❌

Reading view

There are new articles available, click to refresh the page.
↗

Polici që frymëzoi Serpicon e Al Pacinos

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Frank Serpico u qĂ«llua mĂ« 3 shkurt 1971, pasi zbuloi korrupsionin nĂ« Departamentin e PolicisĂ« sĂ« Qytetit tĂ« Nju-Jorkut. Vitin tjetĂ«r, BBC raportoi pĂ«r kalbjen “e pĂ«rhapur” nĂ« forcĂ«n policore tĂ« MollĂ«s sĂ« Madhe [Nju-Jorkut].

Nga: Greg McKevitt / BBC (titulli: 'The dishonest officer should fear the honest one': The policeman who inspired Al Pacino's Serpico)
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Drama kriminale e vitit 1973, Serpiko [Serpico] u shkëput drejtpërdrejt nga titujt e gazetave. Bazuar në bestsellerin e Peter Maasit, filmi kishte Al Pacinon në rolin kryesor - taze nga suksesi në rolin e Majkël Korleonit te Kumbari [The Godfather] - si polici idealist Frank Serpico i cili guxoi të përballej me korrupsionin në Departamentin e Policisë së Qytetit të Nju-Jorkut [NYPD].

Ndershmëria e tij kokëfortë e vuri në konflikt me kolegët. Por, a kishte kjo lidhje me momentin e 3 shkurtit 1971, kur ai u qëllua gjatë një bastisjeje për narkotikë? BBC raportoi për hetimin pasues në vitin 1972.

Serpico, djali i emigrantĂ«ve italianĂ«, iu bashkua NYPD-sĂ« nĂ« vitin 1959 pĂ«r t’i shĂ«rbyer komunitetit. NĂ« vitin 1965, u bĂ« oficer me rroba civile - njĂ« hap drejt detektivit. Idealizmi i tij u pĂ«rplas shpejt me pandershmĂ«rinĂ« e disa prej kolegĂ«ve tĂ« tij. Zbuloi se korrupsioni ishte i pĂ«rhapur. NjĂ« polic mund tĂ« merrte deri nĂ« 800 dollarĂ« nĂ« muaj - ekuivalenti i rreth 8 000 dollarĂ«ve [6 766 euro] sot - nga operacionet e lojĂ«rave tĂ« fatit, me zyrtarĂ«t e lartĂ« qĂ« merrnin njĂ« shumĂ« mĂ« tĂ« madhe.

Në vitin 1967, Serpico u bë informator, duke sjellë prova të këtij korrupsioni tek eprorët e tij. Në këmbim, ai u ngacmua dhe u kërcënua. Më pas iu bashkua në këtë mision David Durkut, një tjetër oficer i guximshëm i NYPD-së që kishte kontakte në nivele të larta. Teksa Durku ishte jurist pedant dhe familjar, Serpico ishte një shpirt i lirë dhe vetmitar - një tjetër arsye pse nuk ishte i pëlqyer nga kolegët.

Në vitin 1970, i zhgënjyer dhe pa rrugëdalje, Serpico dhe Durku ia dorëzuan zbulimet e tyre gazetës New York Times. Zbulimet tronditëse në faqen e parë tronditën qytetin. Kryetari i Bashkisë, John Lindsay, caktoi një komision të pavarur të drejtuar nga avokati i Uoll-Stritit [Wall Street], Whitman Knapp. Por, Serpico ende ishte në detyrë aktive.

Al Pacino luajti Frank Serpicon në biopikun e vitit 1973 të Sidney Lumetit(Alamy)

Në shkurt të vitit 1971, tashmë pjesë e sektorit të narkotikëve, ai shkoi në një ndërtesë apartamentesh në Bruklin me tre oficerë të tjerë pas një sinjalizimi për një marrëveshje droge. Serpico trokiti në derën e të dyshuarit dhe u fut brenda kur ajo u hap, por u qëllua në fytyrë. Një zyrtar i lartë i policisë i tha revistës New York Magazine se kur erdhi lajmi, "u tmerruam nga mundësia që këtë ta kishte bërë një polic".

Sipas New York Magazine-it, Serpico u “la pĂ«r tĂ« vdekur nga kolegĂ«t e tij policĂ«â€, dhe ishte njĂ« banor i ndĂ«rtesĂ«s ai qĂ« thirri shĂ«rbimet e urgjencĂ«s. Ai u dĂ«rgua nĂ« spital me njĂ« makinĂ« policie. NĂ« njĂ« artikull tĂ« Politico-s tĂ« vitit 2014, ai shkroi: “NjĂ«ri nga policĂ«t qĂ« mĂ« çoi atĂ« natĂ« tha [mĂ« vonĂ«], ‘po ta dija qĂ« ishte ai, do ta kisha lĂ«nĂ« aty tĂ« rridhte gjak derisa tĂ« vdiste’”.

NjĂ« vit mĂ« vonĂ«, David Taylor nga programi 24 Hours i BBC-sĂ« raportoi nga qyteti ku statistikat e krimit ishin “si tĂ« njĂ« lufte nĂ« zhvillim”. Ai zbuloi se Nju-Jorku jo vetĂ«m qĂ« ishte qyteti mĂ« i pasur nĂ« botĂ«, por edhe njĂ« nga mĂ« tĂ« ndyrĂ«t. “Vitit e kaluar ishin 1 600 vrasje nĂ« qytet. MĂ« shumĂ« amerikanĂ« u vranĂ« kĂ«tu sesa nĂ« Vietnam. NjĂ« krim i dhunshĂ«m ndodh çdo 15 minuta, njĂ« grabitje çdo minutĂ« dhe njĂ« vjedhje çdo 30 sekonda”.

“Por, ajo qĂ« e bĂ«n edhe mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ« situatĂ«n Ă«shtĂ« dijenia e pĂ«rgjithshme se policĂ«t marrin ryshfet”, tha Taylori. Hetimi publik zbuloi se korrupsioni ishte “i pĂ«rhapur, megjithĂ«se jo i njĂ«jtĂ« nĂ« shkallĂ«â€. Ai i quajti shumicĂ«n e policĂ«ve tĂ« korruptuar si “barngrĂ«nĂ«s”. KĂ«ta ishin policĂ« qĂ« pranonin pagesa tĂ« vogla dhe dhurata nga “kontraktues, operatorĂ« tĂ« merimangave, lojtarĂ« kumari dhe tĂ« ngjashĂ«m”. “MishngrĂ«nĂ«sit”, njĂ« pĂ«rqindje e vogĂ«l e NYPD-sĂ«, shfrytĂ«zonin nĂ« mĂ«nyrĂ« agresive situatat pĂ«r pagesa tĂ« mĂ«dha. KĂ«to pĂ«rfshinin “kumarin, narkotikĂ«t dhe krimet e tjera tĂ« rĂ«nda qĂ« mund tĂ« sillnin mijĂ«ra dollarĂ«â€.

- YouTube youtu.be

DĂ«shmitari kryesor nĂ« seancat e transmetuara nĂ« televizion ishte William Phillips, njĂ« polic me rroba civile qĂ« kishte marrĂ« ryshfet pĂ«r 14 vjet. NjĂ« detektiv i vrasjeve qĂ« e pa atĂ« duke dĂ«shmuar nĂ« TV i tha prokurorĂ«ve se ai i ngjante njĂ« skice tĂ« njĂ« tĂ« dyshuari pĂ«r njĂ« vrasje tĂ« pazgjidhur nga viti 1968. Phillipsi pĂ«rfundoi i dĂ«nuar pĂ«r vrasjen e dy personave dhe shkoi nĂ« burg pĂ«r 32 vjet. Vdiq nĂ« vitin 2023, nĂ« moshĂ«n 92-vjeçare. NĂ« nekrologjinĂ« e tij, New York Times shtroi pyetjen: “A kreu vrasje, apo u kurdis si hakmarrje pĂ«r thyerjen e murit tĂ« kaltĂ«r tĂ« heshtjes”?

Serpico, pjesĂ«risht i shurdhuar nĂ« njĂ«rin vesh nga tĂ« shtĂ«nat, dĂ«shmoi vetĂ« nĂ« hetim, duke thĂ«nĂ«: “Shpresoj qĂ« zyrtarĂ«t policorĂ« tĂ« mos e pĂ«rjetojnĂ« nĂ« tĂ« ardhmen tĂ« njĂ«jtin zhgĂ«njim dhe ankth qĂ« mĂ« Ă«shtĂ« shkaktuar mua nĂ« pesĂ« vjetĂ«t e fundit, nga eprorĂ«t e mi, pĂ«r shkak tĂ« pĂ«rpjekjes pĂ«r tĂ« raportuar korrupsionin. MĂ« bĂ«nĂ« tĂ« ndihesha sikur i kisha ngarkuar me njĂ« detyrĂ« tĂ« padĂ«shiruar”. Ai i bĂ«ri thirrje hierarkisĂ« policore tĂ« krijojĂ« “njĂ« atmosferĂ« nĂ« tĂ« cilĂ«n polici i pandershĂ«m ka frikĂ« nga ai i ndershmi dhe jo e kundĂ«rta”.

Durku i tha komisionit: “Korrupsioni nuk ka tĂ« bĂ«jĂ« fare me paratĂ«, sepse nuk ka sasi parash qĂ« mund t’i japĂ«sh njĂ« polici pĂ«r tĂ« rrezikuar jetĂ«n 365 ditĂ« nĂ« vit. TĂ« jesh polic Ă«shtĂ« njĂ« vokacion, ose nuk Ă«shtĂ« asgjĂ« fare - dhe kjo Ă«shtĂ« ajo qĂ« u shkatĂ«rrua nga korrupsioni nĂ« Departamentin e PolicisĂ« sĂ« Qytetit tĂ« Nju-Jorkut; u shkatĂ«rrua pĂ«r mua dhe pĂ«r mijĂ«ra tĂ« tjerĂ« si unĂ«â€.

Raporti i BBC-sĂ« i vitit 1972, mbi gjendjen e policisĂ« sĂ« Nju-Jorkut, gjeti njĂ« forcĂ« tĂ« demoralizuar. Kapiteni Edward Rogers, komandant i NjĂ«sisĂ« sĂ« NĂ«ntĂ«, tha pĂ«r 24 Hours: “Momentalisht, morali Ă«shtĂ« nĂ« njĂ« pikĂ« shumĂ« tĂ« ulĂ«t nĂ« departament pĂ«r shkak tĂ« Komisionit Knapp, kur 95 pĂ«rqind e burrave tĂ« ndershĂ«m tani po quhen tĂ« korruptuar, ndĂ«rkohĂ« qĂ« Komisioni Knapp nĂ« rastin mĂ« tĂ« mirĂ« zbuloi ndoshta se pesĂ« pĂ«rqindĂ«shi i departamentit Ă«shtĂ« i korruptuar. 95 pĂ«rqind tĂ« tjerĂ«t po bartin barrĂ«n e etiketĂ«s sĂ« korrupsionit”. Ai shtoi: “Diçka e kĂ«saj natyre na ka kthyer shumĂ« vite prapa nĂ« marrĂ«dhĂ«niet me publikun, padrejtĂ«sisht”.

Durku i tha BBC-sĂ« se arritja mĂ« e madhe e komisionit ishte qĂ« “shkĂ«rmoqi teorinĂ« e mollĂ«s sĂ« kalbur” qĂ« ishte pĂ«rgjigja e mĂ«parshme ndaj çdo akuze pĂ«r korrupsion policor. “Administrata gjithmonĂ« thoshte, ‘ÇfarĂ«? TronditĂ«se, e tmerrshme, na trego fajtorin dhe do ta varim’. Dhe, zakonisht bĂ«nin njĂ« shfaqje dramatike duke varur njĂ« ose dy vetĂ« ... zakonisht njerĂ«z nĂ« nivele shumĂ« tĂ« ulĂ«ta. Mendoj se ajo qĂ« bĂ«ri Komisioni Knapp ishte tĂ« tregonte shkallĂ«n dhe seriozitetin e asaj qĂ« nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« nĂ«nkupton korrupsioni”.

Kur erdhi puna për të bërë filmin mbi luftën kundër korrupsionit, roli i Durkut në ngjarje u paraqit nga Bob Blair, një personazh i trilluar i luajtur nga Tony Roberts. Pas seancave të komisionit, Durku u promovua në toger dhe qëndroi në polici për më shumë se një dekadë.

Serpico, i zhgĂ«njyer, dha dorĂ«heqje nga forca nĂ« vitin 1972 dhe pĂ«r njĂ« kohĂ« u zhvendos nĂ« ZvicĂ«r. Filmi biografik, i drejtuar nga Sidney Lumet, doli nĂ« ShBA njĂ« vit mĂ« vonĂ«. Motoja nĂ« poster ishte kjo: “ShumĂ« nga kolegĂ«t e tij e konsideronin njeriun mĂ« tĂ« rrezikshĂ«m tĂ« gjallĂ« - njĂ« polic i ndershĂ«m”. TridhjetĂ« vjet mĂ« pas, nĂ« vitin 2003, Instituti Amerikan i Filmit e renditi Frank Serpicon nĂ« vendin e 40-tĂ« nĂ« listĂ«n e heronjve mĂ« tĂ« mĂ«dhenj nĂ« historinĂ« e kinemasĂ« amerikane. /Telegrafi/

↗

Studentët e mi e krahasuan shkrimin tim me atë të ChatGPT-së dhe të gjithë preferuan IA-në

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Sarfraz Manzoor / The Independent
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Ankthi është një rrezik profesional për shkrimtarin. Për tri dekada kam siguruar jetesën nga shkrimi dhe nuk mbaj mend një kohë kur nuk më ka shkaktuar ankth.

Kur fillova, shqetësimi im ishte si të bindja redaktorët e botimeve që të më jepnin një mundësi për të shkruar. Më vonë u shqetësova nga kufizimi, u shqetësova për pasigurinë e përhershme financiare që vjen me punën si i pavarur, dhe u shqetësova se askush nuk do të ishte i interesuar të më linte të shkruaja atë që dëshiroja të shkruaja. Sot, i kam ende të gjitha këto shqetësime, por atyre u është shtuar një ankth më i ri: se do të zëvendësohem nga inteligjenca artificiale [IA].

PĂ«rveç karrierĂ«s sime si shkrimtar, jap edhe mĂ«sim pĂ«r shkrimin faktik [non-fiction] nĂ« Kolegjin Universitar tĂ« LondrĂ«s (UCL), ku pĂ«rpiqem t’i bind studentĂ«t e mi se aspirata tĂ« bĂ«hesh shkrimtar nĂ« kohĂ«n e ChatGPT-sĂ« nuk Ă«shtĂ« krejtĂ«sisht e çmendur. PĂ«rkundĂ«r tĂ« gjitha paralajmĂ«rimeve tĂ« zymta pĂ«r rrezikun e IA-sĂ«, prirem tĂ« besoj se ajo ende nuk mund ta pĂ«rsĂ«risĂ« atĂ« qĂ« e bĂ«n shkrimin e madh tĂ« jetĂ« i madh, apo edhe atĂ« qĂ« e bĂ«n njĂ« shkrim tĂ« jetĂ« i veçantĂ«.

Doja t’ua demonstroja kĂ«tĂ« studentĂ«ve tĂ« mi, ndaj shpika eksperimentin i cili, me shpresĂ«, do tĂ« shfaqte kufizimet e IA-sĂ«. U kĂ«rkova tĂ« lexonin dy artikuj. NjĂ«ri ishte njĂ« kolumne e shkruar unĂ«, duke reflektuar pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si, nĂ« njĂ« vit aq tĂ« paparashikueshĂ«m sa 2026-ta, gjeta ngushĂ«llim nĂ« gjĂ«rat qĂ« ishin tĂ« parashikueshme. Tjetri ishte i gjeneruar nga ChatGPT-ja, tĂ« cilin e kisha udhĂ«zuar tĂ« shkruante 700 fjalĂ« duke bĂ«rĂ« tĂ« njĂ«jtin argument “nĂ« stilin e Sarfraz Manzoorit”.

I shtypa tĂ« dyja pjesĂ«t nĂ« tĂ« njĂ«jtin font dhe format. QĂ«llimi ishte i thjeshtĂ«: tĂ« tregoja se, pĂ«r gjithĂ« rehatinĂ« joshĂ«se qĂ« ofron, shkrimi i prodhuar nga IA-ja Ă«shtĂ« i aftĂ«, por i zbrazĂ«t. Doja qĂ« studentĂ«t e mi tĂ« krahasonin specifikĂ«n, shkathtĂ«sinĂ« dhe ritmin e shkrimit tim me atĂ« qĂ« prodhonte IA-ja. Çdo lexues paksa inteligjent, besoja unĂ«, do tĂ« mund tĂ« shihte se pjesa ime ishte mĂ« superiore nĂ« çdo aspekt. Ky, tĂ« paktĂ«n, ishte plani.

U dhashĂ« studentĂ«ve kohĂ« pĂ«r tĂ« lexuar tĂ« dy artikujt dhe pastaj kĂ«rkova komentet e tyre. PĂ«r habinĂ« time, shumica thanĂ« se e preferonin versionin e IA-sĂ«. ThanĂ« se ishte mĂ« mirĂ« i argumentuar, mĂ« qartĂ« i strukturuar, mĂ« ambicioz nĂ« shtrirje, dhe - kjo ishte goditja mĂ« e fortĂ« - disa madje mĂ« thanĂ« se ishte mĂ« personal se i imi. Kjo dhemb: njĂ« pjesĂ« e gjeneruar nga IA-ja ishte mĂ« “personale” sesa ajo e shkruar nga njĂ« person i vĂ«rtetĂ«.

Kur tregova se artikulli i parë ishte i imi dhe i dyti e gjeneruar nga IA-ja, pati një pauzë teksa ata e përpunonin këtë informatë. Shumë nga ta dukeshin vërtet të habitur - dhe disa ndoshta mendonin nëse mund të kthenin për paratë që kishin paguar për shkollimin. Pastaj shpjeguan arsyetimin e tyre. Ishin kryesisht studentë ndërkombëtarë - shumë prej tyre kinezë - dhe referencat kulturore nuk i kishin kuptuar. Nuk kishin dëgjuar për [këngën] Disco 2000 të [grupit] Pulp, [aktoren] Bonnie Blue apo [politikanin] Nigel Farage, dhe kështu gjërat që unë i kisha përfshirë për të pasur një ndjeshmëri te lexuesit ishin pikërisht ato që ua kishin vështirësuar atyre lidhjen.

E pranoj që në fillim u ndjeva i zhgënjyer që studentët preferuan versionin tim të bërë me IA sesa atë të vërtetin. Por, kur hulumtova pse e preferuan artikullin e dytë, fillova të ndihesha më optimist. U bë e qartë se ata ishin mësuar të vlerësonin shkrimin me sinjalizime të qarta, që lëvizte rrjedhshëm nga një pikë në tjetrën, dhe që ishte i zhveshur nga personaliteti apo thumbimet - shkrim që lexohej më shumë si ese.

Artikulli im, nĂ« njĂ«rĂ«n anĂ«, supozonte njĂ« kujtesĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t dhe referencat e pĂ«rbashkĂ«ta kulturore dhe kishte shaka. StudentĂ«t qĂ« ishin mĂ« tĂ« shkathtĂ« nĂ« media - ata qĂ« mĂ« thanĂ« se ishin abonentĂ« tĂ« gazetave - ishin mĂ« pak tĂ« bindur nga versioni i IA-sĂ«. NjĂ«ri tha se ndihej “i ftohtĂ«â€, tĂ« tjerĂ«t e quajtĂ«n diçka qĂ« lehtĂ« harrohet, dhe disa vunĂ« re se ishte e pamundur tĂ« dije kur mund tĂ« ishte shkruar. NĂ« anĂ«n tjetĂ«r, artikulli im pĂ«rmbante njĂ« rresht tĂ« cilin njĂ« student e citoi dhe e pĂ«rshkroi si tĂ« paharrueshĂ«m, ndĂ«rsa njĂ« tjetĂ«r u bind tĂ« dĂ«gjonte pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« Disco 2000.

Me fjalë të tjera, artikulli i IA-së ishte i aftë, por që harrohet, ndërsa i imi kërkonte më shumë nga lexuesi, por ofronte më shumë shpërblim. IA-ja ofronte iluzionin e thellësisë, të paketuar në banalitet të zbutur që mezi mund të kalonte si njohuri. Për disa studentë, kjo ishte e mjaftueshme.

Por, siç u thashë atyre, ndonëse mund të kishte mashtruar ata, dyshoj shumë se do të kishte mashtruar redaktorin që kishte porositur artikullin. Po ta kisha dorëzuar atë version të dytë, besoj se do të më thuhej se ka nevojë për më shumë punë, se duhej të ndihej më personal dhe se i mungonte një zë autentik autorial.

A do tĂ« zĂ«vendĂ«sohem ndonjĂ« ditĂ« nga IA? ËshtĂ« e mundur, por jo e pashmangshme.

Detyra ime për pjesën tjetër të semestrit është të mësoj studentët e mi jo vetëm si të bëhen shkrimtarë më të mirë, por edhe si të njohin dhe vlerësojnë shkrimin që është vërtet njerëzor, në vend të një përafrimi të hollë si letra.

Cilësitë që gjithmonë i kam besuar si tipare të shkrimit të mirë - zëri, specifika - nuk u vlerësuan menjëherë nga të gjithë studentët e mi. Por, ndoshta, kjo është pikërisht arsyeja pse ato ende kanë rëndësi. /Telegrafi/

↗

E vërteta e vrasjes së Budit

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Behar Gjoka[1]

Pjetër Budi (1566- 1622) - dëshmor i besimit, gjuhës dhe atdhetarisë

Vdekja e parakohshme e Budit, vetëm në moshën 56-vjeçare, pra në apogjeun e veprimtarisë kishtare, botuese dhe atdhetare, ka tërhequr përherë vëmendjen e jo pak studiuesve, veçmas për të shpeshtjellur lëmshin misterioz të endur me shumë përkujdesje dhe mjeshtëri qysh kur ngjau ndarja nga jeta, dhjetorin e largët, 1622, fill pasi kishte marrë pjesë në një takim të priftërinjve katolikë shqiptarë.

