂ« vonĂ« shĂ«rbeu pranĂ« DukĂ«s sĂ« Brunsvikut nĂ« Hanover dhe u bĂ« presidenti i parĂ« i AkademisĂ« Prusiane tĂ« Shkencave. Veprat e tij tĂ« gjera mbi filozofinĂ«, matematikĂ«n, shkencĂ«n, historinĂ« dhe jurisprudencĂ«n u shkruan nĂ« frĂ«ngjisht dhe latinisht. Leibniz ishte njĂ« njeri me interesa tĂ« shumta dhe madje u mor edhe me gjuhĂ«n shqipe, e cila nĂ« atĂ« kohĂ« ishte shumĂ« pak e njohur. MĂ« poshtĂ« janĂ« disa pjesĂ« tĂ« shkĂ«putura nga korrespondenca e tij.

Nga: Gottfried Wilhelm Leibniz[1]
Përktheu në anglisht (nga frëngjishtja): Robert Elsie
Përkthimi në shqip (nga anglishtja): Agron Shala / Telegrafi.com

I. Mbi një ilaç, II. Mbi vdekjen e Kontit të Shverinit, III. Gjuha shqiptaro-ilire, IV. Kinezishtja, V. Mbi Uellsin etj., VI. Mbi alfabetin e vjetër spanjoll.

I. Do tĂ« doja t’ju falĂ«nderoj qĂ« mĂ« informuat mbi ilaçin e Prorit tĂ« Kabrijerit. Ilaçe tĂ« tilla tĂ« provuara duhet tĂ« publikohen me detaje tĂ« pĂ«rvojĂ«s me to. Ju pĂ«rmendĂ«t disa tĂ« tjera.

II. MĂ« trishton vdekja e Kontit tĂ« Shverinit. Ai ishte njĂ« njeri me dije dhe kureshtje, dhe ndihmonte nĂ« promovimin e studimeve dhe dijes. Disi dyshoj se z. Brand do t’i jepet tani pozicioni i drejtorit tĂ« BibliotekĂ«s MbretĂ«rore.

III. Nuk kam dyshim, ZotĂ«ri, se meritat tuaja do tĂ« vlerĂ«sohen gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ«, pasi vĂ«rej qĂ« ata me pushtet janĂ« tĂ« bindur pĂ«r to. Po ashtu, shoh se jam in aere tuo pasi ju kam borxh [lutjen] Ati ynĂ« nĂ« [gjuhĂ«n] hotentot. Ende nuk e kam gjetur, por jam i sigurt se e kam diku, ndaj do ta merrni njĂ« ditĂ«, pa dyshim. Sa i pĂ«rket gjuhĂ«s sĂ« shqiptarĂ«ve, kam pĂ«rshtypjen se mund tĂ« jetĂ« njĂ« lloj sllavishteje, pasi kjo gjuhĂ« flitet pĂ«rgjatĂ« detit Adriatik. Ajo zakonisht njihet si Linguam Illyricam, por unĂ« besoj se gjuha e ilirĂ«ve tĂ« lashtĂ« ishte diçka krejt tjetĂ«r. NĂ«se do tĂ« kishte ndonjĂ« mbetje tĂ« saj nĂ« malĂ«sitĂ« e Epirit, kjo do tĂ« ishte padyshim shumĂ« e pazakontĂ« dhe mjaft e denjĂ« pĂ«r t’u hulumtuar. Kam menduar pĂ«r kĂ«tĂ« mĂ« shumĂ« se njĂ« herĂ«, por nuk mĂ« ra ndĂ«r mend kur isha nĂ« RomĂ«, ku njihja z. Pastritio (nĂ«se nuk gaboj), profesor nĂ« Kolegjin della propaganda (pĂ«r Propagandimin e FesĂ«), i cili ishte vetĂ« nga Dalmacia. Nuk e di nĂ«se Ă«shtĂ« ende gjallĂ«. Kjo mund tĂ« mĂ«sohet nĂ« RaguzĂ« (Dubrovnik) ose madje nĂ« Venedik, pasi territoret e RepublikĂ«s janĂ« shumĂ« pranĂ« ShqipĂ«risĂ«.

IV. NĂ«se do tĂ« mĂ« lejohet, ZotĂ«ri, do tĂ« doja t’ju inkurajoja tĂ« mĂ«soni gjuhĂ«n kineze. Besoj, ashtu si ju, se i ndjeri z. Muller, njĂ« njeri me dije, ka parĂ« diçka interesante nĂ« tĂ«. Shpresoj qĂ« do tĂ« marrim njĂ« kopje tĂ« Fjalorit Tartar-Kinez tĂ« cilĂ«n Perandori i KinĂ«s po pĂ«rgatit, dhe u kam shkruar jezuitĂ«ve duke u thĂ«nĂ« se do tĂ« ishte mirĂ« qĂ« tĂ« kishte ndonjĂ« shpjegues nĂ« njĂ« gjuhĂ« evropiane. Át Grimaldi nuk besonte se kishte njĂ« çelĂ«s pĂ«r simbolet kineze. Por, duhet tĂ« ketĂ« njĂ« arsye pse janĂ« krijuar ashtu, edhe pse kalimi i kohĂ«s mund t’i ketĂ« bĂ«rĂ« tĂ« vĂ«shtira pĂ«r t’u deshifruar dhe tĂ« ketĂ« sjellĂ« parregullsi nĂ« to.

V. Kam marrë dy fjalorë të gjuhës së Uellsit. I pari nga Davies u botua në Londër më 1632 in fol. dhe më është dërguar me një gramatikë të botuar in 12 më 1621. Fjalori i dytë uellsian është nga Thom. Jones, botuar in 12 më 1688. Ai përkthen nga gjuha uellsiane në anglisht, por jo anasjelltas. Ndërsa Davies jep gjuhën uellsiane në latinisht dhe nga latinishtja në gjuhën uellsiane. Ende jam i bindur se të paktën gjysma e gjuhës uellsiane ka lidhje me gjermanishten, dhe se ajo është në njëfarë mënyre si greqishtja ndaj latinishtes. Gjermanishtja e vjetër përmbante mjaft fjalë që sot nuk i kuptojmë. Më duket se britanikët e lashtë kanë ardhur nga Gjermania, dhe se galët etj. kanë diçka nga gjuha e kimbrianëve dhe gjermanëve të lashtë, nga të cilët ka mbetur shumë pak, dhe se irlandezët janë pasqyrë e një migrimi më të hershëm të britanikëve të vjetër, të cilët gjithashtu kaluan detin. Kështu, irlandishtja është një formë edhe më e vjetër e keltishtes. Ka njerëz në Angli që po punojnë aktualisht për të shpjeguar gjuhën irlandeze dhe do të isha shumë kureshtar të di se çfarë do të nxjerrin. Davies citon një Dictionarium Britannico-Aremoricum, botuar në Paris me impensis Yvonis Quillevere, më 1521. Por, mjaft me këtë.

VI. I kërkova z. Cuper përshkrimin kinez, por ende nuk e kam marrë. Ai më foli për një holandez që kishte kaluar shumë kohë në Spanjë dhe shpresonte të mund të deshifronte alfabetin e lashtë spanjoll.

(Hanover, 24 qershor 1705)

I. Mbi gjuhën shqipe, II. Mbi gjuhët armene, koptike dhe gjeorgjiane etj., III. Mbi gjuhët e vendeve nën sundimin e Carit.

I. MeqĂ« z. Hubener po kalon kĂ«tej, nĂ« kthimin e tij nga Holanda, i kĂ«rkova tĂ« sigurojĂ« njĂ« dorĂ«shkrim nĂ« BibliotekĂ«n MbretĂ«rore, tĂ« cilin po ua dĂ«rgoj pĂ«rsĂ«ri me falĂ«nderime, dhe kam nderin t’ju shkruaj njĂ«kohĂ«sisht. U gĂ«zova shumĂ« kur dĂ«gjova qĂ« keni marrĂ« njĂ« libĂ«r dhe njĂ« Fjalor tĂ« GjuhĂ«s Shqipe. Nga ky fjalor shohim se si mund tĂ« ketĂ« qenĂ« gjuha e ilirĂ«ve tĂ« lashtĂ«. MegjithatĂ«, vĂ«rej se ka shumĂ« fjalĂ« latine nĂ« tĂ«. Attiyne pĂ«r “Ati ynĂ«â€ pĂ«rputhet me gjuhĂ«t skite. Gjithashtu, duket se ka gjurmĂ« tĂ« vogla fjalĂ«sh qĂ« i ngjajnĂ« gjermanishtes, si seet pĂ«r “tokĂ«â€, EnandeyenĂ©e pĂ«r “tĂ« falĂ«sh”, dhe ndetekech pĂ«r “nĂ« tundim”.

II. Do të bëheni së shpejti universal në linguistikë, Zotëri, pasi po zgjeroni njohuritë tuaja edhe mbi armenishten, e cila është mjaft e ndryshme nga gjuhët e tjera. E dini se i ndjeri z. Acoluthus mendonte se kishte gjetur një lidhje midis armenishtes dhe koptishtes, por besoj se kishte gabuar, dhe të paktën nuk më dha ndonjë provë bindëse kur më foli në Berlin. Ju tani do të mund të bëni një vlerësim më të mirë. Gjuha gjeorgjiane më është dukur më e pazakontë se armenishtja për shkak të shumësisë së mënyrave foljore që ka. Shpjegimi juaj për medaljet armene do të jetë i përshtatshëm si pjesë e Miscellanea-s sonë.

III. Këtu ndodhet një zotëri nga Moska, një i dërguar i Carit, i cili ndoshta do të qëndrojë për disa javë. E quan veten princ apo knjaz dhe është nga familja e vjetër Kurakin. Do të përpiqem ta bind të shkruajë në Kancelarinë e Moskës për të na siguruar mostra të gjuhëve të vendeve nën sundimin e Carit dhe të vendeve fqinje. Dhe, nëse keni ndonjë kërkesë, ju lutem më njoftoni sa më shpejt. Duke qenë vendas, ai mund të shkruajë më lehtë sesa të huajt që janë në shërbim të Carit, të cilëve u kam shkruar dhe folur, por pa sukses. Për të tjerat, mbetem i juaji etj.

(Hanover, 10 dhjetor 1709)

I. Mbi gjuhën shqipe, II. Gjuha gjeorgjiane, III. Vepra e Nestorit të Kievit, IV. Pagëzimi i dytë i latinëve ndër rusë etj., V. Origjina e fjalës Kozak.

I. Do tĂ« ishte ide e mirĂ« qĂ« nĂ« shqip tĂ« bĂ«hej dallimi midis atyre qĂ« janĂ« fjalĂ« amtare dhe atyre qĂ« janĂ« tĂ« huazuara. Askush nuk mund ta bĂ«jĂ« mĂ« mirĂ« kĂ«tĂ« se ju, ZotĂ«ri. MegjithatĂ«, do tĂ« doja t’ju jap mendimin tim pĂ«r disa fjalĂ« tĂ« kĂ«saj gjuhe. Hunde pro naso, an dicemus antiquum Celticum esse? (hunde pĂ«r “hundĂ«â€ - a mund tĂ« themi se kjo Ă«shtĂ« keltishte e lashtĂ«?) dhe fjala gjermane “Hund” (qen) mund tĂ« ketĂ« marrĂ« emrin nga hunda, pĂ«r shkak tĂ« aftĂ«sisĂ« pĂ«r tĂ« nuhatur, ashtu si Truye “troia” (dosa e egĂ«r) vjen ndryshe nga trogue apo truyn, qĂ« do tĂ« thotĂ« “hundĂ«â€ nĂ« galishten e lashtĂ« dhe te galĂ«t modernĂ« gjithashtu. “Hunting” [gjuetia] nĂ« anglisht ka njĂ« kuptim, por “hint” Ă«shtĂ« njĂ« gjurmĂ« apo tregues, qĂ« gjermanĂ«t modernĂ« do ta quanin Spuhr. Pra, Ă«shtĂ« e mundur qĂ« tĂ« gjitha kĂ«to rrjedhin nga rrĂ«nja Kunde “knowledge” [njohje], nga e cila vjen connoĂźtre (tĂ« dish) nĂ« frĂ«ngjisht dhe gnĂłoskein nĂ« greqisht (tĂ« njohĂ«sh). Do tĂ« arrija nĂ« pĂ«rfundime tĂ« ngjashme me craha (krahu) nĂ« shqip, sepse Krebs apo crabbe (gaforre) Ă«shtĂ« njĂ« kafshĂ« me krahĂ«, dhe Krallen (kthetra), krazzen “me gĂ«rvisht”, kriechen “me u zvarrit”, Kröte “bufo” (zhabĂ«) duket se lidhen gjithashtu me kĂ«tĂ«. Shkronja “k” nĂ« rrĂ«njĂ« shpesh shĂ«non pĂ«rkulje, ndĂ«rsa “r” njĂ« lĂ«vizje, dhe krahĂ«t shpesh pĂ«rshkruhen me kombinimin “cr”. Massa mĂ« duket se do tĂ« thotĂ« “mish” nĂ« sllavisht. Kjo Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« mix nĂ« shqip dhe mis nĂ« armenisht, qĂ« tĂ« dyja me kuptimin “mish”. Burri “maritus” (bashkĂ«short) mund tĂ« ketĂ« lidhje me Braut (nuse), BrĂ€utigam (dhĂ«ndĂ«r), Freia Ă«shtĂ« perĂ«ndesha gjermane e dashurisĂ«. Sa i pĂ«rket gaforres, gaforreia nĂ« shqip, dyshoj se mund tĂ« ketĂ« lidhje me Gafel, pra furca “pirun”. Çizmet qĂ« hungarezĂ«t i veshin zakonisht quhen citmes nĂ« VjenĂ«, me shqiptimin italian, pra tschismes. Duhet parĂ« gjithashtu nĂ«se ocrea nuk Ă«shtĂ« e njĂ«jta gjĂ« me tschisme nĂ« hungarisht ose ndonjĂ« vend fqinj, siç Ă«shtĂ« nĂ« shqip. FjalĂ«t shqipe pĂ«r numrat nuk kanĂ« asgjĂ« qĂ« tĂ« mund tĂ« jetĂ« huazuar nga gjuhĂ«t fqinje, por, meqĂ« ju njihni tĂ« gjitha kĂ«to gjuhĂ«, do tĂ« mund tĂ« kuptoni pse shqiptarĂ«t e quajnĂ« kaun chau, dhe detin deet, “mulier” (grua) crue dhe “mirĂ«â€ emir. Ndoshta deet vjen nga delt, pra thalassa etj.

(Hanover, 26 dhjetor 1709)

II. Me kĂ«tĂ« rast, do t’ju lutesha, ZotĂ«ri, tĂ« mĂ« dĂ«rgoni lutjen Ati ynĂ« nĂ« gjuhĂ«n epirote (shqipe) nĂ« njĂ« version interlinear dhe do t’ju isha shumĂ« mirĂ«njohĂ«s nĂ«se do tĂ« mund tĂ« shtonit edhe Besoj nĂ«se Ă«shtĂ« e mundur. Ju lutem gjithashtu tĂ« mĂ« dĂ«rgoni titujt e dy librave nĂ« kĂ«tĂ« idiomĂ«, pĂ«rmasat dhe datĂ«n e vendin e botimit, sepse kjo gjuhĂ«, qĂ« Ă«shtĂ« pak e njohur, Ă«shtĂ« e denjĂ« pĂ«r t’u studiuar. Do tĂ« pĂ«rpiqem t’i gjej kĂ«ta libra nĂ« RomĂ«. Me ta janĂ« zhgroposur monumentet e lashta nga themelet e Notre-Damit nĂ« Paris.

(Hanover, 28 dhjetor 1711)

... Alfabetet moderne evropiane rrjedhin nga latinishtja, pĂ«rjashtuar dy alfabetet sllave: cirilik dhe tĂ« ashtuquajturin glagolitik. Disa autorĂ« mĂ« vonĂ« ua atribuojnĂ« kĂ«to ShĂ«n Jeronimit, i cili ishte me origjinĂ« ilire, por kjo Ă«shtĂ« e rreme, sikur gjuha e lashtĂ« ilire tĂ« ishte njĂ« lloj sllavishteje. Por, sllavĂ«t mbĂ«rritĂ«n vonĂ« nĂ« Iliri, jo para epokĂ«s sĂ« Justinianit. IlirĂ«t e lashtĂ« ishin me origjinĂ« kelte. Ata pĂ«rdornin njĂ« gjuhĂ« tĂ« afĂ«rt me gjermanishten dhe galishten. ËshtĂ« e qartĂ« se mbetje tĂ« saj ruhen nĂ« gjuhĂ«n moderne, sidomos nĂ« atĂ« tĂ« epirotĂ«ve, pĂ«r tĂ« cilĂ«n kam parĂ« mostra tĂ« botuara. Sot zakonisht e quajnĂ« sllavishten “ilirike” sepse sllavĂ«t u vendosĂ«n nĂ« Iliri ...

(Vjenë, 13 janar 1714)

II. Një ditë në Berlin më dhatë një libër në gjuhën e epirotëve, i shtypur në Romë nga Propaganda Fide. Besoj se përmbante lutjen Ati ynë në atë gjuhë dhe e nxora. Por, nuk e gjej dot lehtësisht mes letrave të mia. A do të kishit mundësi, Zotëri, të ma dërgonit edhe një herë?

(Hanover, 24 mars 1715)

/Telegrafi/

_______________


[1] Gottfried Wilhelm Leibniz, Opera Philologica (Hildesheim: Georg Olms, 1989). Përkthyer nga frëngjishtja nga Robert Elsie.

↗

Malësia, kultura dhe identiteti etnik në Shqipëri

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Ulf Brunnbauer dhe Robert Pichler (“Mountains, culture and ethnic identity in Albania”, pjesĂ« nga punimi Mountains as “lieux de mĂ©moire, revista Balkanologie, VĂ«ll. VI, nr. 1-2, 2002, fq. 77-100)
PĂ«rkthimi: Agron Shala / Telegrafi.com

NjĂ« nocion i zakonshĂ«m nĂ« historiografinĂ« shqiptare Ă«shtĂ« ai i shekujve tĂ« pushtimit tĂ« vendit nga fuqitĂ« e huaja. VetĂ«m vargmalet e thella dhe tĂ« paarritshme janĂ« konsideruar si zona ku populli shqiptar ka mundur tĂ« ruajĂ« njĂ« shkallĂ« tĂ« caktuar tĂ« autonomisĂ« politike. PĂ«rveç pavarĂ«sisĂ« politike, besohet se shqiptarĂ«t ruajtĂ«n gjithashtu kulturĂ«n e tyre burimore dhe identitetin etnik nĂ« kĂ«to zona tĂ« izoluara. Populli zhvilloi zakone tĂ« veçanta tĂ« cilat “shĂ«rbyen si njĂ« mjet i rĂ«ndĂ«sishĂ«m i vetĂ«qeverisjes dhe bashkimit tĂ« njerĂ«zve kundĂ«r sundimit tĂ« huaj”.[1] KĂ«to zakone morĂ«n emrin kanun.[2] GjatĂ« shekujve XIX dhe XX, shumĂ« nga ligjet e kanunit vendor u mblodhĂ«n dhe u kodifikuan. Institucionet e reja shkencore tĂ« shtetit komunist intensifikuan studimet pĂ«r kulturĂ«n tradicionale.

Kanuni u trajtua si njĂ« visar i historisĂ« kombĂ«tare qĂ« nxirrte nĂ« pah “origjinalitetin e vetĂ«dijes etnike, ndjenjĂ«n fisnike tĂ« sovranitetit kombĂ«tar dhe krenarinĂ« e masave tĂ« papĂ«rkulura fshatare, veçanĂ«risht tĂ« atyre nĂ« malĂ«si”.[3] QĂ«llimi kryesor i kĂ«tyre studimeve ishte kundĂ«rshtimi i autorĂ«ve tĂ« huaj tĂ« cilĂ«t pĂ«rpiqeshin ta largonin kanunin nga origjina e tij etnike shqiptare, duke e konsideruar atĂ« si njĂ« imitim tĂ« ligjeve romake, bizantine, sllave apo langobarde. GjuhĂ«tarĂ«t shqiptarĂ« argumentonin se ndikimi sllav mbi kanunin kishte vetĂ«m rĂ«ndĂ«si periferike. Baza e kanunit, shumica e rregullave dhe institucioneve juridike konsideroheshin dhe konsiderohen tĂ« jenĂ« me origjinĂ« shqiptare.[4]

Studiuesit shqiptarĂ« gjithmonĂ« i kanĂ« konceptuar malet si kĂ«shtjella qĂ« kanĂ« ruajtur “pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ« gjuhĂ«n dhe etnokulturĂ«n [e shqiptarĂ«ve] nĂ« pĂ«rgjithĂ«si, dhe vetĂ«dijen e tyre kombĂ«tare. [Pasuria] kulturore e mendjes dhe shpirtit tĂ« shqiptarĂ«ve ka qenĂ« njĂ«kohĂ«sisht shkak dhe pasojĂ« e mbijetesĂ«s”.[5] Malet, pra, shihen si mbrojtĂ«se tĂ« grupit dhe tĂ« identitetit kombĂ«tar. Koncepti i izolimit dhe tĂ«rheqjes Ă«shtĂ« ngushtĂ«sisht i lidhur me idenĂ« e njĂ« bote tĂ« qĂ«ndrueshme dhe tĂ« pandryshuar shoqĂ«rore. Duke qenĂ« se kanuni konsiderohet njĂ« trashĂ«gimi ilire, besohet se elemente tĂ« etnokulturĂ«s ilire janĂ« transmetuar brez pas brezi te pasardhĂ«sit e kĂ«tij populli - shqiptarĂ«t e sotĂ«m. ElementĂ«t kryesorĂ« tĂ« ligjit tĂ« kanunit shihen, pra, si “tĂ« shenjtĂ«, mbinjerĂ«zorĂ«, tĂ« paprekshĂ«m dhe tĂ« pandryshueshĂ«m”.[6]

NĂ« tekstet pĂ«r kanunin shpesh pĂ«rmendet ideja se grupet etnike kanĂ« tipare karakteri ose veçori tĂ« veçanta psikologjike qĂ« i dallojnĂ« nga popujt e tjerĂ« dhe qĂ« trashĂ«gohen brez pas brezi.[7] Theksimi i karakterit tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m dhe homogjen tĂ« kulturĂ«s shqiptare synon tĂ« kundĂ«rshtojĂ« pretendimet e huaja, veçanĂ«risht ato serbe, se “kultura shqiptare” Ă«shtĂ« amorfe dhe larg qĂ«ndrueshmĂ«risĂ« dhe konsolidimit.[8] Sidomos gjatĂ« periudhĂ«s socialiste, etnografĂ«t shqiptarĂ« zhvilluan punĂ« tĂ« gjerĂ« pĂ«r tĂ« vĂ«rtetuar se institucionet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« komuniteteve malĂ«sore ishin me prejardhje tĂ« pastĂ«r shqiptare. NjĂ« prej tyre ishte, pĂ«r shembull, kuvendi - njĂ« mbledhje fshatare, fisnore apo krahinore e meshkujve - qĂ« gjendet nĂ« tĂ« gjitha variantet e sĂ« drejtĂ«s zakonore shqiptare. NjĂ« jurist ka argumentuar se institucioni i kuvendit nĂ« zonat malore shqiptare, ndonĂ«se i ngjashĂ«m me institucione tĂ« krahasueshme nĂ« vendet fqinje, ishte para sĂ« gjithash njĂ« element i etnokulturĂ«s shqiptare me rrĂ«njĂ« tĂ« dallueshme ilire.

E njĂ«jta gjĂ« pretendohet edhe pĂ«r institucione tĂ« tjera shoqĂ«rore dhe ekonomike, si format e pronĂ«sisĂ«, organizimi familjar, ritualet dhe ceremonitĂ« nĂ« komunitete tĂ« malĂ«sisĂ«.[9] QĂ«llimi kryesor i kĂ«tij lloj kĂ«rkimi ishte ndĂ«rtimi i njĂ« imazhi tĂ« njĂ« kulture homogjene dhe tĂ« bashkuar mbi bazĂ«n e njĂ« origjine tĂ« pĂ«rbashkĂ«t etnike. Kjo Ă«shtĂ« mjaft e habitshme, duke pasur parasysh se nĂ« ShqipĂ«rinĂ« komuniste, marksizĂ«m-leninizmi ishte paradigma zyrtare shkencore dhe, pĂ«r rrjedhojĂ«, do tĂ« pritej njĂ« shpjegim materialist i shoqĂ«risĂ« dhe kulturĂ«s. GjatĂ« socializmit, studimet mbi institucionet dhe zakonet tradicionale tĂ« komuniteteve malore vĂ«rtet u pĂ«rqendruan shumĂ« nĂ« ndikimin vendimtar tĂ« ekonomisĂ« dhe tĂ« gjeografisĂ« mbi strukturat shoqĂ«rore, por, nĂ« fund, kĂ«to studime arritĂ«n nĂ« pĂ«rfundimin se origjina etnike pĂ«rcakton modelet shoqĂ«rore dhe kulturore. Kultura dhe etnia u panĂ« si dy anĂ« tĂ« sĂ« njĂ«jtĂ«s medalje dhe u konsideruan, tĂ« paktĂ«n nĂ« “thelb”, si tĂ« qĂ«ndrueshme dhe tĂ« pandryshueshme.

NĂ« zonat malore, zhvillimet ekonomike, shoqĂ«rore dhe politike nuk arritĂ«n tĂ« shkatĂ«rrojnĂ« kĂ«tĂ« “thelb” i cili pasqyronte tiparet kryesore tĂ« grupit etnik. Studimet mbi zakonet shqiptare nĂ« malĂ«si karakterizohen nga synimi pĂ«r tĂ« paraqitur popullin shqiptar si bartĂ«s tĂ« njĂ« kompleksi unik dhe tĂ« pĂ«rbashkĂ«t parimesh, normash dhe rregullash tĂ« mishĂ«ruara nga kanuni. NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, theksohen dallimet me “tjetrin” etnik. Dallimet e shumta shoqĂ«rore dhe ekonomike mes komuniteteve tĂ« Veriut dhe atyre tĂ« Jugut shpesh neglizhohen, pasi theksi vendoset ekskluzivisht te aspektet e konformitetit.[10] NĂ« studimin e tij mbi fshatin malor shqiptar Progonat, historiani Muharrem Xhufi pohon se populli

u bë komunitet i qëndrueshëm dhe i vazhdueshëm përmes luftës së pandërprerë kundër pushtuesve të huaj. Ata zhvilluan një traditë luftarake, virtyte të larta morale dhe aftësi të tilla si atdhedashuria, vullneti sfidues për liri, trimëria, krenaria, miqësia, bujaria dhe urrejtja ndaj çdo armiku. Këto janë karakteristikat e banorëve të Progonatit, ashtu si edhe të të gjithë popullit të Kurveleshit dhe mbarë shqiptarëve.[11]

PĂ«rveç njĂ«trajtshmĂ«risĂ« sĂ« kanuneve tĂ« ndryshme, studiuesit shqiptarĂ« pretendojnĂ« se kanuni i maleve pĂ«rbĂ«n njĂ« dĂ«shmi tĂ« aftĂ«sisĂ« sĂ« popullit pĂ«r t’u vetĂ«qeverisur mbi bazĂ«n e parimeve dhe institucioneve tĂ« veta. Kanuni Ă«shtĂ« trajtuar si njĂ« lloj i kodit tĂ« pashkruar qĂ« “ siguronte njĂ« jetĂ« normale dhe rregullonte marrĂ«dhĂ«niet shoqĂ«rore. [Ai] rregullonte veçanĂ«risht jetĂ«n dhe marrĂ«dhĂ«niet shoqĂ«rore tĂ« komuniteteve tĂ« lira fshatare, tĂ« cilat pĂ«rbĂ«nin bĂ«rthamĂ«n e popullsisĂ« autoktone nĂ« truallin iliro-shqiptar”.[12] Disa autorĂ« madje e kanĂ« krahasuar kanunin me njĂ« “kushtetutĂ« tĂ« popullit shqiptar” nĂ« kohĂ« shtypjeje dhe sundimi tĂ« huaj.[13] NĂ« kĂ«tĂ« aspekt, vihet nĂ« dukje ideali i njĂ« organizimi tĂ« brendshĂ«m, koherent dhe tĂ« strukturuar, tĂ« komuniteteve tĂ« malĂ«sisĂ«. VetĂ«dija e zhvilluar demokratike, barazia shoqĂ«rore, ndihma e ndĂ«rsjellĂ« dhe solidariteti pĂ«rbĂ«nin, sipas kĂ«tyre pretendimeve, disa nga parimet qĂ« karakterizonin komunitetet e malĂ«sisĂ«. Vlera tĂ« veçanta morale, si nderi, besa dhe ndihma e ndĂ«rsjellĂ« konsideroheshin si elementĂ« pĂ«rbĂ«rĂ«s tĂ« kulturĂ«s sĂ« njerĂ«zve tĂ« malĂ«sisĂ«. KĂ«to vlera, nga njĂ«ra anĂ«, “pĂ«rmbanin elemente tĂ« rezistencĂ«s klasore tĂ« masave kundĂ«r shtypjes dhe shfrytĂ«zimit shoqĂ«ror” dhe, nga ana tjetĂ«r, shĂ«rbenin si mjete tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r tĂ« ngritur “masat popullore nĂ« njĂ« pozitĂ« kundĂ«rshtie ndaj pushtimit tĂ« huaj, dhunĂ«s dhe arbitraritetit feudal”.[14]

Megjithatë, këto nocione vështirë mund të mbrohen në dritën e kërkimeve antropologjike historike mbi fragmentarizimin shoqëror të shoqërive fisnore. Marrëdhëniet brenda familjes nuk bazoheshin në parime demokratike, por në marrëdhënie hierarkike. Solidariteti kufizohej kryesisht brenda rrethit të ngushtë familjar dhe farefisnor. Armiqësitë brenda lidhjeve fisnore, dyshimet dhe rivalitetet e vazhdueshme ishin, për këtë arsye, endemike. Ishte pikërisht karakteri i segmentuar i këtyre shoqërive të malësisë që pengonte zhvillimin e një komuniteti funksional dhe të organizuar mirë.

Në studimet e tyre, historianët dhe etnografët shqiptarë e vërejtën praninë e shpeshtë të konflikteve, viktimave të shumta nga gjakmarrjet dhe përplasjet për nderin, por i interpretuan këto fenomene si pasojë e karakterit klasor të shoqërisë. Ata anashkaluan faktin se vlerat e lëvduara morale, si solidariteti, ndihma e ndërsjellë dhe barazia shoqërore, ishin kryesisht të kufizuara te lidhjet e gjakut. Vetëm në raste të rralla, kur vihej në rrezik nderi i gjithë komunitetit, burrat që nuk ishin në farefisni bashkoheshin kundër fiseve, fshatrave apo grupeve të tjera përreth. Por, edhe në ato raste, sovraniteti i familjes nuk u lëkund. Midis familjeve që nuk kishin lidhje gjaku apo martese, zhvillohej një garë e vazhdueshme për prestigj shoqëror. Kjo u formalizua përmes konceptit të nderit, i cili kishte një rëndësi themelore në shoqërinë shqiptare. Ky koncept përfaqëson një formë tipike të drejtësisë vetjake dhe ishte në konkurrencë të përhershme me përpjekjet e shtetit për të vendosur monopolin e pushtetit dhe të dhunës legjitime.[15]

Prandaj, nuk Ă«shtĂ« pĂ«r t’u çuditur qĂ« nismat e para komuniste, menjĂ«herĂ« pas marrjes sĂ« pushtetit, kishin tĂ« bĂ«nin me shfuqizimin e institucioneve tradicionale tĂ« komuniteteve malĂ«sore veriore, ndalimin e sĂ« drejtĂ«s zakonore dhe krijimin e qendrave tĂ« reja administrative nĂ« zonat fisnore. ShumĂ« shpejt, qeveria komuniste hapi shkolla dhe kurse tĂ« detyrueshme pĂ«r tĂ« rriturit, me qĂ«llim tĂ« pĂ«rhapjes sĂ« shkrim-leximit dhe, pĂ«rmes tij, tĂ« ideologjisĂ«. Ata ishin shumĂ« tĂ« vetĂ«dijshĂ«m pĂ«r ndikimin e fjalĂ«s sĂ« shkruar dhe ndjenin njĂ« nevojĂ« tĂ« menjĂ«hershme pĂ«r tĂ« inkurajuar pĂ«rhapjen e saj, pĂ«r tĂ« mundĂ«suar pĂ«rhapjen e ideologjisĂ«. Kjo ideologji nuk pĂ«rmbante vetĂ«m elemente standarde tĂ« komunizmit, por iu drejtua gjithashtu ndjenjave kombĂ«tare tĂ« popullit.

Historiografia dhe etnografia u detyruan të ofronin fakte për tekstet shkollore që do të forconin identitetin dhe solidaritetin kombëtar. Një nga këto fakte ishte ekzistenca e kanunit, i cili u paraqit si një shtyllë e veçantisë etnike. Prandaj, në të njëjtën kohë kur komunistët ushtronin presion të madh për të zëvendësuar kanunin me ligjin e shkruar shtetëror, ata e shpallën atë një element thelbësor të karakterit kombëtar dhe e shndërruan në diçka nga e kaluara.

NjĂ« proces i ngjashĂ«m Ă«shtĂ« vĂ«rejtur edhe nĂ« kujtesĂ«n kolektive franceze, siç e ka pĂ«rshkruar Nora, ku kanuni humbi natyrĂ«n e tij tĂ« gjallĂ« dhe organike dhe u rilind si fakt i imagjinatĂ«s kombĂ«tare dhe i historisĂ«. Si pasojĂ«, kanuni humbi kuptimin e tij shoqĂ«ror dhe ekonomik, dhe nĂ« vend tĂ« tij u bĂ« subjekt i diskursit akademik. Regjimi i ri e shpalli tĂ« paligjshĂ«m sistemin e vjetĂ«r tĂ« referencĂ«s, tĂ« lidhur me rendin patriarkal dhe fisnor tĂ« shoqĂ«rive malĂ«sore shqiptare, duke e zĂ«vendĂ«suar me konceptin e modernitetit dhe reformĂ«s. Kanuni u trajtua si njĂ« relike e sĂ« kaluarĂ«s dhe u pĂ«rdor si njĂ« imazh ballafaques me “procesin thellĂ«sisht çlirimtar tĂ« realizuar nga Partia pĂ«rmes fitores sĂ« Revolucionit Popullor dhe transformimeve tĂ« mĂ«dha tĂ« kryera nĂ« marrĂ«dhĂ«niet shoqĂ«rore dhe ekonomike tĂ« vendit tonĂ«â€.[16]

Por, pavarësisht përpjekjeve kolosale të politikës komuniste për të ndryshuar marrëdhëniet shoqërore dhe ekonomike në vend dhe për të imponuar modernitetin, një grup i vlerave tradicionale u përfshi gjithashtu në konceptin e kombit dhe të identitetit. Këto vlera tradicionale u karakterizuan nga jetëgjatësia dhe qëndrueshmëria e veçantë. Ato ishin artikuluar fillimisht nga intelektualët gjatë periudhës së quajtur Rilindja, në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX. Gjatë periudhës ndërmjet dy luftërave botërore, ato morën rëndësi të veçantë dhe vazhduan të lulëzojnë gjatë dhe pas periudhës komuniste.