Gjykimet e këtyre studiuesve, pavarësisht nuancave dallimore ndërmjet tyre, megjithatë variojnë në dy pista shqyrtimore:

1. Si vdekje aksidentale në valët e lumit Drin.

2. Si vrasje e qëllimtë, me doras dhe nxitës, e formuluar kaq shpesh, në qasje të ndryshme.

Prezantimi i verifikuar i këtyre dy pistave, tanimë si konkluzione të përfunduara, është bërë i mundur duke analizuar rrethanat, kontekstet vepruese, sfondin historik të asaj periudhe hershmërie, madje duke përmendur dhe përcaktuar edhe kundërshtarët kryesorë të poetit.

Afera e vrasjes qĂ«llimore, si mĂ« potente pĂ«r nga skeleti pĂ«rshkrimor, qĂ«mtuar ndĂ«r arkiva, por e lĂ«nĂ« nĂ« “gjysmĂ«harresĂ«â€ me nĂ«nkuptime nga ana e historiografisĂ« letrare, Ă«shtĂ« njĂ« realiteti prekshĂ«m, pĂ«rplot me dĂ«shmi dokumentare. Madje, nisur nga krahasimi i tĂ« dhĂ«nave tĂ« autorĂ«ve tĂ« ndryshĂ«m, tĂ« burimeve tĂ« shumta arkivale dhe, sidomos prej verifikimit tĂ« ngjarjeve hap pas hapi, si fragmente tĂ« ngadalĂ«suara, pra duke gjurmuar retrospektivĂ«n e kĂ«saj ndodhie, pa frikĂ« e droje mund tĂ« fiksohet si linja pĂ«rfundimtare.

Lexo po ashtu:
- Pjetër Budi dhe kultura e fasadës
- Mbi artin e Pjetër Budit
- Madhështi e njerëzve
- LetĂ«rsia shqipe” (1955): Teksti studimor i albanologut Stuart Edward Mann

Momentet e pasvdekjes, krejt natyrshëm mund të vështrohen, së paku në dy etapa kohore, patjetër të lidhura ngushtë me shoshoqen, por edhe me nuanca dalluese ndërmjet tyre:

A. Pasvdekja e distancuar e cila na vjen si njĂ« jehonĂ« e gjallĂ« deri nĂ« vitin 1642, qĂ« pĂ«rkon me çastet e zhvillimit tĂ« gjyqit tĂ« Kallmetit pĂ«r kĂ«tĂ« çështje. Sipas Injac Zamputit, gjithnjĂ« e shqyrtuar nĂ« relacionet e kohĂ«s dhe e pasqyruar nĂ« revistĂ«n Studime historike, nr. 1 e vitit 1985, dalin dy dĂ«shmitarĂ« okularĂ« (tĂ« sypĂ«rsyshĂ«m) nĂ« ngjarjet e ditĂ«ve tĂ« krishtlindjeve tĂ« viteve 1622-1623, tĂ« quajtur Mark Shega e D. PjetĂ«r Bosi (Boshi), tĂ« cilĂ«t ndĂ«r tĂ« tjera dĂ«shmojnĂ« nĂ« gjyqin e Kallmetit: “MeqĂ« lumi i Drinit ishte rritur shumĂ« nga shirat e mĂ«parshĂ«m dhe ishte shumĂ« i rrĂ«mbyeshĂ«m, iu lutĂ«m imzot peshkopit PjetĂ«r Budi qĂ« tĂ« mos vinte nĂ« rrezik tĂ« hapur veten e vet dhe ne tĂ« gjithĂ« dhe veçanĂ«risht iu lut me shumĂ« kĂ«mbĂ«ngulje zoti D. Nikolla, por ai (nuk e di a pĂ«r fat tĂ« mirĂ« ose tĂ« keq) deshi tĂ« vazhdonte udhĂ«timin e vetĂ« dhe, me t’u larguar prej bregut barka u mbush me ujĂ« pĂ«r shkak tĂ« furisĂ« sĂ« lumit dhe tĂ« gjithĂ« ranĂ« nĂ« ujĂ«. Ne me mundim tĂ« madh dolĂ«m, por ai mbeti dhe shkoi nĂ«n ujĂ« duke na shkaktuar qarje e dhimbje tĂ« pafund” (1985: 168).

Kjo e dhĂ«nĂ«, gjithsesi, Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ«ra nga dĂ«shmitĂ« autentike, siç na bĂ«n mĂ« dije Injac Zamputi, e cila Ă«shtĂ« gjendur nĂ« Aktet e gjyqit tĂ« Kallmetit, para 17 prillit 1642, posaçërisht nĂ« Arkivin e PropagandĂ«s Fide. FjalĂ«sia pĂ«rshkrimore e gjoja incidentit dhe, veçanĂ«risht shprehja e futur nĂ« kllapa, ka tĂ«rhequr vĂ«mendjen e dhjetĂ«ra studiuesve. VetĂ« formulimi i dyzuar, gati mister, e cila vjen nĂ« situatĂ«n e ndĂ«rkallur, sidomos nĂ«ntekstet e pranishme, qĂ« ndĂ«rkaq e fsheh edhe pranĂ«vĂ«nia dhe baraspesha e fjalĂ«ve “pĂ«r fat tĂ« mirĂ« a tĂ« keq”, mĂ« tepĂ«r iu kundĂ«rvihet thĂ«nieve tĂ« tjera tĂ« kĂ«tyre dĂ«shmitarĂ«ve. Dhe, çka kĂ«tu merr rĂ«ndĂ«si thelbĂ«sore pĂ«r aktin e kryer, si dhe lĂ« shtegun tĂ« hapur pĂ«r interpretime tĂ« shumĂ«llojshme. Prandaj, po aty, me tĂ« drejtĂ«, njohĂ«si ma i thekur i jetĂ«s sĂ« Budit, bazuar nĂ« arkiva dhe dokumenta, konkludon: “KĂ«shtu u mbyll kjo çështje kaq e mprehtĂ« dhe Roma, sikundĂ«r kishte mbyllur sytĂ« mĂ« parĂ«, qe e kĂ«naqur qĂ« formalisht çdo gjĂ« u vu nĂ« rregull” (1985:169), pra duke i vĂ«nĂ« edhe kapakun e florinjtĂ« tĂ« “drejtĂ«sisĂ«â€.

NdĂ«rsa tĂ« dhĂ«nat e tjera qĂ« sjell Rexhep Ismaili, botuesi i poezisĂ« sĂ« Budit, rreth organizimit tĂ« gjyqit tĂ« Kallmetit janĂ« tejet interesante ku, ndĂ«r tĂ« tjera, tek parathĂ«nia e librit Budit-Poezia,1618-1621, ndĂ«r tĂ« tjera thekson: “PĂ«r ta ndjekur dhe zgjidhur kĂ«tĂ« çështje, Roma caktoi ipeshkvin raguzan tĂ« LezhĂ«s, Benedikt Orsini, qĂ« e njohim si njĂ« nga lajmĂ«tarĂ«t pĂ«r vdekjen e Budit. Orsini gjyqin e mbajti nĂ« Kallmet para 12 dĂ«shmitarĂ«ve - 5 klerikĂ« e 7 shekullarĂ« dhe misionarit apostolik tĂ« ZadrimĂ«s, famullitarit tĂ« DibrĂ«s e tĂ« MĂ«rqisĂ«. I akuzuari N. Leka mohon çdo gjĂ« nga aktakuza 
” (1986:44), duke sqaruar rrethanat e zhvillimit tĂ« gjyqit nĂ« Kallmet e jo tjetĂ«rkund. Por, mbase do sqaruar se aktakuzĂ«n, gjithnjĂ« sipas Zamputit, pĂ«r NikollĂ« LekĂ«n, e pati hartuar Frang Bardhi, njĂ« figure tjetĂ«r e ndritur e shekullit XVII. Bardhi, nĂ« mes tĂ« tjerash, nĂ«nvizon: “Abati nĂ« fjalĂ« (N. Leka) deshi tĂ« hynte nĂ« njĂ« barkĂ« tĂ« vogĂ«l ku gjindej peshkopi i SapĂ«s, Budi. Ky peshkop, duke pare rrezikun i thoshte tĂ« mos hypte meqĂ« edhe ai vetĂ« donte tĂ« dilte. Por, ai pa ua vĂ«nĂ« veshin fjalĂ«ve tĂ« atij peshkopi mori njĂ« zagar, hyri nĂ« barkĂ« e cila, nga pesha e tepĂ«rt, u fundos dhe qĂ« tĂ« gjithĂ« shpĂ«tuan me pĂ«rjashtim tĂ« peshkopit tĂ« varfĂ«r. Dhe, tani ai (abati Nikolla) me kryepeshkopin e Tivarit bĂ«jnĂ« makinacione me shenja tĂ« qarta pĂ«r tĂ« shkaktuar vdekjen e peshkopit tĂ« tanishĂ«m” (1985:167).

Kopja e aktakuzĂ«s, me ngarkesĂ« tĂ« dyfishuar, pra si njĂ« rrezik i pranishĂ«m, shkruar me dorĂ« tĂ« Frang Bardhit, siç na e paraqet Zamputi, para 22 gushtit 1641, ruhet nĂ« Arkivin e PropagandĂ«s Fide. Kjo dĂ«shmi, nga mĂ« themeloret, sa i pĂ«rket personit qĂ« ka hartuar aktakuzĂ«n, kundĂ«rshtohet nga ana e R. Ismailit, i cili, tekstualisht, gjithnjĂ« tek parathĂ«nia, thotĂ«: “Aktakuza nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« Ă«shtĂ« e D. Simon Mesit me shtatĂ« priftĂ«rinjtĂ« e ZadrimĂ«s” (1986:44). Veçse, po aty, madje fare pĂ«rngjitur thĂ«nies sĂ« parĂ«, po ky autor nĂ«nvizon: “Frang Bardhi i pakĂ«naqur me vendimin e gjyqit, reagon nĂ« RomĂ« pĂ«r shkak se nuk qenĂ« bĂ«rĂ« hetimet, po gjykimi u mbyll vetĂ«m me dĂ«shmi. Reagimi i Bardhit mbeti pa jehonĂ«â€ (1986:44). Prania e Frang Bardhit edhe si formulues i akuzĂ«s, edhe si reaguesi mĂ« i zjarrtĂ«, pas pĂ«rfundimit tĂ« gjyqit Ă«shtĂ« mĂ« e mundshmja. Ka mĂ« tepĂ«r gjasa qĂ« tĂ« jenĂ« bĂ«rĂ« dy reagime, relatime nĂ« RomĂ«, pavarĂ«sisht njĂ«ri-tjetrit, pĂ«r tĂ« njĂ«jtin problem: demaskimin e farsĂ«s gjyqĂ«sore, qĂ« do tĂ« realizohej nĂ« Kallmet nĂ« vitin 1642. KĂ«to pasazhe, tĂ« njĂ« distance tĂ« theksuar nga momenti i krimit, burimore dhe tĂ« shtjellimeve konkludive, e zbardhin plotĂ«sisht pistĂ«n e vrasjes sĂ« qĂ«llimshme, sepse: PĂ«rcaktojnĂ« katĂ«rcipĂ«risht dorasin e kryerjes sĂ« atentatit, NikollĂ« LekĂ«n. PrezantojnĂ« dĂ«shmitĂ« e dy dĂ«shmitarĂ«ve tĂ« pranishĂ«m kur realizohet krimi, pĂ«rkatĂ«sisht, Mark ShegĂ«s dhe PjetĂ«r Bosit, qĂ« pĂ«rveç tjerash lĂ«shojnĂ« dĂ«shmi tĂ« rreme.

Nxitueshmëria për ta formalizuar kryerjen e gjyqit vetëm me dëshmi, sa për të mbyllur përfundimisht këtë episod të besdisshëm, për ata që e nxitën dhe e realizuan. Pikërisht, mbajtja e seancave gjyqësore pas njëzet vjetësh, lë hapësirë për të kuptuar dhe nënkuptuar se organizimi i këtij procesi bëhet qëllimisht për të realizuar kështu edhe vrasjen e dytë, tashmë nëpërmjet drejtësisë.

B. Pasvdekja e menjëhershme: për domethënien e tyre, mund të veçohen këto relacione të përkthyera prej Zamputit:

1. Letra e Gjon KolĂ«sit drejtuar Kongregacionit tĂ« PropagandĂ«s Fide, e 20 janarit 1623, nĂ« tĂ« cilĂ«n thuhet: “Ipeshkvi i SapĂ«s, mbasi kĂ«shtu i pĂ«lqej nanĂ«s sĂ« zotit u mbyt nĂ« ujĂ«, sapo kalonte njĂ« lumĂ«, dhe tĂ« gjithĂ« krishtnimit t’atyne anĂ«ve i ka ramĂ« shumĂ« keq dhe, meqĂ«nĂ«se kanĂ« mbetur pa bari” (1952:221).

2. Relacionet e shkurt-marsit tĂ« Domeniko Andreasit, ipeshkĂ«v i ShkodrĂ«s, nĂ« tĂ« cilat, pĂ«rveç mĂ«llefit tĂ« derdhur me tepri pĂ«r veprimet e Budit, kryer kohĂ« mĂ« parĂ«, vijnĂ« edhe disa tĂ« dhĂ«na domethĂ«nĂ«se: “... kam ndĂ«gjue me hidhĂ«nim dhe keqardhje shumĂ« e madhe se ... nuk ka shumĂ« kohĂ«, tue kalue njĂ« lumĂ« (tĂ« quejtun Drin) me pesĂ« veta, u mbyt nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« mjerĂ«, t’ue shpĂ«tue tĂ« gjithĂ« ... as nuk ka qenĂ« e mundun t’i gjendet trupi i tij ...” (1963:311).

3. Relacioni i marsit 1623 i Benedikt Orsinit, ku ndĂ«r tĂ« tjera shkruhet: “... pĂ«r çështjen e mjerueshme qĂ« i ngjajti pĂ«rpara festive tĂ« Krishtlindjeve Imzot PjetĂ«r Budi, Ipeshkv i SapĂ«s nĂ« ArbĂ«ni, i cili, kur po donte me kalue lumin e Drinit pĂ«r tĂ« pajtue njĂ«farĂ« kishe, asht mbytĂ« nĂ« lumin e thanun, pa e pasĂ« pamun kush trupin e tij” (1963:315).

4. Informacioni i vitit 1625 i Gjon KolĂ«sit, nĂ« mes tĂ« tjerash nĂ«nvizon: “... asht e nevojshme qĂ« ipeshkvi tĂ« ketĂ« ndihmĂ«n e miqve, tĂ« farefisit dhe me tĂ« holla pranĂ« pashallarĂ«ve e krenĂ«ve dhe nĂ« njĂ«mijĂ« mĂ«nyra tĂ« pĂ«rpiqet me ia dalĂ« mb’anĂ«sh dhe turq, me i mbajtĂ« ata tĂ« krishtenĂ« nĂ« bindje ndaj Krishtit shenjtĂ«. Nga kjo rrjedh se Ipeshkvi duhet tĂ« jetĂ« pĂ«rherĂ« njĂ« qĂ« tĂ« ketĂ« lindun po nĂ« kĂ«tĂ« vend kĂ«shtuqĂ« ma mirĂ«, dhe qoftĂ« nĂ« gjuhĂ«n e vet, qoftĂ« me anĂ«n e miqve e tĂ« farefisit, tĂ« mundet ma mirĂ« me qĂ«ndrue sikundĂ«r turqve ashtu edhe kundĂ«r grekĂ«ve dhe kujdo, kĂ«shtu ma mirĂ« e ma me fryt ta kryejĂ« shĂ«rbimin e shenjtĂ« ndaj zotit nĂ« mes tĂ« gjindesh qĂ« njeh, tĂ« cilĂ«t edhe do ta ndihmojnĂ« bashkĂ« me krenĂ«t kryesorĂ« tĂ« turqve pĂ«r tĂ« shkue nĂ« vizitĂ« dhe pĂ«r tĂ« bamĂ«, funksionet e nevojshme kudo qĂ« e lyp puna” (1963:369).

NdĂ«rsa Gaetano Petrotta, qĂ« ka botuar njĂ« histori tĂ« letĂ«rsisĂ« shqipe nĂ« italisht, nĂ« vitin 1932, njĂ« tekst i plotĂ« si vĂ«shtrim i historisĂ« sĂ« gjuhĂ«s dhe tĂ« popullit tonĂ«, si konceptim i materies dhe faktologji, nĂ« rastin e Budit mjaftohet me informatĂ«n: “... siç Ă«shtĂ« thĂ«nĂ« vdiq i mbytun nĂ« Drin nĂ« 1623 ...” (1932: 26), pra siç shihet duke lĂ«nĂ« nĂ« ekuilibĂ«r ligjĂ«ratĂ«n e hapur qysh nĂ« krye. Nga tĂ« dhĂ«nat arkivore, qĂ« cekĂ«m mĂ« sipĂ«r, lehtĂ«sisht mund tĂ« arrihet nĂ« disa konkluzione, sa i pĂ«rket episodit jetĂ«ndarĂ«s:

- Ngjarja ka ndodhur në ditët e kremtimit të Krishtlindjeve, me gjasë, në prag të fillimit të tyre.

- Heshtet qëllimisht për emrat e personave të pranishëm në atë udhëtim të dhjetorit të vitit 1622.

- Humbja e trupit të Budit është një fakt që përmendet, thuajse prej të gjitha burimeve arkivore.

- Vdekja e parakohshme ndërpreu një udhëtim të rëndësishëm.

- Dhembja reale dhe hipokrite mbi zhdukjen e tij.

- FajĂ«sohen vetĂ«m valĂ«t e Drinit, tĂ« cilat ndihmuan jo pak pĂ«r tĂ« endur misterin dhe aureolĂ«n enigmatike, kryesisht pĂ«r ta paraqitur si aksident ndodhinĂ«, mbytjen nĂ« valĂ«t e Drinit, nĂ« dhjetorin e lartĂ« tĂ« 1622, nĂ« ditĂ«t e dimrit, nĂ« prag tĂ« KĂ«shnellave. Gjithashtu, natyrisht nĂ«pĂ«rmjet tyre, u luajt loja e dyzuar, pĂ«r tĂ« fshehur ekzekutimin e projektuar, gjithsesi duke tentuar fshirjen e gjurmĂ«ve tĂ« krimit tĂ« parĂ«. Kurse nĂ« gjyq, tanimĂ« pĂ«r ta mbyllur pĂ«rfundimisht kĂ«tĂ« kapitull, edhe me “vrasjen” e dytĂ«, posaçëm me tĂ« njĂ« gjyqi formal, e qĂ« fatmirĂ«sisht vetĂ« kjo maskaradĂ« gjyqĂ«sore ndihmon pĂ«r tĂ« evidentuar dĂ«shmitarĂ«t, prapaskenat, tĂ« interesuarit, afĂ«r dhe larg, ngutjen pĂ«r ta arkivuar kĂ«tĂ« akt me çdo mjet, e parakohshme ndĂ«rpreu njĂ« udhĂ«tim tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m. Pa dyshim qĂ« kĂ«to dy momente, pra distanca e largĂ«t dhe ajo e afĂ«rt, tĂ« pasvdekjes sĂ« Budit, nuk mund tĂ« kuptohen nĂ« vetvete si qerthuj tĂ« shkĂ«putur nga jeta e tij. PĂ«rkundrazi, lidhja ndĂ«rmjet tyre Ă«shtĂ« krejt e kapshme, madje vjen e shqiptuar si marrĂ«dhĂ«nie e ndĂ«rsjellĂ«t.

Prandaj, kundrimi i paravdekjes si momente të jetuara në kundërshti të hapur me mjedisin rrethepërqark, sidomos në vitet e fundit të jetës së tij që shpalojnë dhe formatojnë çastet më kulmore të kësaj figure, është e nevojshme, jo veç si radhitje faktesh, por më tepër si pranëvënie me pasvdekjen, patjetër, për të prekur rezonimin dhe pikëtakimet e natyrës së vërtetë të krimit të realizuar, prej të cilëve, si më kryesoret mund të shkëputen:

SĂ« pari: EmĂ«rimi Ipeshkv i ZadrimĂ«s: “mĂ« “20 korrik 1621 u zgjodh ipeshkv (peshkop) ...” (1932: 21), siç e pĂ«rmend Petrotta, madje duke thyer rregullat e Kongregacionit, pĂ«r kĂ«tĂ« emĂ«rtesĂ« qĂ« parashikonte “doktor” nĂ« teologji, e cila u bĂ« e mundur me shumĂ« pĂ«rpjekje, sidomos pas botimit tĂ« librave prej tij, mĂ« 1621. NdĂ«rsa studiuesi Selman Riza, njohĂ«si mĂ« i mirĂ« i jetĂ«s dhe veprĂ«s sĂ« PjetĂ«r Budit, si dhe i shkrimtarĂ«ve tĂ« shekujve XVI-XVII, tĂ« letrave shqipe, katĂ«r B, Buzuku, Budi, Bardhi, Bogdani dhe L. MatrĂ«ngĂ«s, bĂ«n me dije se emĂ«rimi i tij nĂ« kĂ«tĂ« detyrĂ« Ă«shtĂ« realizuar mĂ« 10 korrik, 1621 (2002: 90).

SĂ« dyti: MĂ« 15 shtator 1621, Budi i dĂ«rgon njĂ« letĂ«r kardinal Gocadinos, ku pĂ«rshkruan me hollĂ«si pĂ«rmasat e kryengritjes sĂ« pĂ«rgjithshme, ndĂ«rsa thekson: “... popujt e sipĂ«rthanun presin nga unĂ« personalisht pĂ«r ditĂ« se ç’vendim ka marrĂ« ShenjtĂ«nija pĂ«r kĂ«tĂ« dĂ«shirĂ« tĂ« tyne dhe mĂ« nxisin qĂ« unĂ« tĂ« kthehem me njĂ« pĂ«rfundim tĂ« mirĂ«. Do tĂ« jetĂ« pĂ«r gĂ«zim tĂ« madhe t’atyne popujve dhe, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« ky shestim i shenjtĂ«, tĂ« mos zbulohet prej armiqve, do tju sjell kĂ«tyne popujve ndjesĂ« tĂ« plotĂ« (indungentia plenaria) me ndonjĂ« bekim pĂ«r ato vĂ«nĂ«de, dhe do tĂ« shpĂ«rndaj librat e mi ... kĂ«shtu shkuemja ime unĂ« sjellĂ« dyshim ...” (1963: 305), por nĂ« kĂ«tĂ« udhĂ«tim, siç thotĂ« mos tĂ« edhe vetĂ« Budi, bashkĂ« me tĂ« ka qenĂ«: “... tash sĂ« fundi mĂ« kanĂ« dĂ«rgue, gjoja si student, njĂ« fisnik tĂ« quejtun NikollĂ« Leka, po nga ipeshkvia e SapĂ«s, i cili e njeh shumĂ« mirĂ« qytetin e ShkodrĂ«s e tĂ« LezhĂ«s, ka edhe marrĂ«veshje tĂ« mira me popujt e sipĂ«rthanun tĂ« Kelmendit e tĂ« Dukagjinit ...”(1963:303). Prania e N. LekĂ«s nĂ« tĂ« gjithĂ« momentet e pasvdekjes dhe, sidomos pĂ«rmendja prej vetĂ« Budit, e kthen kĂ«tĂ« personazh historik, nĂ« strumbullarin e atij episodi tĂ« largĂ«t, jo vetĂ«m si doras, por edhe si njĂ«ri prej projektuesve qĂ« e ndoqi hap pas hapi, i vĂ«nĂ« me detyrĂ«, sĂ« jashtmi dhe sĂ« brendshmi, pĂ«r ta gjurmuar kĂ«mba-kĂ«mbĂ«s dhe pĂ«r t’ia gjetur anĂ«n, duke e mbytur nĂ« valĂ«t e Drinit.

SĂ« treti: NĂ« vitin 1622, pas kthimit nga Roma, Budi organizon njĂ« mbledhje me elementĂ«t kishtarĂ« vendas, posaçërisht tĂ« ZadrimĂ«s, ShkodrĂ«s dhe LezhĂ«s, ku vendoset: “... tĂ« mos pranoheshin prelatĂ« tĂ« huaj, pĂ«r qeverisjen shpirtĂ«rore ...” ku njoftimin pĂ«r mbajtjen e kĂ«saj mbledhjeje e konfirmon Domeniko Andreasi, ipeshkĂ«v i ShkodrĂ«s, pĂ«rkatĂ«sisht nĂ« relacionin e datĂ«s 1 shkurt 1623, ku pĂ«rveç tjerash, thotĂ«: “NĂ« dioçez unĂ« do tĂ« gjej shumĂ« pengesa pĂ«r tĂ« cilat ... magjanĂ«sisht do tĂ« njohtoj ... kur t’arrij (nĂ« selinĂ«?) time nĂ« tĂ« cilĂ«n me frigĂ« ... aq mĂ« tepĂ«r se po marr vesh se (qenka) e vĂ«rtetĂ« ajo qĂ« mĂ« kanĂ« tregue disa njerĂ«z tĂ« denjĂ« pĂ«r tu besue (se ipeshkvi i SapĂ«s - PjetĂ«r Budi), kur ka arrit n’ipeshkĂ«vinĂ« e vet ka (bamĂ« njĂ« mbledhje me kler) nĂ« tĂ« cilĂ«n ka dekretue qĂ« tash e mbrapa mos tĂ« pranohen ipeshkvij, as abatĂ« n’atĂ« anĂ« tĂ« ShqipnisĂ« nĂ« mos qofshin vendas, dhe i ka ba tĂ« gjithĂ« priftnit tĂ« nĂ«nshkruajnĂ« ...” (1963:311), e ku shenjohet mjaft qartĂ« “fajĂ«sia” e kryer prej shkrimtarit, pĂ«r atĂ« “kuvend” shpirtĂ«ror tĂ« mbajtur nĂ« SapĂ«, nĂ« ipeshkvĂ«ninĂ« ku Budi ishte caktuar nĂ« detyrĂ« tĂ« lartĂ«, si ipeshkv.

MegjithatĂ«, data e mbledhjes sĂ« kĂ«tij takimi, ende mbetet nĂ« errĂ«sirĂ«, por, merret vesh qĂ« Ă«shtĂ« mbajtur pas kthimit nga Roma me librat e stampuar, posaçërisht me pasqyrĂ«n dhe ritualin. Ka mĂ« shumĂ« gjasa, nisur nga tĂ« dhĂ«nat e tĂ«rthorta e, veçmas prej ngutjes sĂ« Budit pĂ«r botimin e librave, si dhe pĂ«r shpĂ«rndarjen e tyre, pĂ«r tĂ« fshehur veprimtarinĂ« politike dhe atdhetare, e cila kishte rĂ«nĂ« nĂ« sy tĂ« dashakeqĂ«ve dhe shtiekĂ«qinjve, qĂ« kjo mbledhje tĂ« jetĂ« e mbajturnĂ« “... vjeshtĂ«n e vitit 1622” (1992:161), siç nĂ«nvizon Mahmud Hysa.

Qe tĂ« tre kĂ«to momente, pra pasvdekja e largĂ«t dhe e afĂ«rt, si dhe paravdekja, nĂ« raportimet logjike tĂ« ndĂ«rmjetme qĂ« kanĂ«, ndikojnĂ« pĂ«r tĂ« pĂ«rshpejtuar aktin, domethĂ«nĂ« vrasjen e Budit, por si mĂ« thelbĂ«sori ndĂ«rmjet tyre, pĂ«r shkak tĂ« konteksteve vepruese, pa mĂ«dyshje qĂ« Ă«shtĂ« episodi i tretĂ«. NjĂ« akt nga mĂ« kuptimplotĂ«t nĂ« veprimtarinĂ« fetare, sepse pikĂ«risht aty formulohet dhe pĂ«rcaktohet mĂ«vehtĂ«sia fetare, duke konturuar, qysh nĂ« hershmĂ«ri, portretin e njĂ« farĂ« “autonomie” tĂ« parĂ« kishtare, tĂ« besimit katolik, duke hedhur kĂ«shtu themelet e pavarĂ«sisĂ« shpirtĂ«rore, njĂ«rĂ«s prej shtyllave bazale tĂ« bĂ«rjes sĂ« atdheut dhe kombit.

PĂ«r rrethanat e zhdukjes sĂ« Budit, kohĂ« mĂ« parĂ« studiuesi S. Riza nĂ«nvizon: “... Ă«shtĂ« tepĂ«r larg mendsh qĂ« kalimin e lumit me trap nĂ« dimĂ«r, Budi tĂ« ketĂ« vendosur ta bĂ«jĂ« pĂ«r shkaqe vetĂ«m e thjeshtĂ« administrative. PĂ«rkundrazi, Ă«shtĂ« krejt e natyrshme tĂ« mendohet se rrezikun e kĂ«tij veprimi (i cili atij i kushtoi jetĂ«n), ai do ta ketĂ« marrĂ« nĂ« sy pĂ«r shkaqe pakrahasimisht mĂ« seriozĂ« e mĂ« tĂ« ngutshme: e pikĂ«risht pĂ«r motive konspirative tĂ« karakterit kryengritĂ«s ... militanti kryengritĂ«s nga njĂ«ra anĂ« kundĂ«r zgjedhĂ«s turke, e nga ana tjetĂ«r kundĂ«r tutelĂ«s xheloze tĂ« Vatikanit dhe prepotencĂ«s sĂ« klerit tĂ« huaj” (1996:561) qĂ«, siç vĂ«rehet, e formulojnĂ« qĂ«llimin e lĂ«vizjes sĂ« Budit, por edhe mundĂ«sinĂ« e rrezikut duke pĂ«rmendur edhe dy prej shkaqeve mĂ« themelorĂ« qĂ« çuan nĂ« ndarjen e jetĂ«s sĂ« shkrimtarit.

Kurse I. Zamputi, pasi ka shfletuar, pothuaj plotësisht arkivat e Propagandës Fide, konkludon me të drejte:

a) interesat e klerit zadrimor, që donte për vete sundimin e Zadrimës;

b) vepra e sundimtarëve të vendit përqark Zadrimës, që shihnin tek Budi organizatorin e lëvizjeve të armatosura;

c) vepra e vendikasve që përherë kanë penguar lëvizjet që nuk hynin në sferën e tyre;

ç) kleri i lartë dalmatin që hetoi kundërshtarin e vet te Budi (1985:170), që përbëjnë edhe katër kundërshtarët potencialë të poetit, duke nënkuptuar këtu edhe kundërshtarin e pestë, natyrisht imagjinar dhe real, valët e Drinit.

Studiuesi R. Ismaili, si gjithnjĂ« tek parathĂ«nia e librit poetik tĂ« Budit, thekson: “Vrasja e Budit nga bashkĂ«lidhja Vatikan-Venedik-dalmatinas, pĂ«rmes mashĂ«s sĂ« tyre zadrimore ishte e mirĂ«seardhur pĂ«r turqit. LuftĂ«n çlirimtare as shpirtĂ«rore as politike as fizike tĂ« shqiptarĂ«ve nuk e donin asnjĂ«ra prej kĂ«tyre palĂ«ve” (1986:45) qĂ«, siç duket qartĂ«, emĂ«rtojnĂ« ndarjen nga jeta tĂ« Budit si njĂ« vrasje e pĂ«rgatitur. Pra historiografia letrare e shqipes dhe studiues nga mĂ« tĂ« shquarit, kanĂ« qĂ«mtuar nĂ«pĂ«r dokumente dhe, herĂ« pas here, kanĂ« ndriçuar vdekjen e Budit, si jo aksidentale.

SipĂ«rmarrja pĂ«r tĂ« ofruar kĂ«to fakte, tashmĂ« si parashtrim johipotetik, pĂ«rkundĂ«r, si gjurmĂ« dhe dĂ«shmi tĂ« dokumentuara, qĂ« emĂ«rtojnĂ« vdekjen e Budit si njĂ« atentat i qĂ«llimshĂ«m, i projektuar me kujdes pĂ«r shumĂ« kohĂ«, por i realizuar nĂ« nxitim e sipĂ«r, veçse nxitueshmĂ«ria ka ndihmuar pĂ«r tĂ« lĂ«nĂ« gjurmĂ«t e shkujdesjes, edhe pĂ«r faktin se dhjetori i largĂ«t i vitit 1622 mbetet njĂ« kumt i zi, me shumĂ« hije, por, njĂ«herit, edhe njĂ« çast i ndritshĂ«m, krejt i rrallĂ« pĂ«r sakrificĂ«n sublime nĂ« altarin e atdheut dhe tĂ« kulturĂ«s shqiptare, sepse qĂ« prej aty merr udhĂ« shtegtimi i Budit, pĂ«rtej kohĂ«s sĂ« tij, tanimĂ« si “luftĂ«tar i mendimit”, siç e quan me tĂ« drejtĂ« S. Hamiti, i rĂ«nĂ« theror nĂ« fushĂ«n e betejĂ«s, duke mbartur mbi supe edhe shenjtĂ«rimin e ndarjes nga jeta.

______________


[1] Botuar nĂ« librin Poetika e Budit nĂ« vitin 2002, njĂ« libĂ«r i vlerĂ«suar me çmimin “Penda e argjendtĂ«â€ tĂ« konkursit tĂ« MinistrisĂ« sĂ« KulturĂ«s, si libri mĂ« i mirĂ« studimor pĂ«r vitin 2003. PjetĂ«r Budi - dĂ«shmor i besimit, gjuhĂ«s dhe atdhetarisĂ«* (E vĂ«rteta e vrasjes sĂ« Budit)

↗

ËNDRRAT E VONUARA

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Poezi nga: Langston Hughes
PĂ«rktheu: Maksim Rakipaj

ǒndodh me ëndrrën e vonë?

Thahet e rreshket vallë
Si stafidhe rrushi në diell?

Apo malcohet si plagë
Dhe pastaj rrjedh?

Apo qelbet, si mish i prishur?
Apo zë kore ndërkaq
Si sheqeri mbi shurup?

Mbase si peshë e rëndë vjen
dhe na zgërlaq.

Apo ndoshta shpërthen?

_________

Lexo po ashtu nga Langston Hughes:
- Nana, djalit
- Jeta është e mirë
- Zezaku flet për lumenjtë
- Ëndrrat

↗

A po largohet Arabia Saudite nga ShBA-ja?

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Ali Shihabi / Newsweek
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

NĂ« njĂ« pjesĂ« tĂ« medias amerikane, kohĂ«t e fundit Ă«shtĂ« pĂ«rhapur njĂ« narrativĂ« qĂ« sugjeron se Arabia Saudite po bĂ«het aleat mĂ« pak i vlefshĂ«m pĂ«r Shtetet e Bashkuara. Ky argument mbĂ«shtetet nĂ« dy faktorĂ«: sĂ« pari, se Riadi ka vonuar normalizimin me Izraelin pas luftĂ«s nĂ« GazĂ«; sĂ« dyti, se ka dallime tĂ« thella politike - lidhur me Jemenin - me tĂ« preferuarin e ri tĂ« Izraelit nĂ« rajon, Emiratet e Bashkuara Arabe. Nga kĂ«to premisa, kritikĂ«t nxjerrin njĂ« pĂ«rfundim tĂ« pĂ«rgjithshĂ«m, por thellĂ«sisht tĂ« gabuar: se Arabia Saudite po largohet nga ShBA-ja dhe madje po rikthehet te zakonet e vjetra tĂ« eksportimit tĂ« islamit radikal apo tĂ« aleancĂ«s me “islamistĂ«â€ si strategji rajonale.

Kjo narrativë është e gabuar - si në fakte, ashtu edhe në strategji.

Dallimet e Arabisë Saudite me Emiratet dhe Izraelin nuk burojnë nga ndonjë rikthim ideologjik apo armiqësi ndaj Perëndimit. Ato burojnë nga një mosmarrëveshje themelore për mënyrën se si duhet vepruar me disa nga shtetet më të brishta në botë. Qëndrimi i Riadit është i qartë: shtetet e dobëta mund të stabilizohen dhe të reformohen; shtetet e dështuara bëhen terren pjellor për terrorizëm, krim dhe konflikte të pafundme. Prandaj, prioriteti i Mbretërisë ka qenë mbështetja për qeveritë e njohura ndërkombëtarisht në Jemen, Sudan, Somali dhe Libi, dhe parandalimi i fragmentimit të këtyre vendeve në mini-shtete të drejtuara prej milicive dhe komandantëve të luftës.

Për dallim, Emiratet, shpeshherë me mbështetjen e heshtur të qeverisë aktuale izraelite, kanë ndjekur një qasje tjetër: mbështetjen për forcat separatiste dhe udhëheqës lokalë në përpjekje për të fituar ndikim afatshkurtër apo suksese të menjëhershme diplomatike. Në disa raste, këto fraksione të armatosura e paraqesin veten haptazi si nënshkruese të ardhshme të Marrëveshjeve të Abrahamit, nëse marrin pushtet mbi një pjesë territori. Ato kërkojnë njohje nga ShBA-ja në këmbim të këtyre premtimeve - me Somalilandin si shembullin më të fundit. Kjo taktikë mund të prodhojë tituj gazetash apo ceremoni nënshkrimi, por nuk do të sjellë stabilitet.

Kjo është çështja themelore që injorohet në shumicën e komenteve aktuale. Në parim, Arabia Saudite nuk e kundërshton normalizimin me Izraelin. Ajo e kundërshton një model normalizimi që anashkalon çështjen palestineze, shpërblen fragmentimin e shteteve, legjitimon milicitë dhe përshpejton shpërbërjen e shtetit. Ky qëndrim nuk është antiamerikan; ai përputhet me interesat afatgjata të ShBA-së.

ShBA-ja është një fuqi që mbështet status quo-në. Ajo përfiton nga kufijtë e parashikueshëm, qeveritë funksionale, tregjet e sigurta të energjisë dhe rrugët e hapura detare. Ajo nuk përfiton nga një Lindje e Mesme e ndarë në mini-shtete rivale të drejtuara nga grupe të armatosura që mbështeten në armë, kontrabandë dhe patronazh të huaj. Historia është e qartë për këtë çështje. Terrorizmi lulëzon jo në shtete të forta, por në ato të dështuara. Krimi transnacional, trafiku i drogës dhe kontrabanda e qenieve njerëzore përhapen atje ku bie në kolaps autoriteti qendror.

Amerikanëve nuk u duhet të kujtohen gjatë për ta kuptuar këtë. Sulmet e 11 shtatorit nuk dolën nga një shtet i fortë dhe autoritar. Ato erdhën nga Afganistani, një vend aq i dobët dhe i fragmentuar saqë nuk mundi të ndalonte al-Kaidën të vepronte lirshëm në territorin e tij. Kostoja e atij dështimi nuk u pagua vetëm nga fqinjët e Afganistanit, por edhe nga vetë ShBA-ja.

MegjithatĂ«, sot, disa zĂ«ra nĂ« Uashington duken çuditĂ«risht tĂ« qetĂ« pĂ«r politikat qĂ« shtyjnĂ« Jemenin, Sudanin, SomalinĂ« dhe LibinĂ« drejt tĂ« njĂ«jtĂ«s rrugĂ«. Fragmentimi shihet si i menaxhueshĂ«m. MilicitĂ« trajtohen si partnerĂ« tĂ« mundshĂ«m. ShkĂ«putja paraqitet si “vetĂ«vendosje”. KĂ«to janĂ« fjalĂ« ngushĂ«llimi, por realitetet qĂ« fshehin janĂ« tĂ« vrazhda. Sapo vendet fillojnĂ« tĂ« copĂ«tohen, dhuna bĂ«het normale, ekonomitĂ« e luftĂ«s marrin hov dhe grupet ekstremiste gjejnĂ« hapĂ«sirĂ« pĂ«r tĂ« vepruar. Ta ndalosh kĂ«tĂ« proces Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« e lehtĂ« sesa ta kthesh pas.

Qeveria aktuale izraelite, e dominuar nga e djathta ekstreme, duket veçanërisht e verbër ndaj këtyre pasojave afatgjata. Fitoret taktike, si bindja e ndonjë komandanti lokal apo mini-shteti të supozuar për të përqafuar Marrëveshjet e Abrahamit, paraqiten si triumfe strategjike edhe kur ato rrisin destabilitetin në të gjithë rajonin. Kjo është një llogaritje e shkurtër. Siguria afatgjate e Izraelit, si edhe e Amerikës, do të përfitonte jo nga një mozaik fqinjësh të dobët, por nga një rajon i qeverisur nga shtete legjitime, funksionale dhe i ankoruar në një zgjidhje të besueshme të çështjes palestineze.

Arabia Saudite e kupton kĂ«tĂ«. Ajo ka kaluar vite tĂ« tĂ«ra duke u pĂ«rpjekur, shpesh nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« heshtur dhe jo tĂ« pĂ«rsosur, pĂ«r tĂ« forcuar institucionet shtetĂ«rore, pĂ«r tĂ« mbajtur kufijtĂ« tĂ« paprekur dhe pĂ«r tĂ« parandaluar kolapsin total nĂ« disa nga mjediset mĂ« tĂ« vĂ«shtira tĂ« botĂ«s. Kjo punĂ« nuk Ă«shtĂ« as e lavdishme dhe as menjĂ«herĂ« shpĂ«rblyese, por Ă«shtĂ« thelbĂ«sore. ËshtĂ« gjithashtu pikĂ«risht lloji i ndarjes sĂ« barrĂ«s qĂ« Uashingtoni duhet ta kĂ«rkojĂ« nga njĂ« aleat serioz.

Në veçanti është absurd pretendimi se Arabia Saudite po eksporton sërish islam radikal apo se për strategji po bashkëpunon me lëvizje islamiste. Mbretëria ka kaluar dekadën e fundit duke shpërbërë ato rrjete brenda vendit, duke reformuar institucionet fetare dhe duke bashkëpunuar ngushtë me ShBA-në në fushën e antiterrorizmit. Mbështetja për qeveritë e njohura kundër milicive nuk e bën Riadin aleat të islamistëve. E bën atë mbrojtës të rendit bazik shtetëror.

Amerikës nuk i duhen aleatë që ndjekin kaosin për hir të kaosit. I duhen aleatë që kuptojnë se stabiliteti, sado i papërsosur, është më i mirë se kaosi, dhe se reformat janë të mundshme vetëm aty ku ekziston ende shteti. Arabia Saudite është aleat i tillë.