NĂ«n komunizĂ«m, thuhej se kĂ«to vlera kishin ndihmuar nĂ« ruajtjen e identitetit etnik tĂ« popullit shqiptar, pĂ«rkundĂ«r sundimit tĂ« huaj, dhe se kishin frymĂ«zuar rezistencĂ«n ndaj pushtimeve tĂ« huaja. Sipas komunistĂ«ve, kapitulli kryesor nĂ« kĂ«tĂ« rezistencĂ« tĂ« pandĂ«rprerĂ« kundĂ«r sundimit tĂ« huaj ishte lufta partizane gjatĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, e cila u cilĂ«sua zyrtarisht si “Lufta Nacionalçlirimtare”. Thuhej se fitorja kundĂ«r pushtimit gjerman ishte arritur falĂ« “traditave tĂ« shkĂ«lqyera patriotike dhe luftarake, pĂ«rvojĂ«s sĂ« pasur qĂ« populli shqiptar kishte fituar gjatĂ« shekujve nĂ« luftĂ«n pĂ«r liri dhe pavarĂ«si”.[17]

Miti i rezistencĂ«s sĂ« pĂ«rhershme u bĂ« pjesĂ« e kujtesĂ«s zyrtare tĂ« shtetit kombĂ«tar komunist, ashtu si nĂ« vende tĂ« tjera socialiste. Kjo shkonte paralelisht me zhvillimin e njĂ« “gramatike tĂ« sjelljes konkurruese dhe tĂ« vlerave”. PartizanĂ«t pĂ«rshkruheshin si luftĂ«tarĂ« tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m, tĂ« pajisur me “forcĂ« tĂ« pashtershme, trimĂ«ri, vetĂ«sakrificĂ« dhe heroizĂ«m fisnik”. KĂ«tu rizbulojmĂ« “vullnetin sfidues pĂ«r liri”, “guximin dhe qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ«â€ dhe “sakrificĂ«n pĂ«r idealin e kombit dhe Atdheut”,[18] si pjesĂ« e karakterit tĂ« shqiptarĂ«ve - vlera qĂ« rrjedhin nga imazhi i malĂ«sorit dhe koncepti i tij pĂ«r nderin.

Përvetësimi i elementeve nga kodi moral i kanunit, për vetimagjinatën kombëtare, nuk nënkuptonte domosdo përvetësimin e bartësve të supozuar të këtyre normave. Në mënyrë të veçantë, zonat fisnore të Veriut - bërthama e kanunit - rezistuan ashpër marrjen e pushtetit nga komunistët. Kështu, njerëzit që përfaqësonin më së miri imazhin heroik të malësisë u konsideruan si politikisht të pabesueshëm dhe potencialisht të rrezikshëm.[19]

Nga ana tjetĂ«r, miti i rezistencĂ«s sĂ« palodhur dhe vlerat heroike qĂ« e shoqĂ«ronin atĂ« kontribuuan ndjeshĂ«m nĂ« frikĂ«n paranojake tĂ« udhĂ«heqĂ«sve komunistĂ« se vendi ishte i rrethuar nga njĂ« botĂ« armiqĂ«sore dhe se duhej tĂ« mbahej i izoluar dhe nĂ« njĂ« gjendje tĂ« pĂ«rhershme vigjilence dhe gatishmĂ«rie pĂ«r luftĂ«, me qĂ«llim mbrojtjen e atdheut nga kĂ«rcĂ«nimi i vazhdueshĂ«m qĂ« vinte nga jashtĂ«. Kjo qasje pasqyrohet mĂ« sĂ« miri nĂ« tekstin paradigmĂ« tĂ« Enver HoxhĂ«s mbi themelet e ShqipĂ«risĂ« sĂ« “rinuar” pas katĂ«r dekadash sundimi komunist:

Sot, kur kthejmë kokën prapa dhe shohim mbi katër dekada, ne komunistët shqiptarë ndjejmë krenari se që nga ditët e krijimit të tyre, Fronti Demokratik i Shqipërisë dhe pushteti ynë popullor, nën udhëheqjen e partisë sonë të lavdishme, kanë kryer me nder detyrat dhe misionin ndaj popullit dhe atdheut, janë kalitur në betejat dhe provat më të ashpra, kanë përballuar dhe kanë mposhtur planet e të gjithë armiqve të brendshëm e të jashtëm dhe janë kthyer në kala të pathyeshme të socializmit fitimtar dhe të jetës së re të ndritur që lulëzon në Shqipëri.[20]

Prandaj, i gjithë kombi përfytyrohet si një kala malore e izoluar dhe e mbrojtur mirë, e ruajtur nga malësorët vigjilentë dhe të dashuruar me lirinë.

Malet, njerëzit dhe institucionet e tyre shoqërore e kulturore morën kuptim shumëfunksional i cili pasqyrohet më së miri në përfytyrimet për kanunin si një mënyrë tipike organizimi në komunitetet e malësisë. Në këtë diskurs, malet ofronin vetinterpretim në kuptimin se ato përfaqësonin një dëshmi të etnokulturës së pastër të popullit shqiptar. Imazhi i tyre ushqente mitin e rezistencës së vazhdueshme ndaj të tjerëve dhe, për rrjedhojë, shërbente gjithashtu për të legjitimuar politikën komuniste shqiptare të izolimit dhe tërheqjes nga bota. /Telegrafi/

________________


[1] Pupovci (Syrja), “Introduction”, nĂ« Buda (Aleks), et al, red., Kanuni i LekĂ« Dukagjinit mbledhur dhe kodifikuar nga ShtjefĂ«n K. Gjeçovi, Tirana : Academy of Sciences, 1989, f. 585.

[2] Termi kanun buron nga fjala greke kanon, qĂ« do tĂ« thotĂ« “rend”, “normĂ«â€. NĂ« gjuhĂ«n turke Ă«shtĂ« transformuar nĂ« kanun. Kanunname-t ishin kodet ligjore tĂ« miratuara nga Sulltani, nĂ« kontrast me Sheriafin, ligjin qĂ« rrjedh nga Kurani. NĂ« gjuhĂ«n shqipe, termi kanun pĂ«rcakton ligjin zakonor vendas.

[3] Pupovci (Syrja), art. cit., f. 592.

[4] Elezi (Ismet), E drejta zakonore penale e shqiptarë dhe lufta për zhdukjen e mbeturinave të saj në Shqipëri, Tiranë : 8 Nëntori, 1983, f. 68f.

[5] Tirta (Mark), “The Cult of Several Ancient Customs in the Albanian Ethnical Survival”, referat i lexuar nĂ« konferencĂ«n The Role of Myth in History and Development in Albania, LondĂ«r, 11-13 qershor 1999, fq. 1-2..

[6] Ibid., p. 2.

[7] Elezi (Ismet), op. cit., p. 79.

[8] Ibid., p. 70.

[9] Ibid., pp. 73-74. Shih po ashtu Elezi (Ismet), E Drejta Zakonore e labërisë në Planin e Krahasues, Tiranë : Libri Universitar, 1994.

[10] Luarasi (A.), Zaganjori (Xh.), Elezi (I.), Nova(K.), “E Drejta Zakonore Shqiptare”, nĂ« Omari (Luan), Luarasi (Aleks), red., Historia e Shtetit dhe e sĂ« DrejtĂ«s ne ShqipĂ«ri, Pjesa 2, TiranĂ« : ShtĂ«pia Botuese “Luarasi”, 1994, f. 6.

[11] Xhufi (Muhanem), Mbi historikun e Progonatit, Tiranë : Elena Gjika, 1995, f. 3.

[12] Pupovci (Syrja), art. cit., fq. 596-597.

[13] Luarasi (A.), Zaganjori (Xh.), Elezi (I.), Nova (K.), art. cit., f. 5.

[14] Ibid., pp. 585-586.

[15] Giordano (Christian), “Der Ehrkomplex im Mittelmeerraum: sozialanthropologische Konstruktion oder Grundstruktur mediterraner Lebensformen?”, nĂ« Vogt (Ludgera), Zingerle (Arnold), red., Ehre. Archaische Momente in der Moderne, Frankfurt am Main : Suhrkamp, 1994, f. 172.

[16] Pupovci (Syrja), art. cit., p. 591.

[17] Institute of Maixist-Leninist Studies at the Central Committee of the Party of Labour, red., History of the Party of Labour, Tirana : 8 NĂ«ntori, 1971, f. 239

[18] Ibid.

[19] Imazhi i malësorëve u përkeqësua më tej me rënien e komunizmit dhe migrimin e njëkohshëm të mijëra fermerëve nga Veriu në qendrat urbane. Njerëzit nga këto zona quhen malokë, një term që përcakton sjelljen "primitive" që konsiderohet tipike për njerëzit nga malet.

[20] Hoxha (Enver), Laying the foundations of the new Albania. Memoirs and historical notes, Tirana : 8 NĂ«ntori, 1984, fq. 5-7.

↗

Arti duhet të veprojë

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Gjatë dekadave të tëra si autor, Harold Rosenberg u bëri thirrje artistëve të kundërshtonin klishetë dhe konformizmin dhe që në vend të tyre të ndërmerrnin veprime.

Nga: Blake Smith, historian dhe përkthyes / aeon.co
PĂ«rkthimi: Agron Shala / Telegrafi.com

Me të drejtë publiku e ka humbur besimin te politikanët, ekspertët dhe mediat. Përparimi duket i pamundur, qoftë në politikë apo në kulturë. Burokracitë masive dhe të shkëputura, mashtrimet e tregut kapitalist dhe ideologjitë e shpërndara nga partitë, intelektualët dhe institucionet, na mbushin me klishe çorientuese dhe identitete të rreme. Nuk jemi më në gjendje të dallojmë të vërtetën, ta komunikojmë atë siç duhet me njëri-tjetrin, apo të gjejmë një rol autentik përmes të cilit të lidhemi me të tjerët dhe shpëtojmë nga forcat që devijojnë potencialin tonë për veprim të vërtetë, në një konformizëm të pamenduar ose vetëmburrjeje të rrejshme.

KĂ«shtu argumentonin - nga kriza e LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore e deri nĂ« vdekjen e tyre nĂ« vitet ’70 tĂ« shekullit XX - dy nga intelektualĂ«t mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m tĂ« Shteteve tĂ« Bashkuara nĂ« mesin e shekullit tĂ« kaluar: Harold Rosenberg dhe Hannah Arendt. Miq tĂ« ngushtĂ« pĂ«r gati tri dekada, marrĂ«dhĂ«nia e tyre frymĂ«zoi teoritĂ« e ndĂ«rthurura pĂ«r veprimin dhe gjykimin, si dhe kthesĂ«n e pĂ«rbashkĂ«t drejt rolit tĂ« kritikut kulturor pĂ«r njĂ« publik tĂ« madh. MegjithatĂ«, ndĂ«rsa Arendt tani shihet si figurĂ« qendrore nĂ« kanonin filozofik modern, Rosenbergu Ă«shtĂ« pothuajse i harruar, ashtu siç Ă«shtĂ« edhe dialogu kritik mes tyre.

Rosenbergu ishte njĂ« nga mendimtarĂ«t kryesorĂ« amerikanĂ« tĂ« artit, nĂ« vitet pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, kur ShBA-ja zĂ«vendĂ«soi EvropĂ«n si qendra e botĂ«s sĂ« artit. FalĂ« pjesĂ«risht eseve tĂ« tij kritike, artistĂ«t si Barnett Newman, Willem de Kooning dhe Jackson Pollock hynĂ« nĂ« historinĂ« e artit dhe bĂ«nĂ« qĂ« arti modern tĂ« duket sinonim i kulturĂ«s amerikane. Ai gjithashtu ndikoi dhe u ndikua nga Arendt, me tĂ« cilĂ«n u bĂ« mik nĂ« fund tĂ« viteve ’40 tĂ« shekullit XX. TĂ« dy zhvilluan njĂ« grup idesh pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si ajo qĂ« ata e quanin "veprim" lidhte estetikĂ«n dhe politikĂ«n. GjatĂ« dy dekadave nĂ« vijim, ata vazhduan tĂ« rishqyrtonin kuptimin e veprimit ndĂ«rsa tĂ« dy jepnin mĂ«sim nĂ« programin Komiteti pĂ«r Mendimin ShoqĂ«ror nĂ« Universitetin e Çikagos.

GjatĂ« katĂ«r dekadave pas vdekjes sĂ« tij, Rosenbergu u fishk nĂ« njĂ« karikaturĂ« qĂ« pak mbahet mend. IdetĂ« e tij tĂ« veçanta pĂ«r veprimin - josistematike, gjithmonĂ« nĂ« zhvillim dhe tĂ« trajtuara nĂ« ese tĂ« pĂ«rmbledhura nĂ« njĂ« botim qĂ« ka qenĂ« jashtĂ« shtypit qĂ« nga vitet ‘80 tĂ« shekullit XX - janĂ« hedhur poshtĂ« nga historianĂ«t e artit si Michael Fried, Rosalind Krauss dhe Hal Foster si "gjysmĂ« romantike, gjysmĂ« mikroborgjeze" dhe si "gjĂ«mĂ« psikologjike", siç e thotĂ« Christa Noel Robbins nĂ« Artisti si autor [Artist as Author, 2021]. NdĂ«rsa kĂ«ta studiues gabojnĂ« kur e pĂ«rjashtojnĂ« Rosenbergun, ata kanĂ« tĂ« drejtĂ« tĂ« shohin tek ai kundĂ«rshtarin e llojit tĂ« kritikĂ«s qĂ« ata ushtrojnĂ«. EsetĂ« e tij janĂ« tĂ« mbushura me kritika provokuese pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si akademikĂ«t, profesionistĂ«t e muzeve, galeristĂ«t dhe kritikĂ«t e artit i reduktojnĂ« veprat artistike nĂ« instrumente tĂ« pedagogjisĂ« ose tĂ« pĂ«rfitimit, duke e larguar vĂ«mendjen nga thelbi i vĂ«rtetĂ« i krijimit artistik.

ArtistĂ«t pĂ«r tĂ« cilĂ«t ka shkruar Rosenbergu ishin njerĂ«z qĂ« ai i kuptonte se po luftonin pĂ«r tĂ« krijuar njĂ« jetĂ« njerĂ«zore pĂ«r vetveten, mes shtypjeve dhe iluzioneve tĂ« kapitalizmit. Duke vepruar kĂ«shtu, ka thĂ«nĂ« ai, ata shkĂ«puteshin nga konventat e historisĂ« sĂ« artit. Prodhimi i objekteve tĂ« bukura, anĂ«tarĂ«sia nĂ« njĂ« avangardĂ« tĂ« vetĂ«dijshme, pĂ«rfaqĂ«simi i temave politikisht tĂ« dobishme dhe madje ndjekja e origjinalitetit binin poshtĂ« ndĂ«rsa nuk pĂ«rpiqeshin mĂ« tĂ« krijonin art, por tĂ« vepronin - qoftĂ« nĂ« kanavacĂ«, nĂ« skulpturĂ«, apo pĂ«rmes reagimeve qĂ« provokonin veprimet e tyre. Kritika e artit, kĂ«mbĂ«ngulte Rosenbergu nĂ« esenĂ« e tij mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme dhe goxha tĂ« keqinterpretuar, PiktorĂ«t amerikanĂ« tĂ« veprimit [The American Action Painters, 1952], ishte pĂ«rgjigja mĂ« e papĂ«rshtatshme nga tĂ« gjitha ato tĂ« mundshmet ndaj njĂ« veprimi tĂ« tillĂ«. "Piktura e re”, deklaroi ai, "ka rrĂ«zuar çdo dallim mes artit dhe jetĂ«s", dhe nuk kishte nevojĂ« pĂ«r kritikĂ« nĂ« kuptimin e kĂ«rkimit vlerĂ«sues tĂ« njĂ« specialisti pĂ«r cilĂ«si, por mĂ« tepĂ«r njĂ« ushtrim ekzistencial gjykimi. NĂ« vend qĂ« tĂ« pĂ«rshkruajĂ« vendin e njĂ« vepre nĂ« shpalosjen e tendencave historike, ose tĂ« zbulojĂ« interesin e saj si njĂ« lente mbi problemet shoqĂ«rore, kritiku duhet tĂ« gjykojĂ« veprimin e artistit sipas mĂ«nyrĂ«s se si ai e zbulon jetĂ«n.

Jeta e vetĂ« Rosenbergut, e cila njihet mĂ« mirĂ« falĂ« biografisĂ« sĂ« vitit 2021 nga Debra Bricker Balken, filloi nĂ« njĂ« familje hebreje tĂ« shtresĂ«s sĂ« ulĂ«t tĂ« mesme nĂ« Nju-Jork, nĂ« vitin 1906. Ambicioz, por pa drejtim tĂ« qartĂ«, Rosenbergu brodhi pas shkollĂ«s sĂ« drejtĂ«sisĂ« (nuk ushtroi kurrĂ« punĂ«n e juristit), mes bohemĂ«ve tĂ« Greniq-Villiqit. PĂ«rmes miqĂ«sive tĂ« tij me artistĂ« dhe intelektualĂ« tĂ« rinj aspirues, ai fitoi njohuri pĂ«r rrymat kryesore tĂ« kohĂ«s: marksizmin, psikanalizĂ«n dhe surrealizmin. Veprimtaria krijuese e Rosenbergut ishte po aq e larmishme sa edhe mjedisi i tij intelektual. PĂ«r pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« viteve ’30 tĂ« shekullit XX, i drejtoi energjitĂ« e tij nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« paqĂ«ndrueshme ndĂ«rmjet pikturĂ«s, poezisĂ«, letĂ«rsisĂ« dhe publicistikĂ«s. TĂ« gjitha kĂ«to pĂ«rpjekje ishin tĂ« ndikuara nga politika e tij majtiste. PĂ«r shembull, poema e tij Fronti [The Front, 1935] paraqet Rosenbergun teksa pĂ«rpiqet tĂ« zotĂ«rojĂ« njĂ« stil modernist, me shumĂ« perspektiva, nĂ« tĂ« cilĂ«n ai lavdĂ«ron dhunĂ«n e kryer nga marinarĂ«t, anĂ«tarĂ«t e sindikatave dhe fermerĂ«t kundĂ«r forcave tĂ« reaksionit tĂ« simbolizuara nga “njĂ« bastard prej biznesmeni”.

Teksa Kriza e Madhe Ekonomike, qĂ« filloi mĂ« 1929, u bĂ« njĂ« katastrofĂ« qĂ« pĂ«rcakton epokĂ«n, Rosenbergu, si shumĂ« mendimtarĂ« tĂ« rinj, te Bashkimi Sovjetik gjeti frymĂ«zimin pĂ«r njĂ« model tĂ« ri shoqĂ«ror. GjatĂ« mesit tĂ« viteve ’30 tĂ« shekullit XX, qeveria sovjetike inkurajoi grupet komuniste, anembanĂ« botĂ«s, qĂ« tĂ« bashkĂ«punonin me tĂ« majtĂ«n demokratike jokomuniste si pjesĂ« e tĂ« ashtuquajturit Front i Popullit. Rosenbergu u bashkua me disa prej kĂ«tyre grupeve, duke punuar si redaktor nĂ« Art Front, njĂ« periodik i frymĂ«zuar nga Fronti i Popullit i krijuar nga dy sindikata artistĂ«sh tĂ« lidhura me PartinĂ« Komuniste. Ai gjithashtu mori pjesĂ« nĂ« njĂ« sĂ«rĂ« projektesh tĂ« epokĂ«s sĂ« MarrĂ«veshje sĂ« Re pĂ«r PunĂ«sim [New Deal] qĂ« synonin tĂ« gjenin punĂ« pĂ«r shkrimtarĂ« dhe artistĂ«. Ai shkroi katalogĂ« dhe tekste tĂ« tjera pĂ«r murale tĂ« financuara nga Administrimi i PĂ«rparimit tĂ« Punimeve [Works Progress Administration - WPA], dhe pĂ«rgatiti njĂ« antologji tĂ« shkrimit tĂ« ri amerikan, GjĂ«ra amerikane [American Stuff], organizuar nga Projekti Federal i ShkrimtarĂ«ve [Federal Writers’ Project]. Dukej se nĂ« ato vite ishte e mundur tĂ« imagjinoheshin partneritetet qĂ« lidhnin artistĂ«t, shkrimtarĂ«t, tĂ« majtĂ«n amerikane, administratĂ«n e Rooseveltit dhe komunizmin ndĂ«rkombĂ«tar.

Deri nĂ« fund tĂ« viteve ’30 tĂ« shekullit XX, Rosenbergu kishte braktisur kĂ«tĂ« sintezĂ«. Si shumĂ« tĂ« tjerĂ« nĂ« tĂ« majtĂ«n, ai ishte thellĂ«sisht i zhgĂ«njyer nga spektaklet gjyqĂ«sore dhe spastrimet e Bashkimit Sovjetik, nga pakti i tij me GjermaninĂ« naziste dhe nga pushtimi i FinlandĂ«s. Ai u zhgĂ«njye gjithashtu nga qĂ«ndrimet e ngushta dhe doktrinare tĂ« aktivistĂ«ve tĂ« frymĂ«zuar nga stalinizmi - nĂ« skenĂ«n artistike amerikane - si edhe nga arti i zbehtĂ« dhe i prapambetur i subvencionuar nga WPA-ja. Muralet me bujq e punĂ«torĂ« heroikĂ« nuk ngjanin me asgjĂ« tjetĂ«r pĂ«rveçse me artin e promovuar nga Stalini dhe Hitleri nĂ« regjimet e tyre pĂ«rkatĂ«se. Fronti i Popullit, si nĂ« politikĂ« ashtu edhe nĂ« estetikĂ«, dukej se kishte arritur nĂ« njĂ« rrugĂ« pa krye.

ArtistĂ«t nĂ« rrethin e Rosenbergut kishin ndjesinĂ« e tij tĂ« zhgĂ«njimit. NjĂ« nga miqtĂ« e tij mĂ« tĂ« ngushtĂ« nĂ« vitet ‘30 tĂ« shekullit XX ishte Barnett Newman (1905-1970), njĂ« mĂ«sues zĂ«vendĂ«sues nĂ« shkolla publike, i cili pikturonte nĂ« kohĂ«n e lirĂ«. Si Rosenbergu, Newmani ishte marksist me prirje gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« lirĂ« nĂ« mendim. Ai kandidoi si i pavarur pĂ«r kryetar bashkie i Nju-Jorkut, nĂ« vitin 1933, duke premtuar se “njerĂ«zit e kulturĂ«s”, si ai vetĂ«, do tĂ« sillnin “veprim”, njĂ« term qĂ« mĂ« vonĂ« do tĂ« bĂ«hej shenjĂ« identifikuese pĂ«r Rosenbergun. Ata qĂ« ishin tĂ« aftĂ« pĂ«r “pĂ«rvojĂ« estetike”, argumentonte Newmani, duhej tĂ« bashkoheshin nĂ« mbrojtje tĂ« njeriut tĂ« zakonshĂ«m kundĂ«r interesave pĂ«r para. Platforma e tij ofronte shkolla arti, falas, “njĂ« studio qytetare jokomerciale tĂ« filmit” dhe programe tĂ« ngjashme. Deri nĂ« fund tĂ« dekadĂ«s, Newmani e humbi besimin nĂ« tĂ« majtĂ«n dhe nĂ« artin politikisht tĂ« angazhuar. NĂ« njĂ« kthesĂ« qĂ« do ta frymĂ«zonte Rosenbergun, Newmani shkatĂ«rroi pikturat e tij dhe filloi tĂ« kĂ«rkonte njĂ« stil tĂ« ri qĂ« do ta çonte drejt veprĂ«s sĂ« tij tĂ« çmuar e tĂ« thjeshtĂ« abstrakte - Onement I, nĂ« vitin 1948.

MegjithatĂ«, siç do tĂ« kujtonte mĂ« vonĂ« Newmani, Rosenbergu e shtynte vazhdimisht gjatĂ« kĂ«saj krize tĂ« “shpjegonte” se çfarĂ« mund tĂ« nĂ«nkuptonte pĂ«r botĂ«n stili i tij i ri, i zbrazur nga çdo figurĂ« apo simbol. PavarĂ«sisht dukjes, piktura abstrakte - si pĂ«rgjigje ndaj ngĂ«rçit politik dhe kolapsit tĂ« dukshĂ«m tĂ« shpresĂ«s pĂ«r njĂ« tĂ« majtĂ« progresiste - ishte ende politike dhe, nĂ« fakt, Newmani i tha Rosenbergut se, nĂ«se interpretohet siç duhet, vepra e tij do tĂ« nĂ«nkuptonte fundin e “gjithĂ« kapitalizmit shtetĂ«ror dhe totalitarizmit”. Sado qĂ« mesazhi i saj kĂ«rkonte dekodim me ndihmĂ«n e njĂ« intelektuali dashamirĂ«s si Rosenbergu, piktura e Newmanit ende mund tĂ« ishte njĂ« akt politik. NdĂ«rsa tĂ« dy miqtĂ« pĂ«rballonin humbjen e ndĂ«rsjellĂ« tĂ« sigurisĂ« ideologjike, Rosenbergu po e ndihmonte Newmanin tĂ« gjente njĂ« metodĂ« tĂ« re artistike - ndĂ«rsa shpikte pĂ«r veten njĂ« personazh tĂ« ri si kritik arti.

GjatĂ« viteve ’40 tĂ« shekullit XX, teksa e inkurajonte Newmanin nĂ« vetĂ«transformimin e tij nĂ« njĂ« artist abstrakt, Rosenbergu dyshonte nĂ«se veprimi i frytshĂ«m politik ishte ende i mundur. Ai shqetĂ«sohej, nĂ« fakt, se pĂ«rparimi politik pengohej pikĂ«risht nga joshja e personazheve nĂ« dukje tĂ« rinj. Duke shkruar kryesisht pĂ«r revistĂ«n trockiste me qarkullim tĂ« vogĂ«l, por shumĂ« me ndikim, Partisan Review, ai pohoi se intelektualĂ«t “ish-komunistĂ«â€, si vetĂ« ai, teksa largoheshin nga e majta ishin aq tĂ« “hutuar pĂ«rballĂ« situatĂ«s aktuale botĂ«rore”, saqĂ« mund tĂ« kapeshin pas çdo “mjeti fetar apo mitologjik” pĂ«r iluzionin e kuptimit se çfarĂ« roli duhet tĂ« luanin dhe kush duhej tĂ« ishin. NjerĂ«z tĂ« hutuar, qĂ« ndienin se diçka ishte tmerrĂ«sisht e gabuar nĂ« shoqĂ«rinĂ« moderne, por nuk ishin nĂ« gjendje tĂ« shpjegonin situatĂ«n e tyre, e aq mĂ« pak tĂ« gjenin rrugĂ«dalje, merrnin identitete fantastike - si arianĂ«, si Njeriu i Ri Sovjetik, si mbrojtĂ«s tĂ« qytetĂ«rimit perĂ«ndimor - nĂ« drama tĂ« vendosura nĂ« tĂ« kaluarĂ«n e largĂ«t apo nĂ« tĂ« ardhmen utopike. Edhe pse tĂ« rreme, kĂ«to identitete dhe drama tĂ« reja ishin tĂ« paktĂ«n tĂ« kuptueshme. Ato ofronin njĂ« skenar qĂ« u tregonte individĂ«ve tĂ« hutuar kush ishin dhe çfarĂ« duhej tĂ« bĂ«nin, duke u dhĂ«nĂ« atyre ndjesinĂ« se ishin nĂ« gjendje tĂ« vepronin.

Kjo analizĂ« - tĂ« cilĂ«n Rosenbergu do ta shprehte nĂ« njĂ« seri esesh qĂ« rishqyrtonin Brumarin e tetĂ«mbĂ«dhjetĂ« tĂ« Lui Bonapartit [Der 18te Brumaire des Louis Napoleon, 1852] tĂ« Karl Marxit - pasqyronte idetĂ« qĂ« Arendt po i zhvillonte nĂ« Origjinat e totalitarizmit [The Origins of Totalitarianism, 1951]. TĂ« dy mendimtarĂ«t argumentonin se ideologjitĂ« ekstremiste tĂ« sĂ« djathtĂ«s dhe tĂ« sĂ« majtĂ«s iu pĂ«rgjigjeshin problemeve reale tĂ« shoqĂ«risĂ« moderne duke ofruar identitete dhe narrativa tĂ« pĂ«rhanta kolektive, qĂ« zĂ«vendĂ«sonin veprimin e vĂ«rtetĂ« dhe veten autentike. LiberalĂ«t qĂ« i kundĂ«rshtonin kĂ«to ideologji, paralajmĂ«ronin ata, nuk ishin mĂ« pak tĂ« prekshĂ«m nga kĂ«to iluzione. NĂ« fakt, Rosenbergu filloi tĂ« dyshonte se “revistat e vogla”, si Partisan Review dhe skena intelektuale e Nju-Jorkut pas stalinizmit, ishin nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« shpĂ«rndarĂ«se tĂ« kĂ«tij lloji tĂ« gabuar mendimi dhe se intelektualĂ«t, qĂ« e shihnin veten si mendimtarĂ« tĂ« lirĂ«, ishin po aq tĂ« mashtruar sa masat e hipnotizuara nga propaganda e Stalinit dhe Hitlerit.

Në esenë e tij Tufa e mendjeve të pavarura [The Herd of Independent Minds, 1948], Rosenbergu sulmoi Partisan Review-in, ndër të tjera, për pretendimin e tyre se përbënin një botë kulturore dhe intelektuale të ndarë nga kultura e degraduar masive e kapitalizmit amerikan. Autorë të Partisan Review, si Clement Greenberg dhe Dwight Macdonald, u ankuan për ngritjen e një industrie konsumeriste dhe hedoniste të zbavitjes, të mbushur me banalitet, si për uljen e standardeve intelektuale ashtu edhe për fuqinë e saj për të larguar klasën punëtore nga politika kuptimplotë. Edhe pse ai i kishte të njëjtat shqetësime si ata, Rosenbergu ngulte këmbë se botimet e tilla ushqenin ndjesinë e rreme të të qenit të jashtëm dhe superiorë ndaj prodhimit të standardizuar të opinionit publik nëpërmjet mediave. Në të vërtetë, ato ishin vetëm një segment i veçantë demografik brenda atij procesi të gjerë manipulimi - ndoshta edhe më të prekshëm ndaj mashtrimit, pasi e imagjinonin veten si të pavarur në aspektin intelektual. Duke promovuar një konformizëm të vetëkënaqur e të maskuar si mendim i lirë, revistat e vogla, paralajmëronte ai, po zhvendoseshin drejt një liberalizmi të paqartë që zëvendësonte mundësitë e vërteta për veprim intelektual dhe politik me një identitet të rehatshëm brenda grupit.

NjĂ« zhgĂ«njim i tillĂ« ishte temĂ« dominuese e esesĂ« qĂ« nisi karrierĂ«n e Rosenbergut si kritik arti, PiktorĂ«t amerikanĂ« tĂ« veprimit. Botuar nĂ« vitin 1952 nĂ« ArtNews, njĂ« botim qĂ« po bĂ«hej vendi kryesor pĂ«r tĂ« shkruar mbi grupin nĂ« zhvillim tĂ« piktorĂ«ve abstraktĂ« me bazĂ« nĂ« Nju-Jork, si Newman, de Kooning dhe Pollock, eseja pohonte se kĂ«ta artistĂ« ishin pĂ«rfaqĂ«sues tĂ« vĂ«shtirĂ«sive me tĂ« cilat pĂ«rballeshin tĂ« gjithĂ« ata qĂ« jetonin pas asaj qĂ« Rosenbergu e quante “kriza e madhe” e viteve 1930-’40. Ishte bĂ«rĂ« i paqĂ«ndrueshĂ«m besimi nĂ« pĂ«rparim tĂ« çdo lloji, qoftĂ« pĂ«rmes revolucionit politik tĂ« udhĂ«hequr nga e majta e organizuar, apo nga njĂ« avangardĂ« artistĂ«sh modernistĂ« qĂ« ndĂ«rtonin mbi inovacionet e gjysmĂ«shekullit tĂ« kaluar. Nuk ishte mĂ« e qartĂ« se pĂ«r çfarĂ« shĂ«rbente arti. MbĂ«shtetĂ«sit e “pikturĂ«s sĂ« re” iu pĂ«rgjigjĂ«n kĂ«saj situate duke braktisur si politikĂ«n ashtu edhe estetikĂ«n - qĂ«llimin pĂ«r tĂ« ndryshuar shoqĂ«rinĂ« apo pĂ«r tĂ« krijuar objekte tĂ« bukura, interesante apo ndryshe tĂ« rĂ«ndĂ«sishme. NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, ata kĂ«rkuan, me njĂ« “njohje tĂ« dĂ«shpĂ«ruar pĂ«r lodhjen morale dhe intelektuale”, tĂ« “vepronin” pĂ«rmes krijimit tĂ« veprave artistike “nĂ« formĂ«n e revoltave personale”.

NĂ« fushĂ«n e arteve pamore, ata ishin tĂ« ngjashĂ«m me ekzistencialistĂ«t e letĂ«rsisĂ« dhe filozofisĂ« franceze, me tĂ« cilĂ«t Rosenbergu ishte nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« ngushtĂ« i njohur si bashkĂ«punĂ«tor i rregullt i revistĂ«s Les Temps modernes tĂ« Jean-Paul Sartreit dhe Simone de Beauvoirit (pĂ«r tĂ« cilĂ«n kishte shkruar njĂ« version tĂ« mĂ«parshĂ«m tĂ« PiktorĂ«t amerikanĂ« tĂ« veprimit). Ajo qĂ« ishte thelbĂ«sore, Rosenbergu dallohej nga bashkĂ«biseduesit e tij ekzistencialistĂ« francezĂ« pĂ«rmes theksimit se pĂ«rpjekjet e tilla nuk duhen gjykuar nĂ« termat e autenticitetit; ato nuk kanĂ« tĂ« bĂ«jnĂ« me “tĂ« qenit i vĂ«rtetĂ« me veten” apo me qĂ«ndrimin “e pĂ«rkushtuar” ndaj zgjedhjeve arbitrare. Duke i quajtur veprim, ai theksonte se kĂ«to eksperimente do tĂ« duhej tĂ« gjykoheshin pĂ«r efektivitetin e tyre nĂ« ndryshimin e situatĂ«s dhe karakterit tĂ« atyre qĂ« i kryejnĂ« ato.