MosmarrĂ«veshjet taktike me disa nga aleatĂ«t e tjerĂ« tĂ« AmerikĂ«s nĂ« rajon nuk duhet tĂ« keqinterpretohen si njĂ« largim strategjik nga vetĂ« ShBA-ja. NjĂ« supozim i tillĂ« rrezikon tĂ« minojĂ« vetĂ« partnerĂ«t qĂ« po pĂ«rpiqen tĂ« parandalojnĂ« gjeneratĂ«n tjetĂ«r tĂ« shteteve tĂ« dĂ«shtuara dhe kĂ«rcĂ«nimeve tĂ« reja. Kjo nuk do t’u shĂ«rbente interesave amerikane. Do t’i tradhtonte ato. /Telegrafi/

↗

FRIKË DIMRI

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Poezi nga: Kay Ryan
PĂ«rktheu: Fadil Bajraj

A është sall dimër
apo është diç edhe më e keqe.
A është ky viti
kur lagështia e jashtme
errëson një mallkim më të thellë
që pranvera nuk mund ta rregullojë,
kur ingranazhet
që rrotullojnë tokën
nuk do ta ndryshojnë pamjen,
kur retë nuk do të davariten
edhe pse të gjithë qiejt
bëhen të kaltër.

↗

Të rinjtë britanikë nuk po pinë më - pra, si do të duket një mbrëmje e së shtunës për brezat e ardhshëm?

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Emma Brockes / The Guardian
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Ishte nĂ«ntori i vitit 2024 dhe fĂ«mijĂ«t e mi puritanĂ« amerikanĂ« merrnin pjesĂ« nĂ« panairin e tyre tĂ« parĂ« tĂ« vjeshtĂ«s nĂ« shkollĂ«n e re fillore angleze. Ka shfaqje me laser, hotdogĂ« dhe njĂ« lojĂ« me shorte biletash. Ka gjithashtu njĂ« bar pĂ«r prindĂ«rit, gjĂ« qĂ« i bĂ«ri dy binjaket e mia tĂ« shtangen. JabanxhinjtĂ« nĂ« kĂ«tĂ« vend pĂ«rjetojnĂ« shumĂ« dallime kulturore, por ndoshta asnjĂ« nuk Ă«shtĂ« aq goditĂ«s sa ky: “A Ă«shtĂ« alkool”? - thotĂ« fĂ«mija im, duke mĂ« parĂ« me pĂ«rbuzje si njĂ« anĂ«tare e vogĂ«l e talebanĂ«ve. “NĂ« njĂ« aktivitet shkolle”? NĂ« kĂ«tĂ« moment kisha pirĂ« dy çokollata tĂ« nxehta me liker dhe ia dhashĂ« asaj njĂ« buzĂ«qeshje mĂ« tĂ« madhe sesa duhet. Po, tĂ« dashurat e mia; mirĂ« se vini nĂ« Britani.

Ose, të paktën, mirë se vini ndoshta në mbetjet e fundit të asaj se si Britania ka qenë dikur. Ka kohë që e dimë përmes rrëfimeve se njerëzit në këtë vend po pinë më pak se më parë. Brezi im, brezi X, është thellë në moshë të mesme dhe shumë prej nesh - përveç ndonjë rasti kur shpëton nga një aktivitet shkolle dhe përveç rasteve më të mëdha - e kanë lënë pirjen. Aty ku anomalitë bien më shumë në sy është te brezat poshtë nesh, te të rinjtë, sjellja e të cilëve ndryshon nga e jona kur ishim në të njëjtën moshë. Këtë javë erdhi konfirmimi zyrtar në formën e një ankete me 10 mijë persona, porositur nga Shërbimi Shëndetësor Kombëtar [NHS], që zbuloi se pothuajse një e katërta (24 përqind) e të rriturve në Angli nuk kishin pirë alkool në vitin 2024 - një rritje nga pak më pak se një e pesta (19 përqind) në vitin 2022.

Lexo po ashtu nga Emma Brockes:
- A duhet të më interesojë se çfarë mendon Sarah Jessica Parkeri për librat?
- Holivudi është po aq i frikësuar nga bota - sa ti dhe unë!
- Jo, ne “nuk mundemi”?

NĂ« plan tĂ« parĂ«, sigurisht, kjo Ă«shtĂ« diçka e mirĂ«. Jo pĂ«r industrinĂ« e pijeve, padyshim, por pĂ«r NHS-in dhe gjithashtu pĂ«r njerĂ«zit qĂ« pĂ«rpiqen tĂ« maksimizojnĂ« jetĂ«gjatĂ«sinĂ« e tyre - ku futemi tĂ« gjithĂ« ne. VetĂ«pĂ«rmirĂ«simi rigoroz pĂ«rmes zbatimit tĂ« tĂ« dhĂ«nave Ă«shtĂ« mĂ«nyra se si e kalojmĂ« kohĂ«n e lirĂ« kĂ«to ditĂ«; si rezultat i sĂ« cilĂ«s, pasi lexova kĂ«tĂ« mĂ«ngjes njĂ« artikull pĂ«r ushqimet qĂ« reduktojnĂ« kancerin, bleva njĂ« “sallatĂ« me grurĂ«, thjerrĂ«za dhe perime tĂ« gjelbra” qĂ« pothuajse me siguri nuk do ta ha. ÇfarĂ« Ă«shtĂ« ajo kokĂ«rr gruri? Askush nuk e di. Çështja Ă«shtĂ« se po pĂ«rpiqemi.

NĂ«se dukem sarkastike, nuk e kam me qĂ«llim. MĂ« pĂ«lqen tĂ« mos pi. Dhe, Ă«shtĂ« e rĂ«ndĂ«sishme tĂ« mos bashkohesh me radhĂ«t e atyre njerĂ«zve nĂ« brezin mbi mua tĂ« cilĂ«t, nĂ« vitet ’90 tĂ« shekullit XX, kur ndalimet e duhanit u pĂ«rhapĂ«n nĂ« gjithĂ« ShBA-nĂ«, shkruanin ese tĂ« gjata duke argumentuar se cigaret pĂ«rfaqĂ«sonin shpirtin aventurier tĂ« vendit dhe se, si pasojĂ«, duhanpirĂ«sit ishin mĂ« interesantĂ« se njerĂ«zit qĂ« pinin “lĂ«ng tĂ« gjelbĂ«r”. KĂ«ta ishin, objektivisht, njerĂ«zit mĂ« tĂ« kĂ«qij nĂ« botĂ« dhe, megjithĂ«se askujt nuk i pĂ«lqen dikush qĂ« mundohet tĂ« lĂ« alkoolin, Ă«shtĂ« e rĂ«ndĂ«sishme tĂ« mos bĂ«hesh si ata.

Interesi im lidhet mĂ« shumĂ« me atĂ« se si do tĂ« duket kultura rinore pa alkool. Rezultatet e reja tĂ« anketĂ«s, tĂ« porositura si pjesĂ« e Anketimit ShĂ«ndetĂ«sor pĂ«r AnglinĂ«, zbuluan se gratĂ« kanĂ« pak mĂ« pak gjasa tĂ« pinĂ« sesa burrat dhe se, nĂ« tĂ« gjitha grupmoshat, tĂ« rinjtĂ« janĂ« abstenuesit kryesorĂ«. NĂ« anketĂ«n e NHS-sĂ« tĂ« vitit 2022, brezi Z rezultoi se kishte pĂ«rqindjen mĂ« tĂ« ulĂ«t tĂ« njerĂ«zve qĂ« pinin shpesh (10 pĂ«rqind), krahasuar me 34 pĂ«rqind te grupmosha 55-64 vjeç dhe 37 pĂ«rqind te 65-74-vjeçarĂ«t. NjĂ« pjesĂ« e kĂ«saj lidhet me koston e jetesĂ«s, por shumica ka gjasa tĂ« jetĂ« çështje kulturore. Thjesht nuk Ă«shtĂ« “trend” tĂ« bĂ«hesh tap.

NĂ« rastin tim, vendimi pĂ«r ta ulur konsumin kishte mĂ« pak tĂ« bĂ«nte me trendĂ«t kulturorĂ« dhe mĂ« shumĂ« me kolapsin e papritur e tĂ« trishtuar tĂ« metabolizmit tim, plus faktin se e ndĂ«rrova mjekun e kujdesit parĂ«sor. GjatĂ« intervistĂ«s sĂ« parĂ«, disa vite mĂ« parĂ«, mjekja ime e re shĂ«noi se nga çfarĂ« kishte vdekur secili nĂ« familjen time deri nĂ« tre breza pas, pĂ«rpara se tĂ« mĂ« shihte rreptĂ«. “Po tĂ« isha nĂ« vendin tĂ«nd, nuk do tĂ« pija”, tha ajo. “Fare”. Ishte e ashpĂ«r, por kishte tĂ« drejtĂ«.

E, megjithatĂ«, imagjinata ime ende lĂ«kundet. I shoh dy fĂ«mijĂ«t e mi dhe pyes veten se si, kur tĂ« jenĂ« 25 vjeçe, do tĂ« duket njĂ« natĂ« e sĂ« shtunĂ«s jashtĂ« nĂ«se nuk pĂ«rfundon me shtrirje gjysmĂ« nĂ« tokĂ« e gjysmĂ« mbi divan duke qarĂ« me [kĂ«ngĂ«taren] Elaine Paige qĂ« kĂ«ndon baladĂ«n e famshme nga [shfaqja] Chess. Nga do tĂ« vijnĂ« historitĂ« e tyre tĂ« luftĂ«s? (LuftĂ« e vĂ«rtetĂ«, me gjasĂ«, por le tĂ« mos mendojmĂ« pĂ«r kĂ«tĂ«.) ÇfarĂ« do tĂ« kujtojnĂ« kur tĂ« jenĂ« nĂ« moshĂ«n time?

Nuk ka asgjĂ« qesharake te shoqja ime qĂ« volli nĂ« njĂ« kanal ngrohjeje dhe, pĂ«r pjesĂ«n tjetĂ«r tĂ« qirasĂ« sĂ« saj, nuk arriti kurrĂ« ta hiqte erĂ«n e tĂ« vjellĂ«s nga apartamenti. As qĂ«ndrimi, duke u lĂ«kundur nĂ« mes tĂ« njĂ« rruge tĂ« ngarkuar automobilistike duke u pĂ«rpjekur tĂ« gjesh njĂ« strategji pĂ«r tĂ« kaluar nĂ« anĂ«n tjetĂ«r qĂ« nuk pĂ«rfshinte vendosjen e njĂ«rĂ«s kĂ«mbĂ« pĂ«rpara tjetrĂ«s, nuk Ă«shtĂ« aspak qesharake. Ua tregova kĂ«tĂ« histori fĂ«mijĂ«ve tĂ« mi dhe ato u tmerruan. “Mund tĂ« kishe vdekur”, thanĂ« ato, qĂ« ishte pikĂ«risht momenti mĂ«simor qĂ« po kĂ«rkoja.

NdĂ«rkohĂ«, gjetjet e reja nuk janĂ« diçka pĂ«r tĂ« pasur kĂ«naqĂ«si sepse, edhe me kĂ«to shifra tĂ« reduktuara, ne jemi ende mjaftueshĂ«m njĂ« komb alkoolik qĂ« i kushtojmĂ« NHS-it nĂ« Angli 4.9 miliardĂ« paundĂ« [5.56 miliardĂ« euro] nĂ« vit nĂ« sĂ«mundje tĂ« lidhura me alkoolin. NĂ« kĂ«tĂ« frymĂ«: nĂ« fakt po pres me kĂ«naqĂ«si tĂ« ha sallatĂ«n time. Do t’ia shtoj njĂ« vezĂ«, sepse, meqĂ« tĂ« mos pish Ă«shtĂ« jashtĂ«zakonisht e mirĂ« pĂ«r shĂ«ndetin, siç e di kushdo, nĂ« fakt janĂ« proteinat ato qĂ« do tĂ« na shpĂ«tojnĂ«. /Telegrafi/

↗

Rrëzimi i mullahëve të Iranit nuk e rrezikon përsëritjen e gabimeve të Luftës së Irakut

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Douglas Murray / New York Post (titulli: Stop thinking like it’s 2003 - toppling Iran’s mullahs does not risk mistakes of Iraq War)
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Gati 20 vjet më parë, në vitin 2007, Qeveria Revolucionare e Iranit rrëmbeu 15 anëtarë të Marinës Mbretërore Britanike dhe anëtarë të tjerë të personelit detar britanik. Iranianët pretenduan se anija britanike kishte devijuar nga ujërat irakiane në ujërat territoriale iraniane.

Dhe, kĂ«shtu, pĂ«r gati dy javĂ« iranianĂ«t i pĂ«rdorĂ«n britanikĂ«t e kapur si pionĂ« shahu, i shfaqĂ«n nĂ« programet e tyre televizive tĂ« mbrĂ«mjes dhe i detyruan tĂ« burgosurit, si edhe qeverinĂ« britanike, tĂ« kĂ«rkonin njĂ« ndjesĂ« poshtĂ«ruese e pĂ«rulĂ«se. MĂ« nĂ« fund, britanikĂ«t e kapur u kthyen nĂ« shtĂ«pi me disa “dhurata” poshtĂ«ruese.

Kam dyshime se sot historia do të ishte ndryshe nëse marina iraniane përpiqet të zaptojë ndonjë anije amerikane. Nëse e provojnë këtë në ditët në vijim, duhet të presin një përfundim krejt tjetër.

KĂ«tĂ« javĂ«, presidenti Trump njoftoi se “armada” amerikane ishte nisur drejt Iranit, e gatshme tĂ« mbĂ«rrinte qĂ« kĂ«tĂ« mĂ«ngjes. NĂ« mesin e mjeteve ndodhet edhe aeroplanmbajtĂ«sja USS Abraham Lincoln. Siç theksoi presidenti, flota qĂ« ai ka dĂ«rguar drejt Iranit jo vetĂ«m qĂ« po lĂ«vizte “shpejt, me fuqi tĂ« madhe, entuziazĂ«m dhe qĂ«llim”, por Ă«shtĂ« edhe mĂ« e madhe se flota qĂ« kishte dĂ«rguar sĂ« fundmi drejt VenezuelĂ«s.

Një paralajmërim i drejtpërdrejtë për mullahët.

Lexo po ashtu nga Douglas Murray:
- Trumpi ka mundësi të përfundojë sundimin me terror të Khameneit në Iran
- Pse C. S. Lewis ia qëlloi për luftën?

Sigurisht, regjimi luftarak iranian u pĂ«rgjigj nĂ« mĂ«nyrĂ«n e tij tĂ« zakonshme. NjĂ« kĂ«shilltar i lartĂ« i “UdhĂ«heqĂ«sit Suprem” tĂ« Iranit pretendoi se, nĂ«se Amerika do tĂ« godiste objektiva iraniane, pĂ«rgjigjja nga Irani do tĂ« ishte “e menjĂ«hershme, gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se dhe e paprecedentĂ«â€.

Ky është shkëmbimi i fundit i kërcënimeve mes Uashingtonit dhe Teheranit. Javët e fundit, presidenti Trump e ka bërë të qartë se nëse regjimi iranian kryen ekzekutime masive të protestuesve, do të ketë një reagim të menjëhershëm nga ushtria amerikane. Deri tani, ky reagim nuk ka ndodhur. Dhe, ka një sërë shpjegimesh pse.

Ndoshta sepse administrata Trump u besoi thashethemeve se regjimi iranian kishte ndalur planin pĂ«r tĂ« ekzekutuar publikisht mĂ« shumĂ« se 800 protestues. MegjithatĂ«, vetĂ« zĂ«dhĂ«nĂ«sit e regjimit iranian kanĂ« thĂ«nĂ« se ky pretendim Ă«shtĂ« “plotĂ«sisht i rremĂ«â€. Regjimi nĂ« Teheran nĂ« fakt krenohet me ekzekutimet masive.

Për më tepër, nuk ka nevojë të caktohet një vijë te varja e protestuesve nga Qeveria Revolucionare, kur ata po i qëllojnë me armë zjarri - me mijëra. Ndonjëherë për çdo ditë.

TĂ« tjerĂ«t thonĂ« se disa nga aleatĂ«t rajonalĂ« tĂ« AmerikĂ«s po e paralajmĂ«rojnĂ« ShBA-nĂ« tĂ« vonohet. Ndoshta ata kanĂ« frikĂ« nga pasojat e njĂ« plani qĂ« Ă«shtĂ« ose gjysmak ose qĂ« nuk shihet si i pĂ«rfunduar. TĂ« tjerĂ« pyesin se si do tĂ« dukej “pĂ«rfundimi”.

Shumë nga këto shqetësime në rajon - dhe këtu në Amerikë - janë rezultat i një mendësie të vitit 2003. Njerëzit shqetësohen se rrëzimi i regjimit në Teheran do të kishte rezultate të ngjashme me rrëzimin e Saddam Husseinit.

Por, ka shumë dallime mes vitit 2003 dhe sot.

Jo më pak i rëndësishëm është fakti se sot janë vetë iranianët ata që kanë dalë në rrugë për të protestuar kundër qeverisë së tyre. Janë iranianët ata që janë lodhur nga sundimtarët e tyre tiranikë, me ekstremizmin e tyre islamik dhe politikën e çmendur të jashtme antiamerikane që e ka bërë vendin kaq të përjashtuar. Populli iranian ka kujtesë për një liri relative përpara se Ajatollahu të merrte pushtetin. Dhe, shumë prej tyre do të donin që kjo kujtesë të kthehej sërish në realitet.

Po aq i rëndësishëm është fakti se një nga arsyet kryesore pse ndodhi katastrofa pas vitit 2003 në Irak ishte pikërisht regjimi iranian. Regjimi që tani vetë po lëkundet.

Ishin iranianët ata që përmbytën Irakun pas Saddamit, me forcat dhe armatimin e tyre. Ishin iranianët ata që prodhuan bombat rrugore që vranë mijëra ushtarë amerikanë dhe aleatë të tjerë në Irak. Ishin forcat ushtarake iraniane dhe të tjera ato që e shndërruan Irakun në një kurth vdekjeje për ShBA-në. Dhe, ishte regjimi iranian ai që hyri në vakumin e krijuar pas rënies së Saddam Husseinit - duke e kthyer praktikisht Irakun në një shtet vasal të Iranit.

Pothuajse kudo që shikon në Lindjen e Mesme, historia është e njëjtë. Jemeni? Janë iranianët ata që kanë armatosur milicinë e huthëve, e cila ka shënjestruar personelin ushtarak dhe diplomatik amerikan. Pa mbështetjen iraniane, huthët nuk do të dinin as si të lëshonin një varkë në ujë.

E njëjta gjë ndodh në Liban, ku ushtritë e Iranit kanë ndihmuar në shkatërrimin e vendit dhe në sigurimin që ai të mbetet në një gjendje përhershme konflikti civil dhe fetar. E njëjta gjë ndodh pothuajse kudo tjetër që shikon.

ËshtĂ« Irani ai qĂ« e ka pĂ«rhapur terrorin e tij deri nĂ« Bullgari dhe Buenos Aires. ËshtĂ« kjo qeveri iraniane ajo qĂ« Ă«shtĂ« pĂ«rpjekur tĂ« vrasĂ« njĂ« romancier britanik pĂ«r krimin e shkrimit tĂ« njĂ« romani dhe tĂ« vrasĂ« njĂ« banor tĂ« Bruklinit pĂ«r krimin se e ka kritikuar regjimin revolucionar.

PĂ«r dekada, regjimi nĂ« Iran ka vepruar pothuajse pa u ndĂ«shkuar nĂ« tĂ« gjitha kĂ«to territore dhe mĂ« gjerĂ«. Dhe, pĂ«rgjigjja e komunitetit ndĂ«rkombĂ«tar ka qenĂ« herĂ« pĂ«rpjekja pĂ«r ta izoluar regjimin, herĂ« pĂ«rpjekja pĂ«r ta nxjerrĂ« nga izolimi. QeveritĂ« amerikane dhe homologĂ«t e tyre evropianĂ« kanĂ« kaluar dekada duke u pĂ«rpjekur t’i izolonin ajatollahĂ«t, nga njĂ«ra anĂ«, dhe, nga ana tjetĂ«r, duke u dhĂ«nĂ« atyre para.

Ndoshta pĂ«r kĂ«tĂ« arsye mullahĂ«t mendojnĂ« se mund t’ia dalin mbanĂ« me gjithçka. Sepse pĂ«r gati 47 vjet kanĂ« arritur ta bĂ«jnĂ« kĂ«tĂ«. Ata mund tĂ« masakrojnĂ« popullin e tyre nĂ« rrugĂ«t e tyre. Mund tĂ« pĂ«rhapin terror nĂ« gjithĂ« globin. Dhe, mund tĂ« rrĂ«mbejnĂ« personel perĂ«ndimor detar, ta poshtĂ«rojnĂ«, ta detyrojnĂ« tĂ« rrĂ«fehet dhe ta dĂ«rgojnĂ« nĂ« shtĂ«pi me “dhurata”.

Mirëpo, këtë herë mund të kenë gjetur kundërshtarin e gabuar në këtë Shtëpi të Bardhë.

Njerëzit shpesh më pyesin se çfarë mendoj se do të bëjë presidenti Trump për një çështje të caktuar. Dhe, zakonisht them të njëjtën gjë, pavarësisht temës: shikoni çfarë ka thënë se do të bëjë, dhe kjo është ajo që ka më shumë gjasa të bëjë.

Populli iranian është ngritur me guxim të jashtëzakonshëm kundër qeverisë së tij tiranike. Presidenti Trump i ka thënë regjimit të ndalojë masakrat e protestuesve, por masakrat vazhdojnë.

Pra, tani gjithçka varet nga Trumpi. /Telegrafi/

↗

Gagaçi i varur nga droga që u bë ylli më i paparashikueshëm i muzikës pop në botë

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Scatman John u ngrit nga pianisti i bareve modeste nĂ« famĂ« globale nĂ« mesin e viteve ‘90 tĂ« shekullit XX, por varĂ«sitĂ« e tij lanĂ« pasoja tĂ« rĂ«nda.

Nga: Gina Waggott / The Telegraph
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Ishte njĂ« nga fenomenet mĂ« tĂ« çuditshme nĂ« historinĂ« e muzikĂ«s. NĂ« fund tĂ« vitit 1995, artisti mashkull me shitjet mĂ« tĂ« mĂ«dha nĂ« EvropĂ« nuk ishte Michael Jackson, as ndonjĂ« nga yjet e rinj arrogantĂ« tĂ« britpopit, por njĂ« pianist 52-vjeçar amerikan i xhazit, me njĂ« belbĂ«zim tĂ« theksuar. Ai kishte njĂ« histori varĂ«sie nga heroina dhe nuk kishte ndonjĂ« interes tĂ« veçantĂ« pĂ«r famĂ«n. Por, dinte tĂ« “arratisej” - t’u jepte kĂ«ngĂ«ve energji me njĂ« vĂ«rshim improvizimesh “du-bi-du” dhe rrokjesh tĂ« tjera - me njĂ« shpejtĂ«si tĂ« padĂ«gjuar mĂ« herĂ«t. Emri i tij ishte John Paul Larkin, por njihej mĂ« mirĂ« si Scatman John.

I lindur nĂ« El Monte tĂ« KalifornisĂ«, nĂ« vitin 1942, Larkini u rrit nĂ« njĂ« kohĂ« kur belbĂ«zimi shihej gjerĂ«sisht jo si njĂ« gjendje neurologjike, por si njĂ« mangĂ«si psikologjike: shenjĂ« nervozizmi ose dobĂ«sie. PoshtĂ«rimin qĂ« pĂ«rjetoi si fĂ«mijĂ« nuk e harroi kurrĂ«. I detyruar tĂ« lexonte njĂ« artikull lajmesh para shokĂ«ve tĂ« klasĂ«s, Larkini nuk arriti tĂ« nxirrte as fjalĂ«n e parĂ«: “The”. QĂ«ndroi aty duke u dridhur, ndĂ«rsa fĂ«mijĂ«t e tjerĂ« qeshnin. Kaluan minutat dhe mĂ«suesi ende nuk e liroi. MĂ« vonĂ«, ai do ta kujtonte atĂ« turp si tĂ« pafund - njĂ« moment qĂ« e bindi se ishte i thyer. AtĂ« artikull ishte nĂ« gjendje ta recitonte fjalĂ« pĂ«r fjalĂ« nĂ« pjesĂ«n tjetĂ«r tĂ« jetĂ«s sĂ« tij.

John Paul Larkin duke interpretuar në piano në Amsterdam, rreth vitit 1993(Lee Newman)

NĂ«se tĂ« folurit ishte burg, muzika ishte çelĂ«si i tij. Larkini e zbuloi pianon nĂ« moshĂ«n 12-vjeçare, i frymĂ«zuar pasi pa Dave Brubeckun nĂ« televizor; te tastiera, belbĂ«zimi - atĂ« qĂ« Larkini e quante “sabotatori gjithmonĂ« i pranishĂ«m” - nuk e pengonte mĂ«. Duke dĂ«gjuar Ella Fitzgeraldin dhe Louis Armstrongin, ai kuptoi se atĂ« qĂ« ata bĂ«nin me vetĂ«dije nĂ« muzikĂ«, ai e bĂ«nte pa dashje. Xhazi, me theksin e tij te improvizimi dhe liria, u bĂ« gjuha e tij.

Si i ri, Larkini filloi tĂ« luante nĂ« klube pĂ«rgjatĂ« Bregut PerĂ«ndimor tĂ« ShBA-sĂ«, duke pĂ«rthithur bibapin dhe bluzin. Teknikisht ishte i pĂ«rkryer, shpirtĂ«risht i gatshĂ«m dhe jashtĂ«zakonisht serioz ndaj muzikĂ«s. Por, njĂ« rrjedhĂ« e vazhdueshme alkooli dhe drogash - tĂ« pĂ«rdorura pĂ«r tĂ« kapĂ«rcyer hendekun mes vetĂ«besimit muzikor dhe terrorit shoqĂ«ror - mĂ« vonĂ« e detyroi tĂ« jetonte njĂ« jetĂ« mĂ« tĂ« qetĂ« dhe tĂ« kthjellĂ«t. NĂ« fillim tĂ« viteve ’90 tĂ« shekullit XX, Larkini u martua me gruan e tij tĂ« dytĂ«, Judy, dhe u pĂ«rcaktuar pĂ«r njĂ« ekzistencĂ« modeste si pianist lokalesh nĂ« Gjermani, duke luajtur muzikĂ« tĂ« padukshme sfondi pĂ«r klientĂ«t qĂ« mezi çonin kokĂ«n nga pijet e veta.

- YouTube

PikĂ«risht aty, nĂ« njĂ« moshĂ« kur shumica e muzikantĂ«ve po e mbyllin karrierĂ«n, ai filloi transformimin e pamundur. Manfred ZĂ€hringer, drejtues i “Iceberg Records” nĂ« DanimarkĂ«, i cili e kishte angazhuar Larkinin nĂ« anije turistike dhe hotele, sugjeroi tĂ« kombinohej kĂ«ndimi i tij improvizues [scat] me muzikĂ«n bashkĂ«kohore tĂ« vallĂ«zimit. Larkini ishte skeptik. E shihte muzikĂ«n elektronike me dyshim dhe ZĂ€hringeru kujton se kishte menduar: “NjĂ« xhazist kurrĂ« nuk do ta pranojĂ« kĂ«tĂ«â€. Por, Larkini kishte pak pĂ«r tĂ« humbur. Ai gjithashtu pa njĂ« mundĂ«si: muzika pop mund t’i lejonte tĂ« ketĂ« qasje te fĂ«mijĂ«t, veçanĂ«risht tek ata qĂ«, si ai, ndiheshin tĂ« pĂ«rjashtuar pĂ«r shkak tĂ« dallimeve tĂ« tyre.

I inkurajuar nga Judy, ai pranoi dhe vendosi tĂ« debutonte me njĂ« kĂ«ngĂ« pĂ«r vetĂ« belbĂ«zimin. U bashkua me producentĂ«t Ingo Kays dhe Tony Catania, dhe rezultati ishte Scatman (Ski-Ba-Bop-Ba-Dop-Bop) - njĂ« kĂ«ngĂ« e kĂ«ndshme dhe absurde nĂ« sipĂ«rfaqe, por qĂ« mbĂ«shtetej nga njĂ« mesazh serioz. “TĂ« gjithĂ« belbĂ«zojnĂ« nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« apo tjetĂ«r”, kĂ«ndonte ai. “NĂ«se Sketmeni mundet, mundesh edhe ti”. Vargje kaq tĂ« sigurta - e, megjithatĂ«, kur singli u publikua nĂ« fund tĂ« vitit 1994, Larkini ishte i tmerruar. Ai priste tallje, pĂ«rqeshjen e klasĂ«s tĂ« amplifikuar nĂ« nivel global.

NĂ« moshĂ«n 53-vjeçare, hiti global “Scatman (Ski-Ba-Bop-Ba-Dop-Bop)” e katapultoi Larkinin drejt famĂ«s(Frank Hempel/United Archives/Getty)

NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, disku shpĂ«rtheu. Deri nĂ« verĂ«n e vitit 1995, Scatman John ishte nĂ« krye tĂ« top-listave nĂ« njĂ« duzinĂ« shtetesh. Klubet e lĂ«shonin kĂ«ngĂ«n pa pushim. FĂ«mijĂ«t e adhuronin. NĂ« Japoni, “mania e Sketmnit” arriti nivele pothuajse histerike: e rrethonin nĂ« aeroporte; fytyra e tij shtypej nĂ« karta telefoni dhe riprodhohej nĂ« kukullat Scatman. NĂ« EvropĂ«, u shfaq nĂ« kanaçen e Coca-Cola-s. NĂ« moshĂ«n 53-vjeçare, njĂ« njeri qĂ« dikur mezi shqiptonte emrin e vet ishte bĂ«rĂ« njĂ« nga zĂ«rat mĂ« tĂ« dallueshĂ«m nĂ« planet.

Skepticizmi u shfaq kur, herĂ« pas here, duke folur me shtypin, Larkini fliste mĂ« rrjedhshĂ«m. Mes sugjerimeve se belbĂ«zimi i tij ishte njĂ« lojĂ« pĂ«r tĂ« shitur disqe, Larkini vendosi tĂ« belbĂ«zonte haptas sa herĂ« qĂ« intervistohej ose performonte drejtpĂ«rdrejt. “Ishte hera e parĂ« qĂ« ndjeva turp pse nuk po belbĂ«zoja”, pranoi ai. Nuk u pĂ«rpoq mĂ« kurrĂ« ta zbuste apo ta fshehte atĂ«. Ky refuzim u bĂ« radikalizmi i heshtur i karrierĂ«s sĂ« tij.

Mania e Scatman Johnit u përhap në gjithë Evropën në vitin 1995; në Japoni ai u rrethua nga turma e njerëzve në aeroport(Lee Newman)

Por, rruga drejt famës ishte shtruar mbi rrënoja. Para se të shërohej, Larkini kishte mbijetuar mbidoza, shtrime në spital dhe arrestime të përsëritura. Humbja e kontrollit mund të ishte spektakolare - një herë kishte çuar lart pianon e tij elektrike Wurlitzer, prej 25 kilogramësh - gjatë një performance - dhe e kishte flakur mbi një tavolinë me njerëz që e ngacmonin. Rimëkëmbja nuk erdhi si një epifani triumfuese, por përmes një pune të rëndë: takime të alkoolistëve anonimë, vetanalizë dhe një proces i vështirë i të mësuarit se si të jetonte - dhe të fliste - pa alkool apo droga. (Belbëzimi, megjithatë, nuk u zhduk kurrë. Terapia e të folurit ofroi vetëm lehtësim të kufizuar.)

Suksesi i Larkinit ishte intensiv dhe i shkurtĂ«r. Ai incizoi tri albume, bĂ«ri turne pa pushim dhe mori mijĂ«ra letra nga njerĂ«zit tĂ« cilĂ«t e quanin veten tĂ« huaj dhe qĂ« nuk pĂ«rshtateshin. NjĂ« herĂ«, Judy e gjeti pranĂ« lotĂ«ve, i rrethuar nga pirgjet e letrave tĂ« adhuruesve. Nuk mund t’i lexonte tĂ« gjitha. “Po sikur tĂ« ketĂ« njĂ« tjetĂ«r unĂ«?” - tha ai, i dĂ«shpĂ«ruar.

UnĂ« isha njĂ« nga adhurueset e izoluara qĂ« i shkroi. NĂ« vitin 1997, si adoleshente, po e fshihja belbĂ«zimin tim, duke shmangur tĂ« njĂ«jtat kĂ«shilla dashamirĂ«se, por tĂ« kota, qĂ« Larkini kishte marrĂ« gjithĂ« jetĂ«n: “NgadalĂ«so, merr frymĂ«, mendo paraprakisht”. PĂ«r habinĂ« time, ai u pĂ«rgjigj - jo si njĂ« personazh i famshĂ«m, por si njĂ« gagaç tjetĂ«r. “Ti pĂ«rket mes nesh”, mĂ« tha. U bĂ«mĂ« miq tĂ« ngushtĂ«. UnĂ« e drejtova faqen e tij tĂ« internetit pĂ«r vite me radhĂ«.

Por, deri nĂ« vitin 1998, shĂ«ndeti i Larkinit po pĂ«rkeqĂ«sohej. Vitet e abuzimit me substanca kishin lĂ«nĂ« gjurmĂ«t e veta dhe, i diagnostikuar me vonesĂ« me kancer agresiv tĂ« mushkĂ«rive, gjendja e tij u pĂ«rkeqĂ«sua shpejt. Kur e vizitova pak para vdekjes sĂ« tij, burri me kapelĂ«n fedora kishte ikur. NĂ« vend tĂ« tij ishte njĂ« shpirt i brishtĂ« dhe spiritual, qĂ« kishte bĂ«rĂ« paqe me aktin e tij tĂ« çuditshĂ«m tĂ« dytĂ«. “Kam pasur jetĂ«n mĂ« tĂ« mirĂ« tĂ« mundshme”, mĂ« tha. “Kam shijuar bukurinĂ«â€. Ai vdiq nĂ« dhjetor tĂ« vitit 1999, nĂ« moshĂ«n 57-vjeçare, vetĂ«m katĂ«r vjet pas suksesit tĂ« tij global.

Pas vdekjes sĂ« gruas sĂ« tij Judy nĂ« vitin 2023, ndjeva se koha po afrohej pĂ«r historinĂ« e tij tĂ« panjohur. Me bekimin e familjes sĂ« tij, fillova tĂ« rindĂ«rtoj jetĂ«n e Larkinit dhe zbulova njĂ« parathĂ«nie pĂ«r njĂ« autobiografi tĂ« cilĂ«n nuk e kishte pĂ«rfunduar kurrĂ«. “Veç njĂ« gagaç”, kishte shkruar ai, “mund tĂ« shkruajĂ« njĂ« libĂ«r tĂ« tillĂ«â€. AtĂ«herĂ« e kuptova se duhej tĂ« isha unĂ«.

Nga e majta në të djathtë: Larkini, gruaja e tij Judy dhe thjeshtri i Larkinit, Lee, në vitin 1997, dy vjet para vdekjes së Johnit(Lee Newman)

Regjistrimet e tij të hershme të xhazit - teknikisht të sigurta, plot pasion dhe zjarr - po rishfaqen tani, duke ofruar një pamje më të qartë se si fama e tij e vonshme dhe e rastësishme e errësoi, më shumë sesa e zbuloi, talentin e tij. Miliona vetë që blenë hitet e tij të vallëzimit rrallëherë e dalluan virtuozin obsesiv që fshihej. Si Scatman John, ai vazhdoi të jetojë në meme, remikse dhe lista nostalgjike dëgjimi; këngët e tij janë transmetuar më shumë se gjysmë miliardi herë. Një brez i ri e ka përqafuar plotësisht - jo si një atraksion interesant, por si një njeri i plagosur dhe autentik që refuzoi të fshehte atë që e bënte të ndryshëm.

NĂ« fund, Larkini nuk e “mposhti” belbĂ«zimin e tij. Ai ndaloi sĂ« ikuri prej tij dhe, duke e bĂ«rĂ« kĂ«tĂ«, u dha tĂ« tjerĂ«ve leje tĂ« bĂ«nin tĂ« njĂ«jtĂ«n gjĂ«. “Shpresoj qĂ« fĂ«mijĂ«t, ndĂ«rsa kĂ«ndojnĂ« bashkĂ« me kĂ«ngĂ«t e mia ose kĂ«rcejnĂ« me to, ta ndiejnĂ« se jeta nuk Ă«shtĂ« aq e keqe”, tha ai. “QoftĂ« vetĂ«m pĂ«r njĂ« minutĂ«â€. /Telegrafi/

↗

Iranianët si ne kanë një mesazh për z. Trump: Ju lusim, sulmoni që tani

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Hossein Molayemi dhe Shirin Sohani / The Independent
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Për gati pesë dekada, Republika Islamike e ka shndërruar jetën e miliona iranianëve në një tragjedi të vazhdueshme, përmes një përzierjeje të ideologjisë ekstremiste, ambicieve bërthamore dhe rajonale, si dhe paaftësisë dhe korrupsionit të thellë.

Regjimi në Teheran ka shpenzuar qindra miliarda dollarë nga pasuria e popullit iranian, pa pëlqimin e tyre, për programin e tij bërthamor dhe forcat përfaqësuese rajonale [proxy]. Si pasojë, pavarësisht burimeve të mëdha natyrore dhe një popullsie të re e të arsimuar, të ardhurat mujore të shumë familjeve kanë rënë në 100-150 dollarë [83-125 euro]. Papunësia është e madhe dhe inflacioni i pakontrolluar ka privuar miliona njerëz nga nevojat më elementare, përfshirë ushqimin dhe strehimin.

Në këto kushte, iranianët kanë dalë në rrugë - jo vetëm për lirinë e shprehjes, por për të drejtën për të mbijetuar. Përgjigjja e qeverisë ka qenë plumbi i vërtetë dhe shtypja brutale. Mijëra janë vrarë ose janë gjymtuar përjetësisht, dhe shumë të tjerë përballen me ekzekutime të pashmangshme. Raportimet e besueshme tregojnë për përdorimin e mundshëm të armëve kimike kundër civilëve. Për shkak të ndërprerjeve të internetit në nivel kombëtar, vetëm një pjesë e vogël e kësaj katastrofe ka arritur të dalë jashtë vendit.

AsnjĂ« komb nuk e mirĂ«pret njĂ« sulm tĂ« huaj nĂ« tokĂ«n e vet. Por, iranianĂ«t, tĂ« pĂ«rballur me njĂ« regjim pa asnjĂ« kufizim moral apo etik, nuk kanĂ« mjete efektive pĂ«r t’u mbrojtur. Parimi i “pĂ«rgjegjĂ«sisĂ« pĂ«r t’u mbrojtur” e bĂ«n tĂ« qartĂ« se komuniteti ndĂ«rkombĂ«tar ka njĂ« detyrim moral pĂ«r tĂ« ndĂ«rhyrĂ« ushtarakisht.

Nuk flasim për pushtim, por për operacione të synuara me saktësi kirurgjikale: eliminimin e udhëheqësve të regjimit, ndërprerjen e burimeve financiare dhe rrjeteve komanduese, dhe fuqizimin e popullit iranian për të rimarrë të ardhmen e vet.

Në kundërshtim me disa supozime, rënia e Republikës Islamike nuk çon patjetër në paqëndrueshmëri. Në plan afatgjatë, paqëndrueshmëria e vërtetë është produkt i vazhdimit të ekzistencës së këtij regjimi. Mbështetja jonë për princin Reza Pahlavi, si udhëheqës i periudhës kalimtare, siguron që të shmanget vakumi i pushtetit dhe lufta civile dhe që grupet ekstremiste, terroriste dhe separatiste të mos e shfrytëzojnë situatën.

Disa grupe - veçanërisht disa aktivistë pro-palestinezë dhe segmente të së majtës - kanë zgjedhur të heshtin sepse emri i princit Reza Pahlavi ndërlidhet me këtë kryengritje dhe për shkak të frikës nga një restaurim i monarkisë. Princi Reza Pahlavi është aktualisht i vetmi udhëheqës kalimtar. Ai është zotuar se në Iran do të mbahet një referendum për të përcaktuar sistemin e ardhshëm politik.

Por, edhe nëse iranianët zgjedhin rikthimin e monarkisë, ata që besojnë vërtet në demokraci duhet të respektojnë vullnetin e popullit - edhe kur ai bie ndesh me preferencat e tyre personale. Disa aktivistë zgjedhin të mbyllin sytë përballë asaj që po ndodh aktualisht në Iran, sepse e konsiderojnë regjimin iranian si mbështetës të Palestinës. Mbështetja e Republikës Islamike për kauzën palestineze është kryesisht taktike, e udhëhequr nga interesat politike dhe jo nga shqetësimi për jetën e palestinezëve. Ata që pretendojnë se mbrojnë të drejtat e njeriut, ndërsa heshtin përballë vrasjeve këtu, do të përballen me pasojat morale dhe historike të kësaj heshtjeje.

Me pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« qĂ« mbartin emrat tanĂ« si artistĂ« iranianĂ« fitues tĂ« çmimit Oscar, nuk mund t’i shohim kĂ«to krime dhe tĂ« qĂ«ndrojmĂ« tĂ« heshtur. Nuk mundemi dhe nuk do tĂ« flasim nĂ« mĂ«nyrĂ« neutrale apo thjesht diplomatike. Heshtja jonĂ« sot do tĂ« gjykohej nesĂ«r si bashkĂ«fajĂ«si.

NĂ«se udhĂ«heqĂ«sit botĂ«rorĂ«, pĂ«rfshirĂ« presidentin e Shteteve tĂ« Bashkuara, e pĂ«rmbushin detyrimin e tyre moral duke rrĂ«zuar regjimin iranian dhe duke ia kthyer pushtetin popullit, emrat e tyre do tĂ« pĂ«rkujtohen me nder nĂ« kujtesĂ«n historike tĂ« iranianĂ«ve dhe nĂ« ndĂ«rgjegjen e botĂ«s. MegjithatĂ«, heshtja apo vonesa do t’i kushtojĂ« shtrenjtĂ« komunitetit ndĂ«rkombĂ«tar.

Populli iranian Ă«shtĂ« njĂ« komb paqedashĂ«s. NĂ«se ndihmohet pĂ«r tĂ« fituar lirinĂ«, Irani mund tĂ« bĂ«het partner i besueshĂ«m dhe burim rajonal e global stabiliteti, pĂ«r dobi tĂ« tĂ« gjithĂ«ve. Vlen tĂ« kujtohen fjalĂ«t e Sadiut tĂ« Shirazit, “Mjeshtrit tĂ« FjalĂ«s” tĂ« Iranit tĂ« shekullit XIII, poezia e tĂ« cilit shpesh citohet si njĂ« kujtesĂ« pĂ«r pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« tonĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t njerĂ«zore:

Njerëzit janë pjesë e një tërësie,
Të krijuar nga një thelb dhe një frymë.
Nëse një pjesë lëndohet nga dhimbja,
Pjesët e tjera nuk gjejnë qetësinë.
Nëse nuk ndjen dhimbjen e të tjerëve,
Nuk e meriton emrin “njeri”.