Rosenbergu nuk po i lavdëronte artistët amerikanë të cilët i ka përshkruar. Në mënyrë të dukshme, ai nuk përmendte asnjërin prej tyre me emër dhe as nuk përshkroi ndonjë vepër të veçantë arti. Bashkëkohësit, megjithatë, e kuptonin se ai po i referohej piktorëve kryesorë abstraktë të Nju-Jorkut - Rosenbergu, në fund të fundit, dihej se ishte mik me Newmanin dhe de Kooningun. Ai gjithashtu nuk ishte i vetmi që i konsideronte ata si artistë me rëndësi, apo që i kushtonte vëmendje intelektuale ngritjes së abstraksionit amerikan pas realizmit shoqëror të epokës së Marrëveshje së Re për Punësim. Këta piktorë po lavdëroheshin nga kolegët dhe rivalët e Rosenbergut në revistat e vogla, më së shumti nga Greenbergu, i cili i shihte ata si përfaqësues të një hapi të mëtejshëm në historinë e artit, duke avancuar në evolucionin e gjatë larg kanavacave të përqendruara në imazhe, drejt çlirimit të formës dhe ngjyrës së pastër. Së shpejti, piktorët abstraktë, veçanërisht Pollocku, do të bëheshin figura të njohura, të ngritur në piedestal si rebelë interesantë, qëndrimet mashkullore të të cilëve përputheshin me goditjet agresive të furçës dhe teknikat e spërkatjes. Armiqësia e ashpër e kritikëve konservatorë në The New York Times vetëm sa e shtoi aurën e tyre si rebelë.

Rosenbergu mbajti njĂ« qĂ«ndrim ndaj abstraksionit amerikan, ndryshe nga vlerĂ«simi formalist i Greenbergut, mitologjia e medias apo moskuptimi i konservatorĂ«ve. KundĂ«r Greenbergut - dhe duke tingĂ«lluar thuajse si njĂ« nostalgjik reaksionar pĂ«r ditĂ«t e arta tĂ« akademisĂ« sĂ« Arteve tĂ« Bukura [Beaux Arts] - ai argumentonte se vepra e artistĂ«ve abstraktĂ« nuk mund tĂ« kuptohej si art nĂ« kuptimin tradicional. Ajo nuk ishte faza mĂ« e fundit e historisĂ« sĂ« artit; vetĂ« ekzistenca e saj tregonte se historia e artit ishte po aq e vdekur sa edhe ideologjitĂ« e marksizmit, nacionalizmit dhe liberalizmit. Disa njerĂ«z mund tĂ« ishin ende tĂ« magjepsur nga besimet dhe identitetet qĂ« i pĂ«rkisnin shekullit XIX, por ato nuk zbulonin mĂ« rrugĂ« pĂ«rpara pĂ«r veprim individual apo kolektiv. “Arti Modern”, ka thĂ«nĂ« ai, ishte thjesht “njĂ« komedi e njĂ« revolucioni”. Ai e lidhte kĂ«shtu me pseudo-revolucionet pĂ«rmes tĂ« cilave klasat punĂ«tore tĂ« EvropĂ«s ishin mashtruar nga e majta dhe e djathta ekstreme, ose me farsĂ«n e Napoleonit III qĂ« pĂ«rpiqej tĂ« pĂ«rsĂ«riste karrierĂ«n e xhaxhait tĂ« tij.

NĂ«se ai nuk mund tĂ« besonte mĂ« nĂ« premtimin e Frontit tĂ« Popullit se arti dhe e majta mund tĂ« bashkoheshin kundĂ«r shtypjes, Rosenbergu nuk do tĂ« kthehej prapa nĂ« iluzionin para-marksist se arti kishte njĂ« histori tĂ« ndarĂ« nga ajo e politikĂ«s. Ai gjithashtu vinte nĂ« pikĂ«pyetje mistikĂ«n e artistit si individ i guximshĂ«m, i veçantĂ«, ende i aftĂ« pĂ«r shprehur veten nĂ« njĂ« botĂ« gjithnjĂ« e mĂ« shtypĂ«se dhe tĂ« errĂ«t. Ky vizion pĂ«rmbante ende shpresĂ«n se, nĂ« mes tĂ« kolapsit tĂ« perspektivave politike pĂ«r njĂ« tĂ« ardhme mĂ« tĂ« drejtĂ«, mund tĂ« ekzistonte njĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tĂ« mbajtur gjallĂ« teknikat e krijimit pĂ«rmes tĂ« cilave individĂ«t mund tĂ« shpĂ«tonin nga rutina, klisheja dhe iluzioni, dhe me tĂ« cilat njĂ« ditĂ« mund tĂ« ringjallnin jetĂ«n politike. Duke krijuar njĂ« “identitet” tĂ« ri pĂ«rmes “veprimit”, artistĂ«t shembullorĂ« mund tĂ« tĂ«rhiqnin vĂ«mendjen ndaj kapaciteteve tona tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta pĂ«r “revolta personale” dhe tĂ« mblidhnin rreth vetes njĂ« “audiencĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«â€ tĂ« vĂ«mendshme ndaj “parimit tĂ« ri krijues”. Kishte njĂ« rrezik tĂ« tmerrshĂ«m, paralajmĂ«ronte Rosenbergu, qĂ« ky theksim i bazuar nĂ« akte tĂ« vogla tĂ« kundĂ«rshtimit simbolik, tĂ« degjeneronte nĂ« njĂ« “lĂ«vizje fetare”, nĂ« njĂ« kult nĂ« tĂ« cilin personalitetet dhe objektet e famshme do tĂ« nderoheshin nga njĂ« “kastĂ«â€ e priftĂ«rinjve ekspertĂ« - duke formuar njĂ« grup tĂ« ri tĂ« brendshĂ«m po aq tĂ« mashtruar sa lexuesit dhe autorĂ«t e revistave tĂ« vogla ish-socialiste. ShqetĂ«simi mĂ« urgjent i tij ishte, nĂ« fakt, tĂ« paralajmĂ«ronte pĂ«r rrezikun qĂ« njĂ« treg arti nĂ« rritje dhe “burokracitĂ« e shijes” institucionale do ta pĂ«rfshinin artin abstrakt. Ai ishte skeptik nĂ«se “miti i personalitetit” tĂ« “artistit tĂ« vetmuar” ishte burim i vĂ«rtetĂ« pĂ«r rezistencĂ« apo njĂ« grackĂ« pĂ«rmes sĂ« cilĂ«s artistĂ«t do tĂ« lejonin veten tĂ« pĂ«rfshiheshin.

GjatĂ« dekadave nĂ« vijim, deri nĂ« vdekjen e tij mĂ« 1978, Rosenbergu u pĂ«rpoq tĂ« mbronte atĂ« qĂ« ai e shihte si potencial tĂ« brishtĂ« tĂ« abstraksionit amerikan pĂ«r rezistencĂ« autentike personale dhe politike - nga kundĂ«rshtarĂ«t e tij, nga entuziastĂ«t e gabuar, si edhe nga mediat dhe njĂ« botĂ« arti gjithnjĂ« e mĂ« e institucionalizuar. Disa nga shkrimet e tij mĂ« tĂ« qĂ«lluara trajtojnĂ« trashĂ«giminĂ« e mikut tĂ« vjetĂ«r, Barnett Newman. NdĂ«rsa vala e parĂ« e artistĂ«ve abstraktĂ« amerikanĂ« tĂ« pasluftĂ«s - qĂ« arritĂ«n sukses kritik dhe komercial, si Pollock dhe de Kooning - u dalluan pĂ«r goditje dramatike furçe qĂ« dukeshin se shprehnin personalitete tĂ« forta, tĂ« çuditshme, pikturat e Newmanit ishin pothuajse tĂ« papĂ«rcaktuara nĂ« pĂ«rmbajtje. E vetmja referencĂ« ndaj pikturĂ«s sĂ« bashkĂ«kohĂ«sve tĂ« tij ishte njĂ« vijĂ« e vetme vertikale nĂ« qendĂ«r, tĂ« cilĂ«n ai me humor e quajti “zip” [patent]. Newman vdiq nĂ« vitin 1970, pak para se puna e tij tĂ« bĂ«hej e njohur mes njĂ« brezi tĂ« ri tĂ« artistĂ«ve dhe kritikĂ«ve tĂ« lidhur me minimalizmin dhe pikturĂ«n e fushĂ«s sĂ« ngjyrĂ«s - si Kenneth Noland. VetĂ« tĂ« lodhur nga qĂ«ndrimet heroike dhe pikturat “shprehĂ«se” tĂ« Pollockut dhe de Kooningut, ata e nderuan atĂ« si pararendĂ«s tĂ« stilit tĂ« tyre.

NĂ« ese dhe nĂ« njĂ« monografi tĂ« botuar pas vdekjes sĂ« tij, Rosenbergu luftoi pĂ«r tĂ« vendosur pavarĂ«sinĂ« e Newmanit, si nga bashkĂ«kohĂ«sit e tij mĂ« tĂ« famshĂ«m, ashtu edhe nga ata qĂ« e quanin pararendĂ«s. MbĂ«shtetĂ«sit e grupit tĂ« parĂ«, ankohej ai, kishin injoruar “origjinalitetin” e Newmanit, ndĂ«rsa ata tĂ« grupit tĂ« dytĂ« injoronin “filozofinĂ«â€ e tij e cila synonte tĂ« krijonte pĂ«rvoja “sublime” pĂ«r njĂ« epokĂ« nĂ« tĂ« cilĂ«n feja tradicionale ishte zhdukur. ShumĂ« nga titujt qĂ« Newmani ua kishte vĂ«nĂ« veprave tĂ« tij, si Stacionet e kryqit (1958-66), i referoheshin fesĂ«, ndĂ«rsa vetĂ« veprat ishin tĂ« zbrazĂ«ta nga çdo pĂ«rmbajtje e dukshme fetare.

Qasja e Newmanit, argumentonte Rosenbergu, ishte njĂ« “naivitet” i qĂ«llimshĂ«m. Newmani ka qenĂ« i pĂ«rkushtuar ndaj “kuptimit tĂ« vet pĂ«r gjĂ«rat, pavarĂ«sisht nga mendimi mbizotĂ«rues”, duke vĂ«nĂ« nĂ« lojĂ« kuptimin e veprĂ«s sĂ« tij - dhe gjatĂ« gjithĂ« jetĂ«s sĂ« tij - mbi mundĂ«sinĂ« nĂ« dukje absurde qĂ« “imazhi i pĂ«rsĂ«ritur i njĂ« drejtkĂ«ndĂ«shi me vija” mund tĂ« zgjonte te shikuesit “temat e larta” qĂ« kishin frymĂ«zuar artin e shenjtĂ« tĂ« sĂ« kaluarĂ«s. E vetmja mĂ«nyrĂ« pĂ«r t’u rilidhur me pĂ«rvojĂ«n e fundit, sipas Newmanit, ishte pĂ«rdorimi i teknikave tĂ« abstraksionit si njĂ« lloj pastrimi asketik qĂ« anashkalonte historinĂ« e artit, duke e zhvendosur spektatorin “pĂ«rtej estetikĂ«s nĂ« njĂ« akt besimi” nĂ« sublimen pa teologji, ideologji, ritual apo dogmĂ«. Rosenbergu ka pranuar se kjo ishte njĂ« çështje e ndĂ«rlikuar. Ajo i bĂ«nte kritikĂ«t e artit tĂ« ndiheshin tĂ« parehatshĂ«m, sepse nĂ«nkuptonte se kritika e artit - madje vetĂ« kategoria e “artit” - ishte e parĂ«ndĂ«sishme pĂ«r synimet e Newmanit tĂ« cilat ngjanin mĂ« shumĂ« me ato tĂ« profetĂ«ve biblikĂ« sesa me Picasson, Pollockun apo Nolandin. Por, ky ishte pikĂ«risht pĂ«rkufizimi i veprimit - tĂ« ndahesh nga konvencionet, ta kthesh artin kundĂ«r vetvetes, tĂ« refuzosh tĂ« mbĂ«shtetĂ«sh qoftĂ« traditat e vjetra, qoftĂ« etiketat e modĂ«s, dhe tĂ« marrĂ«sh rrezikun qĂ« veprimet e tua, madje e gjithĂ« jeta jote, tĂ« kenĂ« qenĂ« tĂ« kota.

NĂ« shkrimet e Rosenbergut, Newmani shfaqet si i shenjt laik, ndĂ«rsa Andy Warhol shfaqet si njĂ« JudĂ« apo djall. NĂ« vitet ’60 tĂ« shekullit, ndĂ«rsa skena artistike e Nju-Jorkut u kthye drejt Pop-Artit, Rosenbergu sulmoi atĂ« qĂ« ai e konsideronte bashkĂ«punim grotesk dhe nĂ« rritje tĂ« artistĂ«ve me elitat, kulturĂ«n e famĂ«s dhe kapitalizmin. Warholi, sipas tij, kishte pĂ«rmbushur parashikimet ogurzeza tĂ« PiktorĂ«ve amerikanĂ« tĂ« veprimit, duke treguar “se vlerĂ«simi nga bota e artit, pĂ«r objektet qĂ« i paraqiteshin, mund tĂ« programohej duke tĂ«rhequr vĂ«mendjen rreth artistit”. NĂ« vend qĂ« ndĂ«rtimi i njĂ« personaliteti tĂ« ishte punĂ« e vĂ«shtirĂ« dhe heroike pĂ«rmes sĂ« cilĂ«s artisti arrinte tĂ« ruante njĂ« shkallĂ« lirie nga njĂ« shoqĂ«ri shtypĂ«se dhe ekonomi çnjerĂ«zore, ai ishte kthyer vetĂ«m nĂ« njĂ« tjetĂ«r teknikĂ« tĂ« mjeshtĂ«risĂ« mediatike dhe nĂ« “grumbullim kapitali”. ArmiqĂ«sia e Rosenbergut ndaj Warholit nuk i solli favore nga brezat pasues tĂ« kritikĂ«ve dhe historianĂ«ve tĂ« artit, pĂ«r tĂ« cilĂ«t portretet e Warholit tĂ« Jacqueline Kennedyt apo shenjat e dollarit shiheshin si zhytje interesante nĂ« kulturĂ«n kapitaliste apo madje edhe si nĂ«nvlerĂ«sime tĂ« saj. Por, ashtu si Rosenbergu, nuk ishte adhurues i pakushtĂ«zuar i ekspresionizmit abstrakt dhe nuk ishte as armik i pĂ«rkushtuar i artit qĂ« parashikonte postmodernizmin apo qĂ« luante me kulturĂ«n popullore.

PĂ«r shembull, nĂ« mesin e viteve ’70 tĂ« shekullit XX, ai lavdĂ«roi Saul Steinbergun, njĂ« artist qĂ« shpesh kontribuonte me vizatime nĂ« The New Yorker (si Pamja e botĂ«s nga Avenyja e 9-tĂ«). Suksesi i Steinbergut nĂ« njĂ« botim kryesor dhe nĂ« mediumin e “karikaturĂ«s”, argumentonte Rosenbergu, i kishte verbuar bashkĂ«kohĂ«sit e tij ndaj faktit se ai kĂ«rkonte, me kushtet e veta, rrugĂ« tĂ« reja pĂ«r atĂ« qĂ« Rosenbergu e quante veprim. “LĂ«nda pĂ«rfundimtare” e tij, pretendonte Rosenbergu, nuk ishin shakatĂ«, por vetĂ« “stili” dhe mĂ«nyrat se si stile tĂ« ndryshme mund tĂ« pĂ«rthitheshin nĂ« njĂ« “autobiografi pamore” qĂ« njĂ«kohĂ«sisht zbulon dhe fsheh veten e artistit. Duke punuar brenda institucioneve kryesore kulturore, duke u zhytur nĂ« referenca historike dhe tendenca kulturore, Steinbergu pĂ«rpiqej t’i rinovonte ato nga brenda pĂ«r tĂ« hapur rrugĂ« pĂ«r eksperimentim. Kjo ishte pothuajse e kundĂ«rta e strategjisĂ« sĂ« ndjekur nga “artisti i vetmuar” qĂ« Rosenbergu analizoi nĂ« PiktorĂ«t amerikanĂ« tĂ« veprimit, dhe nĂ« shumĂ« mĂ«nyra e ngjashme me atĂ« qĂ« ndiqte Warholi. NĂ«se poza e krijuesit tĂ« izoluar e margjinal qĂ« sfidon konventat shoqĂ«rore, dhe ajo e intelektualit mendimtar tĂ« lirĂ« qĂ« hedh poshtĂ« shoqĂ«rinĂ« masive ishin bĂ«rĂ« maska mashtruese tĂ« njĂ« rendi liberal nĂ« rĂ«nie, atĂ«herĂ« ndoshta zgjidhja, nĂ« fund tĂ« fundit, ishte tĂ« krijoheshin rrugĂ« pĂ«r veprim nga brenda, jo jashtĂ« strukturave qĂ« dukeshin se e pengonin atĂ«.

Lufta e Vietnamit dhe skandali i Uotergejt [Watergate] i dhanĂ« shtytje tĂ« re kĂ«rkimit afatgjatĂ« tĂ« Rosenbergut pĂ«r njĂ« personazh qĂ« mund tĂ« lejonte rezistencĂ«n ndaj asaj qĂ« ai e shihte si mashtrim sistematik tĂ« politikĂ«s dhe kulturĂ«s amerikane. Administratat Johnson dhe Nixon kishin gĂ«njyer publikun pĂ«r vite me radhĂ« rreth natyrĂ«s dhe pĂ«rmasave tĂ« asaj qĂ« ai e konsideronte si njĂ« luftĂ« monstruoze dhe tĂ« dĂ«nuar nĂ« AzinĂ« Juglindore. Ata e kishin bĂ«rĂ« kĂ«tĂ« me bashkĂ«punimin e mediave dhe tĂ« ekspertĂ«ve akademikĂ« qĂ« mbushnin Departamentin e Mbrojtjes dhe institucionet studimore. Rosenbergu nuk ngushĂ«llohej aspak nga fakti qĂ« gazetarĂ«t profesionistĂ« kishin zbuluar incidentin e fabrikuar tĂ« Gjirit tĂ« Tonkinit apo mbulimet e Nixonit. Ai argumentonte se gĂ«njeshtrat ishin aq tĂ« pĂ«rhapura, dhe shpesh tĂ« pĂ«rziera me informacione tĂ« vĂ«rteta ose tĂ« besueshme, saqĂ« po bĂ«hej e pamundur pĂ«r anĂ«tarĂ«t e publikut amerikan tĂ« formonin “ndonjĂ« pĂ«rfytyrim objektiv tĂ« asaj qĂ« po ndodh”.

Publiku, sugjeronte ai, kishte tĂ« drejtĂ« ta humbiste besimin jo vetĂ«m te politikanĂ«t, gazetarĂ«t dhe akademikĂ«t e caktuar, por te tĂ« gjithĂ« ata qĂ« mbanin kĂ«to role. Por, ishte gabim tĂ« tĂ«rhiqej drejt asaj qĂ« po bĂ«hej “pĂ«rgjigjja e tij tipike”: “plogĂ«shtia” dhe “mospĂ«rfillja”. PĂ«rderisa njĂ« brez mĂ« parĂ« Rosenbergu shqetĂ«sohej se si publiku, ashtu edhe intelektualĂ«t, ishin pre e lehtĂ« e mashtrimeve tĂ« stalinizmit, fashizmit, nacionalizmit, konservatorizmit tĂ« krishterĂ« apo liberalizmit, tani ai frikĂ«sohej se amerikanĂ«t, qĂ« me tĂ« drejtĂ« ishin bĂ«rĂ« cinikĂ«, mund tĂ« pushonin sĂ« besuari nĂ« çdo lloj identiteti apo veprimi politik. NĂ« njĂ« atmosferĂ« tĂ« tillĂ«, kĂ«mbĂ«ngulte ai, bĂ«hej edhe mĂ« e rĂ«ndĂ«sishme qĂ« shkrimtarĂ«t, si artistĂ«t, tĂ« tregonin se “nĂ« veprim gjithmonĂ« ekziston mundĂ«sia qĂ« diçka e paparashikuar tĂ« shfaqet”. NjĂ« nga tĂ« paktat forma veprimi, sipas tij, ishte qĂ« intelektualĂ«t, duke lĂ«nĂ« mĂ«njanĂ« çdo pretendim pĂ«r dijeni ekspertĂ«sh, tĂ« shpreheshin me njĂ« “stil” bindĂ«s dhe personal pĂ«r reagimet e tyre ndaj asaj qĂ« po shihnin - me neveri dhe indinjatĂ« tĂ« sinqertĂ«, jo me analizĂ« tĂ« ftohtĂ« dhe tĂ« paanshme. NĂ« vend qĂ« tĂ« vinin maskĂ«n e “ekspertit” qĂ« paraqitet si zotĂ«rues i fakteve tĂ« paanshme (njĂ« rol pĂ«r tĂ« cilin publiku kishte vetĂ«m pĂ«rçmim tĂ« merituar), intelektuali qĂ« dĂ«shiron tĂ« arrijĂ« te publiku duhet tĂ« bĂ«het “pjesĂ«marrĂ«s nĂ« bisedat familjare nĂ« tryezĂ«â€, duke folur nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« (edhe pse nĂ« mĂ«nyrĂ« “jashtĂ«zakonisht brilante”) pĂ«r gjĂ«rat qĂ« tĂ« gjithĂ« i shohim dhe i ndiejmĂ«. NĂ« njĂ« epokĂ« qĂ« nuk beson mĂ« nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«n, paralajmĂ«ronte Rosenbergu gjysmĂ« shekulli mĂ« parĂ«, intelektuali duhet tĂ« bĂ«het njĂ« lloj populisti, ashtu siç artisti mund tĂ« bĂ«het komedian.

NĂ«se Rosenbergu kishte “tĂ« drejtĂ«â€ pĂ«r Steinbergun, Warholin apo Newmanin dhe artistĂ«t abstraktĂ« tĂ« viteve tĂ« pasluftĂ«s - pra, nĂ«se ajo qĂ« tha pĂ«r ta na ndihmon tĂ« vlerĂ«sojmĂ« mĂ« mirĂ« tiparet reale tĂ« veprĂ«s sĂ« tyre dhe rĂ«ndĂ«sinĂ« e saj - kjo Ă«shtĂ« diçka qĂ« duhet ta gjykojĂ« lexuesi nĂ« raport me dĂ«shminĂ« vizuale. Ajo qĂ« Ă«shtĂ« mĂ« e rĂ«ndĂ«sishme nĂ« kritikĂ«n e Rosenbergut Ă«shtĂ« se, ndĂ«rsa zhvendoste vĂ«mendjen nga njĂ« artist te tjetri, ai kĂ«rkonte nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme tĂ« vlerĂ«sonte se çfarĂ« tregonte vepra e njĂ« artisti tĂ« caktuar rreth mĂ«nyrĂ«s se si njĂ« individ nĂ« shoqĂ«rinĂ« tonĂ« mund tĂ« pĂ«rdorte burimet kulturore dhe institucionale, qĂ« ka nĂ« dispozicion, pĂ«r t’u shkĂ«putur nga personalitetet e vjetra dhe pĂ«r tĂ« formuar njĂ« identitet tĂ« ri, mĂ« tĂ« shtrirĂ« dhe fuqizues. GjatĂ« dekadave tĂ« tĂ«ra duke shkruar pĂ«r artin, ai gjithmonĂ« besonte se artistĂ«t duhet tĂ« gjykoheshin pĂ«r suksesin apo dĂ«shtimin e tyre nĂ« veprim - pra, nĂ« gjetjen e mĂ«nyrave pĂ«r tĂ« rezistuar ndaj rutinĂ«s, klisheve dhe konformizmit nga njĂ«ra anĂ«, dhe ndaj iluzioneve vetĂ«mashtruese dhe fantazive nga ana tjetĂ«r. KĂ«to dy tĂ« kĂ«qija binjake, nuk reshti sĂ« debatuari, lindin nga vetĂ« natyra e shoqĂ«risĂ« sonĂ« kapitaliste.

Pak kritikĂ« arti apo studiues tĂ« historisĂ« sĂ« artit e vlerĂ«suan theksin e Rosenbergut mbi veprimin, apo e kuptuan lidhjen e tij me njĂ« kritikĂ« tĂ« thellĂ« tĂ« botĂ«s bashkĂ«kohore. Por, mikja e tij, Hannah Arendt, pĂ«rvetĂ«soi shumĂ« nga idetĂ« e tij nĂ« veprĂ«n e saj madhore Gjendja njerĂ«zore [The Human Condition, 1958], e cila argumenton se jeta politike, si estetika, karakterizohet nga njĂ« nevojĂ« e lindur njerĂ«zore - megjithĂ«se tani gjerĂ«sisht e shpĂ«rfillur - pĂ«r vetĂ«shfaqje pĂ«rmes performancave qĂ« nuk janĂ« punĂ«, rutinĂ« apo ritual, por janĂ« ajo qĂ«, duke mbĂ«shtetur Rosenbergun, ajo e quajti “veprim”. Si miku i saj, Arendt shqetĂ«sohej se mundĂ«sitĂ« pĂ«r veprim nĂ« shoqĂ«rinĂ« tonĂ« po gĂ«rryheshin nga mekanizimi dhe burokratizimi nga njĂ«ra anĂ«, dhe nga format iluzore tĂ« pseudo-veprimit nga ana tjetĂ«r - duke filluar nga kĂ«naqĂ«sitĂ« mpirĂ«se tĂ« industrisĂ« sĂ« argĂ«timit, deri te kimerat e politikĂ«s masive. NĂ« njĂ« ese qĂ« shĂ«noi pikĂ« kthese nĂ« mendimin e saj, Kriza nĂ« kulturĂ« [The Crisis in Culture, 1960], ajo pĂ«rmendi Rosenbergun ndĂ«rsa fillonte tĂ« argumentonte se detyra e intelektualĂ«ve sot nuk Ă«shtĂ« tĂ« kritikojnĂ« kulturĂ«n masive, tĂ« izoluar prej saj, por tĂ« ushtrojnĂ« atĂ« qĂ« ajo e quante “shije” dhe “gjykim” brenda saj. Me fjalĂ« tĂ« tjera, tĂ« bĂ«hen intelektualĂ« publikĂ« duke ndjekur shembullin e Rosenbergut.

NĂ« vitin 1979, njĂ« vit pas vdekjes sĂ« Rosenbergut, pĂ«rfaqĂ«suesi letrar i tij, Michael Denneny, dha njĂ« intervistĂ« pĂ«r gazetĂ«n studentore tĂ« Universitetit tĂ« Çikagos - duke reflektuar mbi kohĂ«n e kaluar me Rosenbergun dhe Arendtin nĂ« fund tĂ« viteve ‘60 dhe nĂ« fillim tĂ« viteve ’70 tĂ« shekullit. NĂ« atĂ« intervistĂ«, dhe nĂ« njĂ« ese tĂ« botuar po atĂ« vit, ai ka pohuar se Arendti dhe Rosenbergu ishin “mendimtarĂ«t mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m bashkĂ«kohorĂ« pĂ«r natyrĂ«n e veprimit”. Ata kishin arritur, gjatĂ« miqĂ«sisĂ« sĂ« tyre, nĂ« njĂ« “bashkim unik” idesh. Ndoshta Ă«shtĂ« nĂ« natyrĂ«n e veprimit dhe gjykimit qĂ« ato nuk mund tĂ« shpjegohen teorikisht, por vetĂ«m tĂ« praktikohen nĂ« raste konkrete. NĂ« atĂ« rast, kontributet mĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« Rosenbergut dhe Arendtit janĂ« shembujt qĂ« dhanĂ«, nĂ« shkrimet e tyre publike dhe nĂ« marrĂ«dhĂ«niet me studentĂ« e miq, nĂ« luftĂ«n e tyre tĂ« qĂ«ndrueshme pĂ«r tĂ« gjykuar me mendje dhe sinqeritet - edhe kur kriteret pĂ«r gjykim, tĂ« gjitha standardet e vjetra tĂ« traditĂ«s dhe siguritĂ« e besimit politik, dukeshin tĂ« lĂ«kundura. /Telegrafi/

↗

Epoka e mutifikimit

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Në një libër të ri, kritiku i teknologjisë, Cory Doctorow, zgjeron kuptimin e një termi të krijuar prej tij që tashmë është bërë shumë i rëndësishëm, si në Luginën e Silikonit ashtu edhe përtej saj.

Nga: Kyle Chayka / The New Yorker
PĂ«rkthimi: Agron Shala / Telegrafi.com

NdonjĂ«herĂ« njĂ« term Ă«shtĂ« aq me vend, kuptimi i tij aq i qartĂ« dhe aq i rĂ«ndĂ«sishĂ«m pĂ«r rrethanat tona, saqĂ« bĂ«het mĂ« shumĂ« sesa njĂ« fjalĂ« kyçe e dobishme dhe fillon tĂ« pĂ«rkufizojĂ« njĂ« moment tĂ« tĂ«rĂ«. “Mutifikimi”/"PĂ«rmutje" [Enshittification] i shpikur nga kritiku dhe autori i teknologjisĂ«, Cory Doctorow, Ă«shtĂ« njĂ« nga kĂ«to. Doctorowi e shpiku kĂ«tĂ« fjalĂ« nĂ« vitin 2022 pĂ«r tĂ« pĂ«rshkruar sesi tĂ« gjitha shĂ«rbimet digjitale, tĂ« cilat gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« po dominonin jetĂ«n tonĂ« tĂ« pĂ«rditshme, dukeshin sikur nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« po bĂ«heshin mĂ« tĂ« kĂ«qija. KĂ«rkimi nĂ« Google ishte bĂ«rĂ« i mutifikuar, duke treguar reklama dhe vegĂ«za produktesh nĂ« vend tĂ« rezultateve tĂ« rĂ«ndĂ«sishme nga faqet e internetit. TikTok-u ishte mutifikuar, duke “nxeh” artificialisht videot e caktuara pĂ«r t’u bĂ«rĂ« virale, duke frymĂ«zuar imitime dhe duke rritur angazhimin - ndĂ«rkohĂ« qĂ« frustronte krijuesit realizimet e tĂ« cilĂ«ve nuk po merrnin tĂ« njĂ«jtin trajtim. Twitter-i shumĂ« shpejt po bĂ«hej mutifikim mbretĂ«ror nĂ« rilindjen e tij si X, duke humbur statusin si sheshi global i qytetit teksa rrĂ«shqiste nĂ« ekstremizĂ«m muskian dhe shpĂ«rblente mashtruesit dhe llogaritĂ« e memeve nĂ« vend tĂ« burimeve legjitime tĂ« lajmeve. Spotify, iPhone, softuerĂ«t e Adobe-t, postat elektronike - ishte e vĂ«shtirĂ« tĂ« mendoje njĂ« platformĂ« apo pajisje qĂ« nuk po pĂ«rjetonte njĂ« rĂ«nie nĂ« pĂ«rvojĂ«n e pĂ«rdoruesit. A nuk do tĂ« duhej qĂ« teknologjia tĂ« pĂ«rmirĂ«sohej vazhdimisht nĂ« planin afatgjatĂ«? E gjithĂ« kjo ndĂ«rhyrje e dĂ«mshme nga korporatat tĂ« sillte nĂ« mend njĂ« mashtrim tĂ« LuginĂ«s sĂ« Silikonit [Silicon Valley], nga viti 2017, kur njĂ« kompani e quajtur Juicero grumbulloi mĂ« shumĂ« se njĂ«qind milionĂ« dollarĂ« pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« makinĂ« pĂ«r shtypjen e lĂ«ngut, qeset e patentuara tĂ« sĂ« cilĂ«s, siç doli mĂ« vonĂ«, mund tĂ« shtrydheshin lehtĂ«sisht me dorĂ« - njĂ« pajisje e mutifikimit par excellence.

“Enshittification” u shpall mĂ« 2023 fjala e vitit nga Shoqata Amerikane e Dialektit dhe mĂ« 2024 nga Fjalori Macquarie i AustralisĂ«. Pranimi i kĂ«tij termi pasqyronte njĂ« ndjenjĂ« tĂ« zhgĂ«njimit kolektiv. NĂ« njĂ«farĂ« mĂ«nyre, teknologjia po pĂ«rmirĂ«sohej, por shumĂ« shpesh ato pĂ«rmirĂ«sime i bĂ«nin platformat mĂ« tĂ« afta pĂ«r tĂ« nxjerrĂ« vlerĂ« nga pĂ«rdoruesit dhe klientĂ«t, duke shtyrĂ« para pĂ«rfitimin dhe angazhimin pĂ«r vetĂ« kompanitĂ«. Sa mĂ« e keqe qĂ« bĂ«hej pĂ«rvoja nĂ« Facebook, aq mĂ« shumĂ« Meta kĂ«rkonte punĂ« tĂ« papaguar nga krijuesit e pĂ«rmbajtjes - ndĂ«rkohĂ« qĂ« mbante tĂ« ardhurat nga reklamuesit. Uber-i eventualisht arriti profitin duke manipuluar nĂ« mĂ«nyrĂ« algoritmike normat e pagesĂ«s pĂ«r shoferĂ«t dhe duke kushtĂ«zuar pĂ«rdoruesit qĂ« tĂ« ulnin pritshmĂ«ritĂ«; edhe aplikacioni i thirrjes sĂ« makinave u mbush me reklama. X-i i Musk-ut, i reduktuar nĂ« njĂ« sallĂ« tĂ« mbushur me robotĂ« tĂ« teorive konspirative tĂ« ekstremit tĂ« djathtĂ«, mund tĂ« pĂ«rdorte tĂ« dhĂ«nat si material trajnimi pĂ«r kompaninĂ« e inteligjencĂ«s artificiale tĂ« vetĂ« Muskut.