/Telegrafi/

↗

Skandali seksual i viteve 1970 që çoi në një gjyq dramatik

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Greg McKevitt / BBC
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

NjĂ« marrĂ«dhĂ«nie e paligjshme homoseksuale, njĂ« komplot i dĂ«shtuar dhe njĂ« qen i vrarĂ« ishin nĂ« zemĂ«r tĂ« asaj qĂ« shtypi britanik e quajti "gjyqi i shekullit". NĂ« qendĂ«r ishte Jeremy Thorpe: udhĂ«heqĂ«s i PartisĂ« Liberale, njĂ« shtyllĂ« e shtetit dhe politikani i parĂ« britanik qĂ« u gjykua pĂ«r komplot dhe nxitje pĂ«r vrasje. Historia doli nĂ« dritĂ« mĂ« 29 janar 1976, kur gjatĂ« njĂ« seance gjyqĂ«sore, ish-i dashuri i tij Norman Scott bĂ«rtiti: “Po ndiqem gjithĂ« kohĂ«s prej njerĂ«zve pĂ«r shkak tĂ« marrĂ«dhĂ«nies sime seksuale me Jeremy Thorpein”. Dyshja u portretizua nĂ« dramĂ«n e BBC-sĂ« tĂ« vitit 2018, NjĂ« skandal shumĂ« anglez [A Very English Scandal] nga Hugh Grant (nĂ« rolin e Thorpeit) dhe Ben Whishaw (nĂ« rolin e Scottit). Zbulimi bombastik i Scotti ishte akti i parĂ« i njĂ« drame ligjore, mĂ« tĂ« çuditshme sesa trillimi, detajet e sĂ« cilĂ«s do tĂ« bĂ«heshin gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« habitshme.

Lexo po ashtu: Skandali seksual i viteve '60 që tronditi politikën britanike

Thorpe ishte shkolluar në Kolegjin elitist Eton, ku u kishte thënë miqve se dy ëndrrat e tij më të mëdha në jetë ishin të bëhej kryeministër dhe të martohej me princeshën Margaret. Për një adoleshent të privilegjuar dhe me lidhje të fuqishme, asnjëra nga këto fantazi nuk dukej shumë e paarritshme. Më vonë, si student juridiku në Universitetin e Oksfordit, ai la përshtypje si për veshjet ekstravagante në stilin e Epokës Eduardiane, ashtu edhe për talentin si debatues karizmatik. Pas diplomimit, u bë avokat dhe prezantues televiziv, por ambicia e tij politike vazhdoi të ziente. Si imitues i lindur dhe njeri me prirje skenike, në vitin 1959 u zgjodh deputet liberal në moshën 30-vjeçare.

- YouTube

Me këtë pedigre, ai dukej i destinuar për majat e politikës, por pas fasadës publike ishte fshehtas homoseksual, në një kohë kur homoseksualiteti mashkullor ishte i paligjshëm. Përveç dënimeve të rënda ligjore para se ligji të ndryshonte në vitin 1967, dëshpërimi moral i shoqërisë i linte ata, që bënin jetë të fshehtë, të cenueshëm ndaj shantazhit. Për një aspirant për kryeministër, pasojat e një ekspozimi do të ishin shkatërrimtare. Por, Thorpe e donte rrezikun dhe kishte një sërë marrëdhëniesh të shkurtra dhe të rastësishme. Në verën e vitit 1961, ai u njoh me një model të ri me origjinë të thjeshtë, të cilin nuk do të mund ta linte mënjanë.

Duke u kthyer pas nĂ« vitin 1977, Norman Scott i tregoi BBC‑sĂ« se si u takuan pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, “fjalĂ« pĂ«r fjalĂ« mbi njĂ« derĂ« stalle”. NĂ« atĂ« kohĂ«, Scotti pĂ«rdorte emrin Norman Josiffe dhe ishte i punĂ«suar pĂ«r t’u kujdesur pĂ«r kuajt e njĂ« kalorĂ«si profesionist. Ai tha se Thorpe “dukej si njĂ« njeri i ngrohtĂ«â€ dhe ata filluan tĂ« takoheshin rregullisht. Me Scottin gjithmonĂ« pa para dhe qĂ« luftonte me probleme tĂ« shĂ«ndetit mendor, ata formonin njĂ« çift tĂ« çuditshĂ«m. Kur Scotti u arrestua pĂ«r dyshime pĂ«r vjedhje nĂ« dyqan, Thorpe foli nĂ« mbrojtje tĂ« tij para detektivĂ«ve. Ai i dha Scottit qasje nĂ« llogaritĂ« nĂ« dyqanet luksoze tĂ« rrobave nĂ« LondĂ«r dhe e prezantoi me miqtĂ« e tij tĂ« pasur. NdĂ«rsa Thorpe e kishte hedhur poshtĂ« çdo korrespondencĂ« mes tyre, letrat e tij tĂ« pĂ«rzemĂ«rta, por komprometuese, u ruajtĂ«n me kujdes dhe u mbajtĂ«n si prova nga Scotti.

PĂ«r ironi, Scotti gjithnjĂ« e mĂ« i paqĂ«ndrueshĂ«m ishte ai qĂ« i dha fund marrĂ«dhĂ«nies. Ai tha: “I thashĂ« kĂ«tij miku tonĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t se do ta ndaloja gjithĂ« kĂ«tĂ« punĂ«. Nuk e dija si, por ishte tepĂ«r pĂ«r mua. Nuk mund ta pĂ«rballoja. Do ta shkatĂ«rroja atĂ« dhe veten time”. I vetĂ«m dhe pranĂ« dĂ«shpĂ«rimit, ai filloi tĂ« fliste hapur pĂ«r vrasjen e Thorpeit dhe mĂ« pas pĂ«r vetĂ«vrasjen e tij. NjĂ« mik i shqetĂ«suar kontaktoi policinĂ«. NĂ« intervistat me policĂ«t, Scotti e inkriminoi veten duke pranuar se kishte qenĂ« nĂ« njĂ« marrĂ«dhĂ«nie me Thorpein. Jo vetĂ«m kaq, por ai kishte edhe gjurmĂ« tĂ« shkruara pĂ«r ta vĂ«rtetuar. Por, kush do ta besonte kĂ«tĂ« njeri nĂ« dukje tĂ« paqĂ«ndrueshĂ«m qĂ« bĂ«nte kĂ«to pretendime tĂ« çuditshme pĂ«r njĂ« figurĂ« kaq tĂ« shquar?

Skandale seksi dhe spiunazhi

Doli se shĂ«rbimet e sigurisĂ« tashmĂ« kishin dosje konfidenciale qĂ« pĂ«rshkruanin jetĂ«n private tĂ« komprometuar tĂ« Thorpeit, por asnjĂ« nga akuzat nuk u hetua zyrtarisht. NĂ« njĂ« dokumentar radiofonik tĂ« vitit 2014, reporteri i çështjeve aktuale tĂ« BBC‑sĂ«, Tom Mangold, vuri nĂ« dukje se, mĂ« shumĂ« se njĂ« mbulesĂ«, gjithĂ« mosveprimi ishte “i bazuar nĂ« mirĂ«kuptime tĂ« heshtura dhe supozime tĂ« nĂ«nkuptuara tĂ« qenĂ«sishme nĂ« shoqĂ«rinĂ« britanike” tĂ« asaj kohe. NĂ« fillim tĂ« viteve ’60 tĂ« shekullit XX, Britania po tronditej nga njĂ« seri skandalesh seksi dhe spiunazhi. Kishte tashmĂ« rastin e John Vassallit, njĂ« nĂ«punĂ«s civil homoseksual qĂ« kishte nxjerrĂ« sekrete shtetĂ«rore britanike te sovjetikĂ«t nĂ«n kĂ«rcĂ«nimin e shantazhit. MenjĂ«herĂ« pas kĂ«saj erdhi afera e ministrit tĂ« LuftĂ«s, John Profumo - me Christine Keelerin, njĂ« modele e re qĂ« kishte njĂ«kohĂ«sisht lidhje me njĂ« spiun rus. GjĂ«ja e fundit qĂ« establishmenti britanik dĂ«shironte ishte njĂ« tjetĂ«r skandal, kĂ«tĂ« herĂ« qĂ« pĂ«rfshinte njĂ« yll parlamentar nĂ« ngritje.

Scotti nuk u dekurajua nga ky bllokim institucional dhe i shkroi nĂ«nĂ«s sĂ« Thorpeit. “Mendova se ajo dinte pĂ«r marrĂ«dhĂ«nien tonĂ«â€, kĂ«mbĂ«nguli mĂ« vonĂ« Scotti pĂ«r BBC‑nĂ«. Edhe pse nuk ishte njĂ« letĂ«r shantazhi, ajo pĂ«rmbante nĂ«nkuptime qĂ« e tmerruan Thorpein kur ai e mori letrĂ«n pa u dorĂ«zuar. Letra ishte provĂ« se Scotti po kalonte nga njĂ« bezdisje nĂ« njĂ« kĂ«rcĂ«nim. Thorpe u rrĂ«fye te miku dhe kolegu i tij deputet liberal, Peter Bessell, i cili pranoi tĂ« takonte Scottin dhe “tĂ« pĂ«rpiqej t’i zgjidhte vĂ«shtirĂ«sitĂ« e tij”. NĂ« vitin 1967, pas vetĂ«m tetĂ« vjetĂ«sh nĂ« Parlament, Thorpe u bĂ« udhĂ«heqĂ«s i partisĂ«, duke premtuar ta kthente PartinĂ« Liberale nĂ« njĂ« forcĂ« radikale dhe novatore. U bĂ« mĂ« e rĂ«ndĂ«sishme se kurrĂ« tĂ« sigurohej qĂ« Scotti tĂ« heshtte. Besselli organizoi t’i paguhej njĂ« pagesĂ« e vogĂ«l javore dhe u pĂ«rpoq t’i gjente njĂ« punĂ«. Por, Scotti nuk u kĂ«naq.

Jeremy Thorpe(Getty Images)

TĂ« dy burrat kishin jetĂ« tĂ« ndĂ«rlikuara personale. Thorpe u martua me Caroline Allpassin nĂ« vitin 1968 dhe patĂ«n njĂ« djalĂ«. Ajo u vra nĂ« njĂ« aksident automobilistik pak pas zgjedhjeve tĂ« pĂ«rgjithshme tĂ« vitit 1970. NĂ« vitin 1973, ai u martua me Marion Steinin, e njohur edhe si Kontesha e Hervudit, njĂ« pianiste koncertesh, me origjinĂ« austriake, e cila do t’i qĂ«ndronte besnike deri nĂ« fund. Scotti u martua me Sue Myersin nĂ« vitin 1969; ata patĂ«n njĂ« djalĂ«, por u ndanĂ« shpejt mĂ« pas.

Teksa Thorpe vazhdonte tĂ« lulĂ«zonte nĂ« karrierĂ«n e tij publike, mĂ« shumĂ« se 10 vjet pas lidhjes sĂ« tyre Scotti vazhdonte tĂ« bluante mendime dhe tĂ« shqetĂ«sonte kĂ«do qĂ« ishte gati tĂ« dĂ«gjonte historinĂ« e tij. Akuzat pĂ«rfundimisht arritĂ«n nĂ« zyrĂ«n e deputetit liberal, Emlyn Hooson, i cili, ndryshe nga Besselli, u shqetĂ«sua sa pĂ«r tĂ« informuar kolegĂ«t e lartĂ«. NjĂ« hetim i brendshĂ«m partiak pĂ«rfundoi se çështja kundĂ«r Thorpeit nuk ishte e dĂ«shmuar. NĂ« prag tĂ« zgjedhjeve tĂ« pĂ«rgjithshme tĂ« shkurtit 1974, njĂ« bashkĂ«punĂ«tor i Thorpeit i pagoi Scottit 2 500 paundĂ« pĂ«r t’i dorĂ«zuar ato letra bezdisĂ«se qĂ« pĂ«rmbanin kaq shumĂ« prova fajĂ«suese. Ato zgjedhje do tĂ« ishin kulmi i karrierĂ«s politike tĂ« Thorpeit. Partia e tij fitoi mjaft vende sa pĂ«r njĂ« moment dukej se ai mund tĂ« bĂ«hej ministĂ«r nĂ« njĂ« qeveri koalicioni - por, marrĂ«veshja nuk u arrit.

- YouTube

Një komplot i kurdisur

Ato pëshpëritje për Thorpein nuk u zhdukën. Nëse ideja lindi nga bisedat e kota mes Thorpeit dhe miqve të tij apo nga një diskutim më ogurzi, u përgatit një komplot, të paktën për ta frikësuar Scottin. Bashkëpunëtorët e Thorpeit kontaktuan Andrew Newtonin, një pilot aeroplani me sjellje të dyshimta dhe një vrasës joprofesional me pagesë. Newtoni u miqësua me Scottin në tetor 1975 duke pretenduar se ishte detektiv privat i punësuar për ta mbrojtur nga dikush që planifikonte ta vriste. Ai e bindi Scottin që besonte të bënte një udhëtim natën për në fshat. Newtoni mori me vete një armë, ndërsa Scotti qenushen e tij të quajtur Rinka.

Kur ndaluan nĂ« njĂ« pjesĂ« tĂ« izoluar rruge, qeni u hodh jashtĂ« makinĂ«s. Scotti tha nĂ« vitin 1977: “Ajo po lehte dhe kĂ«rcente. Dhe, pastaj ai thjesht e qĂ«lloi. Dhe, unĂ«, pastaj ... u pĂ«rpoqa ta sillja sĂ«rish nĂ« jetĂ«. U pĂ«rkula dhe ai tha: ‘Tani Ă«shtĂ« radha jote’”. Scotti e shikoi me mosbesim teksa Newtoni qĂ«ndronte duke u dridhur para dritave tĂ« makinĂ«s me armĂ«n nĂ« duar. “E drejtoi kah unĂ« ... dhe papritmas kuptova se do tĂ« mĂ« qĂ«llonte edhe mua”, tha Scotti. Por, arma u bllokua dhe Scotti mbijetoi pĂ«r ta treguar historinĂ«. Newtoni pĂ«rfundoi duke u dĂ«nuar me dy vjet burg. NĂ« gjyqin e tij, ai pretendoi se Scotti e kishte shantazhuar me njĂ« fotografi nudo.

Tre muaj pas kĂ«saj pĂ«rvoje tmerruese, Scotti u paraqit nĂ« gjykatĂ« pĂ«r njĂ« akuzĂ« tĂ« vogĂ«l mashtrimi me ndihmat sociale. Aty, mĂ« 29 janar 1976, ai bĂ«rtiti pĂ«r “marrĂ«dhĂ«nien time seksuale me Jeremy Thorpein”. PĂ«r shkak se Scotti e bĂ«ri pretendimin e tij nĂ« njĂ« seancĂ« tĂ« hapur gjyqĂ«sore, gazetarĂ«t ishin tĂ« mbrojtur nga ligjet pĂ«r shpifje dhe ishin tĂ« lirĂ« tĂ« raportonin akuzĂ«n e tij. Afera Thorpe mĂ« nĂ« fund hyri nĂ« domenin publik.

- YouTube

Thorpe bĂ«ri njĂ« mohim tĂ« menjĂ«hershĂ«m, por nĂ« maj gjĂ«rat u pĂ«rkeqĂ«suan kur Peter Bessell, miku i tij dikur besnik nĂ« PartinĂ« Liberale, vendosi tĂ« tregonte gjithçka. “U zhvendosĂ«m nga njĂ« zonĂ« e mbulimit tĂ« jetĂ«s private tĂ« dikujt, nĂ« njĂ« zonĂ« ku tani po mbulohej njĂ« tentativĂ« vrasjeje”, i tha mĂ« vonĂ« Besselli emisionit Panorama tĂ« BBC‑sĂ«. NdĂ«rsa historia doli jashtĂ« kontrollit tĂ« tij, Thorpe pranoi t’i lejonte Sunday Times-it tĂ« botonte njĂ« letĂ«r tĂ« pĂ«rzemĂ«rt qĂ« ai i kishte shkruar Scottit nĂ« vitin 1962. Edhe pse qĂ«ndrimet mĂ« liberale shoqĂ«rore tĂ« njĂ« dekade tjetĂ«r mund t’i kishin lejuar Thorpeit tĂ« vazhdonte luftĂ«n, ai vendosi tĂ« jepte dorĂ«heqjen si udhĂ«heqĂ«s partie.

Historia mori njĂ« kthesĂ« tjetĂ«r nĂ« tetor 1977, kur London Evening News publikoi titullin sensacional: “U punĂ«sova pĂ«r tĂ« vrarĂ« Scottin”. Sapo kishte dalĂ« nga burgu, Newtoni hoqi dorĂ« nga mbrojtja e tij pĂ«r shantazh dhe tani pretendonte se ishte paguar me 5 000 paundĂ« si pjesĂ« e asaj qĂ« gazeta e pĂ«rshkroi si njĂ« “komplot ogurzi qĂ« pĂ«rfshinte njĂ« mbĂ«shtetĂ«s tĂ« shquar liberal”. NĂ«ntĂ« muaj tĂ« tjerĂ« hetimesh policore çuan nĂ« akuzimin e Thorpeit dhe tre bashkĂ«punĂ«torĂ«ve pĂ«r komplot pĂ«r tĂ« vrarĂ« Scottin. Shtypi e quajti “gjyqi i shekullit”. Me kĂ«rkesĂ« tĂ« Thorpeit, ai u shty pĂ«r tetĂ« ditĂ« qĂ« ai tĂ« mund tĂ« luftonte pĂ«r vendin e tij parlamentar nĂ« zgjedhjet e pĂ«rgjithshme tĂ« majit 1979. Ai huqi keq.

NĂ« fund tĂ« gjyqit, gjyqtari mbajti atĂ« qĂ« Tom Mangold i Panorama‑s sĂ« BBC‑sĂ« e pĂ«rshkroi si “njĂ« nga fjalimet mĂ« tronditĂ«se dhe tĂ« njĂ«anshme pĂ«rmbledhĂ«se drejtuar njĂ« jurie”. GjykatĂ«si Cantley tha se, pĂ«r shkak se tre dĂ«shmitarĂ«t kryesorĂ« tĂ« akuzĂ«s kishin arritur marrĂ«veshje fitimprurĂ«se pĂ«r tĂ« shitur historitĂ« e tyre nĂ« shtyp pas dĂ«nimit, dĂ«shmitĂ« e tyre ishin komprometuar. Besselli, tha gjyqtari, ishte “njĂ« hipokrit”, ndĂ«rsa Newtoni ishte “njĂ« kloun, dĂ«shmitar i rremĂ« dhe pothuajse me siguri njĂ« mashtrues”. Sa pĂ«r Scottin, ai u pĂ«rshkrua si “kriminel, mashtrues, shpĂ«rdorues, ankues dhe parazit”.

Norman Scott në maj 1979(Getty Images)

NĂ« anĂ«n tjetĂ«r, Thorpe u pĂ«rshkrua si “njĂ« figurĂ« kombĂ«tare me njĂ« dosje shumĂ« tĂ« shquar publike”. NĂ« pĂ«rmbledhjen e tij, e pĂ«rqeshur nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« paharrueshme nga komediani Peter Cook, gjyqtari i udhĂ«zoi anĂ«tarĂ«t e jurisĂ« se, nĂ«se ka ndonjĂ« dyshim tĂ« arsyeshĂ«m qĂ« Thorpe kishte planifikuar tĂ« vriste Scottin, ata duhej ta shpallnin tĂ« pafajshĂ«m. Vendimi ishte: i pafajshĂ«m. Duke folur mĂ« vonĂ«, me bashkĂ«shorten e tij tĂ« patundur Marion qĂ« i rrinte pranĂ«, Thorpe tha: “GjithmonĂ« kam kĂ«mbĂ«ngulur se isha i pafajshĂ«m pĂ«r akuzat e ngritura ndaj meje, dhe verdiktin e jurisĂ«, pas njĂ« hetimi tĂ« gjatĂ« dhe tĂ« kujdesshĂ«m prej tyre, e konsideroj plotĂ«sisht tĂ« drejtĂ« dhe njĂ« shfajĂ«sim tĂ« plotĂ«â€.

Pas gjyqit, Scotti u tĂ«rhoq nga vĂ«mendja publike. NĂ« vitin 2022, nĂ« moshĂ«n 82‑vjeçare, ai botoi autobiografinĂ« e tij tĂ« titulluar NjĂ« ikonĂ« aksidentale [An Accidental Icon]. Sa pĂ«r Thorpein, ai u tĂ«rhoq nga jeta publike duke ruajtur pafajĂ«sinĂ« e tij deri nĂ« fund. Ai vdiq nĂ« vitin 2014. NĂ« njĂ« intervistĂ« pĂ«r Guardian-in nĂ« vitin 2008, Thorpe reflektoi mbi aferĂ«n: “NĂ«se do tĂ« ndodhte tani, mendoj se ... publiku do tĂ« ishte mĂ« i mirĂ«kuptueshĂ«m. AtĂ«herĂ« ata ishin shumĂ« tĂ« shqetĂ«suar nga kjo. Ajo cenonte sistemin e tyre tĂ« vlerave”. /Telegrafi/

↗

DUKE MËSUAR FLUTURIMIN

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga David Gilmour (albumi “A Momentary Lapse of Reason”, Pink Floyd, 1987)
PĂ«rktheu: Agron Shala

Në largësi, një rrip zie
ShtrirĂ« deri nĂ« pikĂ«n qĂ« s’ka kthim
Një fluturim fantazie në një fushë të rrahur nga era
Fillikat vetëm, teksa mendtë më ikin
Joshja fatale më mban të kurthuar
Si mund të shpëtoj nga kjo tërheqje e papërballueshme?

S’mĂ« shqiten sytĂ« nga qielli qĂ« rrotullohet
Gjuhëlidhur dhe i ngatërruar, thjesht një tokësor që nuk përshtatem
Akulli mbin në majat e krahëve të mi
Paralajmërime të shpërfillura, mendova se i kisha menduar që të gjitha
Asnjë navigator nuk mund ta gjejë rrugën time për në shtëpi
Pa barrë, bosh dhe i mpirë

Një shpirt i trazuar që mëson të fluturojë
I gozhduar në tokë, por i përcaktuar të provojë
S’mĂ« shqiten sytĂ« nga qielli qĂ« rrotullohet
Gjuhëlidhur dhe i ngatërruar, thjesht një tokësor që nuk përshtatem

Mbi planet me një krah dhe një lutje
Aura ime e ndotur, një vijë tymi në qiellin shterpë
Përmes reve, shoh hijen time të fluturojë
Nga cepi i syrit që më loton
Një ëndërr e paprekur nga drita e mëngjesit
Mund ta çajë këtë shpirt tejpërtej çatisë së natës

S’ka ndjesi qĂ« krahasohet me kĂ«tĂ«
Pezullim i jetës, një gjendje lumturie
S’mĂ« shqiten sytĂ« nga qielli qĂ« rrotullohet
Gjuhëlidhur dhe i ngatërruar, thjesht një tokësor që nuk përshtatem

________

Lexo po ashtu:
- Momenti i realizimit të një prej kopertinave më unike në historinë e rockut
- Rrëfimi për Hipgnosis

- YouTube www.youtube.com

- YouTube

↗

Bisedat e mia me Azem Shkrelin në vitin 1972

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Ismail Kadare

Nga të rrallët njerëz në botë, që e pata si vëlla. Kemi qenë miq një kohë tepër të gjatë, qysh nga viti 1972. E mbaj mend mirë këtë sepse isha për herën e parë në Kosovë dhe deri pak para vdekjes së tij, një kohë gati tridhjetëvjeçare, mund të them se ka qenë, ka qëlluar të jetë miku im më i ngushtë nga shkrimtarët e Kosovës. Azem Shkreli, mik i dashur, mik i vërtetë, mik nga ana njerëzore dhe nga idetë, gjithashtu. Kemi bërë biseda të pafundme bashkë, kemi biseduar, mund të them çdo gjë me të.

Pikërisht kujtimi im i parë, sepse shpeshherë kujtimet e para janë më të paharrueshmet, është ai kur kam ardhur në Kosovë vetëm në vitin 1972, me rastin e vënies, mesa më kujtohet, në skenë të dramës Gjenerali i ushtrisë së vdekur, që e organizonte Azemi. Isha, si të thuash, mysafiri i tij, si institucion, por u bëra për shembull, mysafiri i tij njerëzor në radhë të parë. Dhe, kujtimi im i parë ishte se kam qëndruar gati një javë në Kosovë dhe çdo ditë, pothuajse çdo ditë dilnim bashkë të dy, vetëm me makinën e tij dhe ajo ka qenë një mrekulli mund të them, jashtë çdo protokolli, jashtë çdo syri të jashtëm, jashtë çdo përgjimi ... se kishte përgjim, dihet, edhe në Shqipëri, edhe në Kosovë në atë kohë, dhe çdo ditë kalonim orë të tëra. Dhe, unë e kam parë të gjithë Kosovën me sytë e mi, sigurisht, por edhe me sytë e tij, se ishte ai që ma tregonte, por që ai ishte si shkrirje, një infuzion. Dhe, kemi biseduar, natyrisht të gjitha, nga më të çuditshmet, më delikatet. Kjo është edhe karakteristikë e këtij kujtimi.

Lexo po ashtu: Dritëro Agolli dhe takimi me Azem Shkrelin në Kosovë

DitĂ«n, e dytĂ« ose tĂ« tretĂ«, maksimumi, mĂ« kujtohet se midis nesh u bĂ« biseda mĂ« delikate e asaj kohe, biseda mĂ« tabu, mĂ« e ndaluar nĂ« botĂ«, qĂ« ishte: çështja e lirisĂ« sĂ« ShqipĂ«risĂ«. Sepse, sigurisht, nĂ« fillim u bĂ« biseda e natyrshme, qĂ« do tĂ« bisedonim pĂ«r mungesĂ«n e lirisĂ« nĂ« KosovĂ« dhe çfarĂ« po bĂ«hej pĂ«r t’u kapĂ«rcyer disi-disi ajo barbari e deriatĂ«hershme me aktivitete kulturore ose afrim kulturor me kulturĂ«n shqiptare. Por, ne kaluam pastaj nĂ« temĂ«n qĂ« ishte mĂ« delikatja, pra mĂ« tabu nga tĂ« gjitha - mungesa e lirisĂ« nĂ« ShqipĂ«ri, gjĂ« qĂ« nuk flitej nĂ« atĂ« kohĂ« dhe ishte e kuptueshme tĂ« mos flitej midis shqiptarĂ«ve tĂ« ShqipĂ«risĂ« dhe tĂ« KosovĂ«s, sepse kĂ«tu ishte njĂ« mungesĂ« lirie, e ndryshme nga mungesa juaj (nĂ« KosovĂ«). Mungonte, pra, liria, por nĂ« mĂ«nyra tĂ« ndryshme. Liria Ă«shtĂ« njĂ«, por ajo mund tĂ« mungojĂ« nĂ« mĂ«nyra tĂ« ndryshme. Mungesa juaj nuk ngjante me mungesĂ«n tonĂ«, ishte tjetĂ«r gjĂ«. Ne, pra, e kapĂ«rcyem kĂ«tĂ« gjĂ« dhe folĂ«m, folĂ«m gjerĂ«sisht, unĂ« i shpjegova se si, gjithashtu nĂ« ShqipĂ«ri ka njĂ« mungesĂ« lirie, qĂ« Ă«shtĂ« po aq tragjike sa mungesa nĂ« KosovĂ«, por e njĂ« sensi tjetĂ«r, e njĂ« drejtimi tjetĂ«r. Prandaj, biseda jonĂ« kishte, do tĂ« thosha njĂ« karakter disi misterioz, nĂ« kĂ«tĂ« kuptim, qĂ« as unĂ«, as ai dhe as njeri nĂ« botĂ« nuk mund ta gjente atĂ« enigmĂ« se çfarĂ« ka tĂ« pĂ«rbashkĂ«t kjo mungesĂ«. Se, diku, nĂ« njĂ« zonĂ« tjetĂ«r tĂ« largĂ«t, ajo kishte diçka tĂ« pĂ«rbashkĂ«t, liria ka diçka tĂ« pĂ«rbashkĂ«t. PsenĂ« nuk mund ta gjenim ne, as unĂ«, as ai dhe asnjĂ« njeri nĂ« botĂ«, sepse asnjĂ« njeri nĂ« botĂ« nĂ« vitin 1972 nuk kish parashikuar qĂ« njĂ« ditĂ« komunizmi do tĂ« binte.

Pra, ne e pĂ«rfytyronim jetĂ«n tonĂ«, jetĂ«n e ShqipĂ«risĂ«, jetĂ«n e KosovĂ«s. Ne, si tĂ« thuash, gjithfarĂ« gjĂ«rash mund tĂ« mbĂ«rrinim, por jo atĂ« kryesoren - rĂ«nien e komunizmit, ku ishte edhe misteri, ku ishte edhe enigma, ku ishte edhe kyçi qĂ« nuk lejonte lirinĂ« e njĂ«rit dhe tĂ« tjetrit. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ«, pra, edhe pĂ«rdora fjalĂ«n misteri, sepse kĂ«tĂ« gjĂ« qĂ« rrinte nĂ« mjegull e fshehur, kĂ«tĂ« s’e kuptonte, nuk mund ta gjente asnjĂ«ri. KĂ«tĂ« nuk e dinin as organizmat e zbulimit mĂ« tĂ« sofistikuar perĂ«ndimor. Nuk kanĂ« parashikuar qĂ« komunizmi do tĂ« binte nĂ« atĂ« kohĂ«, kurrsesi. Prandaj, kjo ishte shumĂ« interesante qĂ« ne, si tĂ« thuash, flisnim pĂ«r diçka tjetĂ«r, gĂ«zonim veten tonĂ« nĂ« afrimin e lirisĂ« sĂ« KosovĂ«s e tĂ« ShqipĂ«risĂ«, çka ishte, si tĂ« thuash, njĂ« ushqim zĂ«vendĂ«sues pĂ«r lirinĂ«, nuk ishte liria e vĂ«rtetĂ«, por ishte njĂ« lloj i tretĂ«, si tĂ« thuash, qĂ« i ngjante lirisĂ«, por nuk ishte ajo. Prandaj, thashĂ«, po kthehem, pĂ«rdora fjalĂ«n misteri dhe enigma, kjo ishte. Dhe, kjo ishte, do tĂ« thotĂ«, biseda jonĂ« e pafundme, tĂ« pafundme me ato mijĂ«ra kilometra qĂ« kemi bĂ«rĂ« bashkĂ« nĂ«pĂ«r KosovĂ« dhe u pasuruam nga kjo gjĂ«. MĂ« vonĂ« kur jemi takuar, kur ra komunizmi, e kemi kujtuar atĂ« kohĂ«, por s’kishim faj, s’mund tĂ« na shkonte nĂ« mend, askujt nuk i kishte shkuar qĂ« do tĂ« binte komunizmi dhe atje ishte zgjidhja. Pa rĂ«nĂ« komunizmi, s’kishte liri as pĂ«r KosovĂ«n, as pĂ«r ShqipĂ«rinĂ«, me sa duket.

Jam takuar disa herë me të. Jemi takuar në Paris. Jam takuar në Gjermani. Kemi shkuar te shtëpia e tij. Atëherë kemi qenë bashkë me bashkëshortet tona.

Në Kosovë, prapë, pas këtij takimi kam shkuar herën e fundit gjatë kohës së robërisë. Ka qenë viti 1980, fundi i vitit ose në prag të ngjarjeve. Ishte edhe ai një kujtim shumë i bukur dhe Azemi gjithmonë ishte i pranishëm. Jemi takuar në Shqipëri, ka ardhur disa herë. Domethënë, kam takime të shumta me të, të shumta. Gjithmonë takoheshim me të njëjtën dëshirë, me të njëjtën kënaqësi, me të njëjtin kuriozitet. Dhe ishte gjithmonë ai që ishte, i pandryshueshëm dhe marrëdhënia midis nesh ishte e pandryshueshme, gjithmonë e thellë, e sinqertë, interesante, plot pasuri intelektuale ...

↗

Le të jetë Venezuela më në fund e lirë

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: John Davenport / Newsweek
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Ndër veprimet më tronditëse të presidentit Donald Trump në politikën e jashtme, qëndrimi i tij ndaj Venezuelës duhet të marrë shumë më tepër vëmendje nga publiku amerikan. Kjo sepse, nga të gjitha krimet e Trumpit, mbështetja e tij e drejtpërdrejtë për tiraninë në Venezuelë është padyshim më e rënda.

Nuk po i referohem vendimeve të Trumpit dhe sekretarit të tij të Shtetit, Marco Rubio, për të hequr me forcë presidentin de facto të Venezuelës, Nicolås Maduro (Maduro i humbi të dy zgjedhjet e fundit, por qëndroi në pushtet përmes shtypjes së kundërshtarëve politikë). Kishte plot arsye për ta larguar Maduron, edhe pse kjo duhej bërë nga liderët e Amerikës Latine - ashtu siç kam argumentuar më parë.

Problemi gjigant është se Trumpi dhe Rubio na kanë lidhur me Delcy Rodríguezin, presidenten e përkohshme të Venezuelës, e cila drejton të njëjtën klikë tërësisht të korruptuar të narko-ushtrisë që ka zhdukur dhe torturuar mijëra venezuelas të pafajshëm për më shumë se 15 vjet, duke i nënshtruar shumë prej tyre ndaj dhunës seksuale, duke shkatërruar plotësisht ekonominë e këtij vendi dikur të pasur dhe duke detyruar pothuajse tetë milionë venezuelas të ikin.

VetĂ« RodrĂ­guezi dyshohet nga Administrata Amerikane pĂ«r Zbatimin e Ligjit mbi DrogĂ«n (DEA) pĂ«r trafik droge dhe kontrabandĂ« me ar, si dhe pĂ«r pastrim parash. Ajo ka qenĂ« pjesĂ« thelbĂ«sore e mafies qĂ« ka manipuluar zgjedhjet nĂ« VenezuelĂ«, ka terrorizuar popullin dhe ka shkatĂ«rruar institucionet demokratike. Siç vuri nĂ« dukje Qendra Presidenciale “George W. Bush”, RodrĂ­guez ka shtuar mĂ« tej shtypjen ndaj gazetarĂ«ve tĂ« pavarur pas inaugurimit tĂ« saj. VĂ«llai i Delcyt, Jorge RodrĂ­guez, drejton gjithashtu parlamentin e rremĂ« qĂ« Maduro e vuri nĂ« pushtet me forcĂ« pasi legjislatura e zgjedhur nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« ligjshme e hodhi poshtĂ« Maduron dhe shpalli Juan GuaidĂłn president tĂ« pĂ«rkohshĂ«m nĂ« dhjetor 2018 - nĂ« njĂ« plan tĂ« miratuar nga sekretari i atĂ«hershĂ«m i Shtetit, Mike Pompeo, gjatĂ« mandatit tĂ« parĂ« tĂ« Trumpit.

Rodríguezi dhe vëllai i saj përfaqësojnë të njëjtin regjim totalitar që drejtonte Maduro - tirania të cilën vetë ambasadori i OKB-së i emëruar nga Trumpi, Mike Waltz, e dënoi për krime kundër njerëzimit. Në vend që ta çlirojmë Venezuelën nga vampirët që pinë gjakun e popullit, jemi bashkuar me të njëjtin rrjet kriminal që është ngushtësisht i lidhur me Vladimir Putinin, ia ka borxh Kinës 30 miliardë dollarë dhe mbrohet nga forcat speciale të tiranisë kubane, 32 prej të cilëve u vranë gjatë bastisjes amerikane për të kapur Maduron.

Dhe, për aq kohë sa makineria paramilitare e terrorit e Rodríguezit kontrollon Venezuelën, pak refugjatë venezuelas do të kthehen në shtëpi; përkundrazi, më shumë do të largohen. Meqë nuk ka trupa amerikane në Venezuelë, sipas administratës, Rodríguezi ka duart e lira.

AtĂ«herĂ«, pse po e mbĂ«shtet qeveria jonĂ« RodrĂ­guezin, nĂ« vend qĂ« tĂ« kalojĂ« kontrollin te fituesit e vĂ«rtetĂ« tĂ« zgjedhjeve tĂ« fundit nĂ« VenezuelĂ«, pra reformatorĂ«t demokratĂ« Edmundo GonzĂĄlez, MarĂ­a Corina Machado dhe partia e tyre? Ndoshta pjesĂ«risht sepse Trumpi ndihet i fyer - siç ka thĂ«nĂ« shpesh - qĂ« Machado mori Çmimin Nobel pĂ«r Paqe, tĂ« cilin mendon se duhej ta kishte marrĂ« ai vetĂ« (pavarĂ«sisht retorikĂ«s kĂ«rcĂ«nuese ndaj GrenlandĂ«s dhe refuzimit pĂ«r tĂ« ndihmuar UkrainĂ«n kundĂ«r luftĂ«s agresive tĂ« Putinit).

Në dëshpërimin për të ndihmuar popullin e saj të vuajtur, Machado së fundmi ia dhuroi Trumpit medaljen e saj të Nobelit, para se të nxirrej fshehurazi nga një hyrje e pasme.

Por, ka arsye shumë më të errëta për mbështetjen e Trumpit ndaj Rodríguezit. Së pari, ajo organizoi një donacion prej 500 mijë dollarësh për ngjarjen e inaugurimit të tij në vitin 2025. Dhe, siç zbuloi një hetim i Associated Press-it, ajo ka punuar prej vitesh për të krijuar aleatë të ngushtë brenda korporatave amerikane të naftës.

NĂ« njĂ« pĂ«rpjekje tĂ« mjerĂ« pĂ«r tĂ« justifikuar kĂ«tĂ« pamje tĂ« neveritshme, Trumpi ka pohuar se vendosja nĂ« pushtet e Machados do tĂ« privonte ushtrinĂ« venezuelase nga kontrolli, duke pĂ«rsĂ«ritur gabimin qĂ« bĂ«ri ShBA-ja nĂ« Irak nĂ« vitin 2003 duke larguar gjithĂ« forcat e Saddam Husseinit nga detyra. Kjo Ă«shtĂ« njĂ« marrĂ«zi e vĂ«rtetĂ«. Pastrimi i shtĂ«pisĂ« nĂ« VenezuelĂ« do tĂ« kĂ«rkojĂ« spastrimin e oficerĂ«ve tĂ« lartĂ«, jo tĂ« tĂ« gjithĂ« tĂ« punĂ«suarve tĂ« shtetit. “Stabiliteti” nĂ« VenezuelĂ« nuk kĂ«rkon dhe as nuk justifikon njĂ« regjim totalitar qĂ« sundon pĂ«rmes rrugaçëve me bluza tĂ« zeza nĂ« rrugĂ«t e Karakasit.

George W. Bush bëri disa gabime të mëdha në Irak, pa dyshim. Por, ka një gabim shumë më të rëndë që Bushi nuk do ta kishte ëndërruar kurrë të bënte - të vendoste një nga bijtë apo besnikët gjakatarë të Saddamit në krye të Irakut ndërkohë që ne korrnim naftën. Jam i sigurt se Bushi do të ishte shkarkuar nëse do ta kishte bërë një gjë të tillë. Megjithatë, kur Trumpi bën ekuivalentin sot, kjo nuk i shqetëson aspak liderët skllevër republikanë të Kongresit.

Imagjinoni si duket për të gjithë në Amerikën Latine që Shtetet e Bashkuara vendosin dhe mbështesin një diktator të ri ushtarak si kukullën tonë - të njëjtin krim që e bëri qeverinë tonë të urryer në të gjithë rajonin për pjesën më të madhe të shekullit XX. Kjo është mënyra më e sigurt për të detyruar kombet demokratike që duhet të jenë aleatët tanë, të hidhen në krahët e Rusisë dhe Kinës. Amerikanët mendonin se e kishin refuzuar këtë makth imperialist më shumë se gjysmë shekulli më parë.

Një padrejtësi e tillë kërkon me të vërtetë protestat më të forta dhe mosbindjen më paqësore civile. Amerikanët e Jugut do të kishin plotësisht të drejtë të vendosnin një bojkot total tregtar ndaj Shteteve të Bashkuara derisa kjo të korrigjohet.

KĂ«tĂ« vit, amerikanĂ«t do tĂ« festojnĂ« 250-vjetorin e DeklaratĂ«s sĂ« PavarĂ«sisĂ«. NĂ«se Trumpi dhe Rubio me tĂ« vĂ«rtetĂ« kujdesen pĂ«r parimet e kĂ«saj deklarate, atĂ«herĂ« duhet t’ia lejojnĂ« Machados dhe partisĂ« sĂ« saj tĂ« bashkuar tĂ« marrin kontrollin nĂ« VenezuelĂ«. Ajo Ă«shtĂ« Thomas Jeffersoni i popullit tĂ« saj. Shtetet e Bashkuara mund tĂ« mbajnĂ« nĂ«n kontroll forcat venezuelase qĂ« i kundĂ«rvihen Machados, ndĂ«rsa ajo reformon ushtrinĂ«, rindĂ«rton infrastrukturĂ«n dhe rikthen integritetin e institucioneve publike tĂ« vendit tĂ« saj.

Dhe, e gjithë nafta në botë nuk vlen për një ditë tjetër të diktaturës ushtarake në Venezuelë. /Telegrafi/

↗

Gjeopolitika sipas shqiptarit

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Brenton Kotorri

NĂ« mjedisin tonĂ« publik, ku fjala shpesh humbet peshĂ«n e saj nĂ«n breshĂ«rinĂ« e opinioneve tĂ« pafiltruara, gjeopolitika Ă«shtĂ« shndĂ«rruar nĂ« njĂ« lloj “toke tĂ« askujt”, ku secili mund tĂ« ngulĂ« flamurin e tij tĂ« kompetencĂ«s pa pasur nevojĂ« pĂ«r pasaportĂ« intelektuale. VĂ«rehet njĂ« dukuri shqetĂ«suese: transformimi i analizĂ«s strategjike nĂ« njĂ« bisedĂ« rĂ«ndomtĂ« kafeneje, ku fatet e kombeve trajtohen me tĂ« njĂ«jtĂ«n lehtĂ«si si rezultatet e ndeshjeve tĂ« futbollit. Ky fenomen nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« shenjĂ« e pasionit pĂ«r ngjarjet globale, por njĂ« simptomĂ« e njĂ« krize mĂ« tĂ« thellĂ« tĂ« mendimit kritik dhe rreptĂ«sisĂ« metodologjike. Shqiptari i sotĂ«m, i gjendur nĂ« udhĂ«kryqin e informacioneve fragmentare, shpesh zgjedh ose rrugĂ«n e analizĂ«s sipĂ«rfaqĂ«sore e cila nuk i shĂ«rben asnjĂ« kauze pĂ«rveçse dĂ«shirĂ«s pĂ«r tĂ« mbizotĂ«ruar nĂ« debatin e radhĂ«s nĂ« klubin e lagjes ose duke u kredhur nĂ« strehĂ«n e errĂ«t tĂ« konspiracionit, qĂ« nĂ« thelb nuk Ă«shtĂ« gjĂ« tjetĂ«r veçse njĂ« shprehje e pafuqisĂ« intelektuale pĂ«r tĂ« rrokur kompleksitetin e realitetit.