Sipas argumentit tĂ« Doctorowit, mutifikimi ishte njĂ« model i qĂ«llimshĂ«m nga kompanitĂ« teknologjike. NĂ« librin e tij tĂ« ri me tĂ« njĂ«jtin titull [Mutifikimi: Pse gjithçka papritur u bĂ« mĂ« keq dhe çfarĂ« duhet tĂ« bĂ«jmĂ« pĂ«r kĂ«tĂ« / Enshittification: Why Everything Suddenly Got Worse and What to Do About It], ai zgjeron postimet dhe artikujt e tij tĂ« ndryshĂ«m mbi kĂ«tĂ« temĂ« nĂ« njĂ« teori tĂ« pĂ«rgjithshme tĂ« “pse gjithçka papritur u bĂ« mĂ« keq dhe çfarĂ« duhet tĂ« bĂ«jmĂ« pĂ«r kĂ«tĂ«â€, siç thotĂ« nĂ«ntitulli. Mutifikimi zhvillohet nĂ« tri faza: sĂ« pari, njĂ« kompani Ă«shtĂ« “e mirĂ« me pĂ«rdoruesit”, shkruan Doctorow, duke tĂ«rhequr turma njerĂ«zish - si kurthet pĂ«r brumbujt japonezĂ« - me premtimin pĂ«r ndĂ«rlidhje apo komfort. SĂ« dyti, me atĂ« audiencĂ« tĂ« konsoliduar masive, kompania bĂ«het “e mirĂ« me klientĂ«t e biznesit”, duke kompromentuar disa nga veçoritĂ« e saj nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« klientĂ«t mĂ« fitimprurĂ«s, zakonisht reklamuesit, tĂ« lulĂ«zojnĂ« nĂ« platformĂ«. Kjo fazĂ« e dytĂ« Ă«shtĂ« ajo kur, le tĂ« themi, faqet tona nĂ« Facebook mbushen me reklama dhe postime nga brendet. SĂ« treti, kompania e kthen pĂ«rvojĂ«n e pĂ«rdoruesit nĂ« “njĂ« grumbull tĂ« madh muti”, duke e bĂ«rĂ« platformĂ«n mĂ« tĂ« keqe - si pĂ«r pĂ«rdoruesit ashtu edhe pĂ«r bizneset, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« tĂ« pasurojĂ« mĂ« tej pronarĂ«t dhe drejtuesit e saj ekzekutivĂ«. Faqet e Facebook-ut, tani tĂ« mbushura me mbeturina tĂ« gjeneruara nga inteligjenca artificiale dhe video tĂ« shkurtra, janĂ« futur nĂ« aktin e tretĂ« tĂ« mutifikimit. I tillĂ« Ă«shtĂ« edhe TikTok-u i cili e ka ngarkuar ndĂ«rfaqen e tij, deri nĂ« shpĂ«rqendrim, me tregti elektronike nĂ« njĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« konkurruar me Amazon-in - qĂ« gjithashtu ka mutifikuar rezultatet e kĂ«rkimit nĂ« tregun e tij, duke promovuar brende pa kuptim.

Ndoshta kemi pritur shumĂ« nga platformat digjitale nĂ« tĂ« cilat veprojmĂ«. PĂ«rvojat qĂ« na kanĂ« pĂ«lqyer, nĂ« ditĂ«t e hershme tĂ« rrjeteve sociale dhe aplikacioneve sipas kĂ«rkesĂ«s, rezultuan tĂ« pamundura pĂ«r t’u mbajtur; shĂ«rbimet tĂ« cilat fillimisht ishin falas ose tĂ« subvencionuara do tĂ« duhej, nĂ« fund, tĂ« vetĂ«financoheshin. Ëndrra e internetit tĂ« hershĂ«m dhe mĂ« tĂ« hapur ishte qĂ« njerĂ«zit tĂ« lidheshin me njĂ«ri-tjetrin me ndĂ«rmjetĂ«sim minimal, dhe Doctorow rendit faktorĂ«t strukturorĂ« qĂ« tĂ« mbronin nga mutifikimi nĂ« atĂ« epokĂ«. Ato pĂ«rfshinin kundĂ«rshtimin moral nga punonjĂ«sit e teknologjisĂ«, tĂ« cilĂ«t dikur ishin aq shumĂ« tĂ« kĂ«rkuar saqĂ« mund tĂ« mbanin peng korporatat me kĂ«rcĂ«nimin se do tĂ« jepnin dorĂ«heqje, dhe zbatimin e rregullave kundĂ«r monopoleve tĂ« cilat dekada mĂ« parĂ« dekurajonin kompanitĂ«, si IBM dhe Microsoft, nga shtrĂ«ngimi i tepĂ«rt i pĂ«rdoruesve tĂ« tyre. KĂ«to barriera mbrojtĂ«se janĂ« ndryshkur, por pĂ«rdoruesit kanĂ« qenĂ« gjithashtu bashkĂ«fajtorĂ« nĂ« shfrytĂ«zimin e pĂ«suar. Disa nga tĂ« njĂ«jtat veçori qĂ« i bĂ«jnĂ« aplikacionet kaq tĂ« pĂ«rshtatshme - si shĂ«rbimi sipas kĂ«rkesĂ«s apo blerjet e menjĂ«hershme - gjithashtu i bĂ«jnĂ« ato mĂ« tĂ« lehta pĂ«r tĂ« abuzuar. Uber-i mund tĂ« rregullojĂ« menjĂ«herĂ« se me çfarĂ« i ngarkon konsumatorĂ«t dhe çfarĂ« u paguan kontraktorĂ«ve, njĂ« mashtrim tĂ« cilin Doctorow e quan “manipulim”. Algoritmet e platformĂ«s janĂ« krijuar pĂ«r tĂ« na manipuluar qĂ« tĂ« angazhohemi, dhe shpeshherĂ« ne e bĂ«jmĂ« kĂ«tĂ« edhe kur e dimĂ« qĂ« nuk Ă«shtĂ« nĂ« interesin tonĂ«. ShoferĂ«t e Uber-it, qĂ« pranojnĂ« çdo udhĂ«tim qĂ« u ofrohet nga njĂ« “dĂ«shirĂ« pa dallim pĂ«r tĂ« kĂ«naqur algoritmin”, nĂ« fakt “po sinjalizojnĂ« se janĂ« lehtĂ« tĂ« shfrytĂ«zueshĂ«m”, tĂ« gatshĂ«m tĂ« punojnĂ« pĂ«r “paga nĂ« pragun e urisĂ«â€, shkruan Doctorow.

NjĂ« strategji daljeje, e nĂ«nvlerĂ«suar - pĂ«r ata qĂ« janĂ« lodhur nga mutifikimi - Ă«shtĂ« tĂ«rheqja: ne, pĂ«rdoruesit, mund tĂ« largohemi nga platformat tĂ« cilat e kthejnĂ« pjesĂ«marrjen tonĂ« pasive nĂ« mall dhe qĂ« na japin shumĂ« pak nĂ« kĂ«mbim. Ka aplikacione dhe platforma qĂ« janĂ« mĂ« tĂ« drejta, si Bluesky pĂ«r rrjete sociale, pa toksicitetin e pĂ«rhapur, ose Curb pĂ«r taksi sipas kĂ«rkesĂ«s dhe pa shkelje tĂ« tĂ« drejtave tĂ« punĂ«s. Por, Doctorow nuk duket se e konsideron shumĂ« tĂ« mundshĂ«m njĂ« eksod masiv nga platformat e mutifikuara. NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, ai pĂ«rqendrohet te ndryshimi strukturor, duke ofruar zgjidhje ligjore dhe teknike qĂ« variojnĂ« nga zbatimi mĂ« i mirĂ« i ligjeve kundĂ«r monopoleve, te ndarja e konglomerateve teknologjike, e deri te rregullimi i mbledhjes sĂ« tĂ« dhĂ«nave personale nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« pĂ«rdoruesit tĂ« kenĂ« tĂ« drejta mĂ« tĂ« mĂ«dha nĂ« internet. NĂ« kĂ«tĂ« front tĂ« fundit ka arsye pĂ«r optimizĂ«m: ligjet e reja nĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar dhe nĂ« Bashkimin Evropian po i detyrojnĂ« kompanitĂ« teknologjike t’i trajtojnĂ« mĂ« mirĂ« pĂ«rdoruesit nĂ« ato rajone, çka mund tĂ« pĂ«rmirĂ«sojĂ« kushtet nĂ« mbarĂ« botĂ«n, pasi Ă«shtĂ« mĂ« e thjeshtĂ« pĂ«r njĂ« kompani tĂ« ndĂ«rtojĂ« njĂ« version tĂ« unifikuar tĂ« produkteve tĂ« saj sesa shumĂ« versione tĂ« pĂ«rshtatura nĂ« aspektin lokal. Por, bizneset amerikane shpikĂ«n shumĂ« prej kĂ«tyre problemeve, dhe deri tani qeveria amerikane ka bĂ«rĂ« pak pĂ«r t’i rregulluar ato.

[Libri] Enshittification Ă«shtĂ« njĂ« tekst i drejtpĂ«rdrejtĂ« dhe efikas, ku tĂ« nxit stili ironik i Doctorowit dhe qĂ« lexohet ashtu siç Ă«shtĂ«: blog profesional i zgjatur nĂ« mbi treqind faqe. Libri mbulon shumĂ« tema, por ia lĂ« lexuesit dĂ«shirĂ«n pĂ«r njĂ« zbatim mĂ« tĂ« madh tĂ« konceptit tĂ« tij nĂ« aspekte tĂ« tjera tĂ« kulturĂ«s dhe shoqĂ«risĂ«. NĂ« njĂ« mbyllje shumĂ« tĂ« shkurtĂ«r pyet: “A Ă«shtĂ« mutifikimi thjesht kapitalizĂ«m”? PĂ«rgjigjja Ă«shtĂ« po, argumenton Doctorow, meqĂ« sistemi ynĂ« ekonomik aktual lejon qĂ« “levat e mutifikimit” tĂ« pĂ«rdoren pĂ«r nxjerrje pĂ«rfitimesh pa kontroll. Ajo qĂ« do ta ndalte vĂ«rtet kĂ«tĂ« proces do tĂ« ishte çmontimi i stilit tĂ« LuginĂ«s sĂ« Silikonit pĂ«r investime tĂ« pamoralshme nĂ« startape gjĂ« qĂ« ka krijuar njĂ« klasĂ« miliarderĂ«sh qĂ« ndihen tĂ« aftĂ« jo vetĂ«m tĂ« drejtojnĂ« kompani, por edhe tĂ« udhĂ«heqin parti politike dhe agjenci federale. Libri ndalet para se tĂ« zgjerojĂ« plotĂ«sisht konceptin e mutifkimit nĂ« politikĂ«n kombĂ«tare, por termi Ă«shtĂ« padyshim i rĂ«ndĂ«sishĂ«m edhe nĂ« atĂ« fushĂ«. NĂ«se skema qĂ« pĂ«rshkruan Doctorow pĂ«rfshin premtime pĂ«r pĂ«rfitime pĂ«r njerĂ«zit, pĂ«r t’i tĂ«rhequr mĂ« pas nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« çrregullt dhe pĂ«r tĂ« degraduar shĂ«rbimet ekzistuese, atĂ«herĂ« Donald Trump Ă«shtĂ« kryemutifikuesi. GjatĂ« administratĂ«s sĂ« tij tĂ« dytĂ«, kĂ«rkimi shkencor, diplomacia, mbikĂ«qyrja e korporatave dhe shĂ«rbimet sociale janĂ« pĂ«rkeqĂ«suar. PĂ«rfituesi, sigurisht, Ă«shtĂ« kryesisht vetĂ« Trumpi. Ndoshta rezultati mĂ« i keq i mutifikimit Ă«shtĂ« se na shtyn tĂ« presim qĂ« gjĂ«rat tĂ« jenĂ« tĂ« kĂ«qija dhe tĂ« supozojmĂ« se do tĂ« bĂ«hen vetĂ«m mĂ« keq. /Telegrafi/

Kopertina e librit "Enshittification: Why Everything Suddenly Got Worse and What to Do About It"

↗

Gratë shqiptare (1910)

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga tĂ« gjitha gratĂ« e EvropĂ«s, gratĂ« shqiptare tradicionalisht kanĂ« qenĂ« mĂ« tĂ« dĂ«mtuarat. Edhe sot, pavarĂ«sisht disa masave emancipuese gjatĂ« periudhĂ«s komuniste (njĂ« nga tĂ« paktat gjĂ«ra pozitive qĂ« regjimi komunist nĂ« ShqipĂ«ri ndonjĂ«herĂ« ka bĂ«rĂ«), ato ende janĂ« viktima tĂ« vlerave thellĂ«sisht patriarkale, veçanĂ«risht nĂ« fshat. Gazetari dhe autori gjerman, Paul Siebertz (1877–1954), e pĂ«rshkroi gjendjen e tyre ashtu siç e pĂ«rjetoi gjatĂ« njĂ« ekspedite nĂ« malet e ShqipĂ«risĂ« sĂ« Veriut nĂ« vitin 1910. Siebertz ishte kryeredaktor i Das Vaterland (Atdheu), “gazetĂ« pĂ«r monarkinĂ« austriake”, nĂ« VjenĂ«, nga viti 1907 deri mĂ« 1911, dhe ishte po ashtu autor i disa librave.

Nga: Paul Siebertz[1]
Përktheu në anglisht (nga gjermanishtja): Robert Elsie
Përktheu në shqip (nga anglishtja): Agron Shala

Niveli i ulët i përparimit kulturor të popullit shqiptar mund të shihet më shumë se kudo tjetër në mungesën e rëndësisë të popullsisë femërore. Gratë luajnë rol shumë të nënshtruar në jetën publike dhe private ndër shqiptarë. Siç ka vërejtur me të drejtë baroni Nopcsa, gratë në Shqipëri janë të paprekshme, si në vende të tjera në Turqi, por kjo nuk duhet interpretuar si shenjë respekti, por përkundrazi si një shenjë mospërfilljeje. Gruaja nuk do të akuzohet apo ndëshkohet kurrë për një vepër. Ajo mund të dalë ku të dojë pa frikë, edhe nëse familja e saj është përfshirë në gjakmarrje, por kjo vetëm sepse konsiderohet turp të hakmerresh ndaj një gruaje.

Ajo që burrat shqiptarë presin nga gratë e tyre është të sjellin dru, të gatuajnë ushqimin, të pjekin bukë dhe të bëjnë rroba. Ata i përdorin gratë për të transportuar mallra kur kuajt dhe mushkat janë sëmurë ose kur mungojnë. Gratë bëjnë gjithë punën e rëndë në këtë vend.

“MeqĂ« fĂ«mijĂ«t fejohen me njĂ«ri-tjetrin qĂ« nĂ« moshĂ« shumĂ« tĂ« hershme”, shkruan baroni Nopcsa, “dashuria Ă«shtĂ« diçka krejt e panjohur. Kjo shihet nĂ« faktin qĂ« njĂ« burrĂ« i ve qan pĂ«r humbjen e gruas sĂ« tij, por jo si pĂ«r tĂ« shoqen. Ajo qĂ« zakonisht i mungon Ă«shtĂ« gruaja si shĂ«rbĂ«tore e shtĂ«pisĂ«â€. ËshtĂ« interesante tĂ« vihet re se gjuha shqipe nuk ka fjalĂ« pĂ«r “dashuri” apo “pĂ«r tĂ« dashuruar” [sic.].

Si rregull, gratë takojnë burrat e tyre për herë të parë ditën që martohen, sepse fejesat gjithmonë rregullohen nga prindërit. Vetëm ndër shqiptarët malësorë, ndër fiset e ashpra malore, ndonjëherë hasen martesat nga dashuria, sepse ka më pak komunikim. Por, edhe këtu, njohja me njëri-tjetrin para martesës është jashtëzakonisht e vështirë, sepse shumica e fiseve nuk miratojnë martesat brenda vetë fisit. Burri dhe gruaja duhet të jenë nga fise të ndryshme, sepse anëtarët e një fisi e shohin veten të lidhur me gjak, trashëgimtarë nga një paraardhës, dhe martesa me një të afërm gjaku, sado e largët, konsiderohet incest. Një ilustrim i kësaj është ngjarja në vijim e përshkruar nga Karl Steinmetz që ndodhi në Nikaj. Një burrë nga Nikaj ishte i fejuar me një vajzë nga Shoshi, por nusja e ardhshme iku te motra e saj e martuar në Shalë, pak para martesës. Vëllai i saj, si kryefamiljar, ishte në një situatë shumë të vështirë, sepse dhëndri kërkonte nusen dhe mosplotësimi i fejesës do të çonte në gjakmarrje. Për ta zgjidhur problemin, ai mori motrën e martuar nga Shala që ishte për vizitë te familja dhe ia dha burrit nga Nikaj - në vend të motrës më të vogël që kishte ikur. Dhëndri ishte i kënaqur me këtë situatë, sepse nuk kishte parë asnjërën nga vajzat më herët. Problemi u zgjidh kështu. Megjithatë, gruaja më vonë iku dhe u kthye te burri i saj i parë dhe burri nga Nikaj u qëllua për vdekje nga burrat e Shalës kur u përpoq ta kthente atë.

Në rastet e rralla të martesave nga dashuria, në malësi, i riu e ka vizituar tashmë familjen e vajzës dhe e ka parë atë. Më pas, ai dërgon nënën ose një të afërm tjetër me një dhuratë për babanë e vajzës për të cilën ai është i interesuar. Nëse babai e pranon dhuratën, kjo është një shenjë që ai nuk ka kundërshtim ndaj lidhjes. Nëse babai refuzon, por vajza pajtohet, atëherë ajo rrëmbehet nga i riu dhe miqtë e tij. Ai është, megjithatë, subjekt i një gjakmarrjeje nga familja e saj. Sipas Steinmetzit, vajzat shpesh rrëmbehen me dëshirë.

Nusja nuk merr pajë. Përkundrazi, është detyrë e të riut, përpara martesës, që të paguajë familjen e nuses, sipas mundësive të tij financiare, me 1000-1500 piastra (220 deri në 300 kruna austriake), dhe në disa raste deri në 3000 piastra (700 kruna). Nusja, pra, në të vërtetë blihet, ashtu siç vëren në detaje Carl Patsch në studimin e tij mbi Sanxhakun e Beratit.

Poligamia ndodh mjaft shpesh nĂ« malĂ«si. NĂ« njĂ« rast ajo Ă«shtĂ« e pĂ«rcaktuar nga zakoni: nĂ«se njĂ«ri nga dy vĂ«llezĂ«rit vdes, vĂ«llai qĂ« mbetet gjallĂ« merr tĂ« venĂ« si grua tĂ« dytĂ«. E njĂ«jta gjĂ« vlen edhe pĂ«r gruan e xhaxhait. PikĂ«pamjet pĂ«r besnikĂ«rinĂ« bashkĂ«shortore janĂ« shumĂ« mĂ« tĂ« lehta nĂ« malĂ«si. Steinmetz pohon se shkaku kryesor i gjakmarrjeve Ă«shtĂ« “pabesia bashkĂ«shortore e grave”. Ky studiues, shumĂ« i besueshĂ«m, shkruan si nĂ« vijim: “UdhĂ«tarĂ«t e huaj tĂ« mĂ«parshĂ«m, tĂ« cilĂ«t theksuan moralin e rreptĂ« tĂ« malĂ«sorĂ«ve dhe i lavdĂ«ruan si shembullorĂ«, e bĂ«nĂ« kĂ«tĂ« nga njĂ« njohje sipĂ«rfaqĂ«sore e realitetit tĂ« gjĂ«rave. Sigurisht, nuk do tĂ« dĂ«shironte askush tĂ« pohonte se njerĂ«zit e malĂ«sisĂ« janĂ« pĂ«rgjithĂ«sisht imoralĂ«. PĂ«rkundrazi, si orientalĂ«t nĂ« pĂ«rgjithĂ«si, ata kanĂ« pikĂ«pamje shumĂ« tĂ« rrepta pĂ«r gjininĂ« femĂ«rore dhe njĂ« vajzĂ« e pamartuar nuk do tĂ« guxonte as tĂ« shkĂ«mbente fjalĂ« me njĂ« burrĂ«. Por, Ă«shtĂ« ndryshe pĂ«r gratĂ« e martuara. GratĂ« qĂ« tradhtojnĂ« nuk janĂ« aspak tĂ« rralla kĂ«tu”.

Në kapitullin tim mbi kostumet shqiptare, kam vërejtur se gratë e pamartuara mund të dallohen nga të martuarat në atë që të parat nuk veshin ngjyrën e kuqe, edhe pse rrobat e tyre përndryshe janë të njëjta.

Studiuesit kanĂ« dhĂ«nĂ« mendime shumĂ« tĂ« ndryshme pĂ«r paraqitjen e jashtme tĂ« grave shqiptare. Steinmetz pohon se ka mjaft fytyra tĂ«rheqĂ«se, edhe pse fshatareske, ndĂ«r gratĂ« e malĂ«sisĂ« - ashtu siç ndodh edhe nĂ« vendin tonĂ«. Baroni Nopcsa cili, nga ana tjetĂ«r, Ă«shtĂ« mĂ« pak i sjellshĂ«m, por ndoshta mĂ« i besueshĂ«m, kĂ«mbĂ«ngul: “Martesat e hershme dhe puna e rĂ«ndĂ« kanĂ« ndihmuar qĂ« fizionomia, pĂ«rgjithĂ«sisht e zakonshme e grave shqiptare, tĂ« shndĂ«rrohet nĂ« shĂ«mtim brenda njĂ« kohe shumĂ« tĂ« shkurtĂ«r. Edhe fytyrat mĂ« pak a mĂ« shumĂ« tĂ« kĂ«ndshme janĂ« jashtĂ«zakonisht tĂ« rralla”. MegjithatĂ«, siç thekson baroni Nopcsa, pĂ«r tĂ« qenĂ« i drejtĂ«, rrobat qĂ« veshin gratĂ« lĂ«nĂ« pĂ«rshtypje tĂ« pafavorshme. Ato mund tĂ« pĂ«rshkruhen si tĂ« shĂ«mtuara dhe pa shije.

Vlen të theksohet se gratë shqiptare, madje edhe ato myslimane, nuk mbulohen kur dalin jashtë dhe nuk bëjnë përpjekje të shmangin apo të fshehin fytyrën dhe duart nga pamja e të huajve.

ËshtĂ« jashtĂ«zakonisht e rrallĂ« qĂ« njĂ« grua shqiptare tĂ« ulet nĂ« njĂ« vakt sĂ« bashku me mysafirĂ« meshkuj. NĂ« shtĂ«pitĂ« myslimane, gratĂ« ndodhen nĂ« njĂ« dhomĂ« tjetĂ«r me fĂ«mijĂ«t, ndĂ«rsa mysafirĂ«t meshkuj rrallĂ«herĂ« i shohin ato. PĂ«rndryshe, dispozitat e Kuranit nuk merren shumĂ« seriozisht nga gratĂ« myslimane shqiptare; nĂ« çdo rast, ato nuk zbatohen.

Gratë shoqërojnë burrat në betejë, por shërbejnë më shumë si bartëse armësh dhe mallrash e jo si bashkëshorte të barabarta me ta. Gratë përdoren për qëllime negocimi. Ato gjithashtu varrosin të vdekurit dhe kujdesen për të plagosurit. Ka raportime se gjatë periudhave të luftimeve të ashpra dhe të egra mes shqiptarëve dhe malazezëve, gratë janë vrarë - më së shumti, me shumë gjasë, nga plumbat qorr.

Çdo shqiptar Ă«shtĂ« i detyruar tĂ« martohet. Prandaj, ka shumĂ« pak vajza tĂ« pamartuara. MegjithatĂ«, ndodh herĂ« pas here qĂ« vajzat tĂ« refuzojnĂ« zgjedhĂ«n e martesĂ«s ose tĂ« mos jenĂ« nĂ« gjendje tĂ« martohen pĂ«r arsye familjare. Ato shkojnĂ« atĂ«herĂ« nĂ« kishĂ« dhe deklarojnĂ« solemnisht se nuk do tĂ« martohen kurrĂ«. NĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ«, fitojnĂ« tĂ« gjitha privilegjet e burrave dhe, nga ky moment e tutje, veshin rroba burrash dhe mbajnĂ« armĂ«. KĂ«to vajza, tĂ« quajtura virgjĂ«resha tĂ« betuara [burrnesha], janĂ« nĂ«n mbrojtjen e kishĂ«s. ShumĂ« prej tyre luftojnĂ« pĂ«r tĂ« pĂ«rballuar punĂ«t e fermave qĂ« trashĂ«gojnĂ« nga etĂ«rit. Disa prej tyre janĂ« shumĂ« tĂ« kĂ«rkuara si kĂ«ngĂ«tare dhe udhĂ«tojnĂ« lirisht nĂ«pĂ«r vend duke kĂ«nduar kĂ«ngĂ« vendase heroike. Shpesh ndodh qĂ« vajzat shpallen si virgjĂ«resha tĂ« betuara pĂ«r tĂ« shpĂ«tuar pronĂ«n e familjes nga tĂ« afĂ«rmit, kur nuk ka trashĂ«gimtarĂ« tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« meshkuj nĂ« familje. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, ky “ndryshim gjinie” Ă«shtĂ« e vetmja rrugĂ«dalje pĂ«r njĂ« vajzĂ« qĂ« dĂ«shiron tĂ« shpĂ«tojĂ« nga fejesa e padĂ«shiruar, pa e ekspozuar familjen e saj ndaj hakmarrjes sĂ« pĂ«rgjakshme tĂ« njĂ« dhĂ«ndri tĂ« refuzuar.

Johann Georg von Hahn na rrĂ«fen pĂ«r mĂ« tĂ« famshmen ndĂ«r kĂ«to virgjĂ«resha tĂ« betuara, MarlĂ«n e Perlatajt, tĂ« cilĂ«n xhaxhai e fejoi me njĂ« turk nga Luria kur ajo ishte ende fĂ«mijĂ«. Kur Marla mbushi shtatĂ«mbĂ«dhjetĂ« vjet dhe turku kĂ«rkoi ta merrte, ajo doli para kuvendit tĂ« pleqve nĂ« fshatin e saj dhe deklaroi se turku do ta detyronte tĂ« ndĂ«rronte fenĂ«. PĂ«r tĂ« shpĂ«tuar shpirtin, ajo dĂ«shiroi tĂ« bĂ«hej burrĂ«. KĂ«rkoi nga xhaxhai armĂ«t e tĂ« atit dhe i mbajti ato deri nĂ« vdekje si “Pjetri i Perlatajt”. NjĂ« tjetĂ«r vajzĂ« shqiptare, Marçala nga Lasa, ishte e dashuruar me njĂ« djalosh i cili, megjithatĂ«, ishte fejuar qĂ« nĂ« fĂ«mijĂ«ri me njĂ« vajzĂ« tjetĂ«r. Kur djaloshi u detyrua tĂ« martohej me tĂ« fejuarĂ«n pĂ«r tĂ« mos shkaktuar gjakmarrje me familjen e saj, Marçala “ndĂ«rroi gjini” dhe prej atĂ«herĂ« u quajt Gjin. /Telegrafi/

_______________

[1] Pjesë nga Paul Siebertz: Albanien und die Albanesen, Vienna 1910, fq. 144-147. Përkthyer nga gjermanishtja nga Robert Elsie.

↗

Bota ka nevojë për fshatarët

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Fshatarët nuk janë aspak një relike të së kaluarës, por janë thelbësorë për ushqimin në botë. Ata duhet të mbështeten, jo të margjinalizohen.

Nga: Maryam Aslany, pĂ«rfituese e bursĂ«s Marie Kiri nĂ« Universitetin Ka-Foskari tĂ« Venecias dhe nĂ« Universitetin Jejl, si dhe bashkĂ«punĂ«tore kĂ«rkimore nĂ« Universitetin e Oksfordit. ËshtĂ« autore e librit Kapitali i kontestuar [Contested Capital, 2020]. Libri i saj i ardhshĂ«m FshatarĂ«t [Peasants, 2026] pĂ«rshkruan krizĂ«n e fshatit nĂ« aspekt global
PĂ«rkthimi: Agron Shala / Telegrafi.com

Në vitin 2007, Kombet e Bashkuara publikuan një raport mbi Gjendjen e Popullsisë Botërore, ku theksohej se jeta e njeriut në Tokë po kalonte në mënyrë të heshtur në një kthesë historike. Në vitin 2008, binte përqindja e njerëzve që jetonin në zonat rurale - për herë të parë në histori - nën 50 për qind. Sot, vetëm 42 për qind e njerëzve jetojnë në fshat.

Për shumë banorë të qyteteve, urbanizimi i llojit tonë duket i natyrshëm dhe i pashmangshëm. Duke nxjerrë përfundime nga tendencat e së kaluarës, ata paramendojnë një të ardhme në të cilën shumica dërrmuese ka braktisur tokën, duke e lënë atë idilike, të automatizuar dhe të zbrazët. Gjatë këtij procesi, ata parashikojnë - me një farë lehtësimi! - zhdukjen e afërt të një figure të lashtë: fshatarit.

Kjo fjalĂ« shmanget nĂ« biseda tĂ« sjellshme; nĂ« shumĂ« gjuhĂ« pĂ«rdoret si term pĂ«rçmues apo ofendues. Sepse, vetĂ« fshatarĂ«t shihen si mbetje e turpshme, si antiteza e “progresit”. QoftĂ« tĂ« djathtĂ« apo tĂ« majtĂ«, mendimtarĂ«t perĂ«ndimorĂ« kanĂ« mĂ«suar se pĂ«r t’u bĂ«rĂ« modern shoqĂ«ritĂ« duhet tĂ« heqin qafesh fshatarĂ«t. PĂ«rderisa Adam Smith priste qĂ« fshatarĂ«t t’ua lĂ«shonin vendin pronarĂ«ve tĂ« tokave (sepse atĂ«herĂ« “toka ... do tĂ« pĂ«rmirĂ«sohej shumĂ« mĂ« mirĂ«â€), Karl Marx parashikonte zĂ«vendĂ«simin e tyre me menaxhim modern socialist. ËshtĂ« marrĂ« si e mirĂ«qenĂ« se bujqĂ«sia do tĂ« monopolizohet pĂ«rfundimisht nga kapitali i madh dhe makineritĂ«, dhe se qytetet do tĂ« tĂ«rheqin shumicĂ«n e popullatĂ«s njerĂ«zore.

Edhe në Evropën e industrializuar, procesi nuk ishte bash kështu. Po, në masë të madhe, mes shekujve XVIII dhe XX, u shkatërrua fshati tradicional - por, eksodi që pasoi ishte shumë më i madh sesa mund të përballonin fabrikat urbane. Gjashtëdhjetë milionë evropianë u detyruan të emigronin në Botën e Re. Por, në çdo rast, Evropa ka rol unik në historinë kapitaliste dhe është gabim të nxirren përfundime të përgjithshme nga kjo. Rajonet e tjera ndoqën rrugë të ndryshme.

NĂ« pjesĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« AfrikĂ«s, AmerikĂ«s Latine dhe AzisĂ«, urbanizimi po ngadalĂ«sohet. Shumica e atyre qĂ« do tĂ« hynin nĂ« fabrika, tashmĂ« e kanĂ« bĂ«rĂ« kĂ«tĂ«. NdĂ«rkohĂ«, ata qĂ« e vlerĂ«sojnĂ« sigurinĂ« e jetĂ«s nĂ« fshat, nuk kanĂ« shumĂ« oreks pĂ«r lagjet e varfra tĂ« qyteteve, izolimin dhe konkurrencĂ«n ekstreme. Prandaj, ndĂ«rsa njerĂ«zimi urbanizohej me njĂ« ritĂ«m prej 1.06 pĂ«r qind nĂ« vit mes viteve 1950-‘70, ky ritĂ«m ka rĂ«nĂ« sot nĂ« 0.74 pĂ«r qind dhe pritet tĂ« bie nĂ« pak mĂ« shumĂ« se 0.6 pĂ«r qind deri nĂ« vitin 2030. MeqenĂ«se popullsia botĂ«rore Ă«shtĂ« trefishuar qĂ« nga viti 1950, numri absolut i banorĂ«ve tĂ« fshatit mbetet mĂ« i madh se kurrĂ« mĂ« parĂ«. Sipas pĂ«rllogaritjeve tĂ« mia, deri nĂ« dy miliardĂ« njerĂ«z jetojnĂ« nĂ« zonat rurale tĂ« AfrikĂ«s, AmerikĂ«s Latine dhe AzisĂ«, ku mbizotĂ«rojnĂ« fermat e vogla familjare. Me pak fjalĂ«, pas 300 vjetĂ«sh “modernizim”, fshatarĂ«t ende pĂ«rbĂ«jnĂ« deri nĂ« njĂ« tĂ« katĂ«rtĂ«n e njerĂ«zimit, duke tejkaluar ndjeshĂ«m numrin e punĂ«torĂ«ve nĂ« linjat e montimit, minatorĂ«ve, punonjĂ«sve tĂ« zyrave apo shoferĂ«ve tĂ« taksive.

Fshatarët përcaktohen nga fermat familjare, zakonisht 10 hektarë ose më pak, prodhimi i të cilave është i optimizuar si për mjet jetese ashtu edhe për të ardhura monetare. Puna kryhet kryesisht nga familja (pa pagesë). Shumë më tepër sesa fermerët në vendet e pasura - shumë prej të cilëve janë në thelb punonjës shteti - fshatarët janë të ekspozuar plotësisht ndaj luhatjeve të klimës dhe tregjeve; mirëqenia e tyre mund të ndryshojë ndjeshëm nga një vit në tjetrin.

Fshatarët janë plotësisht të integruar me ekonominë e shekullit XXI, e cila nuk do të mund të funksiononte pa prodhimin e tyre të sheqerit, pambukut, kakaos dhe mallrave të tjera thelbësore. Megjithëse ata kontrollojnë më pak se një të katërtën e tokës bujqësore të botës, bujqësia fshatare është shumë efikase dhe vlerësimet sugjerojnë se 70 për qind e popullsisë së botës varet prej tyre për disa ose të gjitha ushqimet. Në shumë sektorë thelbësorë, prodhimi fshatar është gjithashtu më i favorshëm për industrinë dhe më i përshtatshëm për kushtet shoqërore. Bujqësia fshatare është gjithashtu më e mirë se alternativat industriale në menaxhimin e shëndetit të tokës, burimeve ujore dhe biodiversitetit, prandaj shihet gjerësisht si mburojë kundër ndryshimeve klimatike. Me pak fjalë, pa fshatarët ekonomia globale nuk do të mund të funksiononte dhe sistemet tona natyrore do të shembeshin.

Jeta ende varet nga fshatarësia. Prandaj, të gjithë ne prekemi nga fakti që fshatarësia sot ndodhet në një krizë akute. Një krizë që rrallë merr vëmendjen e duhur në diskutimet publike.

Rrallëherë fshati arrin të bëhet lajm në faqet e para të gazetave. Në shtator të vitit 2020 shpërthyen protestat masive të fermerëve në Indi - pas miratimit të një ligji të ri që u jepte korporatave një rol më të madh në tregjet bujqësore. Fermerët në disa shtete - veçanërisht Penxhab dhe Harajanë, ku shumë njerëz mbështeteshin te shteti për blerjen e grurit dhe orizit - organizuan demonstrata dhe bllokuan autostradat drejt Nju-Delhit. Delhi është qendër globale mediatike; natyrisht që pati mbulim të gjerë.

Por, mbulimi i tillë është i rrallë; megjithatë, pakënaqësia e fermerëve është endemike. Në nëntor dhe dhjetor të vitit 2020 - ndërsa rrugët drejt Delhit ishin bllokuar nga traktorët - ushtarët në Peru qëllonin mbi fermerët që protestonin kundër një ligji që i çlironte agrobizneset nga detyrimet ndaj punëtorëve. Në Uzbekistan, po në vitin 2020, fermerët protestuan kundër sistemit të klasterit sipas të cilit toka i jepej me forcë klasterëve korporativë - që zakonisht menaxhoheshin nga individë të afërt me elitën politike. Gjatë pesë vjetëve të fundit, protestat serioze të fermerëve kanë ndodhur në Argjentinë, Brazil, Kolumbi, Ekuador, Ganë, Kenia, Indonezi, Nepal, Iran, Pakistan, Filipine, Ugandë - dhe lista vazhdon.

Pas protestave fshihet njĂ« valĂ« edhe mĂ« e madhe e pakĂ«naqĂ«sisĂ« sĂ« padukshme. GjatĂ« udhĂ«timeve tĂ« mia nĂ« fshatrat e AmerikĂ«s Latine, AfrikĂ«s dhe AzisĂ«, kam hasur kudo zemĂ«rimin e fermerĂ«ve tĂ« pĂ«rballur me sulmet ndaj tokĂ«s sĂ« tyre dhe me politikat e dizajnuara pĂ«r t’ia lejuar agrobizneseve dhe pĂ«rpunuesve industrialĂ« tĂ« merrnin gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« nga tĂ« ardhurat e tyre. “Nuk ka asnjĂ« kuptim qĂ« qeveria t’u ofrojĂ« fermerĂ«ve ndihmĂ« kundĂ«r varfĂ«risĂ«â€, mĂ« tha njĂ« organizator fermerĂ«sh nĂ« Indi, “kur politikat e tua po i mbajnĂ« ata nĂ« skllavĂ«ri. SĂ« pari duhet t’ua heqĂ«sh zinxhirĂ«t nga duart dhe kĂ«mbĂ«t”.

NdonjĂ«herĂ«, kriza fshatare arrin nĂ« media pĂ«r arsye tĂ« tjera. Kryengritjet e PranverĂ«s Arabe, nĂ« fillim tĂ« viteve 2010, morĂ«n forcĂ« nga protestat agrare nĂ« Lindjen e Mesme dhe AfrikĂ«n e Veriut - edhe pse fermerĂ«t u margjinalizuan shpejt pas kĂ«saj. ShumĂ« nga ato qĂ« zakonisht raportohen si “terrorizĂ«m” ose “militantizĂ«m”, gjithashtu e kanĂ« rrĂ«njĂ«n nĂ« kolapsin e fshatit. Boko Harami dhe grupet e tjera militante qĂ« operojnĂ« pĂ«rgjatĂ« skajit jugor tĂ« SaharasĂ«, marrin forcat e veta nga fermerĂ«t dhe blegtorĂ«t e zhvendosur nga shkretĂ«tirĂ«zimi, ndryshimet klimatike dhe mbyllja e rrugĂ«ve tradicionale nomade. “Grupet xhihadiste”, shkruan njĂ« ekspert, “kanĂ« kuptuar se disa grupe janĂ« lĂ«nĂ« tĂ« menaxhojnĂ« vetĂ« pasojat shkatĂ«rruese tĂ« ndryshimeve klimatike mbi jetesĂ«n e tyre tradicionale”, gjĂ« qĂ« ka “krijuar terren pjellor pĂ«r rekrutim”.

Migrimi masiv Ă«shtĂ« njĂ« tjetĂ«r simptomĂ« e kĂ«saj krize. Shumica e refugjatĂ«ve ruralĂ« shkojnĂ« nĂ« metropolin mĂ« tĂ« afĂ«rt, por dhjetĂ«ra milionĂ« detyrohen tĂ« kalojnĂ« kufijtĂ« ndĂ«rkombĂ«tarĂ«. KarvanĂ«t e migrantĂ«ve qĂ« largohen nga Guatemala, El Salvadori dhe Hondurasi drejt MeksikĂ«s dhe Shteteve tĂ« Bashkuara, pĂ«rbĂ«hen kryesisht nga kĂ«ta refugjatĂ«. RrugĂ«t e tjera çojnĂ« nga Burkina Faso, Mali, Nigeri dhe Çadi pĂ«rmes AfrikĂ«s sĂ« Veriut drejt EvropĂ«s, si dhe nga Afrika Lindore drejt AzisĂ« PerĂ«ndimore.

Pastaj është vetëvrasja. Sipas përfaqësuesve të fermerëve që kam intervistuar, më shumë se 400 mijë fermerë indianë ia kanë marrë vetes jetën. Përqendrimi më i madh ka qenë në rajonet e kultivimit të pambukut në Maharashtra; pambuku është burim global kritik, çmimi i të cilit është një çështje me shqetësim të madh politik. Një rrjet i sofistikuar ligjesh dhe tregjesh i nxit fermerët e pambukut të vazhdojnë të shesin nën koston e prodhimit - dhe kështu të hyjnë në një spirale borxhi nga e cila shpesh nuk gjejnë dalje tjetër përveç vdekjes.

Këto janë ndër simptomat e krizës së fshatarësisë globale në epokën neoliberale. Nuk duhet të kemi dyshime: kjo është një krizë politike. Kudo shtetet po e prishin kontratën e tyre me fshatarët dhe po kthehen drejt aleancave anti-bujqësore - krah korporatave globale, me njerëzit e fuqishëm lokalë, krimin e organizuar dhe gangsterizmin. Duke qenë e pakontrolluar, kjo krizë do të sjellë pasoja të tmerrshme; madje mund të kërcënojë mbijetesën tonë si specie. Sipas mendimit tim, kjo është historia më e rëndësishme e shekullit XXI.

NĂ« pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« historisĂ«, fshatarĂ«t siguronin burimin bazĂ« ekonomik: pa ta nuk kishte shtet. Pra, ekzistonte njĂ« lidhje e veçantĂ« mes fshatarĂ«ve dhe mbretĂ«rve. SundimtarĂ«t e suksesshĂ«m - pĂ«r shembull nĂ« KinĂ«, Persi, Indi, Egjipt, Arabi, Etiopi, AfrikĂ«n PerĂ«ndimore, Ande - e ushqyen ekonominĂ« bujqĂ«sore duke nisur punime pĂ«r ujitje, duke mbrojtur pronat e tokĂ«s sĂ« fshatarĂ«ve, duke garantuar çmimet e tĂ« korrave, duke ushqyer popullsinĂ« kur tĂ« korrat dĂ«shtonin dhe duke kontrolluar tregtarĂ«t, ndĂ«rmjetĂ«sit dhe spekulatorĂ«t e tokĂ«s. ShumĂ« prej kĂ«tyre sistemeve u shkatĂ«rruan nga kolonializmi evropian; rikthimi i tyre ishte njĂ« objektiv madhor i qeverive postkoloniale aziatike dhe afrikane. Çështje tĂ« ngjashme pĂ«rfshinĂ« edhe AmerikĂ«n Latine tĂ« shekullit XX, ku lĂ«vizjet demokratike bujqĂ«sore vazhdimisht pĂ«rballeshin me oligarkitĂ« e pronarĂ«ve tĂ« tokave dhe aleancat antikomuniste.

Në dekadat deri në vitin 1980, shumë vende në zhvillim panë reforma të rrepta dhe dramatike bujqësore. Qeveritë rishpërndanë tokën, u siguruan fermerëve tituj pronësie dhe i mbrojtën nga nevojat për ta shitur në kohë të vështira. Farat u bënë burim kombëtar kritik; shtetet ngritën banka farash dhe qendra kërkimore për të ruajtur trashëgiminë e tyre, për të zhvilluar varietete me rendiment të lartë dhe për të garantuar furnizimin. Shtetet gjithashtu formalizuan tregjet bujqësore, vendosën çmime minimale dhe shpesh vetë u bënë blerës të fundit. Në rastet më të mira - për shembull në Korenë e Jugut ose në Meksikë - këto strategji përmirësuan si standardet e jetesës, ashtu edhe prodhimin bujqësor.

ShumĂ« nga kĂ«to reforma u pĂ«rmbysĂ«n gjatĂ« ristrukturimit neoliberal tĂ« viteve 1980-’90. Nxitur nga agjenci tĂ« tilla, si Banka BotĂ«rore, Fondi Monetar NdĂ«rkombĂ«tar dhe Organizata BotĂ«rore e TregtisĂ«, ky proces i detyroi shtetet tĂ« riorganizoheshin rreth konkurrencĂ«s pĂ«r kapitalin global. PĂ«r pasojĂ«, ato krijuan aleanca tĂ« reja jo vetĂ«m me kĂ«to agjenci, por mbi tĂ« gjitha me agrobiznesin global. Si rezultat, njĂ« kontroll i rĂ«ndĂ«sishĂ«m mbi punĂ«t rurale iu dorĂ«zua bankave dhe korporatave ndĂ«rkombĂ«tare. Kriza e sotme e fshatarĂ«ve buron pikĂ«risht nga kjo.

Kjo nuk do tĂ« thotĂ« se tregjet globale po e zĂ«vendĂ«sojnĂ« bujqĂ«sinĂ« fshatare me teknika mĂ« “moderne”. ËshtĂ« e vĂ«rtetĂ« qĂ«, nĂ« disa sektorĂ« kulturash, plantacionet kanĂ« zĂ«vendĂ«suar fermat e vogla. Prodhimi i grurit, pĂ«r shembull, mund tĂ« kryhet nĂ« shkallĂ« tĂ« gjerĂ« me shumĂ« pak punĂ« njerĂ«zore, duke pĂ«rdorur mekanizimin dhe zakonisht sasi tĂ« larta tĂ« karburanteve fosile dhe plehrave kimike; teknikat e tilla janĂ« pĂ«rhapur nga Meksika dhe Ukraina nĂ« Kazakistan dhe Indi. Edhe palmat e vajit: nĂ« disa pjesĂ« tĂ« AzisĂ« Juglindore, fermerĂ«t e vegjĂ«l janĂ« zhveshur me forcĂ« nga toka dhe mĂ« pas janĂ« rikthyer si punĂ«torĂ« me pagesĂ« nĂ« plantacionet korporative tĂ« palmave tĂ« vajit. Edhe pula: zonat e shpendĂ«ve nĂ« KinĂ«n Jugore - ku dikur blegtoria e pulave ishte sektor i fshatarĂ«ve - tani pĂ«rqendrojnĂ« afĂ«rsisht njĂ« miliard pula nĂ« kushte tĂ« ngjashme me fabrikat.

Megjithatë, jo të gjitha llojet e bujqësisë mund të industrializohen. Orizi, i cili është ushqimi bazë për gjysmën e planetit, nuk është i përshtatshëm për plantacione të mëdha; kërkon ndërhyrje intensive njerëzore dhe kultivohet më mirë në ferma të vogla familjare. Pra, pavarësisht dekadave të ndikimit korporativ, orizi ende prodhohet nga rreth gjysmë miliard fshatarë. E njëjta gjë vlen për kultura të tjera thelbësore. Prodhimi i pambukut është mekanizuar në ShBA dhe Evropë, por cilësia po bie, prandaj prodhimi fshatar vazhdon të dominojë; fermat e vogla familjare në Indi dhe Kinë kontribuojnë me pjesën më të madhe të furnizimeve globale.

FshatarĂ«t jo vetĂ«m qĂ« kanĂ« aftĂ«si thelbĂ«sore, por ata janĂ« gjithashtu, nga kĂ«ndvĂ«shtrimi i korporatave, partnerĂ« tĂ« dĂ«shirueshĂ«m - pikĂ«risht sepse janĂ« tĂ« vegjĂ«l, politikisht tĂ« dobĂ«t dhe tĂ« lehtĂ« pĂ«r t’u bindur. NĂ« disa sektorĂ«, korporatat kanĂ« bĂ«rĂ« madje edhe njĂ« zbulim fitimprurĂ«s se fshatarĂ«t - tĂ« cilĂ«t pĂ«rkushtimin e parĂ« e kanĂ« ndaj tokĂ«s - do tĂ« vazhdojnĂ« tĂ« punojnĂ« edhe me humbje. Pra, riorganizimi neoliberal i fshatit nuk e ka zhdukur fshatarĂ«sinĂ«. PĂ«rkundrazi, fshatarĂ«t janĂ« rikonstituuar ligjĂ«risht nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« maksimizon efikasitetin dhe fitimin. NĂ« kĂ«tĂ« proces, shtetet qĂ« mĂ« parĂ« qĂ«ndronin pranĂ« popullatave tĂ« veta kundĂ«r korporatave multinacionale - tĂ« cilat shpesh i shihnin si ndikim neokolonial - kanĂ« ndĂ«rruar anĂ« duke u rreshtuar me kapitalin e madh kundĂ«r masave tĂ« tyre agrare.

Fokusi i parĂ« i reformĂ«s neoliberale nĂ« fshat ka qenĂ« tĂ« kthejĂ« fshatarĂ«sinĂ« globale nĂ« konsumatorĂ« tĂ« agrobiznesit. Farat ishin nĂ« qendĂ«r tĂ« kĂ«saj: nĂ«n flamurin e mbrojtjeve tĂ« pronĂ«sisĂ« sĂ« OrganizatĂ«s BotĂ«rore tĂ« TregtisĂ«, fondacionet dhe agjencitĂ« ndĂ«rkombĂ«tare tĂ« financimit bindĂ«n vendet nĂ« zhvillim tĂ« shpallnin tĂ« paligjshme ruajtjen dhe shkĂ«mbimin tradicional tĂ« farave dhe tĂ« shpĂ«rbĂ«nin bankat shtetĂ«rore tĂ« farave. FermerĂ«t, pĂ«r pasojĂ«, u bĂ«nĂ« tĂ« varur nga produktet e korporatave - tĂ« cilat shpesh zgjatnin vetĂ«m njĂ« sezon dhe nuk mund tĂ« ruheshin. FermerĂ«t e vegjĂ«l, nĂ« shumĂ« vende, kanĂ« protestuar kundĂ«r humbjes sĂ« “sovranitetit tĂ« farave” dhe kundĂ«r biodiversitetit qĂ« pasoi. PĂ«r shembull, mijĂ«ra fermerĂ« ganezĂ« protestuan kundĂ«r Projektligjit tĂ« Kultivuesve tĂ« BimĂ«ve tĂ« vitit 2013, i cili i çonte pĂ«rpara interesat e agrobiznesit duke kriminalizuar fermerĂ«t qĂ« i ruanin fara pĂ«r t’i mbjellĂ« vitin tjetĂ«r; projektligji u tĂ«rhoq nĂ«n presion, por u paraqit sĂ«rish nĂ« vitin 2020 - me njĂ« emĂ«r tjetĂ«r.

PĂ«rkrahĂ«sit e farave korporative shpesh i referohen Revolucionit tĂ« GjelbĂ«r - njĂ« triumf i viteve ‘70 tĂ« shekullit XX, i laboratorĂ«ve dhe fondacioneve amerikane. Ky revolucion u ndĂ«rtua mbi varietete farash me rendiment tĂ« lartĂ« dhe tĂ« inxhinieruara gjenetikisht e tĂ« shoqĂ«ruara me ujitje intensive dhe plehra kimike. TrashĂ«gimia e tij Ă«shtĂ« vĂ«rtet e dyshimtĂ«: nĂ« shtetin Penxhab, qendra e Revolucionit tĂ« GjelbĂ«r tĂ« IndisĂ«, toka bujqĂ«sore Ă«shtĂ« ngopur me kimikate, akuiferĂ«t janĂ« shterur nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« tmerrshme dhe fermerĂ«t janĂ« bllokuar nĂ« njĂ« cikĂ«l kostosh gjithnjĂ« nĂ« rritje. MegjithatĂ«, nĂ« epokĂ«n e krizĂ«s klimatike, vetĂ« fshatarĂ«t janĂ« tĂ« dĂ«shpĂ«ruar tĂ« gjejnĂ« fara mĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme dhe me rendiment mĂ« tĂ« lartĂ«. Me heqjen e burimeve alternative tĂ« farave, korporatat janĂ« kĂ«naqur me pĂ«rfitimet. Bayer (Gjermani) dhe Corteva (SHBA) kontrollojnĂ« 80 pĂ«r qind tĂ« patentave pĂ«r farat e modifikuara gjenetikisht. BashkĂ« me farat janĂ« plehrat dhe pesticidet korporative; pĂ«r shembull, sĂ« bashku me ChemChina-n dhe Sinochem-in (KinĂ«) dhe BASF-in (Gjermani), ato kompani kontrollojnĂ« rreth 60 pĂ«r qind tĂ« tregut global tĂ« pesticideve.

Deri tani, fshatarĂ«sia globale shpenzon qindra miliarda dollarĂ« çdo vit pĂ«r fara dhe kimikate industriale. Edhe pse prodhimi bujqĂ«sor Ă«shtĂ« padyshim mĂ« i lartĂ«, si rezultat i kĂ«saj, kĂ«to shpenzime janĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« rrezikshme nĂ« shpĂ«rputhje me tĂ« ardhurat e fshatarĂ«ve. Tradicionalisht, fshatarĂ«t pĂ«rpiqeshin sa mĂ« shumĂ« t’ia dilnin pa para, tĂ« cilat zakonisht vinin me shumicĂ« vetĂ«m gjatĂ« sezonit tĂ« korrjes. Ata shpenzonin pak pĂ«r fara dhe plehra dhe ushqeheshin, sa tĂ« ishte e mundur, nga burimet e veta. Sot, fshatarĂ«t duhet tĂ« nxjerrin sasi tĂ« konsiderueshme parash nĂ« kohĂ«n e mbjelljes dhe gjatĂ« gjithĂ« sezonit tĂ« rritjes - pĂ«r tĂ« mbĂ«rritur deri te korrja.

Ndryshimet klimatike gjithashtu detyrojnë shumë fshatarë të mbjellin disa herë, duke rritur ndjeshëm koston e kultivimit. Ndonëse shpenzojnë gjithashtu shumë më tepër për shpenzime të rregullta, si arsimi i fëmijëve, pjesa më e madhe e këtyre parave duhet të merren borxh. Shumica e qeverive kanë skema kredie për bujqësi, por ca fshatarë nuk kanë kolateral apo dokumentacion të duhur për të përmbushur nevojat në këtë mënyrë. Të tjerët e shterojnë shpejt potencialin që kanë dhe duhet të kërkojnë hua diku tjetër. Prandaj, këtu buron rëndësia e madhe, veçanërisht në Azi dhe Afrikë, e fajdexhinjve ruralë. Shpeshherë duke kërkuar 10 për qind interes ose më shumë në muaj, fajdexhinjtë mund të lënë pas vetes dëme të mëdha njerëzore.

Së dyti, politikat neoliberale kanë transformuar tregjet bujqësore. Gjatë dekadave të fundit, fermerët janë përjashtuar gjithnjë e më shumë nga të ardhurat që rrjedhin nga prodhimi i tyre. Megjithatë, janë të ndryshme dhe komplekse mënyrat me të cilat është arritur ky përjashtim.

ËshtĂ« e qartĂ« se korporatat e mĂ«dha kanĂ« fuqinĂ« tĂ« diktojnĂ« çmimet e tregut, nĂ« dĂ«m tĂ« miliona prodhuesve tĂ« vegjĂ«l. NĂ« kĂ«tĂ« aspekt, tregjet e hapura duket se veprojnĂ« kundĂ«r fermerĂ«ve. Por, e gjithĂ« historia Ă«shtĂ« mĂ« e nuancuar. FermerĂ«t e botĂ«s nĂ« zhvillim, qĂ« kultivojnĂ« kakao, kallam sheqeri ose pambuk, rrallĂ«herĂ« marrin çmimet e tregut pĂ«r produktin e tyre. Midis tyre dhe kĂ«tyre çmimeve qĂ«ndrojnĂ« shpesh tĂ« njĂ«jtat institucione shtetĂ«rore qĂ« u krijuan nĂ« shekullin XX - pĂ«r tĂ« mbrojtur tĂ« ardhurat e fermerĂ«ve. KĂ«to borde tregtare dhe çmimet e tyre tĂ« fiksuara, tashmĂ« kanĂ« rrĂ«shqitur drejt njĂ« funksioni pothuajse tĂ« kundĂ«rt.

PĂ«r shembull, nĂ« vitin 1947 Gana krijoi monopole tregu pĂ«r t’u siguruar qĂ« fermerĂ«ve tĂ« kakaos do t’u paguheshin çmimet e drejta. Sot, ato institucione e interpretojnĂ« “interesin kombĂ«tar” nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« kundĂ«rt. Ato veprojnĂ« pĂ«r tĂ« mbajtur çmime tĂ« ulĂ«ta, dhe kĂ«shtu pĂ«r tĂ« gjeneruar njĂ« subvencion jo vetĂ«m pĂ«r shtetin, por edhe pĂ«r eksportuesit, pĂ«rpunuesit dhe konsumatorĂ«t e çokollatĂ«s. NĂ« vitin 2023-‘24, çmimet ndĂ«rkombĂ«tare tĂ« kakaos u rritĂ«n deri nĂ« 12 mijĂ« dollarĂ« pĂ«r ton, por tĂ« ardhurat e fermerĂ«ve u kufizuan nĂ« çmimin e qeverisĂ« i cili luhatej mes 1 800-3 000 dollarĂ« pĂ«r ton. JanĂ« komplekse ndĂ«rveprimet mes gjigantĂ«ve ndĂ«rkombĂ«tarĂ« tĂ« Ă«mbĂ«lsirave dhe agjencive qeveritare tĂ« AfrikĂ«s PerĂ«ndimore, por rezultatet nuk janĂ«. NĂ« vitet ’70 tĂ« shekullit XX, fermerĂ«t e kakaos fitonin deri nĂ« 50 pĂ«r qind tĂ« vlerĂ«s sĂ« çokollatĂ«s sĂ« pĂ«rfunduar; kjo ra nĂ« 16 pĂ«r qind nĂ« vitet ‘80 tĂ« shekullit XX dhe tani ndoshta Ă«shtĂ« nĂ« rreth gjashtĂ« pĂ«r qind. NdĂ«rkohĂ« qĂ« vlera e industrisĂ« sĂ« çokollatĂ«s ka kaluar 100 miliardĂ« dollarĂ«, disa fermerĂ« kakaoje, nĂ« ato vende, fitojnĂ« mĂ« pak se 300 dollarĂ« nĂ« vit. Gana dhe Bregu i FildishtĂ«, industritĂ« e kakaos tĂ« tĂ« cilave dikur siguronin vende pune pĂ«r migrantĂ« nga e gjithĂ« Afrika PerĂ«ndimore, tani janĂ« burime tĂ« rĂ«ndĂ«sishme migrimi drejt EvropĂ«s.

Shumica e fshatarĂ«sisĂ« botĂ«rore sot viktimizohet si nga tregjet e lira ashtu edhe nga mbetjet e socializmit tĂ« kontrolluar nga shteti. Pra, politika fshatare Ă«shtĂ« mĂ« komplekse sesa imagjinohet zakonisht. ShumĂ« fshatarĂ« ndjekin lĂ«vizjen e majtĂ« La VĂ­a Campesina, e cila kĂ«rkon tĂ« rikthejĂ« sistemet tradicionale fshatare dhe kĂ«shtu tĂ« kundĂ«rshtojĂ« farat e modifikuara gjenetikisht dhe kapjen e bujqĂ«sisĂ« nga korporatat. Por, ka gjithashtu mbĂ«shtetĂ«s po aq tĂ« vendosur tĂ« qĂ«ndrimit pothuajse tĂ« kundĂ«rt. NĂ« vendet ku mbrojtjet e vjetra socialiste janĂ« kthyer nĂ« instrumente pĂ«r uljen e çmimeve, shumĂ« fermerĂ« Ă«ndĂ«rrojnĂ« tregjet e lira. Siç mĂ« tha njĂ« aktivist agrar nĂ« Indi: “Ne thjesht duam t’i shesim tĂ« korrat tona me çmimet e tregut. Duke na mbrojtur, qeveria na ka bĂ«rĂ« tĂ« varfĂ«r. Ne themi: ‘Hiqni mbrojtjet tuaja dhe na lini tĂ« pĂ«rballemi me pasojat’”.

ShĂ«njestra e tretĂ« e reformĂ«s neoliberale tĂ« fshatit Ă«shtĂ« toka fshatare. PĂ«r dallim nga urtĂ«sia konvencionale - urbane - shumica e fshatarĂ«ve duan ta mbajnĂ« tokĂ«n qĂ« kanĂ«. SĂ« fundmi pyeta njĂ« fermer indian pambuku se pse vazhdonte punĂ«n e tij rraskapitĂ«se, kur mezi mbulonte koston e kultivimit dhe i duhej tĂ« bĂ«nte punĂ« tĂ« tjera pĂ«r tĂ« financuar humbjen nĂ« fermĂ«n e tij. Pse nuk e shiste thjesht tokĂ«n pĂ«r t’u pĂ«rqendruar nĂ« veprimtari mĂ« fitimprurĂ«se? “Toka Ă«shtĂ« nĂ«na jonĂ«â€, u pĂ«rgjigj ai. “E shet dot nĂ«nĂ«n tĂ«nde”? KĂ«tĂ« ndjesi e kanĂ« shumĂ« fshatarĂ«, pĂ«r tĂ« cilĂ«t toka pĂ«rfaqĂ«son jo veç siguri ekonomike, por trashĂ«gimi, paraardhĂ«s dhe gjeneratat qĂ« do tĂ« vijnĂ«.

MegjithatĂ«, nĂ« shumĂ« vende shitja e tokĂ«s bujqĂ«sore nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m e padĂ«shirueshme, por edhe e vĂ«shtirĂ«. Politikat pro-fshatare tĂ« miratuara nga Egjipti, India, Meksika dhe shumĂ« vende tĂ« tjera nĂ« vitet 1950-’60 - tĂ« cilat ndaluan pronĂ«sitĂ« e mĂ«dha tĂ« tokave dhe parandaluan qĂ« toka bujqĂ«sore tĂ« merrej pĂ«r pĂ«rdorime tĂ« tjera - tani sigurojnĂ« qĂ« tregjet e tokĂ«s rurale tĂ« mbeten tĂ« dobĂ«ta dhe çmimet tĂ« ulĂ«ta. Shitja e tokĂ«s madje mund tĂ« mos u sigurojĂ« fermerĂ«ve kapital tĂ« mjaftueshĂ«m pĂ«r ta filluar njĂ« jetĂ« tĂ« re diku tjetĂ«r. Pra, shumĂ« shpesh ata vazhdojnĂ« tĂ« punojnĂ« tokĂ«n. Edhe nĂ«se parcela e tyre Ă«shtĂ« tkurrur - pas disa brezave tĂ« trashĂ«gimisĂ« - nĂ«n pragun e qĂ«ndrueshmĂ«risĂ«; edhe nĂ«se Ă«shtĂ« degraduar nga mungesa e investimeve tĂ« pĂ«rhershme; edhe nĂ«se tĂ« ardhurat janĂ« kthyer nĂ« shifra negative - ata vazhdojnĂ« ta kultivojnĂ« nĂ« vend qĂ« ta lĂ«nĂ« tĂ« kthehet nĂ« djerrinĂ«. Pra, ferma nuk Ă«shtĂ« burim tĂ« ardhurash: ajo siguron thjesht stabilitet, njĂ« bazĂ« familjare, njĂ« ndjesi vatre. PĂ«rreth saj, fshatarĂ«t krijojnĂ« ekonomi hiper-moderne: bĂ«jnĂ« turne nĂ« fabrika pĂ«r tĂ« subvencionuar kultivimin, dĂ«rgojnĂ« anĂ«tarĂ« tĂ« familjes nĂ« punĂ« ndĂ«rtimi jashtĂ« vendit, drejtojnĂ« transportin dhe shĂ«rbimet lokale. ShumĂ« prodhime fshatare sot financohen nga burimet e tjera tĂ« tilla dhe funksionon si njĂ« shĂ«rbim publik me humbje. Fasadat e reja, tĂ« lyera me ngjyra tĂ« ndezura nĂ« fshatrat kamboxhiane, nuk paguhen me fitime tĂ« paqena nga orizi, por me remitencat e anĂ«tarĂ«ve tĂ« familjes qĂ« punojnĂ« nĂ« fabrika koreano-jugore.

Kur toka bujqësore devijohet për përdorime të tjera, procesi shpesh është i dhunshëm. Në Brazil, Kamboxhia, Ganë, Indi, Filipine dhe shumë vende të tjera, fermerët janë shpronësuar me forcë - në mënyrë që tokat e tyre të ripërdoren për plantacione, miniera dhe projekte turistike. Shpeshherë, këto dëbime zbatohen nga agjencitë shtetërore; në Etiopi, Honduras dhe gjetkë, forcat e policisë kanë burgosur apo qëlluar mbi fermerët që protestonin. Por, zona të mëdha të fshatit global po kriminalizohen gjithashtu, dhe fermerët e gjejnë veten në konkurrencë edhe me forcat e dhunshme jo-shtetërore. Për shembull, fermerët fshatarë janë viktimat kryesore të minatorëve të paligjshëm të arit në Peru dhe Kolumbi, të spekulatorëve të drurit dhe mineraleve në Mianmar, të grupeve paramilitare të lidhura me Rusinë që pushtojnë depozitat minerare në Mali dhe Republikën e Afrikës Qendrore. Minierat që shpesh dalin nga ky kaos ndotin tokat e mbetura bujqësore me cianid dhe kimikate të tjera, duke shkatërruar më tej ekonominë fshatare.

Dy miliardë njerëz nuk mund të zhvendosen në qytete. Po, popullsia rurale e Kinës ka rënë nga 80 për qind në vitin 1980 në 35 për qind - por, Kina është rast unik. Edhe në Indinë fqinje, popullsia rurale mbetet 65 për qind - ose 900 milionë njerëz. I gjithë prodhimi botëror industrial, ndërtimi dhe minierat aktualisht punësojnë vetëm 800 milionë njerëz: pra. është e qartë se fshatarësia globale nuk mund të përthithet nga industria. Duhet të kuptojmë se në mungesë të niveleve të jashtëzakonshme të industrializimit, asgjë nuk mund të mbajë popullsi të mëdha më mirë se toka. Duhet të ndalojmë së konsideruari urbanizimin si treguesin kryesor të përparimit zhvillimor dhe të kuptojmë se ai është, në shumë raste, shenjë e një fatkeqësie madhore: shkatërrimi i jetës rurale nga agrikultura dhe industria e madhe, si dhe humbja e sistemeve të pazëvendësueshme njerëzore dhe ekologjike.

Armiku i pĂ«rditshĂ«m i fshatarĂ«sisĂ« Ă«shtĂ« i njĂ«jti si i yni: ndryshimet klimatike. Ato sjellin rritje temperaturash, thatĂ«sira, stuhi mĂ« tĂ« dhunshme dhe mĂ« shumĂ« parregullsi sezonale. Shirat nuk bien nĂ« kohĂ«n kur duhen mbjellĂ« farat; stuhitĂ« e papritura shkatĂ«rrojnĂ« tĂ« korrat dhe nxisin pĂ«rhapjen e dĂ«mtuesve. Ajo qĂ« u duhet realisht fshatarĂ«ve Ă«shtĂ« njĂ« program i gjerĂ« pĂ«rshtatjeje ndaj ndryshimeve klimatike, qĂ« do tĂ« pĂ«rfshinte kryesisht kalimin nĂ« varietete dhe kultura tĂ« tjera. MegjithatĂ«, njĂ« pĂ«rshtatje e tillĂ« kĂ«rkon kapital. Fermat duhet tĂ« riformohen; kĂ«rkohet material i ri bimor; duhet tĂ« ketĂ« mundĂ«si - si nĂ« çdo eksperiment - pĂ«r dĂ«shtim. Duke marrĂ« parasysh skenarin e pĂ«rshkruar, nuk Ă«shtĂ« pĂ«r t’u habitur qĂ« shumica e fermerĂ«ve nuk mund tĂ« mbledhin kapitalin e nevojshĂ«m.

Tradicionalisht, fshatarĂ«t ua kthenin tokĂ«s lĂ«ndĂ«t ushqyese - nĂ« formĂ«n e mbetjeve bimore, jashtĂ«qitjeve njerĂ«zore e shtazore, lĂ«kurave dhe fibrave tĂ« dekompozuara. MeqenĂ«se shumica e produkteve bujqĂ«sore tani konsumohen nĂ« qytete, shumëçka nga ky material grumbullohet si kanalizim urban dhe mbeturina - dhe mĂ«nyra e vetme qĂ« lĂ«ndĂ«t ushqyese t’i rikthehen tokĂ«s Ă«shtĂ« nĂ« formĂ«n e plehrave kimike. Me kalimin e kohĂ«s, kjo bĂ«n qĂ« pjelloria e tokĂ«s tĂ« bjerĂ«. NĂ« kĂ«rkimet e mia nĂ« terren, kam parĂ« fermerĂ« qĂ« qanin mbi dĂ«min qĂ« kimikatet ua kishin shkaktuar tokave tĂ« tyre. Ndryshe nga korporatat, fshatarĂ«t nuk munden ta shpĂ«rfillin shkatĂ«rrimin e njĂ« toke tĂ« caktuar dhe tĂ« kalojnĂ« nĂ« tjetrĂ«n. Parcela e tyre u erdhi nga paraardhĂ«sit tĂ« cilĂ«t ua lanĂ« pĂ«r trashĂ«gimi edhe me njĂ« pĂ«rgjegjĂ«si tĂ« shenjtĂ«.

Duhet të jetë shkak për alarm të madh fakti që sot fondi tokësor bujqësor i botës është kaq rëndë i dëmtuar. Nëse shkatërrohen ekonomitë fshatare të Amerikës Latine, Afrikës dhe Azisë, do të shembet sistemi ynë ushqimor. Duke pasur parasysh numrat e mëdhenj të përfshirë, edhe përkeqësimet e vogla ekologjike mund të detyrojnë miliona refugjatë të rinj të largohen nga toka. Në varësi të mënyrës se si do të zhvillohen gjërat, Organizata Ndërkombëtare për Migracion e OKB-së parashikon se deri në vitin 2050 do të ketë mes 25 milionë dhe një miliard refugjatë klimatikë. Ata njerëz nuk kanë gjasa të punojnë në zyra apo fabrika. Historia sugjeron se disa do të detyrohen të sigurojnë jetesën me forcë, duke iu bashkuar grupeve militante të financuara nga kontrabanda, rrëmbimet dhe zhvatja. Balanca politike globale veçse është e brishtë.

Siç pritej, agrobiznesi paraqitet si zgjidhja. Faqet zyrtare tĂ« kompanive tĂ« mĂ«dha ushqimore paraqesin punĂ«torĂ« tĂ« lumtur plantacionesh, tĂ« veshur me uniforma korporative. Ato mburren me angazhimin e tyre ndaj bujqĂ«sisĂ« “tĂ« qĂ«ndrueshme” apo “rigjeneruese”. KompanitĂ« si McDonald’s, Bayer, Mars dhe PepsiCo janĂ« pjesĂ« e njĂ« grupi pune tĂ« agrobiznesit, brenda IniciativĂ«s sĂ« Tregjeve tĂ« QĂ«ndrueshme - e cila shpall si qĂ«llim krijimin e njĂ« sistemi ushqimor global, mĂ« tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m dhe mĂ« elastik. “Ne mund ta arrijmĂ« kĂ«tĂ«â€, shpjegoi CEO i Bayer-it nĂ« vitin 2022, “vetĂ«m nĂ«se ne si industri, nĂ« mĂ«nyrĂ« kolektive rrisim pĂ«rpjekjet tona pĂ«r tĂ« adoptuar praktikat rigjeneruese bujqĂ«sore”.

Edhe nĂ«se deklaratat e tilla janĂ« tĂ« sinqerta, 40 vjetĂ«t e fundit duhet tĂ« na bĂ«jnĂ« dyshues. Partneriteti midis korporatave tĂ« mĂ«dha dhe fshatarĂ«sisĂ« globale u ka mundĂ«suar tĂ« parave tĂ« marrin tĂ« ardhurat e tĂ« dytĂ«ve, dhe kĂ«shtu tĂ« heqin njĂ« pjesĂ« tĂ« madhe tĂ« likuiditetit nga vetĂ« fshati global. NjerĂ«zit qĂ« jetojnĂ« aty, pasuritĂ« mĂ« tĂ« çmuara tĂ« tĂ« cilĂ«ve ndodhen aty, dhe jetesa e tĂ« cilĂ«ve Ă«shtĂ« e lidhur ngushtĂ« me tĂ«, kanĂ« parĂ« se si dĂ«mtohet nĂ« mĂ«nyrĂ« shkatĂ«rrimtare kapaciteti i tyre pĂ«r menaxhim dhe investim tĂ« pĂ«rgjegjshĂ«m. Zgjidhja e vetme reale Ă«shtĂ« qĂ« pĂ«rgjegjĂ«sia t’u jepet atyre njerĂ«zve qĂ« kanĂ« interes pĂ«r jetĂ« a vdekje nĂ« bujqĂ«sinĂ« rigjeneruese.

Mënyra e jetesës fshatare është mburojë kritike kundër ndryshimeve klimatike. Fshatrat e bujqve riciklojnë mbeturinat biokimike sërish në tokë; shumë fshatarë gjithashtu i sigurojnë nevojat ushqimore nga fermat e tyre. Fshatarët, të cilët menaxhojnë drejtpërdrejt rreth 10 për qind të tokës në Tokë - një sipërfaqe pesë herë më e madhe se të gjitha qytetet dhe vendbanimet - ofrojnë një parim balancues ndaj shfrytëzimit korporativ dhe mendimit afatshkurtër. Ata gjithashtu ruajnë dijen kritike lokale mbi tokën dhe sistemet klimatike, si dhe mbi ndërveprimet e bimëve dhe kafshëve. Fshatarësia është një nga burimet më thelbësore ekonomike, shoqërore dhe ekologjike të njerëzimit, dhe ne duhet të investojmë në të nëse duam të lulëzojmë. E pasur dhe inovative, kjo klasë do të na mbrojë nga degradimi më ekstrem i sistemeve natyrore. E varfëruar dhe e terrorizuar, ajo do të detyrohet, në fund, të braktisë tokën në mënyrë masive dhe me pasoja të shumta shkatërrimtare.

NĂ« vitin 1979, duke shkruar nga njĂ« fshat i largĂ«t nĂ« FrancĂ«n lindore, John Berger vuri re se objektivi i fshatarit ishte: “T’ua dorĂ«zonte fĂ«mijĂ«ve mjetet e mbijetesĂ«s (nĂ«se ishte e mundur, mĂ« tĂ« sigurta nĂ« krahasim me ato qĂ« ai vetĂ« i kishte trashĂ«guar). IdealĂ«t e tij ndodheshin nĂ« tĂ« kaluarĂ«n; detyrimet e tij ishin ndaj sĂ« ardhmes tĂ« cilĂ«n vetĂ« ai nuk do tĂ« jetonte pĂ«r ta parĂ«â€.

TĂ« gjithĂ« do tĂ« bĂ«nim mirĂ« - mbijetesa mund tĂ« varet nga kjo - tĂ« pĂ«rgjithĂ«sojmĂ« pĂ«rshkrimin e duhur tĂ« Bergerit pĂ«r marrĂ«dhĂ«nien e fshatarit me jetĂ«n dhe tokĂ«n. Kriza e fshatarĂ«sisĂ« globale qĂ«ndron nĂ« qendĂ«r tĂ« tĂ« gjitha krizave tĂ« tjera, dhe ne duhet ta zgjidhim atĂ«. Duhet t’i rikthejmĂ« fshatarĂ«t nĂ« qendĂ«r tĂ« botĂ«kuptimit tonĂ«. Lufta e tyre pĂ«r tĂ« mbajtur vendin dhe rolin e tyre jetĂ«sor Ă«shtĂ« edhe lufta jonĂ«. NjĂ« luftĂ« e species. /Telegrafi/

↗

Udhëtimet në Shqipëri (1858) dhe në Kosovë (1869)

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Guillaume Lejean (1824-1871) ishte hartograf dhe gjeograf breton që udhëtoi goxha shumë në Turqinë evropiane, duke hartuar harta për autoritetet franceze. Lindi në Pluige-Geron pranë Morlesë në Bretanjë, dhe studioi në Kolegjin e Francës [CollÚge de France] në Paris, nën drejtimin e historianit të njohur Jules Michelet, ku pati rastin të takonte shumë studentë nga Ballkani. Punoi si sekretar i shkrimtarit dhe politikanit Alphonse de Lamartine dhe me pasion u interesua për gjeografinë dhe udhëtimet. Në vitin 1860, Lejeani u dërgua nga perandori Napoleon III në një ekspeditë drejt burimit të Nilit dhe u emërua nënkonsull francez në Masaua pranë Detit të Kuq (1862-1864). Pas kthimit në Francë, ai i kushtoi vëmendje Turqisë Evropiane dhe i bindi autoritetet për domosdoshmërinë e hartave të besueshme të Evropës Juglindore. Lejean ishte gjashtë herë në Ballkan dhe ishte autor i pesë librave dhe i shumë artikujve e letrave. Duket se ai i ka përshkuar disa herë trojet shqiptare midis viteve 1858 dhe 1869. Më poshtë disa janë fragmentet nga shkrimet e tij për Shqipërinë.

Nga: Guillaume Lejean[1]
Përktheu nga frëngjishtja dhe përgatiti: Robert Elsie
Përktheu në shqip (nga anglishtja): Agron Shala

Në Malet e Shqipërisë së Veriut (1858)

Pasi mbarova punĂ«t qĂ« kisha nĂ« Dubrovnik, u nisa me njĂ« anije tĂ« kompanisĂ« “Lloyd” qĂ« shĂ«rbente nĂ« ShqipĂ«ri, me qĂ«llim qĂ« tĂ« zbrisja nĂ« Bar dhe tĂ« udhĂ«toja drejt Lindjes, nĂ« malet e fiseve autonome. [...]

NĂ« njĂ« kthesĂ« tĂ« rrugĂ«s sĂ« lashtĂ«, mbĂ«rritĂ«m nĂ« brigjet e njĂ« liqeni tĂ« bukur me ujĂ« tĂ« ndenjur tĂ« mbushur me baltĂ«. EcĂ«m pĂ«rgjatĂ« tij me kujdes, sepse disa pjesĂ« tĂ« rrugĂ«s kishin rĂ«nĂ« nĂ« ujĂ«. teksa po admironim hijen e gjetheve tĂ« dendura nĂ« anĂ«n tjetĂ«r, vura re se uji po rridhte ngadalĂ«. Pasi shkĂ«mbeva disa fjalĂ« me udhĂ«rrĂ«fyesin tim, e kuptova gabimin tim. Ajo qĂ« kisha menduar se ishte njĂ« liqen i gjatĂ«, nĂ« fakt ishte njĂ« kthesĂ« e lumit Buna qĂ« shĂ«rbente si dalje pĂ«r liqenin dhe pĂ«r ujĂ«rat nga Mali i Zi. Ky lumĂ« Ă«shtĂ« nĂ« fakt i lundrueshĂ«m deri dy liga poshtĂ« ShkodrĂ«s. FatkeqĂ«sisht, pĂ«rballĂ« fshatit Obot ishte njĂ« breg rĂ«re ku uji kurrĂ« nuk Ă«shtĂ« mĂ« shumĂ« se tri metra i thellĂ«, gjĂ« qĂ« pengonte pothuajse gjithĂ« lundrimin. Turqit dhe vendasit nuk ishin nga ata njerĂ«z qĂ« do ta hiqnin kĂ«tĂ« pengesĂ« dhe do t’i siguronin qytetit me 40 mijĂ« banorĂ« qasjen e lirĂ« nĂ« det. Deri kĂ«tu, nĂ« BunĂ«, pĂ«rveç lundrave shqiptare ka pasur vetĂ«m anije tĂ« vogla luftarake tĂ« destinuara pĂ«r ta mbrojtur vendin kundĂ«r Malit tĂ« Zi.

PavarĂ«sisht vetĂ«pĂ«rmbajtjes orientale, tĂ« gjithĂ« nisĂ«m tĂ« bĂ«heshim tĂ« paduruar, kur papritur pamĂ« njĂ« kodĂ«r tĂ« izoluar qĂ« ngrihej pĂ«rpara nesh, e kurorĂ«zuar me njĂ« fortesĂ« tĂ« madhe venedikase. E njoha menjĂ«herĂ«, pa e parĂ« kurrĂ« mĂ« parĂ«. Ishte Rozafa idilike, fortesa historike e ShkodrĂ«s. Pas njĂ« gjysmĂ« ore ecjeje me vĂ«shtirĂ«si, pĂ«rgjatĂ« shtegut rreth Malit tĂ« Taraboshit, hymĂ« nĂ« njĂ« fshat me pisllĂ«k piktoresk, tĂ« quajtur Galata (ndoshta njĂ« shaka). Kaluam urĂ«n e gjatĂ« prej druri tĂ« quajtur Uzun KöprĂŒ [Ura e GjatĂ« - shĂ«n. i R. E.] dhe hymĂ« nĂ« qendrĂ«n tregtare tĂ« njohur si pazari, i vendosur nĂ« kĂ«mbĂ« tĂ« fortesĂ«s. KĂ«tu i lashĂ« shokĂ«t e mi dhe, pasi kalova njĂ« djerrinĂ« tĂ« madhe, u drejtova pĂ«r nĂ« KonsullatĂ«n e FrancĂ«s qĂ« ndodhej nĂ« qytetin e ri, ku u prita me mirĂ«sjellje nga dragomani, z. Robert, i cili i ushtronte funksionet konsullore nĂ« emĂ«r tĂ« z. Hecquard qĂ« mungonte.

TĂ« nesĂ«rmen nĂ« mĂ«ngjes, z. Robert dhe unĂ« dolĂ«m nĂ« njĂ« kodĂ«r tĂ« quajtur Kodra, e cila ofronte njĂ« pamje tĂ« shkĂ«lqyer tĂ« rrethinĂ«s. Rreth nesh shtrihej njĂ« fushĂ« 27 lega e gjatĂ« dhe me gjerĂ«si tĂ« ndryshme qĂ« ndiqte konturat e lumit tĂ« Moraçës, tĂ« liqenit dhe BunĂ«s, deri nĂ« det. NĂ« kĂ«tĂ« fushĂ«, lartĂ«sitĂ« e KodrĂ«s dhe RozafĂ«s formojnĂ« njĂ« zinxhir tĂ« vogĂ«l kodrash tĂ« izoluara me shist argjilor. NĂ« Verilindje mund tĂ« shihnim panoramĂ«n e mrekullueshme tĂ« liqenit qĂ« pĂ«rfundonte nĂ« formĂ« konike drejt Malit tĂ« Zi, malet e largĂ«ta tĂ« tĂ« cilit dukeshin nĂ« mjegullĂ«n e mĂ«ngjesit. NĂ« tĂ« djathtĂ« ndodhej njĂ« varg malor mĂ« i afĂ«rt, dhe pĂ«r kĂ«tĂ« arsye mĂ« i dukshĂ«m, me shpatet e pjerrĂ«ta tĂ« mbuluara me pyje. Aty jetojnĂ« fiset baritore gjysmĂ« tĂ« pavarura qĂ« quhen ShtatĂ« Flamujt. NĂ« bazĂ«n e malit tĂ« Cukalit, maja mĂ« jugore, mund tĂ« shihnim luginĂ«n e thellĂ« tĂ« Drinit qĂ« dilte nga malet. Ai e ndan kĂ«tĂ« mal nga vargmali i ashpĂ«r dhe i zi i MirditĂ«s. Chateaubriand ka thĂ«nĂ« dikur, “Liria gjithmonĂ« ka jetuar nĂ« male”. Pyes veten çfarĂ« mendon Pashai i ShkodrĂ«s pĂ«r kĂ«tĂ«, nĂ«se ndodh qĂ« tĂ« ngrejĂ« sytĂ« nga fortesat e tij drejt fortesave tĂ« tjera tĂ« frikshme qĂ« natyra ua ka dhĂ«nĂ« shqiptarĂ«ve nga tradita dhe privilegji, dhe malazezĂ«ve pĂ«rmes forcĂ«s sĂ« armĂ«ve tĂ« tyre. “A mund ta paramendosh se si janĂ« kĂ«ta banditĂ« malazezĂ«?” - mĂ« tha me mirĂ«besim, njĂ« konsull osman. “Ata janĂ« duke vdekur nga uria, nĂ« shpella tĂ« neveritshme, dhe megjithatĂ« duan tĂ« punojnĂ«. JanĂ« punĂ«torĂ« tĂ« shkĂ«lqyer nĂ« bujqĂ«si, kopshtarĂ« dhe madje edhe detarĂ«. I ftojmĂ« tĂ« zbresin nĂ« fushĂ« dhe tĂ« marrin ZetĂ«n, njĂ« fushĂ« e bukur me njĂ« perimetĂ«r prej pesĂ«dhjetĂ« legash, me kushtin e vetĂ«m qĂ« tĂ« pranojnĂ« se janĂ« nĂ«nshtetas turq. Dhe, a e dini zotĂ«ri se si pĂ«rgjigjen kĂ«ta tĂ« mjerĂ« tĂ« uritur? ThonĂ« se kjo do t’i turpĂ«ronte”.

Liqeni të cilin sllavët e quajnë Blato dhe shqiptarët e quajnë Liqeni [Likieni], është një shtrirje e konsiderueshme e ujit, e kufizuar në Perëndim nga një kreshtë gri, kodrat e fundit të së cilës zbulojnë kepet shkëmbore dhe disa fshatra peshkatarësh. Në Lindje,, fusha e banuar nga Buza e Ujit dhe Hoti, përfundon me një pjerrësi aq të butë saqë është e vështirë të përcaktosh vijën ndarëse mes tokës dhe ujit. Ato janë fusha në verë dhe moçale në dimër. Këtu ndeshemi me traditat e përjetshme të liqenit, si në Greqinë e Lashtë ashtu edhe në vendet moderne kelte. Vendasit thonë se liqeni nuk ka qenë gjithmonë aq i madh sa është sot, dhe se në bregun lindor ka pasur dikur një fushë të mbuluar me fshatra të quajtur Fusha e Pronave. Pas një tërmeti që dëmtoi rajonin, kjo fushë u fundos nën ujë dhe pleqtë thonë se, kur uji është i qetë, mund të shihen rrënojat e shtëpive dhe majat e pemëve në thellësi. [...]

NĂ« ShkodĂ«r qĂ«ndrova vetĂ«m aq sa mĂ« duhej pĂ«r t’u pĂ«rgatitur pĂ«r udhĂ«timin tim nĂ« brendĂ«si tĂ« vendit. Ndodhi diçka qĂ« mĂ« pengoi tĂ« dorĂ«zoja postĂ«n tĂ« cilĂ«n pashai ma kishte dhĂ«nĂ« pĂ«r Prizren. Por, meqĂ« kisha marrĂ« me qira kuaj poste dhe njĂ« suvar [polic kalorĂ«s] si shoqĂ«rues, vendosa, si ngushĂ«llim pĂ«r kĂ«tĂ« zhgĂ«njim, tĂ« bĂ«ja njĂ« ekskursion mes fiseve tĂ« lira tĂ« ShtatĂ« Maleve. MiqtĂ« e mi nĂ« ShkodĂ«r mĂ« shoqĂ«ruan deri te njĂ« pemĂ« gjigante qĂ« shĂ«nonte kufirin verior tĂ« qytetit. NdĂ«rsa po i pĂ«rshĂ«ndesja pĂ«r lamtumirĂ«, njĂ« britmĂ« e çuditshme nga suruxhiu [shoqĂ«ruesi kalorĂ«s] bĂ«ri qĂ« tĂ« tre kuajt tanĂ« tĂ« niseshin me galop pĂ«rmes shqopĂ«s qĂ« ngjante shumĂ« me shkurrishtat e gjera nĂ« perĂ«ndim tĂ« FrancĂ«s. NĂ« shqopĂ« kishte disa grupe shtĂ«pish qĂ« jepnin pĂ«rshtypjen e prosperitetit tĂ« pĂ«rgjithshĂ«m tĂ« ShqipĂ«risĂ«. Nga larg, pamĂ« tufa tĂ« gjata qĂ« shoqĂ«roheshin nga barinj me pamje madhĂ«shtore, me mustaqe tĂ« theksuara, tĂ« cilĂ«t, nĂ« vend tĂ« shkopinjve, mbanin pushkĂ«t e tyre shqiptare nga tĂ« cilat ata kurrĂ« nuk ndahen. Madje edhe barinjtĂ« trembĂ«dhjetĂ«vjeçarĂ« mbanin pushkĂ«n mbi supe. QentĂ« me qime tĂ« trasha na hodhĂ«n njĂ« vĂ«shtrim mĂ« pak miqĂ«sor. Edhe delet dukeshin kĂ«rcĂ«nuese nĂ«n pamjen e tyre tĂ« jashtme budallaqe. QĂ« nĂ« fillim mund tĂ« shihej se ishim mes shqiptarĂ«ve tĂ« vĂ«rtetĂ«, njĂ« racĂ« e muskujve dhe zemrave tĂ« hekurta.

Toka ishte e ngjashme me njerëzit. Kaluam përroin e Vrakës, një rrjedhë kristal e pastër, në të cilën kuajt tanë u futën me kënaqësi. Krijesat e shkreta dukeshin se janë të bindura se nuk do të ketë më ujë gjatë dy ditëve të gjata të udhëtimit tonë. Kjo fushë e gjelbër është një lloj crau shqiptar, mbi të cilin kuajt tanë ecnin me shumë vështirësi. Shtretërit e përrenjve, që hasëm, nuk na ofruan asgjë tjetër veç rërës së tyre të bardhë verbuese, të cilën vendasit e përdorin për të lustruar armët e veta. Pas një marshimi prej tri orësh, arritëm në një shteg me hije dhe u ndalëm në fshatin Koplik, qendra e një fisi prej rreth 4 500 banorësh - të cilët dikur ishin që të gjithë katolikë, por tani gjysma e tyre janë konvertuar në islam. Duhet thënë se ata nuk janë myslimanë të zakonshëm, sepse janë shumë të përkushtuar ndaj Shën Nikollës dhe Shën Gjergjit dhe ndezin qirinj në nder të tyre.

Kopliku Ă«shtĂ« me interes tĂ« veçantĂ«. ËshtĂ« vendi i mbledhjes sĂ« banditĂ«ve tĂ« rrethinĂ«s. Policia nĂ« ShkodĂ«r do tĂ« hezitonte shumĂ« pĂ«r tĂ« trazuar punĂ«t e tyre tĂ« mbrapshta. MĂ« bĂ«ri pĂ«rshtypje se shumĂ« pashallarĂ« ishin tĂ« bindur se njĂ« muaj banditizĂ«m pĂ«rbĂ«nte njĂ« stĂ«rvitje mĂ« tĂ« mirĂ« pĂ«r kĂ«mbĂ«sorĂ«t e tyre sesa tri vjet me stĂ«rvitje nĂ« stilin evropian. PĂ«r tĂ« qenĂ« tĂ« drejtĂ« me banditĂ«t serbĂ« dhe shqiptarĂ«, duhet theksuar se, nĂ« kohĂ« lufte, ata shĂ«rbejnĂ« me besnikĂ«ri nĂ«n flamurin e fisit tĂ« tyre, dhe me siguri nuk do ta bĂ«nin kĂ«tĂ« nĂ«se autoritetet do tĂ« vendosnin t’u imponoheshin atyre nĂ« atĂ« moment. NjĂ« milje para Koplikut, rruga ndĂ«rpritet nga njĂ« shteg qĂ« tĂ« çon drejt liqenit tĂ« Rjollit. Teksa po i afroheshim kryqĂ«zimit, pesĂ« burra qĂ« vinin nga Lindja u pozicionuan pĂ«rpara nesh. Kostumet e tyre, armĂ«t e tyre dhe qĂ«ndrimi i tyre ishin tĂ« tillĂ« saqĂ« ndjeva njĂ« detyrim t’i admiroja. Edhe suvari im i pa, por nuk ishte nĂ« disponim tĂ« mirĂ« pĂ«r ndonjĂ« admirim. Papritmas, na dha njĂ« shenjĂ«, mua dhe suruxhiut, dhe u nis me galop nĂ« drejtim tĂ« fshatit. Mendova se ishte me ngut pĂ«r tĂ« arritur nĂ« vendin ku do tĂ« flinim, por dy ose tre minuta mĂ« vonĂ« ai u kthye nĂ« rrugĂ«. Kishte dashur vetĂ«m tĂ« shmangte qĂ«ndrimin brenda rrezes sĂ« zjarrit tĂ« atyre pesĂ« burrave. U ndjeva i poshtĂ«ruar qĂ« pa dashje kisha luajtur rolin e njĂ« frikacaku, aq mĂ« tepĂ«r kur, nga sa mund tĂ« shihja, pesĂ« burrat ndoshta ishin nĂ« kĂ«rkim pĂ«r hakmarrje pĂ«r ndonjĂ« gjakmarrje dhe nuk do t'i shqetĂ«sonin udhĂ«tarĂ«t. Ata nuk dukeshin tĂ« ofenduar nga dyshimi i treguar nga xhandari ynĂ« dhe vazhduan udhĂ«timin e tyre si njerĂ«z tĂ« mirĂ« qĂ« me gjasĂ« edhe ishin. [...]

E lamĂ« pĂ«r njĂ« kohĂ« Prronin e ThatĂ« pĂ«r tĂ« hyrĂ« nĂ« luginĂ«n e Dedajve ku, sipas informacionit nga z. Viquesnel, shpresoja tĂ« gjeja njĂ« gurore tĂ« vĂ«rtetĂ« me fosile, por mungesa ime e njohjes sĂ« shqipes nuk mĂ« mundĂ«soi t’i pyesja vendasit tĂ« cilĂ«t mund tĂ« kishin qenĂ« nĂ« gjendje tĂ« ma tregonin. NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, e kalova kohĂ«n duke vizatuar njĂ« hartĂ« tĂ« luginĂ«s dhe ngushticĂ«s nĂ« Veri tĂ« fushĂ«s, dhe isha i rrethuar gjatĂ« gjithĂ« kohĂ«s nga banorĂ«t e Dedajve qĂ« habiteshin me instrumentet e mia. [...]

Dikush mund të shtrojë pyetjen nëse gjakmarrjet janë të zakonshme në Shqipëri. Do të përgjigjesha me një fakt. Kisha me vete një tabelë të të gjitha vrasjeve të kryera në Pulat, fshat më fshat, nga viti 1854 e deri më 1856. Përqindja e përgjithshme është një vdekje për dhjetë shtëpi. Në komunën e Niksajve [mbase Nikç - shën. i T.], është një burrë për familje në trembëdhjetë vjet. Nëse i shtohet kësaj lista e gjatë e vrasjeve në tentim, por të pasuksesshme, kuptohet se një gegë shqiptar tridhjetëvjeçar, i cili nuk ka vrarë ende askënd, është po aq i rrallë sa një frekuentues i rregullt i salloneve parisiane i cili, në të njëjtën moshë, nuk ka botuar ende një artikull në një nga revytë më të mira.

Në Dedaj pata rastin të studioj tipin malësor gegë të cilin kushtet e jetesës dhe klima e kanë bërë disi më ndryshe nga banorët e qyteteve. Njerëzit këtu janë më shumë barinj sesa bujq. Ata janë të gjatë dhe thatanikë, dhe fytyrat e tyre të holla, me pamje krenare, janë të njohura mirë për ata që kanë udhëtuar në Greqi ku gjaku shqiptar është përzier shumë me atë të grekëve. Kostumet e tyre tradicionale, një jelek i kuq dhe një fustanellë, ruhen për rastet festive dhe zëvendësohen në jetën e përditshme me një mantel të gjatë leshi dhe pushkë në një brez shpatullash. Siç kam vënë re, pushka është pak a shumë një përbërës i pandashëm i shqiptarit të pavarur. Siç mund të shihet në shkrimet e z. von Hahn, përdorimi i një pushke është formalisht i ndaluar për priftërinjtë katolikë, por ata e injorojnë këtë ndalesë. Këtu mund të shohësh një prift duke dhënë ritin e fundit për të vdekur dhe pastaj, në kthim, duke qëlluar mbi ndonjë turk të dyshimtë që nuk iu përgjigj përshëndetjes së tij. Sa për gratë, puna e rëndë dhe lindjet e hershme i shkatërrojnë ato në moshë të re, por jeta e shtëpisë dhe mirëqenia relative u lejon vajzave të reja të ruajnë bukurinë e tyre që rrezaton pastërtinë dhe energjinë me gjak të ri.

MĂ« pas hyra nĂ« tokĂ«n e fisit Shkreli, njĂ« nga fiset mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme nĂ« male sepse pĂ«rbĂ«het nga 2 500 frymĂ« dhe furnizon lehtĂ«sisht 600 pushkĂ«. Kaluam njĂ« shqopĂ« poshtĂ« njĂ« pjese tĂ« pjerrĂ«t dhe zbritĂ«m te Prroni i ThatĂ« i cili Ă«shtĂ« i kalueshĂ«m vetĂ«m kĂ«tu. Aty takuam njĂ« burrĂ«, rreth dyzet vjeç, gjashtĂ« kĂ«mbĂ« i gjatĂ« dhe me pamje tĂ« mirĂ«, i cili po ruante kopenĂ« e tij nĂ« shqopĂ«. Ai m’u drejtua nĂ« italisht dhe unĂ« pĂ«rfitova nga rasti pĂ«r tĂ« marrĂ« prej tij disa informacione tĂ« dobishme. Ai ishte njĂ« fshatar i gjendur mirĂ«, nga fshati ZagorĂ«, dhe ishte i fisit Shkreli. Emri i tij ishte ÇukĂ« dhe çdo vit nĂ« pranverĂ« ai zbriste nĂ« Medua [ShĂ«ngjin - shĂ«n. i R. E.], nĂ« bregdet, ku fisi i tij kishte kullota tĂ« dhĂ«na nga Osman Pasha i ShkodrĂ«s. Ai kishte mĂ«suar italisht pĂ«r tĂ« shĂ«rbyer si dragoman pĂ«r kapitenĂ«t e marinĂ«s tregtare italiane dhe austriake qĂ« ndaleshin nĂ« Medua dhe bĂ«nin tregti me lesh tĂ« trashĂ« dhe artikuj tĂ« tjerĂ« me malĂ«sorĂ«t. Ai mĂ« ftoi ta vizitoja, nĂ« kthimin tim nĂ« ZagorĂ«, duke mĂ« siguruar se do tĂ« mĂ« shoqĂ«ronte deri nĂ« BogĂ«, po tĂ« kishte dikĂ« aty qĂ« do tĂ« njoftonte familjen e tij. E pyeta pĂ«r Prronin e ThatĂ«. Ai mĂ« tha se uji rridhte nĂ« tĂ« vetĂ«m pĂ«r rreth njĂ« ditĂ« ose dy njĂ« herĂ« nĂ« dhjetĂ« vjet - pas njĂ« periudhe reshjesh tĂ« jashtĂ«zakonshme nĂ« BjeshkĂ«t e Nemuna. ËshtĂ« e vĂ«shtirĂ« qĂ« shpyllĂ«zimit tĂ« pjesshĂ«m tĂ« maleve t’i atribuohet gjendja aktuale e thatĂ« e pĂ«rroit, sepse Ă«shtĂ« e pamundur qĂ« njĂ« gryke e tillĂ« tĂ« jetĂ« gdhendur nga pĂ«rroi i rastĂ«sishĂ«m qĂ« rrjedh njĂ« herĂ« nĂ« dhjetĂ« vjet. [...]

LEXO PO ASHTU:

- Kelmendasit e Sremit (1782)
- Një udhëtim nga Prizreni në Shkodër më 1839
- Udhëtim nëpër Kosovë në vitet 1836-1838
- Shkrim i vitit 1842: Shqiptarët - një popull luftarak në kufijtë e qytetërimit
- Udhëtimi i vitit 1858 në Shqipërinë dardane

Nga aty e deri nĂ« BogĂ«, shtegu ndiqte bregun e majtĂ« tĂ« grykĂ«s dhe kalonte nĂ«pĂ«r njĂ« vend mĂ« tĂ« kultivuar, pavarĂ«sisht klimĂ«s mĂ« tĂ« ftohtĂ«. Ndryshimi nĂ« klimĂ« ishte i dukshĂ«m nga mungesa e disa bimĂ«ve, si hardhitĂ« e egra qĂ« janĂ« tĂ« zakonshme nĂ« rajonin e BerzelĂ«s [Bzheta - shĂ«n. i R. E.]. Pas njĂ« udhĂ«timi pĂ«r dy orĂ«, e jo pesĂ« siç thotĂ« z. BouĂ© (libri i tĂ« cilit Ă«shtĂ« jashtĂ«zakonisht i saktĂ« pĂ«r kĂ«tĂ« shteg dhe pĂ«r tĂ« tjerĂ«t, me pĂ«rjashtim tĂ« dy ose tri detajeve tĂ« rĂ«ndĂ«sishme), arritĂ«m nĂ« fshatin BogĂ« i cili, sipas z. BouĂ©, i pĂ«rket fisit Kelmendi dhe, sipas z. Jubany, ai i pĂ«rket fisit Shala. Ky i fundit e bazoi shkrimin e tij mbi informacionet zyrtare dhe, edhe pse kjo mund tĂ« vihet nĂ« dyshim, unĂ« preferova versionin e BouĂ©sĂ« dhe mendimin se kisha arritur nĂ« njĂ« pjesĂ« tĂ« vendit qĂ« i pĂ«rkiste Kelmendit tĂ« famshĂ«m i cili pĂ«r dy shekuj ishte krenaria e ShqipĂ«risĂ« katolike dhe tmerri i gjithĂ« PerĂ«ndimit tĂ« PerandorisĂ« Osmane - nga Dalmacia deri nĂ« PashallĂ«kun e AdrianopojĂ«s [Edirne]. KĂ«ta malĂ«sorĂ«, tĂ« cilĂ«t rezistuan ndaj ushtrive prej njĂ«qind mijĂ« burrash, ranĂ« viktima tĂ« grindjeve tĂ« veta tĂ« brendshme dhe u deportuan nĂ« masĂ« nĂ« Serbi. MĂ« vonĂ«, ata u pushtuan nga malli pĂ«r vendlindjen dhe u kthyen nĂ« tokĂ«n e tyre amtare, duke shtypur kĂ«do qĂ« u pĂ«rpoq t’i ndalonte. PĂ«rtacia e turqve ua mundĂ«soi atyre tĂ« vendoseshin, por tani ata ishin vetĂ«m njĂ« imitim i dobĂ«t i madhĂ«shtisĂ« sĂ« dikurshme fisnore, sepse pĂ«rbĂ«heshin vetĂ«m nga katĂ«r fshatra dhe 4 000 banorĂ«.

U prita ngrohtësisht në Bogë, falë një rekomandimi nga konsullata dhe mikpritjes tradicionale të gegëve. Nuk e shpërdorova qëndrimin tim, sepse isha aty vetëm për aq kohë sa më duhej për të kryer punën time topografike. Ashtu si Berzela, Boga është e vendosur në shtratin e një liqeni të dikurshëm që u tha për shkak të mungesës së ujit në Prronin e Thatë. Lugina paraqet të njëjtën seri kureshtare të shtresave horizontale që tregojnë periudha të njëpasnjëshme tharjeje. Fshati është i shpërndarë në bregun e djathtë të luginës. Një kishë e izoluar ngrihet në anën tjetër. Të tilla shtresa të tokës diluviane janë pothuajse po aq të goditura sa lugina e Piatrës në Moldavi - një nga studimet më interesante që mund të bëjë një gjeolog. Mbërrita në krye të Prronit në orën një e gjysmë pasdite (nuk mund ta quaj vërtet burim të përroit, sepse nuk ka ujë). Do të kisha dashur të shkoja më lart nëpër grykat e Bjeshkëve të Nemuna dhe, po të mos ishte shumë larg, të kisha parë pellgun e bukur të Gucisë dhe safirin e vogël të quajtur Liqeni i Plavës, por nuk pata kohë dhe, fatkeqësisht, jam detyruar të kthehem duke përdorur të njëjtin shteg.

Pak pas Dedajve, kaluam Prronin mbi njĂ« urĂ« druri qĂ« ishte aq e kalbur saqĂ« kaluam mbi tĂ« me kujdes, njĂ« e nga njĂ«, duke i lĂ«nĂ« kuajt tanĂ« tĂ« tĂ«rhiqeshin pas nesh. Ura nuk u shemb dhe, pasi hipĂ«m pĂ«rsĂ«ri mbi kuajt tanĂ«, kaluam nĂ«pĂ«r njĂ« tokĂ« tĂ« kultivuar, dĂ«shmi e punĂ«s sĂ« palodhur tĂ« shqiptarĂ«ve, dhe arritĂ«m nĂ« ZagorĂ« ku gegu im gjigant, Çuka i mirĂ«, po priste dhe na pranoi me njĂ« mirĂ«seardhje tĂ« madhe. Nuk do t’i lodh lexuesit e mi me tregimet pĂ«r mikpritjen e fshatit nĂ« Orient. Mjafton tĂ« them, sa pĂ«r informacion tĂ« udhĂ«tarĂ«ve sybaritĂ«, se fjeta nĂ« njĂ« kopsht nĂ«n yje.

Zagora Ă«shtĂ« njĂ« fshat shqiptar, por mban njĂ« emĂ«r sllav, qĂ« do tĂ« thotĂ« “nĂ« kĂ«mbĂ«t e malit”. Kjo duket se tregon se ishte njĂ« nga vendet ku gegĂ«t i dĂ«buan sllavĂ«t, ndoshta nĂ« njĂ« kohĂ« menjĂ«herĂ« pas pushtimit turk. Toka fillimisht i pĂ«rkiste tri fiseve serbe: Petroviq, Tutoviq dhe Pelaj, tĂ« cilĂ«t formonin njĂ« grup prej njĂ«qind shtĂ«pish rreth Malit Veleçik. [...]

Katër orë pasi kishim kaluar përsëri Prronin, këtë herë mbi një urë guri që ishte në gjendje të mirë, u ktheva në Shkodër ku isha shumë i zënë duke organizuar ekskursionin tim të ardhshëm në Mal të Zi. [...]

Udhëtimi në Kosovë dhe në Shqipërinë e Veriut në vitin 1869

Kështjella mjaft e shëmtuar që dominon sot Prizrenin, nuk ka ndonjë interes të veçantë historik. Në këmbët e saj mund të shihet një xhami që dikur ishte kishë e krishterë, e dhunuar dhe e përdhosur nga turqit (siç ka ndodhur në shumë vende të tjera), ndoshta në kohën e Sinan Pashës. Ndoqa shtegun në formë zigzage përgjatë kështjellës dhe zbrita në Prizren, ku u prita me respekt nga Arqipeshkvi, Monsinjor Dario Bucciarelli, i cili ishte ende shumë i ri, një njeri i hijshëm në çdo kuptim.

Kalova disa ditĂ« nĂ« Prizren duke u marrĂ« me arkeologji dhe gjeografi. Si pikĂ« vrojtimi zgjodha njĂ« shkĂ«mb pas lumit BistricĂ«, sipĂ«r varrezĂ«s sĂ« krishterĂ«. Vura re aty njĂ« varr turk tĂ« dĂ«mtuar, por ende jo krejt i shkatĂ«rruar, dhe pyeta se çfarĂ« ishte. MĂ«sova se ishte varri i njĂ« fanatiku vendas i cili, i tĂ«rbuar nga fakti se nuk do tĂ« mund tĂ« shtypte tĂ« krishterĂ«t pas vdekjes sĂ« tij, kishte kĂ«mbĂ«ngulur qĂ« tĂ« varrosej sipĂ«r varrezĂ«s bullgare [vllahe - shĂ«n. i T.] pĂ«r tĂ« dominuar tĂ« pafetĂ« nĂ«n tri gurĂ«t e varrit tĂ« tij. DĂ«shira e tij u plotĂ«sua. Por, njĂ« njeri me njĂ« interpretim kaq tĂ« çuditshĂ«m tĂ« tolerancĂ«s nuk mund tĂ« shpresojĂ« tolerancĂ«n e njerĂ«zve qĂ« donte t’i ofendonte. TĂ« krishterĂ«t qĂ« kalonin pranĂ« varrit tĂ« tij ia bĂ«nin kĂ«tĂ« tĂ« ditur. Pa dyshim qĂ« do tĂ« kishte qenĂ« mĂ« mirĂ« pĂ«r ta qĂ« ta linin tĂ« qetĂ« varrin e atij njeriu tĂ« pacipĂ«, por, nĂ« fund tĂ« fundit, kush provokoi i pari?

ËshtĂ« njĂ« udhĂ«tim gjashtorĂ«sh, pĂ«rmes fushĂ«s, nga Prizreni nĂ« GjakovĂ«. NĂ« rreth gjysmĂ« ore rrugĂ« Ă«shtĂ« njĂ« urĂ« e bukur qĂ« kalon guximshĂ«m lumin Drin, nĂ« fund tĂ« njĂ« gryke tĂ« ngushtĂ«. Ajo dikur mbronte njĂ« kĂ«shtjellĂ« romake, ose ndoshta dy. NĂ« shqip ura quhet Ura e FshajtĂ«, njĂ« fshat fqinj, dhe gjithashtu Ura e ShenjtĂ« - njĂ« emĂ«r i lidhur me njĂ« legjendĂ«. Vendasit pohojnĂ« se gryka e pĂ«rmendur Ă«shtĂ« hapur nga ShĂ«n Nikolla, i cili deshi tĂ« hapte njĂ« kalim te Drini dhe tĂ« thante njĂ« liqen qĂ« dikur mbulonte fushĂ«n e GjakovĂ«s. NjerĂ«zit kanĂ« idetĂ« e tyre pĂ«r gjeologjinĂ«, ide qĂ« janĂ« mĂ« pak shkencore dhe mĂ« tĂ« vĂ«rteta se tonat, por duhet pranuar se kĂ«tyre tregimeve nuk u mungon hijeshia.

Fusha e Gjakovës është pjesërisht e kolonizuar nga shqiptarët katolikë të fisit Fani të Mirditës, toka e të cilëve është më pak pjellore sesa pjesa tjetër e Mirditës. Kjo i shtyu ata të vinin dhe të vendoseshin në këtë fushë, si bujq për myslimanët. Këta të fundit, duke qenë përtacë, të ligj dhe arrogantë nga natyra, si hidalgotë, u gëzuan kur panë tokat e tyre të lulëzonin pa bërë gjë vetë. Por, sapo toka hyri në prodhim të plotë, ata u përpoqën me egërsi të dëbonin ata të cilët e kishin bërë pjellore. Për fat, fanët janë po aq të zotë me pushkë sa edhe me lopata, dhe besimtarët myslimanë u detyruan të kufizoheshin vetëm duke sharë bujqit e tyre të zellshëm.

Shpirti luftarak i Fanit, tĂ« cilit sapo iu referova, shpĂ«rtheu sĂ« fundmi. NĂ« skaj tĂ« fushĂ«s sĂ« GjakovĂ«s ishte njĂ« shtĂ«pi e fortifikuar e banuar nga myslimanĂ«t qĂ« çonin jetĂ« luksoze. Ata hynin nĂ« fshatrat bullgare [vllahe - shĂ«n. i T.] pĂ«rreth dhe merrnin gjithçka donin - ushqim, para, gra, bagĂ«ti. Kjo vazhdoi pĂ«r mjaft kohĂ« dhe autoritetet mĂ« nĂ« fund u detyruan tĂ« ndĂ«rhynin. MeqĂ« kishte vetĂ«m policĂ« dhe ushtarĂ« turq, banditĂ«t mund tĂ« bĂ«nin çfarĂ« tĂ« donin, por, mĂ« nĂ« fund, konsujt e paduruar kĂ«rkuan nga Pashai i Prizrenit qĂ« tĂ« pastronte vendin nga kjo fole hajdutĂ«sh. Çështja iu dorĂ«zua njĂ« oficeri nga Gjakova, vetĂ« bandit i njohur, por njĂ« burrĂ« i aftĂ« pĂ«r veprim. NĂ« vend qĂ« tĂ« merrte vartĂ«sit e tij me vete, ai thirri fanĂ«t, mblodhi shtatĂ«mbĂ«dhjetĂ« prej tyre dhe u nis pĂ«r tĂ« sulmuar fortesĂ«n (kulla) e banditĂ«ve. Ajo u mor me sulm, banditĂ«t u vranĂ« dhe dy burra tĂ« Fanit u plagosĂ«n rĂ«ndĂ«. Nuk kam nevojĂ« tĂ« shtoj se kĂ«ta dy burra, tĂ« plagosur gjatĂ« shĂ«rbimit publik, kurrĂ« nuk morĂ«n pagat e premtuara. Ata patĂ«n fatin tĂ« liheshin tĂ« qetĂ«. NĂ« fund tĂ« fundit, ata kishin guxuar tĂ« vrisnin “besimtarĂ«t” dhe tĂ« gjithĂ« e dinĂ« se nĂ« vendet myslimane jeta e njĂ« hajduti mysliman Ă«shtĂ« e shenjtĂ« pĂ«r çdo tĂ« pafe qĂ« ka nĂ« shĂ«njestĂ«r kuletĂ«n e tij. [...]

Deri nĂ« Prizren kam udhĂ«tuar nĂ« siguri tĂ« plotĂ«. Por, nĂ« PodrimĂ«, filluan problemet e mia. MbĂ«rrita nĂ« qytetin e GjakovĂ«s, prej nga doja tĂ« vazhdoja direkt e nĂ« vijĂ« tĂ« drejtĂ« pĂ«r nĂ« ShkodĂ«r, pĂ«rmes krahinave autonome. ËshtĂ« e pamundur tĂ« udhĂ«tosh nĂ« kĂ«tĂ« vend nĂ«se nuk je i shoqĂ«ruar nga njĂ« vendas i cili e drejton udhĂ«tarin nĂ«pĂ«r fshatra miqĂ«sore. PĂ«rndryshe, vazhdon duke ndryshuar udhĂ«rrĂ«fyesit dhe garantĂ«t nga fshati nĂ« fshat. Çdo fyerje kundĂ«r udhĂ«tarit duhet tĂ« hakmerret nga garanti ose fisi i tij - sapo tĂ« jepet mundĂ«sia. Ishte kjo kohĂ« e keqe pĂ«r mua. Kur isha nĂ« GjakovĂ«, shpĂ«rtheu njĂ« pĂ«rleshje nĂ« KorenicĂ«, njĂ« orĂ« larg qytetit. Dy fise kishin sulmuar njĂ«ri-tjetrin njĂ« ditĂ« mĂ« parĂ« nĂ« Bytyç, nĂ« shtegun qĂ« unĂ« kisha ndĂ«rmend tĂ« merrja. MĂ« kĂ«shilluan tĂ« shkoja nĂ« PejĂ«, njĂ« qytet i vogĂ«l i kĂ«ndshĂ«m njĂ« ditĂ« udhĂ« larg, pĂ«r t’i marrĂ« garantĂ«t atje. Shkova atje dhe e gjeta qytetin nĂ« rrĂ«mujĂ« tĂ« plotĂ«. NjĂ« i ri mysliman, i dashuruar nĂ« njĂ« vajzĂ« myslimane nga njĂ« shtĂ«pi e mirĂ«, vendosi ta rrĂ«mbente me pushkĂ« nĂ« dorĂ«, megjithĂ«se me shumĂ« gjasĂ« do ta kishte pasur po ta kishte kĂ«rkuar thjesht dorĂ«n e saj. I gjithĂ« qyteti kishte marrĂ« njĂ«rĂ«n apo tjetrĂ«n anĂ« dhe pati tĂ« shtĂ«na gjithĂ« natĂ«n dhe shumĂ« viktima. Prisja tĂ« pĂ«rfundoja nĂ« mes tĂ« betejĂ«s, por gjĂ«rat ishin tĂ« qeta kur arrita. MegjithatĂ«, fshatrat ishin tĂ« pasigurta, siç mĂ«sova ditĂ«n tjetĂ«r. [...]

Nuk e gjeta udhërrëfyesin që kërkoja në Pejë dhe u detyrova të kthehesha në Gjakovë, ku më në fund më dhanë dy burra, njëri prej të cilëve ishte hoxhë mysliman i fisit Krasniq. Ne do të udhëtonim për dy ditë nëpër një vend të myslimanëve fanatikë dhe të pavarur. Si i tillë, George, megjithëse katolik i zjarrtë, e gjykoi se është e duhur të shtirej si mysliman dhe shpiku një histori duke u shtirur si njëfarë Rashid Aga, djali i Mulla Hysenit, i lidhur me xhaminë e madhe të Shkodrës, dhe i zonjës Gylnare, gruas së tij. Kjo histori e vogël e ndihmoi atë të bëhej mik me një fanatik mysliman i cili ia tregoi atij urrejtjen ndaj të krishterëve. Ai fliste vazhdimisht për kënaqësinë që do të ndiente duke i masakruar, djegur dhe ngulur në hunj në këtë botë, përpara se të piqeshin përgjithmonë në tjetrën. [...]

Duke lënë Gjakovën, kaluam fushën për dy orë dhe pastaj u ngjitëm në male prej nga zbritëm në një luginë të bukur të quajtur Butandj [Babaj i Bokës - shën. i R. E.], ku kaluam natën. Ditën tjetër, lashë Butandjin me dy luftëtarë fshati të cilët më shoqëruan deri në kufijtë e tokës së fisit të tyre, dy lega larg. U ndalëm aty në një qafë të lartë ku kishim një pamje të mrekullueshme të një lugine të gjerë, e banuar dhe po ashtu e pyllëzuar, nëpër të cilën rridhte një lumë i bukur me emër latin, Valbona. Ishin dy kodra që e prishnin disi pamjen tonë, ndaj u ngjita në njërën prej tyre, për tmerr të udhërrëfyesve të mi të cilët më paralajmëruan se malësori i parë që do të më shihte do të më qëllonte pa më pyetur se kush isha. Në fund të fundit, ndoshta nuk u interesonte shumë atyre nëse do të vritesha apo jo, por nëse diçka do të më ndodhte në shoqërinë e tyre, ata do të ishin personalisht përgjegjës, sipas zakonit, dhe do të detyroheshin të merrnin hak kundër fisit fqinj për një çështje që nuk u përkiste fare. Premtova të mos largohesha, por sapo u largova nga vështrimi i tyre, harrova premtimin. Jam i mësuar me jetën në vende të egra dhe e di çfarë masash duhet të marr. U tregova shumë i kujdesshëm, deri në momentin kur pasioni im për gjeografinë më pushtoi dhe më bëri të harroj gjithçka - përveç peizazhit të mrekullueshëm përpara meje. Brenda më pak se një ore, kisha bërë një hartë të hollësishme të luginës dhe u ktheva te burrat - për kënaqësinë e madh të udhërrëfyesve të mi të cilët tani mund të ktheheshin në shtëpi. Vazhdoja më tej me të tjerët dhe gjatë pasdites e kalova lumin Valbonë, si dhe një degë lindore të tij që mbante emrin sllav, Bistricë. Nga Valbona vazhdova përgjatë shpateve të përdredhura, megjithëse të kultivuara, dhe u ftova me mirëseardhje në një shtëpi të izoluar - një fortesë e vërtetë shqiptare e përbërë nga një kat përdhes pa derë e pa dritare, dhe një kat sipër që arrihej me shkallën që mund të hiqej në shenjën më të vogël për ndonjë rrezik. Të gjitha shtëpitë këtu janë ndërtuar kështu dhe ofrojnë dëshmi të qartë të gjendjes së luftës që është normale në këtë krahinë.

Hoxha ynë - përkundër profesionit të tij si njeri i fesë, kishte shkuar të vidhte rrush në një vresht që njihte - mbërriti me kohë për darkë, recitoi një fatiha dhe pastaj një namaz ose lutje mbrëmjeje, së cilës George bëri sikur iu bashkua. Ata vazhduan kështu.

TĂ« nesĂ«rmen nĂ« mĂ«ngjes, e hoqĂ«m qafe shoqĂ«ruesin tonĂ« tĂ« bezdisshĂ«m, dhe burrat e fisit Krasniq na shoqĂ«ruan deri nĂ« MĂ«rtur - njĂ« krahinĂ« tmerrĂ«sisht e pjerrĂ«t. Ajo ishte e populluar mirĂ«, por nuk kishte shumĂ« bujqĂ«si. Tani ishim nĂ« mes tĂ« njĂ« fisi katolik. ËshtĂ« e vĂ«rtetĂ« qĂ« katolikĂ«t shqiptarĂ« janĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« pĂ«r t’u kategorizuar. Isha dĂ«shmitar i njĂ« shembulli interesant tĂ« kĂ«saj nĂ« MĂ«rtur. NĂ« njĂ« shtĂ«pi ku kisha ndaluar nĂ« mesditĂ«, pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« njĂ« vakt fshatar, pashĂ« njĂ« adoleshent 18-20 vjeç, pothuajse pa mjekĂ«r. NĂ«na e tij, njĂ« figurĂ« e fortĂ« amĂ«sore si tĂ« gjitha gratĂ« shqiptare, po e qortonte nĂ« mĂ«nyrĂ«n qĂ« dukej se nuk i pĂ«lqente djaloshit. George pĂ«rktheu atĂ« qĂ« po ndodhte. Djali ishte i martuar. Kishte humbur vĂ«llezĂ«rit, njĂ«rin pas tjetrit, tĂ« cilĂ«t ishin gjithashtu tĂ« martuar. Me vdekjen e vĂ«llait tĂ« parĂ«, ai, sipas zakonit, ishte martuar me vejushĂ«n e vĂ«llait tĂ« tij dhe kĂ«shtu kishte kryer bigami. Por, edhe vĂ«llai tjetĂ«r vdiq, dhe ai nuk ishte i gatshĂ«m t’i nĂ«nshtrohej pĂ«rsĂ«ri zakonit dhe tĂ« bĂ«nte trigami. NĂ«na, konservatore dhe respektuese e zakoneve, siç janĂ« nĂ«nat nĂ« vende tĂ« tjera, pĂ«rpiqej t’ia bĂ«nte tĂ« qartĂ« djalit tĂ« saj se njĂ« burrĂ« nderi nuk mund tĂ« bĂ«nte gjĂ« tjetĂ«r veçse tĂ« trashĂ«gonte tĂ« vejat e vĂ«llezĂ«rve tĂ« tij - edhe sikur tĂ« ishin pesĂ« apo dhjetĂ«. Shprehja nĂ« fytyrĂ«n e djaloshit mĂ« argĂ«toi shumĂ«. Mund tĂ« shihej qartĂ« se dy gra ishin mĂ«se tĂ« mjaftueshme pĂ«r tĂ«. Ai nuk e donte tĂ« tretĂ«n.

KatĂ«r orĂ« pas kĂ«tij spektakli intim, u befasova kur hasa nĂ« njĂ« grup tĂ« vogĂ«l evropianĂ«sh - katĂ«r misionarĂ« italianĂ« qĂ« po bĂ«nin kamping nĂ« njĂ« kasolle me gjethe pĂ«rpara njĂ« kishe qĂ« pĂ«rpiqeshin ta rindĂ«rtonin. E kaluam njĂ« mbrĂ«mje tĂ« kĂ«ndshme sĂ« bashku dhe ditĂ«n tjetĂ«r, pasi u ngjitĂ«m nĂ« njĂ« grykĂ« tĂ« bukur tĂ« quajtur Lumi i Zi, zbrita nĂ« njĂ« tjetĂ«r luginĂ« tĂ« quajtur ShalĂ« dhe trokita nĂ« derĂ«n e bajraktarit ose kreut tĂ« famullisĂ« sĂ« Abatit. Sigurisht, ishte njĂ« trokitje metaforike, sepse shtĂ«pitĂ« nĂ« kĂ«tĂ« vend rrallĂ«herĂ« kanĂ« dyer. Siç vura re, hyn dhe del nga shtĂ«pia pĂ«rmes njĂ« dritareje nĂ« katin e sipĂ«rm. Po tĂ« kishte pasur derĂ« dhe po tĂ« trokitej, ka shumĂ« gjasa tĂ« qĂ«llohesh nĂ« kokĂ«. Duhet tĂ« ndalesh dhjetĂ« hapa larg shtĂ«pisĂ« dhe tĂ« bĂ«rtasĂ«sh p. sh., “Izot, schpii”? - domethĂ«nĂ«, “I zoti i shpisĂ«, a je aty”? AtĂ«herĂ« zakonisht shfaqet njĂ« figurĂ« femĂ«rore, çështja diskutohet dhe zakonisht ftohesh me mirĂ«seardhje. Bajraktari mĂ« ftoi tĂ« rrija nĂ« shtĂ«pinĂ« e tij, por e refuzova ofertĂ«n, duke i shpjeguar atij se, meqĂ« nuk dija shqip, do tĂ« ndihesha mĂ« shumĂ« si nĂ« shtĂ«pi me famullitarin qĂ« dinte gjuhĂ«n time. Arsyeja e vĂ«rtetĂ« ishte se kisha frikĂ« se do tĂ« ishte njĂ« mbrĂ«mje e bezdisshme. ShqiptarĂ«t e Malit tĂ« Zi [MalĂ«sisĂ« - shĂ«n. i T.] janĂ« njerĂ«z tĂ« shkĂ«lqyer, por biseda e tyre pĂ«rqendrohet vetĂ«m te kush Ă«shtĂ« vrarĂ« dhe kush duhet tĂ« vritet. Kjo Ă«shtĂ« interesante pĂ«r njĂ« ditĂ« ose dy, por nĂ« fund bĂ«het paksa monotone. Kryetari mĂ« dha njĂ« udhĂ«rrĂ«fyes pĂ«r tĂ« mĂ« çuar te famullitari rreth njĂ« kilometĂ«r larg, duke u justifikuar se nuk mund tĂ« mĂ« shoqĂ«ronte personalisht sepse kishte njĂ« fqinj nĂ« atĂ« shteg tĂ« cilit i kishte borxh gjakun nĂ« njĂ« hasmĂ«ri.

Rastësi fatlume ishte që prifti i cili shërbente në kishën e Abatit ishte i njëjti si famullitar i Kirit, një fshat ku do të kaloja ditën tjetër, kështu që ai vendosi të vinte me mua.

U nisëm të nesërmen në mëngjes, unë, George, prifti dhe një shërbëtor me një lopë të cilën prifti kishte ndërmend ta shiste gjatë rrugës. Kafsha përfaqësonte një gjashtë muaj të të ardhurave të tij si famullitar i Abatit. Hasëm disa ciganë dhe më vonë disa malësorë që u intriguan aq shumë nga prania ime saqë pyetjet e tyre të përsëritura frymëzuan priftin të bënte shaka me ta, gjë që më argëtoi edhe mua. Ai u tha atyre se unë isha Mbreti i Francës (kral i Francit) që po vizitonte miqtë e tij midis të krishterëve të lirë të Malit të Zi [Malësisë - shën. i T.]. /Telegrafi/

______________


[1] Pjesë nga: Guillaume Lejean, Voyages dans les Balkans, 1857-1870 (Paris: Non Lieu, 2011), fq. 129; 135-149; 374-382. Përkthyer nga frëngjishtja [në anglisht] nga Robert Elsie.

↗

Hjumi vs Letërsia

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Hjumi nuk kishte besim te letërsia dhe punoi për të zhvlerësuar skicat e karaktereve si forma legjitime të filozofisë.

Nga: Katie Ebner-Landy, profesoreshë e Estetikës në Universitetin e Utrehtit në Holandë dhe autore e librit Skica e karakterit si filozofi: Zakone, norma, tipa (në botim, 2025) / aeon.co
PĂ«rktheu: Agron Shala / Telegrafi.com

ËshtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« gjesh njĂ« filozof qĂ« shkruan mirĂ«. TĂ« gjithĂ« stilistĂ«t e mirĂ« mund tĂ« numĂ«rohen nĂ« gishtat e dorĂ«s: Bernard Uiliams [Bernard Williams] - pĂ«r sinqeritetin e qartĂ« tĂ« prozĂ«s sĂ« tij; Stenli KavĂ«ll [Stanley Cavell] - shkrimi introspektiv i tĂ« cilit paloset si njĂ« origami; Fridrih Niçe [Friedrich Nietzsche] - shkĂ«lqimi dhe thirrjet e tĂ« cilit joshnin shumĂ« njerĂ«z drejt ideve tĂ« dyshimta. Dejvid Hjum [David Hume] zakonisht shihet si pjesĂ« e kĂ«tij grupi. Filozofi skocez i shekullit XVIII shkroi nĂ« shumĂ« zhanre: jo vetĂ«m ese, disertacione dhe traktate, por edhe dialogĂ«, monologĂ« tĂ« personifikuar dhe biografi. Hjumi i adhuronte figurat letrare tĂ« kohĂ«s sĂ« tij, si eseistin Xhozef Adison [Joseph Addison] i cili themeloi revistĂ«n The Spectator, dhe moralistin francez Zhan de la Bryjer [Jean de La BruyĂšre]. Ai ishte gjithashtu dhe pa ngurrim i pĂ«rkushtuar tĂ« gjente njĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar ura mes dijetarĂ«ve dhe shoqĂ«risĂ«, mes njĂ« bote qĂ« ishte “e dijshme” dhe njĂ« bote qĂ« ishte e prirĂ« pĂ«r “biseda” tĂ« lehta. MegjithatĂ«, ishte pikĂ«risht Hjumi ai qĂ« ndihmoi tĂ« ndahej ajo qĂ« ne e quajmĂ« sot “letĂ«rsi” nga ajo qĂ« ne e quajmĂ« sot “filozofi”. Ai e bĂ«ri kĂ«tĂ« duke shtruar njĂ« sfidĂ« shkatĂ«rrimtare ndaj prestigjit tĂ« njĂ« mjeti letrar i cili prej kohĂ«sh ishte konsideruar si metodĂ« legjitime pĂ«r tĂ« ushtruar filozofinĂ«: skica e karakterit.

ÇfarĂ« Ă«shtĂ« skica e karakterit? ËshtĂ« njĂ« pĂ«rshkrim i shkurtĂ«r i njĂ« personi, i njĂ« tipi shoqĂ«ror i cili pĂ«rqendrohet te prirjet dhe sjelljet e veta tĂ« zakonshme. Imagjino tĂ« pĂ«rshkruash njĂ« lloj personi: njĂ« beqar pa dashje [incel], njĂ« intelektual, njĂ« shpjegues arrogant [mansplainer]. Mund tĂ« fillosh duke thĂ«nĂ« se ata janĂ« "lloji i personit qĂ« ...”! Beqar pa dashje Ă«shtĂ« lloji i personit qĂ« jeton nĂ« bodrumin e prindĂ«rve tĂ« vet, qĂ« njeh memet mĂ« tĂ« fundit dhe qĂ« ndoshta politikisht anon nĂ« tĂ« djathtĂ«n ekstreme ose tĂ« paktĂ«n drejt libertarianizmit. Intelektual Ă«shtĂ« lloji i personit qĂ« pĂ«lqen kafenetĂ« e mira, lexon revista elitare dhe qĂ« politikisht preferon tĂ« anojĂ« majtas - ose nĂ« tĂ« djathtĂ«n ekstreme. Shpjeguesi arrogant, pĂ«r tĂ« pĂ«rdorur shprehjen e paharrueshme tĂ« gazetares MarinĂ« Kogan [Marin Cogan], Ă«shtĂ« lloji i personit qĂ« ka njĂ« “nevojĂ« pĂ«r tĂ« tĂ« shpjeguar - me tonin tepĂ«r tĂ« thjeshtuar dhe tĂ« durueshĂ«m tĂ« njĂ« mĂ«suesi tĂ« fillores - gjĂ«ra vĂ«rtet tĂ« qarta qĂ« ti veçse i ke ditur”.

Skica e karakterit Ă«shtĂ« njĂ« zhanĂ«r qĂ«, pĂ«r nga natyra, Ă«shtĂ« pĂ«rshkrues dhe qĂ« sot lexohet si diçka sociologjike, disi letrare dhe goxha komike. PĂ«rderisa Ă«shtĂ« pjesĂ« e diskursit tonĂ« tĂ« pĂ«rditshĂ«m, ky zhanĂ«r ka njĂ« histori tĂ« gjatĂ« qĂ« shtrihet deri nĂ« GreqinĂ« e lashtĂ«. GjatĂ« kĂ«saj historie, skica e karakterit u ngatĂ«rrua me njĂ« disiplinĂ« krejt tjetĂ«r: filozofinĂ« morale - dega e filozofisĂ« qĂ« merret me virtytet dhe veset, me mendimet mbi zakonet dhe normat shoqĂ«rore, dhe nĂ« pĂ«rgjithĂ«si me pĂ«rpjekjen pĂ«r tĂ« kuptuar se çfarĂ« tĂ« duhet pĂ«r t’u bĂ«rĂ« i mirĂ«. PĂ«r qindra vjet, skica e karakterit u kuptua si njĂ« metodĂ« standarde pĂ«r ta ushtruar kĂ«tĂ« formĂ« filozofie - derisa Hjumi e sfidoi kĂ«tĂ« supozim nĂ« vitin 1748. Me kĂ«tĂ«, filozofia dhe letĂ«rsia nisĂ«n tĂ« ndaheshin.

Mendimtari i lashtĂ« grek qĂ« duhet tĂ« marrĂ« meritat si themelues i kĂ«saj forme tĂ« çuditshme tĂ« shkrimit, Ă«shtĂ« filozofi pak i njohur i quajtur Teofrasti, i cili bĂ«n pjesĂ« nĂ« listĂ«n e stilistĂ«ve tĂ« mĂ«dhenj filozofikĂ«. Emri i tij, dhĂ«nĂ« nĂ« moshĂ« tĂ« vonĂ« nga mĂ«suesi i tij, Aristoteli, do tĂ« thotĂ« “folĂ«s hyjnor”. (MĂ« parĂ« ai quhej Eufrast ose “folĂ«s i mirĂ«â€, por mĂ« pas avancoi.) Teofrasti e drejtoi talentin e tij tĂ« shkrimit nĂ« njĂ« gamĂ« marramendĂ«se temash. Shkroi traktate mbi lĂ«ngjet dhe vepra mbi metafizikĂ«n, logjikĂ«n dhe politikĂ«n. MegjithatĂ«, Ă«shtĂ« mĂ« i njohur pĂ«r dy gjĂ«ra: shpikjen e shkencĂ«s sĂ« botanikĂ«s dhe shkrimin e njĂ« libĂ«rthi qĂ« u bĂ« i njohur si Karakteret.

Karakteret Ă«shtĂ« pĂ«rmbledhje qĂ« synon tĂ« pĂ«rcaktojĂ« 30 vese. KĂ«tĂ« e bĂ«n duke shkruar skica tĂ« tipave qĂ« mishĂ«rojnĂ« kĂ«to cilĂ«si. NĂ« Karakteret, Teofrasti trajton veset si Koha e PapĂ«rshtatshme, ShpĂ«rqendrimi dhe Bisedat e Kota dhe pastaj i paraqet ato nĂ« veprim. Njeriu i KohĂ«s sĂ« PapĂ«rshtatshme, pĂ«r shembull, Ă«shtĂ« dikush qĂ« gjithmonĂ« zgjedh momentin e gabuar. Ai â€œĂ«shtĂ« i atij lloji qĂ« i drejtohet dikujt qĂ« Ă«shtĂ« i zĂ«nĂ« dhe i kĂ«rkon njĂ« kĂ«shillĂ«â€, qĂ« “i kĂ«ndon kĂ«ngĂ« dashurie tĂ« dashurĂ«s kur ajo ka ethe”, qĂ« “kur njĂ« burrĂ« sapo Ă«shtĂ« kthyer nga njĂ« udhĂ«tim i gjatĂ«â€ ai e fton atĂ« pĂ«r shĂ«titje. Njeriu i ShpĂ«rqendruar Ă«shtĂ« po aq i ngathĂ«t: ai Ă«shtĂ« lloji i njeriut qĂ«, kur Ă«shtĂ« nĂ« publik nĂ« teatĂ«r, “fle dhe mbetet aty vetĂ«m”.

Siç sugjerojnë këta shembuj, Teofrasti nuk interesohet për vese të bujshme, ato që krijojnë tragjedi, vese që paraqesin probleme të qarta si Zilia ose Lakmia. Cilësitë që ai paraqet lidhen me tiparin e veçantë të të qenit të zakonshme: janë mëkatet shoqërore që i bëjmë në përditshmëri. Veset e Teofrastit jo vetëm që janë të përditshme, por gjithashtu trajtohen pa i kushtuar vëmendje shpjegimit. Asnjëherë ai nuk tregon pse Njeriu i Kohës së Papërshtatshme sillet ashtu siç sillet. Këto skica janë përshkrime dhe asgjë më shumë.

Vepra e shkurtĂ«r e Teofrastit, me interesimin e saj pĂ«r tĂ« pĂ«rshkruar lloje tĂ« zakonshme tĂ« paaftĂ«sive, ka habitur prej kohĂ«sh klasikĂ«t tĂ« cilĂ«t janĂ« pĂ«rballur me pyetjen se pse Teofrasti e shkroi atĂ«. A ishte kjo njĂ« vepĂ«r retorike pĂ«r t’ju shĂ«rbyer juristĂ«ve tĂ« rinj qĂ« tĂ« mĂ«sonin si tĂ« tallnin tĂ« pandehurit nĂ« gjyq? A ishte njĂ« shtesĂ« e PoetikĂ«s qĂ« rendiste karakteret komike - pĂ«r dallim nga karakteret tragjike tĂ« preferuara nga Aristoteli? Apo ishte njĂ« vepĂ«r etike: qĂ« nxirrte nĂ« pah njĂ« sĂ«rĂ« cilĂ«sish tĂ« kĂ«qija qĂ« duheshin mbajtur nĂ«n kontroll kur jeton mes njerĂ«zve tĂ« tjerĂ«? Personi i parĂ« qĂ« u pĂ«rpoq tĂ« pĂ«rgjigjej ndaj kĂ«saj pyetjeje ishte njĂ« shkrimtar anonim romak, i cili vendosi tĂ« shkruante njĂ« parathĂ«nie tĂ« rreme nĂ« emĂ«r tĂ« Teofrastit. Karakteret, pretendon kjo parathĂ«nie, ka dy synime. ËshtĂ« njĂ« ushtrim nĂ« klasifikimin dhe pĂ«rshkrimin e njerĂ«zve, nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n mĂ«nyrĂ« siç Teofrasti i kishte klasifikuar mĂ« parĂ« bimĂ«t. Dhe, Ă«shtĂ« njĂ« vepĂ«r me njĂ« qĂ«llim tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m etik. Karakteret duhet tĂ« pĂ«rdoret si “udhĂ«zues”, thotĂ« kjo parathĂ«nie, pĂ«r tĂ« kuptuar me çfarĂ« lloj njerĂ«zish duhet tĂ« shoqĂ«rohesh dhe cilĂ«t lloj njerĂ«zish duhet tĂ« shmangĂ«sh.

Kjo parathënie hapi rrugën për një lexim moral të Karaktereve, i cili u tregua jashtëzakonisht popullor gjatë Rilindjes.

Në një shoqëri intelektuale evropiane që nxitonte të rikuperonte dorëshkrimet e lashta dhe të përdorte urtësinë e lashtë për të zgjidhur problemet moderne, Karakteret e Teofrastit pati një sukses të madh. Pas përkthimit të parë në latinisht në vitet 1430 (nga një italian që kërkonte të linte përshtypje te një administrator papnor në Padovë), humanist pas humanisti nxitoi të ofronte përkthime të reja dhe të përmirësuara latine, të shoqëruara me shpjegime për atë që ata mendonin se kjo vepër mund të të mësonte.

Ky njeri i parĂ«, italiani Llapo da Castilionkio i Riu [Lapo da Castiglionchio il Giovane], premtoi se Karakteret e Teofrastit ishte vepra e pĂ«rsosur pĂ«r dikĂ« qĂ« kĂ«rkonte tĂ« mĂ«sonte si tĂ« “kontrollonte” njerĂ«zit e tjerĂ«. Administratori papnor, sugjeronte ai, mund tĂ« mĂ«sonte nga Teofrasti si t’i njihte veset e tĂ« tjerĂ«ve, dhe pĂ«r kĂ«tĂ« arsye si t’i trajtonte mĂ« mirĂ« ata. Karakteret, sipas tij, do tĂ« ishte njĂ« udhĂ«zues i mirĂ« pĂ«r menaxhimin e Vatikanit. Humanisti vjenez, Johan Grempar [Johannes Gremper], mendoi se pĂ«rmbledhja e lashtĂ« e Teofrastit kishte interes tĂ« ngjashĂ«m publik. Kur ia dedikoi librin ambasadorit tĂ« mbretit tĂ« HungarisĂ« dhe BohemisĂ«, ai e paraqiti Karakteret si njĂ« thesar tĂ« “pĂ«rvojĂ«s praktike” qĂ« mund tĂ« kishte pĂ«rdorim tĂ« madh nĂ« aspektin profesional. Juristi gjerman, Vilibalt Pirkhajmer [Willibald Pirckheimer], paraqiti njĂ« rast edhe mĂ« tĂ« habitshĂ«m: pas LuftĂ«s sĂ« FshatarĂ«ve nĂ« Gjermani nĂ« vitin 1525, Karakteret ofronte çelĂ«sin pĂ«r tĂ« qetĂ«suar masat rebele. Duke mĂ«suar rreth personazheve me vese, masat do tĂ« shihnin se çfarĂ« lloj veprimesh duhej tĂ« shmangnin. Teofrasti, sugjeronte Pirkhajmeri, ofronte njĂ« lloj mĂ«simi moral pĂ«rmes shembullit tĂ« keq, i cili kishte mĂ« shumĂ« gjasa tĂ« arrinte detyrĂ«n ambicioze tĂ« reformĂ«s etike aty ku pĂ«rpjekjet e tjera kishin dĂ«shtuar - sepse ishte i shkruar nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« veçantĂ«.

Përmbledhja e Teofrastit ishte bërë disi vepër me rëndësi publike. Përsëri e përsëri, gjatë shekullit XVI, intelektualët evropianë mendonin se kjo vepër e shkurtër kishte aftësi si për të zbuluar natyrën e njerëzve të tjerë, ashtu edhe për të ndihmuar njerëzit që të reformonin veten. Përshkrime të shkurtra të tipave të lashtë shoqërorë, si Njeriu i Shpërqendruar dhe Njeriu i Kohës së Papërshtatshme, papritur u projektuan në krizat urgjente politike dhe bashkëkohore. Nga fundi i shekullit XVI, pas shumë përkthimeve dhe botimeve të reja të Karaktereve, Izak Kazuboni [Isaac Casaubon], një filolog i shquar francez, u përpoq të kuptonte natyrën e forcës tërheqëse të 30 tipave të Teofrastit.

Kazuboni ishte studiues i jashtëzakonshëm i gjuhëve të lashta - me njohuri të thella mbi greqishten e lashtë, si dhe student i aramaishtes, sirishtes, arabishtes dhe hebraishtes. Kazuboni ishte i famshëm në mbarë Evropën e shekullit XVI: ai mbajti katedra në Gjenevë dhe Montpelje, punoi në bibliotekën mbretërore në Paris dhe më pas në oborrin e mbretit anglez. Ai ishte gjithashtu i fiksuar pas Karaktereve. Për më shumë se 20 vjet, Kazuboni punoi për ta përkthyer këtë vepër të shkurtër në latinisht. Përpjekjet e tij rezultuan në tri botime të jashtëzakonshme të Karaktereve, në të cilat Kazuboni u përpoq të shpjegonte interesin dhe vlerën e shkrimit të karaktereve si një zhanër.

Sipas fjalĂ«ve tĂ« Kazubonit, shkrimi i karaktereve ishte mĂ«nyra e tretĂ« dhe “mĂ« elegante” qĂ« tĂ« lashtĂ«t kishin pĂ«r tĂ« udhĂ«zuar moralin - krahas argumenteve tĂ« arsyetuara dhe kĂ«shillave tĂ« pĂ«rgjithshme. Ajo qĂ« Ă«shtĂ« e veçantĂ« te shkrimi i karaktereve, argumentoi Kazuboni, Ă«shtĂ« se si ai synon tĂ« mĂ«sojĂ« etikĂ«n duke pĂ«rshkruar se si zakonisht sillet njĂ« person qĂ« Ă«shtĂ« i pajisur me njĂ« cilĂ«si tĂ« caktuar. PĂ«rmes njĂ« skice karakteri, lexuesi nuk do tĂ« mĂ«sonte se tĂ« qenit i shpĂ«rqendruar ishte cilĂ«si e keqe pĂ«rmes njĂ« grupi argumentesh, dhe as nuk do tĂ« pĂ«rthithte thjesht njĂ« copĂ« kĂ«shille tĂ« pĂ«rgjithshme mbi nevojĂ«n pĂ«r tĂ« shmangur veprimet e shpĂ«rqendruara. PĂ«rkundrazi, ai do ta shihte cilĂ«sinĂ« e shpĂ«rqendrimit, tĂ« mishĂ«ruar nĂ« njĂ« person tĂ« veçantĂ«, pĂ«rmes njĂ« pĂ«rshkrimi tĂ« gjallĂ« tĂ« zakoneve tĂ« tij tĂ« pĂ«rditshme. PĂ«r Kazubonin, shkrimi i karaktereve pĂ«rfaqĂ«sonte kĂ«shtu njĂ« “zhanĂ«r ndĂ«rmjet shkrimeve tĂ« filozofĂ«ve dhe poetĂ«ve”. Ai udhĂ«zonte moralin, si filozofia, por ishte po aq emocional sa poezia. Ky ishte njĂ« lloj shkrimi qĂ« ishte njĂ«herĂ«sh etik dhe letrar pĂ«r nga natyra.

Ideja e Kazubonit se shkrimi i karaktereve ishte një metodë e tretë e të shkruarit filozofi, rezultoi të kishte shumë ndikim në shekullin që pasoi - derisa u vu në pikëpyetje nga Hjumi.

Në vitin 1608, peshkopi anglez Xhozef Holl [Joseph Hall] vendosi ta sillte shkrimin e karaktereve në anglisht. Ai mendoi se teksti i lashtë grek i Teofrastit mund të shndërrohej në një vepër të moralit të krishterë - nëse bëheshin disa përshtatje të kujdesshme. Kështu, u shtuan tipat e virtytshëm si Njeriu i Përulur dhe Njeriu Besnik, si dhe figura të veseve të reja, si Zilia dhe Lakmia. Holli punoi në përshtatjen e tij pasi lexoi me kujdes Kazubonin.

Sipas fjalĂ«ve tĂ« Hollit, ndĂ«rsa grekĂ«t e lashtĂ« kishin disa gjĂ«ra tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta me autoritetet fetare tĂ« shekullit XVII, ata ndryshonin nĂ« mĂ«nyrĂ«n se si tĂ« lashtĂ«t e mĂ«sonin “Hyjnoren” e tyre “tĂ« natyrshme” “jo nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« vetme”, por “me shumĂ« shpjegime”. Tri mĂ«nyrat qĂ« filozofĂ«t moralĂ« grekĂ« pĂ«rdornin pĂ«r tĂ« mĂ«suar moralin, ka thĂ«nĂ« Holli, duke ndjekur Kazubonin, ishin: diskutimet se si tĂ« arrihej kolektivisht lumturia njerĂ«zore; zbatimi i parimeve tĂ« pĂ«rgjithshme morale nĂ« situata tĂ« veçanta; dhe shkrimi i karaktereve tĂ« virtytit dhe vesit. Ky art i fundit i “Karakterit” pĂ«rbĂ«hej nga “nxjerrja” e çdo virtyti dhe vesi: njĂ« proces i pĂ«rshkrimit tĂ« cilĂ«sive tĂ« mishĂ«ruara, mĂ« tepĂ«r sesa diskutim i nocioneve abstrakte. Si rezultat i kĂ«tyre pĂ«rshkrimeve “tĂ« gjalla”, skicat e gjalla tĂ« karaktereve do tĂ« mĂ«sonin lexuesit se si t’i njohin virtytet dhe veset kur i ndeshin nĂ« jetĂ«n e vĂ«rtetĂ«.

Tetëdhjetë vjet më vonë, skica e karaktereve në gjuhën përditshme hapi rrugën në frëngjisht. Artizani më mjeshtëror i saj ishte moralisti Zhan de la Bryjer, i cili shkroi një botim bestseller të Karaktereve që kombinonte një përkthim të ri të Teofrastit me një përshtatje moderne. Ashtu si Kazuboni dhe Holli para tij, Bryjeri i konsideronte këto skica të karaktereve si një mënyrë të tretë të shkrimit të filozofisë morale.

“ÇfarĂ« probabiliteti ka qĂ« tĂ« kĂ«naqĂ«sh tĂ« gjitha shijet kaq tĂ« ndryshme tĂ« Njeriut, me njĂ« Traktat tĂ« vetĂ«m mbi Moralin”? - ka kyetur Bryjeri. Disa njerĂ«z, ka thĂ«nĂ« ai, duan njĂ« qasje sistematike ndaj filozofisĂ« morale. Ata tĂ«rhiqen nga njĂ« sistem i ndĂ«rlikuar moral - si ai i Aristotelit. TĂ« tjerĂ«t duan diçka mĂ« shkencore. Ata tĂ«rhiqen, nĂ« vend tĂ« kĂ«saj, nga Rene Dekarti [RenĂ© Descartes]. NjĂ« lloj i tretĂ« lexuesi, megjithatĂ«, nuk Ă«shtĂ« i interesuar tĂ« katalogojĂ« tiparet morale, as tĂ« gjejĂ« origjinĂ«n e tyre fiziologjike. PĂ«rkundrazi, ata dĂ«shirojnĂ« t’i shohin ato tĂ« mishĂ«ruara te njerĂ«zit. Duke parĂ« kĂ«to figura, lexuesit e tillĂ« shpresojnĂ« tĂ« mĂ«sojnĂ« si tĂ« “dallojnĂ« tĂ« mirĂ«n nga e keqja, dhe tĂ« zbulojnĂ« çfarĂ« Ă«shtĂ« e kotĂ«, e dobĂ«t dhe qesharake, nga ajo çfarĂ« qĂ« Ă«shtĂ« e mirĂ«, e qĂ«ndrueshme dhe e lavdĂ«rueshme”.

Bryjeri e vendosi veten nĂ« kĂ«tĂ« kategori tĂ« fundit. PĂ«rmbledhja e tij nuk skicon vetĂ«m virtytet dhe veset, por pĂ«rshkruan edhe tipat shoqĂ«rorĂ«, si mbledhĂ«sit e taksave, avokatĂ«t, klerikĂ«t, ateistĂ«t, tĂ« pasurit dhe tĂ« varfrit. I pasuri, ashtu siç e ilustroi Bryjeri, Ă«shtĂ« dikush qĂ« “hap shaminĂ« e vet, e vendos te hunda, fryn aq fort sa tĂ« gjithĂ« ta dĂ«gjojnĂ«, pĂ«shtyn nĂ«pĂ«r dhomĂ« dhe teshtin me zĂ« tĂ« lartĂ«â€. I varfri, pĂ«r dallim, “e fryn hundĂ«n nĂ«n kapelĂ«n e tij, pĂ«shtyn nĂ« shaminĂ« e tij, shkon nĂ« njĂ« qoshe pĂ«r tĂ« teshtirĂ«â€. KĂ«ta tipa, pĂ«r Bryjerin, janĂ« gjithashtu pjesĂ« e filozofisĂ« morale - edhe pse janĂ« plot me detaje sociologjike.

Më shumë se 50 vjet më vonë, pasi kishte lexuar Bryjerin, Dejvid Hjumi e diskualifikoi shkrimin e karaktereve si metodën e tretë të shkrimit të filozofisë morale.

NĂ« Hulumtim mbi intelektin njerĂ«zor (1748), Hjumi e ndau filozofinĂ« bashkĂ«kohore morale nĂ« dy fraksione. Sipas tij, dy metodat dominuese ishin “e thjeshta dhe e qarta” dhe “e sakta dhe abstraktja”. Duke paraqitur kĂ«shtu skenĂ«n filozofike bashkĂ«kohore, Hjumi shtroi njĂ« sfidĂ«. Kjo e theu traditĂ«n e trajtimit tĂ« shkrimit e karaktereve si njĂ« alternativĂ«, si qasje tĂ« tretĂ«.

MĂ«nyra e thjeshtĂ« dhe e qartĂ«, shpjegon Hjumi, nis nga ideja se ne jemi krijesa tĂ« udhĂ«hequra nga shija dhe ndjenja. FilozofĂ«t e thjeshtĂ« dhe tĂ« qartĂ«, pĂ«r pasojĂ«, janĂ« tĂ« kujdesshĂ«m qĂ« tĂ« “pikturojnĂ«â€ virtytin nĂ« “Ngjyrat mĂ« tĂ« dashura”, duke huazuar nga “Poezia dhe Elokuenca”. Rezultat Ă«shtĂ« njĂ« metodĂ« imagjinative dhe retorike e tĂ« shkruarit pĂ«r etikĂ«n, e projektuar pĂ«r tĂ« arritur emocion dhe kĂ«naqĂ«si. Puna e kĂ«tyre filozofĂ«ve pĂ«rfshin mĂ« tej pĂ«rzgjedhjen e “vĂ«zhgimeve dhe shembujve mĂ« goditĂ«s nga Jeta e zakonshme” dhe vendosjen e “Karaktereve tĂ« kundĂ«rta nĂ« njĂ« kontrast tĂ« duhur”.

Shumëçka nga ky pĂ«rshkrim pĂ«rputhet me shkrimin e karaktereve. Kjo nuk Ă«shtĂ« pĂ«r t’u habitur, pasi Hjumi ka parĂ« shkrimin e karaktereve kudo rreth tij. Skicat e karaktereve pĂ«rshkonin autorĂ«t klasikĂ« tĂ« cilĂ«t pĂ«rbĂ«nin bazĂ«n e edukimit tĂ« tij. Botimet nĂ« greqisht dhe latinisht tĂ« Karaktereve sapo ishin botuar nĂ« Glasgou nĂ« vitet 1743 dhe 1748. Dhe, Hjumi madje zotĂ«ronte njĂ« kopje tĂ« botimit tĂ« Kazubonit tĂ« Teofrastitit. Kjo lidhje mes filozofisĂ« sĂ« thjeshtĂ« dhe tĂ« qartĂ« dhe shkrimit tĂ« karaktereve bĂ«het mĂ« e dukshme, megjithatĂ«, kur Hjumi vendos tĂ« listojĂ« emrat e filozofĂ«ve qĂ« janĂ« pĂ«rfaqĂ«suesit e saj. Ai e bĂ«n kĂ«tĂ« me njĂ« frazĂ« befasuese:

Fama e Ciceronit lulëzon sot; por ajo e Aristotelit është shuar krejt. Bryjeri kalon detet dhe vazhdon të rritet në famë: por lavdia e Malobranshit është e kufizuar në kombin e tij dhe në epokën e tij. Dhe Adisoni, ndoshta, do të lexohet me kënaqësi, kur Loku të jetë harruar krejtësisht.

Në këtë argument, Hjumi vë përballë një treshe të përbërë nga Ciceroni, Bryjeri dhe Adisoni, të cilët përfaqësojnë filozofinë e thjesht. Ai i krahason ata me Aristotelin, filozofin racionalist francez Malobransh [Nicolas Malebranche] dhe Xhon Lokun [John Locke] të cilët përfaqësojnë filozofinë e saktë dhe abstrakte.

Ajo qĂ« bashkon grupin e parĂ« Ă«shtĂ« interesi pĂ«r tipat e karaktereve. Retorikut romak, Ciceronit, i atribuohet zhvillimi i teknikĂ«s retorike notatio, ose shĂ«njimi i karakterit; Bryjeri kishte shkruar pĂ«rshtatjen e tij mĂ« tĂ« shitur tĂ« Teofrastit; dhe botimi i Adisonit, The Spectator, shpesh pĂ«rfshinte shumĂ« pĂ«rshkrime tĂ« tipave tĂ« karaktereve, pĂ«rfshirĂ« edhe atĂ« tĂ« vetĂ« z. Spektator. Siç ka shkruar njĂ« historian, “metoda e zgjedhur e Adisonit ishte skica e karakterit nĂ« stilin e Teofrastit”. NĂ«se bota nĂ« atĂ« kohĂ« e preferonte mĂ«nyrĂ«n e lehtĂ« dhe tĂ« qartĂ« tĂ« tĂ« shkruarit filozofi, siç mendon Hjumi, atĂ«herĂ« bota nĂ« fakt preferon shkrimin e karaktereve.

Kontrasti qĂ« Hjumi vendos mes tresheve - asaj tĂ« thjeshtĂ« dhe tĂ« qartĂ«, dhe asaj tĂ« Aristotelit, Malobranshit dhe Lokit - shĂ«rben si njĂ« hyrje nĂ« llojin tjetĂ«r tĂ« filozofisĂ«: atĂ« tĂ« saktĂ« dhe abstrakte. Kjo filozofi tjetĂ«r e sheh ndryshe qenien njerĂ«zore. PĂ«rpiqet tĂ« formojĂ« “Kuptimin” mĂ« shumĂ« sesa tĂ« kultivojĂ« “Sjelljet”. FilozofĂ«t e saktĂ« dhe abstraktĂ« janĂ« tĂ« interesuar tĂ« pĂ«rcaktojnĂ« parimet udhĂ«zuese qĂ« qĂ«ndrojnĂ« prapa zakoneve tona, nĂ« vend qĂ« t’i pĂ«rshkruajnĂ« ato. Ata e bĂ«jnĂ« kĂ«tĂ« duke kaluar nga “Rastet e veçanta te Parimet e pĂ«rgjithshme” dhe mbeten tĂ« pakĂ«naqur derisa “tĂ« arrijnĂ« tek ato Parime origjinale pĂ«rmes tĂ« cilave, nĂ« çdo ShkencĂ«, gjithĂ« Kureshtja njerĂ«zore duhet tĂ« kufizohet”. NĂ«se filozofĂ«t e thjeshtĂ« dhe tĂ« qartĂ« mund tĂ« krahasohen me shkruesit e karaktereve, kĂ«ta filozofĂ« krahasohen mĂ« tepĂ«r me metafizikanĂ«t.

PĂ«r Hjumin, asnjĂ«ra metodĂ« e filozofisĂ« nuk Ă«shtĂ« plotĂ«sisht e drejtĂ«. Shkruesit e thjeshtĂ« dhe tĂ« qartĂ« tĂ« karaktereve janĂ« stilistĂ« tĂ« shkĂ«lqyer dhe shkrimtarĂ« shumĂ« tĂ« lexueshĂ«m, por ata nuk shkojnĂ« deri nĂ« fund tĂ« gjĂ«rave. MetafizikanĂ«t e saktĂ« dhe abstraktĂ«, megjithĂ«se janĂ« mĂ« afĂ«r gjetjes tĂ« sĂ« vĂ«rtetĂ«s, pĂ«rfundojnĂ« duke qenĂ« tĂ« errĂ«t dhe tepĂ«r teknikĂ«, dhe nganjĂ«herĂ« devijojnĂ« nĂ« spekulime. Lloji mĂ« i mirĂ« i filozofisĂ«, mendonte Hjumi, duhet tĂ« kombinojĂ« pjesĂ«t mĂ« tĂ« mira tĂ« secilĂ«s. “I lumtur”, pĂ«rfundon ai, “nĂ«se mund tĂ« bashkojmĂ« KufijtĂ« e llojeve tĂ« ndryshme tĂ« FilozofisĂ«, duke pajtuar Hulumtimin e thellĂ« me QartĂ«sinĂ« dhe tĂ« VĂ«rtetĂ«n me RisinĂ«!”

Hjumi shpresonte qĂ« Hulumtimi mbi intelektin njerĂ«zor do ta arrinte kĂ«tĂ« bashkim stilistik. Ai do ta bĂ«nte kĂ«tĂ« duke marrĂ« “QartĂ«sinĂ«â€ dhe “RisinĂ«â€ nga filozofia e thjeshtĂ« dhe e qartĂ«, dhe “KĂ«rkimin e thellĂ«â€ dhe “tĂ« VĂ«rtetĂ«n” nga ajo e saktĂ« dhe abstrakte. Ai e ka shkruar Hulumtimin nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« lexueshme, por megjithatĂ« do ta pĂ«rdorte atĂ« pĂ«r tĂ« zbuluar parimet e pĂ«rgjithshme. Hjumi pĂ«rdor njĂ« metaforĂ« pĂ«r tĂ« pĂ«rmbledhur natyrĂ«n e metodĂ«s sĂ« tij tĂ« kombinuar. “KĂ«rkimi i brendshĂ«m ose Hulumtimi” i filozofit tĂ« saktĂ« dhe abstrakt, shkruan Hjumi, Ă«shtĂ« po aq i domosdoshĂ«m pĂ«r filozofin e thjeshtĂ« dhe tĂ« qartĂ« sa Ă«shtĂ« anatomia e domosdoshme pĂ«r piktorin. NĂ«se piktori merret me dukjet, duke pĂ«rdorur “Ngjyrat mĂ« tĂ« pasura” pĂ«r tĂ« paraqitur “Figura” me “Pamje tĂ«rheqĂ«se”, ai duhet gjithashtu tĂ« drejtojĂ« vĂ«mendjen e tij ndaj çdo gjĂ«je qĂ« shtrihet poshtĂ«: ndaj “StrukturĂ«s” sĂ« errĂ«t “tĂ« brendshme tĂ« Trupit njerĂ«zor”, por tĂ« plotĂ« me kocka, muskuj dhe organe qĂ« janĂ« shumĂ« mĂ« pak piktoreske. Hjumi u pĂ«rpoq, nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« ngjashme, tĂ« zbulonte strukturĂ«n e brendshme tĂ« mendjes - sado e errĂ«t tĂ« jetĂ« ajo - dhe pastaj tĂ« shkruajĂ« pĂ«r tĂ« me gjithĂ« ngjyrat retorike qĂ« ka nĂ« dispozicion. PĂ«r t’u siguruar qĂ« tĂ« mos ngatĂ«rrohej me besĂ«tytni, ai do tĂ« vendoste mĂ« tej pĂ«rvojĂ«n si njĂ« kufi: duke refuzuar tĂ« filozofonte pĂ«rtej asaj qĂ« nuk kishte pĂ«rjetuar vetĂ«.

Me pajtimin e tij të këtyre dy stileve, Hjumi largohet si nga përfaqësimi i karaktereve të virtytit dhe vesit, ashtu edhe nga metafizika spekulative. Për Hjumin, skicat e karaktereve nuk ishin më një rrugë e tretë alternative drejt filozofisë morale, por një nga dy doksat që duhej të kapërceheshin nga metoda e tij e re e sintetizuar. Në duart e Hjumit, filozofia morale bëhet, në vend të kësaj, një kërkim mjeshtëror retorik për parimet e përgjithshme dhe universale që qëndrojnë nën fenomenet e ndryshme, duke njohur kufizimet e veta. Nëse Hjumi do të merrej me karaktere, ai do ta bënte këtë në këtë mënyrë.

Vërtet, kur Hjumi atë vit shkroi esenë e tij famëkeqe Për karakteret kombëtare, ai nuk skicoi karakteret e Burrit Francez apo Burrit Italian në stilin e Teofrastit dhe imituesve të tij. Përkundrazi, ai filloi me kritikën e një parimi ekzistues, i përdorur zakonisht për të përcaktuar karakterin kombëtar. Eseja e Hjumit nuk merret me përfaqësimin e atributeve të veçanta, por me përcaktimin më të mirë se si formohet pikërisht karakteri kombëtar. Me fjalë të tjera, Hjumi interesohej për parimin që formon karakteret kombëtare që në fillim; jo për përshkrimin e vetë karaktereve kombëtare.

NĂ« dialogun e bashkĂ«ngjitur te Hulumtimi mbi parimet e moralit (1751), gjejmĂ« njĂ« folĂ«s aq tĂ« shqetĂ«suar pĂ«r “PasigurinĂ« e tĂ« gjitha kĂ«tyre Gjykimeve mbi Karakteret”, saqĂ« ata inkurajohen tĂ« pĂ«rpiqen tĂ« gjejnĂ« “njĂ« Standard pĂ«r Gjykimet e kĂ«saj Natyre” duke “shqyrtuar Parimet e para”. Hjumi pĂ«rdor njĂ« imazh pĂ«r tĂ« shprehur natyrĂ«n e kĂ«tij problemi:

Rajna rrjedh nga Veriu, Rona nga Jugu; megjithatë të dy burojnë nga i njëjti mal, dhe gjithashtu shtyhen në drejtimet e tyre të kundërta nga i njëjti parim i rëndesës: Pjerrësitë e ndryshme të tokës, mbi të cilën rrjedhin, shkaktojnë gjithë ndryshimin e rrjedhave të tyre.

Ky imazh mund tĂ« shĂ«rbejĂ« mirĂ« pĂ«r tĂ« ilustruar dy mĂ«nyra shkrimi qĂ« do tĂ« ndiqnin dy rrugĂ« tĂ« ndryshme nĂ« dekadat pas ndarjes sĂ« Hjumit tĂ« filozofĂ«ve moralĂ« nĂ« anatomistĂ« tĂ« ditur, tĂ« pakuptueshĂ«m qĂ« kĂ«rkojnĂ« burimet e fshehta dhe parimet e realitetit, dhe piktorĂ« tĂ« thjeshtĂ«, bisedorĂ«, sipĂ«rfaqĂ«sorĂ« qĂ« pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« karakteret. NdĂ«rsa tĂ« dy kanĂ« burimin nĂ« malin e filozofisĂ« morale dhe tĂ« dy, nĂ« mĂ«nyrat e tyre, shtyhen nga njĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« kapur realitetin, ata ndjekin dy rrugĂ« shumĂ« tĂ« ndryshme, duke u derdhur pĂ«rfundimisht nĂ« detet qĂ« ne tani i quajmĂ« pĂ«rkatĂ«sisht “filozofi” dhe “letĂ«rsi”. PĂ«rderisa nga perspektiva e detit nuk mund tĂ« shohim burimin e vetĂ«m tĂ« kĂ«tyre dy lumenjve, duke pĂ«rqendruar sytĂ« tanĂ« te Hjumi ne arrijmĂ« disi afĂ«r burimit.

Hulumtimi i Hjumit, siç e shpreh njĂ« historian i letĂ«rsisĂ«, u shkrua “nĂ« njĂ« moment tranzicioni nĂ« historinĂ« e vetĂ« konceptit tĂ« letĂ«rsisĂ«â€. “LetĂ«rsia” erdhi tĂ« emĂ«rtonte gjithĂ« atĂ« qĂ« dikur filozofia e tipit piktoresk kishte pĂ«rfshirĂ«. LetĂ«rsia ishte qendĂ«r pĂ«r figura tipike, pĂ«rshkrime tĂ« gjalla dhe vendosjen e “karaktereve tĂ« kundĂ«rta nĂ« kontrast tĂ« duhur”. NĂ« disa raste, figurat e veçanta teofrastiane qĂ« u shkruan pĂ«r pĂ«rmbledhje tĂ« shekullit XVII tĂ« karaktereve, pĂ«rfunduan tĂ« pĂ«rthitheshin drejtpĂ«rdrejt nĂ« romane. NĂ« raste tĂ« tjera, ky ndikim ishte mĂ« pak i drejtpĂ«rdrejtĂ« dhe pĂ«rbĂ«hej mĂ« shumĂ« nga romancierĂ«t qĂ« eksploronin cilĂ«sitĂ« morale - si krenaria dhe paragjykimi, ose arsyeja dhe ndjeshmĂ«ria - pĂ«rmes pĂ«rshkrimit tĂ« figurave tipike tani tĂ« vendosura nĂ« njĂ« strukturĂ« narrative. Filozofia, ndĂ«rkohĂ«, u bĂ« anatomi. Duke iu kthyer programeve tĂ« sotme mĂ«simore tĂ« departamenteve tĂ« filozofisĂ«, Ă«shtĂ« e qartĂ« se Hjumi fitoi betejĂ«n: sot, nĂ« njĂ« kurs filozofie nuk do tĂ« lexosh Adisonin, por Lokun.

Duke u kthyer para Humjit, mund tĂ« kemi njĂ« pamje tĂ« njĂ« mĂ«nyre alternative, mĂ« letrare tĂ« filozofisĂ« - njĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« ekzistonte para se angazhimi ndaj parimeve tĂ« pĂ«rgjithshme ta kishte mbyllur atĂ«. NĂ« tĂ« gjejmĂ« njĂ« version tĂ« dijes qĂ« Ă«shtĂ« sociale dhe kontekstuale dhe ku estetika dhe njohja janĂ« tĂ« pandashme. Kjo traditĂ« na nxit tĂ« pyesim se çfarĂ« do tĂ« ndodhte po tĂ« mendonim pĂ«r Bryjerin si filozof po aq sa pĂ«r Dekartin? Apo pĂ«r Adisonin si dikush qĂ« ka aq rĂ«ndĂ«si morale sa Loku? ÇfarĂ« do tĂ« ishim nĂ« gjendje tĂ« bĂ«nim nĂ«se pĂ«rshkrimet tona tĂ« pĂ«rditshme pĂ«r njĂ« shpjegues arrogant, beqar pa dashje dhe intelektual do t’i konsideronim si mjete letrare me fuqinĂ« pĂ«r tĂ« na ndihmuar tĂ« kuptojmĂ« botĂ«n dhe tĂ« ndryshojmĂ« sjelljen tonĂ«?

Ja dy sugjerime. Lidhja e dikurshme mes shkrimit tĂ« karaktereve dhe filozofisĂ« na inkurajon tĂ« marrim nĂ« konsideratĂ« se si, ndonjĂ«herĂ«, pĂ«r tĂ« shpjeguar njĂ« koncept tĂ« pĂ«rgjithshĂ«m, si “koha e papĂ«rshtatshme” apo “shpĂ«rqendrimi”, nuk mjafton vetĂ«m njĂ« pĂ«rkufizim dhe njĂ« shpjegim, por nevojitet edhe njĂ« pĂ«rshkrim. Kjo traditĂ« na tregon se, ndonjĂ«herĂ«, vetĂ«m pĂ«rmes njĂ« pĂ«rshkrimi besnik e tĂ« gjallĂ« tĂ« njĂ« lloji tĂ« veçantĂ« personi, mund tĂ« kapet njĂ« koncept i caktuar i pĂ«rgjithshĂ«m. Na duhet, me fjalĂ« tĂ« tjera, Njeriu i ShpĂ«rqendruar pĂ«r tĂ« kuptuar se çfarĂ« Ă«shtĂ« ShpĂ«rqendrimi.

NĂ« kĂ«tĂ« kĂ«ndvĂ«shtrim, disa lloje tĂ« shkrimit letrar bĂ«hen mĂ« filozofike nĂ« frymĂ«. Po kĂ«shtu, edhe disa personazhe letrare - shpesh ata qĂ« filozofĂ«t zakonisht i kanĂ« lĂ«nĂ« pas dore. Tradita teofrastiane nuk na nxit tĂ« mendojmĂ« pĂ«r vlerĂ«n filozofike tĂ« njĂ« Antigoneje apo tĂ« njĂ« Ana Karenine me jetĂ«n e tyre tĂ« pasur tĂ« brendshme dhe vendimet e vĂ«shtira pĂ«r tĂ« marrĂ«, por na shtyn t’i kushtojmĂ« vĂ«mendje shumĂ« tipave pa emĂ«r qĂ« mbushin letĂ«rsinĂ«. Me traditĂ«n teofrastiane nĂ« mendje, shohim se figurat mĂ« tĂ« zakonshme shoqĂ«rore - mikpritĂ«sit, snobĂ«t, karrocierĂ«t, hallat - janĂ« mishĂ«rime tĂ« veçanta tĂ« koncepteve tĂ« pĂ«rgjithshme.

SĂ« dyti, duke kujtuar lidhjen mes filozofisĂ« dhe skicave tĂ« karaktereve, kjo na ndihmon tĂ« kuptojmĂ« se si kur pĂ«rshkruajmĂ« mĂ« hapur tipat moralĂ«, si grumbulluesit ose shpjeguesit arrogantĂ«, ne nĂ« fakt angazhohemi nĂ« njĂ« traditĂ« tĂ« hershme tĂ« ligjĂ«rimit tĂ« mĂ«simit moral pĂ«rmes shembullit tĂ« keq. Duke i emĂ«rtuar kĂ«ta tipa, ne i inkurajojmĂ« njerĂ«zit tĂ« mos sillen nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« ngjashme. NĂ« shekullin XVI, skica e Njeriut nĂ« KohĂ« tĂ« PapĂ«rshtatshme mendohej se funksiononte si frenues pĂ«r tĂ« inkurajuar njerĂ«zit qĂ« tĂ« mos silleshin si ai. NĂ« shekullin XXI, ne e quajmĂ« dikĂ« shpjegues arrogant me shpresĂ«n qĂ«, po ashtu, pĂ«rfundimisht ai tĂ« ndalojĂ« sĂ« qeni i tillĂ«. Ky theksim mbi transformimin e dallon skicĂ«n teofrastiane nga stereotipi. CilĂ«sitĂ« qĂ« ajo trajton nuk janĂ« tipare thelbĂ«sore qĂ« imagjinohen si tĂ« lidhura ngushtĂ« me fenĂ«, etninĂ« ose racĂ«n e dikujt. PĂ«rkundrazi, ato janĂ« cilĂ«si qĂ« ne i emĂ«rtojmĂ« me shpresĂ«n pĂ«r t’i ndryshuar.

Në një botë ku filozofia sot ka të bëjë krejtësisht me anatominë, tradita teofrastiane na shtyn të rimendojmë punën morale dhe politike të pikturimit: si një rrugë drejt dijes, ashtu edhe si një thirrje për veprim. Kujtimi i fatit të këtij libërthi të skicave - se si dikur lexohej dhe kuptohej, dhe se si u imitua më pas - na lejon të presim më shumë nga ndërthurja e filozofisë me letërsisë sesa thjesht një stil i mirë. Tradita teofrastiane na tregon se si një aspekt në dukje i padëmshëm dhe i lënë pas dore i letërsisë, mban brenda vetes një rrugë për të hyrë te konceptet e përgjithshme dhe për të ndryshuar mënyrën se si sillemi: dy detyra që janë thellësisht filozofike dhe që zakonisht kërkojnë shumë më tepër se një skicë të shkurtër. /Telegrafi/

❌