Për të kuptuar pse diskursi shqiptar mbi gjeopolitikën është i mangët, duhet së pari të definojmë se çfarë përfaqëson gjeopolitika si një disiplinë e mirëfilltë studimi. Ajo nuk është një koleksion thashethemesh mbi preferencat e liderëve botërorë, por një shkencë që studion ndërveprimin kompleks midis hapësirës gjeografike dhe proceseve politike. Gjeopolitika operon mbi premisën se gjeografia është një faktor konstant që dikton, kufizon dhe mundëson veprimet e shteteve në arenën ndërkombëtare. Ajo është studimi i fuqisë në raport me hapësirën, duke përfshirë këtu elementet fizike si topografia, klima, dhe burimet natyrore, por edhe elementet njerëzore si demografia dhe organizimi politik.

Gjeopolitika lindi nĂ« fund tĂ« shekullit tĂ« 19-tĂ« dhe fillim tĂ« shekullit tĂ« 20-tĂ« si njĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« racionalizuar strategjitĂ« e fuqive tĂ« mĂ«dha nĂ« njĂ« botĂ« qĂ« po bĂ«hej gjithnjĂ« e mĂ« e vogĂ«l pĂ«r shkak tĂ« zhvillimeve teknologjike. Ajo e sheh botĂ«n si njĂ« sistem tĂ« mbyllur, ku çdo ndryshim nĂ« ekuilibrin e fuqisĂ« nĂ« njĂ« rajon ka pasoja tĂ« pashmangshme nĂ« tĂ« gjithĂ« sistemin. Kjo disiplinĂ« nuk merret me “atĂ« qĂ« duhet tĂ« jetĂ«â€, por me “atĂ« qĂ« Ă«shtĂ«â€, duke u mbĂ«shtetur nĂ« njĂ« realizĂ«m tĂ« ftohtĂ« qĂ« shpesh injoron emocionet apo preferencat ideologjike.

Studimi disiplinor i gjeopolitikĂ«s na ndihmon tĂ« lexojmĂ« marrĂ«dhĂ«niet ndĂ«rkombĂ«tare jo si njĂ« varg ngjarjeve rastĂ«sore, por si njĂ« shah strategjik ku lĂ«vizjet janĂ« shpesh tĂ« paracaktuara nga nevojat gjeografike. Pa njĂ« kuadĂ«r teorik, ngjarjet globale duken si njĂ« kaos i pakuptueshĂ«m, i cili nxit kĂ«rkimin pĂ«r shpjegime tĂ« thjeshtĂ«zuara ose konspirative. Analiza shkencore na lejon tĂ« kuptojmĂ« “pse-nĂ«â€ pas veprimeve tĂ« shteteve, duke i parĂ« ato si aktorĂ« racionalĂ« qĂ« kĂ«rkojnĂ« tĂ« maksimizojnĂ« sigurinĂ« dhe mbijetesĂ«n e tyre nĂ« njĂ« mjedis anarkik.

Disiplina gjeopolitike na pajis me mjetet për të identifikuar tendencat afatgjata, duke i ndarë ato nga zhurma e lajmeve të përditshme. Ajo na mëson se ndryshimet në teknologji. si kalimi nga qymyri tek nafta, apo nga hekurudha te fluturimet hapësinore, rikonfigurojnë vlerën e hapësirave gjeografike, por nuk e eliminojnë rëndësinë e tyre. Ky lexim i disiplinuar është e vetmja rrugë për të evituar diletantizmin që karakterizon diskutimet publike në Shqipëri.

Shqiptari i pakualifikuar qĂ« merr pĂ«rsipĂ«r tĂ« bĂ«jĂ« gjeopolitikĂ« shpesh bie viktimĂ« e asaj qĂ« mund tĂ« quhet “narcisizmi i periferisĂ«â€. Duke mos pasur mjetet intelektuale pĂ«r tĂ« analizuar dinamikat globale, ai tenton tĂ« projektojĂ« frikĂ«rat, dĂ«shirat dhe paragjykimet e tij mbi skenĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare. Ky diletantizĂ«m shfaqet nĂ« dy forma kryesore: sipĂ«rfaqĂ«sia bisedore dhe konspiracioni.

MĂ« shqetĂ«suesja Ă«shtĂ« qĂ« ky pakualifikim intelektual shfaqet dendur nĂ« televizione javĂ« pas jave. Madje duke kaluar nga pretendimi pĂ«r analizĂ« nĂ« pretendimin pĂ«r shpjegime definitive pĂ«rmes konspiracionit. Konspiracioni shĂ«rben si njĂ« “fast-food” intelektual pĂ«r ata qĂ« flasin nĂ« televizion por nuk kanĂ« durimin apo kapacitetin pĂ«r tĂ« studiuar kompleksitetin. Konspiracioni ofron shpjegime tĂ« thjeshta pĂ«r probleme tĂ« vĂ«shtira, duke ia faturuar çdo dĂ«shtim apo ngjarje planeve sekrete tĂ« grupeve tĂ« padukshme. Kjo nuk Ă«shtĂ« gjĂ« tjetĂ«r veçse njĂ« shprehje e pafuqisĂ« intelektuale; Ă«shtĂ« kapitullimi i arsyes. Kur njĂ« shqiptar nĂ« televizion, njĂ«soj si nĂ« kafene, thotĂ« “gjithçka Ă«shtĂ« e vendosur nga ata tĂ« mĂ«dhenjtĂ«â€, ai nĂ« fakt po pranon paaftĂ«sinĂ« e tij pĂ«r tĂ« kuptuar mekanizmat realĂ« tĂ« fuqisĂ« dhe po kĂ«rkon njĂ« justifikim pĂ«r pasivitetin e tij.

NĂ«se ndokush, edhe pse mund tĂ« mos ketĂ« studiuar, gjeopolitikĂ«, histori e diplomaci, do tĂ« donte ta njihte disiplinĂ«n seriozisht, si njĂ« mjet qĂ« ndihmon nĂ« zbĂ«rthimin e ngjarjeve globale sot, duhet t’i futet leximeve. Nuk mund tĂ« flasĂ«sh pĂ«r gjeopolitikĂ« pa njohur debatin mes fuqisĂ« tokĂ«sore dhe asaj detare, apo pa kuptuar sfidat moderne tĂ« sigurisĂ« nĂ« EvropĂ«. Halford Mackinder, Alfred Thayer Mahan apo Carlo Jean pĂ«rbĂ«jnĂ« ABC-nĂ« e njohjes sĂ« disiplinĂ«s.

Analiza e gjeopolitikĂ«s Ă«shtĂ« njĂ« disiplinĂ« qĂ« kĂ«rkon punĂ« tĂ« vazhdueshme studimore. Prandaj, televizionet duhet t’i thonĂ« “ndal” atyre qĂ« ndjekin lajmet dhe parashikojnĂ« se kur do zbresin alienĂ«t qĂ« tĂ« ndalojnĂ« luftĂ«rat.

↗

VITI I MBARË

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Poezi nga: Moshe Vegh
PĂ«rktheu: Mimoza Erebara

ÇfarĂ« do tĂ« kĂ«rkoj nĂ« Vitin e Ri:

Lutem të mos ketë njerëz të uritur në qytet
që kur të dalin në televizion,
të mos ndjehen të ofenduar nga akti i dhurimit;

Kërkoj që të gjithë të kenë rroba për të veshur;
Kërkoj një vend për qetësinë e shpirtit
Dhe për këtë na duhet kombi
ku të lutemi çdo ditë:
Stop urrejtjes!
Stop diskriminimit!

Do kërkoj në çdo cep të vendit
ortodoksë, arabë,
sa majtas, sa djathtas,
etiopianë, ashkenazi,
këdo që përshëndet lindjen e diellit në këtë tokë
Dhe do lutem, përsëri do lutem
që të gjithë ne të jemi vëllezër.

Kërkoj që të jemi një komb i vetëm, solid
me të gjitha anët e tij!
Qoftë i pranueshëm ndryshimi!
Amen!

Do të kërkoj paqe
Mes nesh,
Mes meje dhe vetes,
Mes nesh dhe fqinjëve tanë,
Se vetëm kështu
Raketat nuk do qëllojnë më
Dhe fëmijët nuk do të kenë më frikë
Dhe as civilët, dhe as ushtarët nuk do të vrasin më!
Dhe kështu, pranë teje do jem edhe unë,
që kërkoj kaq pak nga ty ...

Lërini maskat këtë vit njerëz!
Le të dalim, të qeshim e të flasim
Me njëri-tjetrin të gjithë bashkë,
Në një!

↗

TikTok ka pronarë të rinj - ja çfarë duhet të bëjnë për të mbrojtur fëmijët

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Rikki Schlott / New York Post
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

TikTok tani Ă«shtĂ« nĂ« pronĂ«si tĂ« shumicĂ«s sĂ« aksionerĂ«ve qĂ« nuk janĂ« kinezĂ« dhe ka njĂ« bord drejtues me shumicĂ« amerikane - dhe tani Ă«shtĂ« koha qĂ« ata t’u tregojnĂ« prindĂ«rve se janĂ« tĂ« zotĂ«t, duke ofruar mĂ« shumĂ« transparencĂ« dhe mbrojtje mĂ« tĂ« forta pĂ«r tĂ« miturit.

Aplikacioni është pjesë e pandashme e jetës së adoleshentëve amerikanë, por mënyra se si funksionon dhe kush e kontrollon ende mbetet një mister. Aksionerët e rinj të TikTok-ut - Oracle, Silver Lake dhe MGX tani zotërojnë nga 15 përqind secili, ndërsa kompania kineze ByteDance mban vetëm 19.9 përqind - duhet të kërkojnë që fëmijët të mbrohen nga algoritmet tepër të personalizuara dhe që llogaritë e tyre të jenë të mbrojtura me siguri maksimale.

Rreziku është i madh. Dyqind milionë amerikanë janë në TikTok, sipas kompanisë, dhe 63 përqind e adoleshentëve amerikanë e përdornin platformën që nga viti 2024.

Para sĂ« gjithash, adoleshentĂ«t nuk duhet tĂ« ekspozohen ndaj algoritmeve tepĂ«r tĂ« personalizuara nĂ« faqen e tyre “PĂ«r Ty” [For You Page]. ËshtĂ« shumĂ« e lehtĂ« tĂ« biesh nĂ« situatĂ« tĂ« pakĂ«ndshme nĂ« rrjetet sociale; mjafton njĂ« shfletim i paktĂ« i pĂ«rmbajtjes politike apo pĂ«r dietat. Pa e kuptuar, je i zhytur nĂ« ideologji ekstreme ose bĂ«hesh i fiksuar pas peshĂ«s trupore.

Kur je nën moshën 18 vjeç, ende je duke formuar identitetin dhe bindjet e tua. Gjëja e fundit që të duhet është një përforcim i vazhdueshëm me ide të caktuara nga një algoritëm i përshtatur që ta ngushton botën përreth pasigurive apo prirjeve tua politike.

Për hir të së vërtetës, TikTok-u lejon vetëm përdoruesit mbi 13 vjeç, dhe ndër vite ka prezantuar një sërë kontrollesh prindërore - përfshirë kufizime kohe, filtra për përditësimin e përmbajtjes dhe kontrolle për komentet dhe mesazhet. Gjithashtu, përmbajtja e postuar nga personat nën 16 vjeç nuk u rekomandohet të huajve. Megjithatë, ata munden dhe duhet të bëjnë më shumë.

Të rriturit e panjohur nuk duhet të kenë mundësi të shohin asgjë që poston një i mitur nën 18 vjeç - sidomos nëse algoritmi disi dyshon që ata mund të pëlqejnë përmbajtje të një fëmije të mitur.

Llogaritë e adoleshentëve janë automatikisht private, por mund të bëhen publike me një ndryshim të thjeshtë në faqe. Nuk ka asnjë arsye pse një i mitur duhet të ketë llogari publike.

Aktualisht ka një kufi kohe prej 60 minutash për adoleshentët, por ai mund të çaktivizohet lehtësisht. Kjo nuk duhet të ndodhë.

Madje, mund të merret në konsideratë edhe shkurtimi i këtij kufiri kohor. Raportohet se të rinjtë në Kinë janë të kufizuar në vetëm 40 minuta në ditë në Douyin - versioni i TikTok-ut për Kinën.

Dy vjet më parë, TikTok-u u kritikua kur u zbulua se Douyin-i kishte disa mbrojtje për të miturit kinezë - përfshirë kufizime më të rrepta dhe promovim të përmbajtjes edukative dhe sociale - ndërsa adoleshentët amerikanë përballeshin me një lloj të Perëndimit të Egër.

Versioni i TikTok-ut që është i qasshëm në ShBA ka marrë me të drejtë kritika duke qenë bastion i videove seksuale, informacioneve të dëmshme për shëndetin mendor, madje edhe përmbajtjeve që lidhen me çrregullimet e të ngrënit.

“Skinnytok” ishte njĂ« kĂ«nd i veçantĂ« i aplikacionit, para se tĂ« vihej nĂ« shĂ«njestĂ«r. Para disa vitesh, FDA-ja [Administrata e Ushqimit dhe Barnave] u detyrua t’u kĂ«rkonte pĂ«rdoruesve tĂ« TikTok-ut tĂ« ndalonin sĂ« gatuari mish pule me [ilaçin] NyQuil, pasi u bĂ« trend nĂ« rrjetet sociale. Madje, pati raportime se fĂ«mijĂ« tĂ« vegjĂ«l kishin fituar nga aplikacioni reagime tĂ« ngjashme me sindromĂ«n e Turetit [Tourette].

Sigurisht, jo për gjithçka fajësohet TikTok-u. Fëmijët ndonjëherë janë të pamend dhe kjo vërtet është lojë me çekan [Whac-A-Mole] për të shtypur trendin e rrezikshëm të fundit ose zhargonin e algoritmeve për terma të ndaluar, por versioni kinez i aplikacionit bëri më shumë për ta kontrolluar situatën dhe për të mbrojtur fëmijët.

TikTok-u ka funksionuar për vite me radhë në një shtet që është një armik i huaj, duke nxitur shqetësime se Kina kishte qasje te sytë, veshët dhe zemra e fëmijëve tanë përmes ekraneve të tyre. Shpresoj që tani ky shqetësim mund të zbutet.

NjĂ« zĂ«dhĂ«nĂ«s i SipĂ«rmarrjes sĂ« PĂ«rbashkĂ«t TikTok-USDS [ShĂ«rbimi Dixhital i Shteteve tĂ« Bashkuara] i tha “The Post”-it se ata do tĂ« “vazhdojnĂ« ta bĂ«jnĂ« prioritet kryesor sigurinĂ« e adoleshentĂ«ve”, duke vĂ«nĂ« nĂ« dukje se kanĂ« mĂ« shumĂ« se 50 veçori tĂ« paracaktuara sigurie.

“Duke ditur qĂ« çdo adoleshent dhe çdo familje Ă«shtĂ« ndryshe, ne gjithashtu vazhdojmĂ« tĂ« ofrojmĂ« mjete tĂ« lehta sigurie dhe privatĂ«sie, pĂ«r t’u pĂ«rdorur, qĂ« ndihmojnĂ« prindĂ«rit tĂ« pĂ«rshtatin pĂ«rvojĂ«n pĂ«r adoleshentĂ«t e tyre”, shtuan ata.

Nuk janë vetëm fëmijët dhe prindërit ata që meritojnë më shumë përgjigje. Tani që TikTok-u po hap një faqe të re dhe po lejon amerikanët të bëhen pjesë e radhëve të tij, ka ardhur koha që TikTok-u të jetë në anën e transparencës - në çdo aspekt.

Le të mësojnë të gjithë përdoruesit se çfarë të dhënash mblidhen për ta dhe si funksionojnë algoritmet. Me gjithë të metat e X-it, Elon Musku kishte të drejtë kur e bëri algoritmin me kod të hapur.

Jo më paqartësi rreth privatësisë. Jo më dyshime për ndalesa të fshehta, jo më dyshime se në peshore është gishti i një qeverie apo një grup me interesa të veçanta.

Për hir të fëmijëve, adoleshentëve, prindërve, amerikanëve dhe madje edhe joamerikanëve, kjo udhëheqje e re duhet të marrë në konsideratë mirëpritjen e një raporti të pavarur transparence.

Tregojuni përdoruesve atë që duhet të dinë. Jini të ndershëm. Dhe, nëse disa gjëra janë të shëmtuara, tregoni se çfarë do të ndryshojë. Transparenca është mënyra e vetme se si kompanitë e mëdha të teknologjisë [Big Tech] mund të rifitojë besimin e një publiku skeptik. /Telegrafi/

↗

Përfshirja politike dhe barazia gjinore e grave dhe vajzave nga komunitetet rom, ashkali dhe egjiptian në Kosovë

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Shpresa Agushi, drejtore ekzekutive në RROGRAEK

Pabarazia gjinore dhe mungesa e përfshirjes adekuate në të gjithë spektrin e jetës shoqërore për vajzat dhe gratë e komuniteteve rom, ashkali dhe egjiptian, vazhdojnë të mbeten sfiduese dhe përbëjnë çështje për të cilat ende duhet të punohet vazhdimisht. Situata e pasluftës dhe mundësitë e krijuara për këto komunitete nga faktorët ndërkombëtarë, me qëllim që edhe ato të kenë partitë e tyre politike, u realizuan fillimisht me nga një parti dhe më pas me krijimin e disa partive politike nga vetë komunitetet rom, ashkali dhe egjiptian.

Organizata RROGRAEK, së bashku me organizata të tjera të grave rome, ashkalinje dhe egjiptiane, arritën të jenë pjesë e takimeve dhe proceseve të dokumentimit të organizuara nga shumë OJQ-ve të grave, lokale, qeveritare dhe ndërkombëtare, të cilat synonin që përqindja e përfshirjes së grave dhe vajzave të respektohej në çdo parti politike, përfshirë edhe partitë e këtyre komuniteteve.

Megjithatë, partitë e këtyre komuniteteve, në vitet e para të krijimit, e respektuan përqindjen gjinore duke siguruar që çdo i treti kandidat në listat zgjedhore të ishte vajzë apo grua. Si çdo fillim, edhe vajzat dhe gratë nga këto tri komunitete kishin mungesë njohurish dhe përgatitjeje adekuate për të qenë pjesë aktive e proceseve zgjedhore dhe për të shërbyer si zëri përfaqësues i grave dhe vajzave nga komunitetet e tyre. Programet partiake përmbanin vetëm përshkrime të shkurtra për përfshirjen e grave dhe vajzave, ose kjo çështje ishte pothuajse e paadresuar, gjë që ndikonte që këto vajza dhe gra të mos kishin qartësi mbi rolin dhe përgjegjësitë e tyre ndaj vetes dhe ndaj grave dhe vajzave të tjera në komunitet.

Në anën tjetër, udhëheqja e partive dominohej nga burrat, si liderë dhe përgjegjës kryesorë, në përputhje me mendësinë patriarkale, sipas së cilës gratë dhe vajzat konsideroheshin të paafta për këto role. Ato vazhdonin të ballafaqoheshin me presion familjar dhe komunitar, ku si vajza dhe gra pritej të dëgjonin dhe të respektonin vendimet e anëtarëve të familjes, të cilët vendosnin për jetën e tyre në të gjitha fushat, si dhe të përgatiteshin për rolin tradicional të kujdesit për shtëpinë dhe familjen.

Organizata RROGRAEK, e regjistruar pas luftës dhe e fokusuar në të drejtat e grave dhe vajzave si dhe në barazinë gjinore, vazhdoi punën e saj duke ngritur zërin për pozitën dhe të drejtat e grave dhe vajzave përmes avokimit në institucionet lokale, qeveritare dhe ndërkombëtare, si dhe përmes aktiviteteve të projekteve të zbatuara në komunitete. Pozita e vajzave dhe grave filloi gradualisht të ndryshonte dhe të përmirësohej përmes rritjes së nivelit të arsimimit dhe krijimit të një numri më të madh të grave dhe vajzave aktiviste në organizata të ndryshme dhe brenda vetë komuniteteve.

Herë pas here, u realizuan aktivitete për ngritjen e kapaciteteve të partive politike përmes organizatave ndërkombëtare, por përfshirja e grave dhe vajzave mbeti shumë e ulët. Në të njëjtën kohë, fondet e kufizuara që kishin partitë për fushatat zgjedhore lokale dhe qendrore, ndikuan negativisht në prezantimin e punës dhe angazhimit të tyre politik në të ardhmen.

Organizata RROGRAEK dhe organizatat e tjera tĂ« kĂ«tyre komuniteteve nuk arritĂ«n tĂ« siguronin pĂ«rkrahje tĂ« mjaftueshme pĂ«r projekte qĂ« synonin ngritjen e kapaciteteve tĂ« grave dhe vajzave pĂ«r t’u bĂ«rĂ« kandidate profesionale dhe pĂ«r tĂ« prezantuar punĂ«n e tyre nĂ« parti dhe para komuniteteve pĂ«rkatĂ«se. E gjithĂ« kjo ndikoi qĂ« gratĂ« dhe vajzat nga kĂ«to komunitete tĂ« jenĂ« shumĂ« pak tĂ« votuara dhe tĂ« zgjedhura si kĂ«shilltare komunale apo deputete nĂ« Kuvendin e KosovĂ«s.

Gjatë kësaj periudhe, në Kuvend kishte vetëm një deputete nga komuniteti ashkali me mandat katërvjeçar dhe një zëvendësministre me mandat të papërfunduar, për shkak se u largua nga pozita nga partia e saj. Ndërsa, në nivel komunal, sipas njohurive ekzistuese, kanë qenë vetëm tri këshilltare komunale në komuna të ndryshme, të cilat u angazhuan për përmirësimin dhe ndryshimin e pozitës së komuniteteve që përfaqësonin.

Megjithatë, numri i vogël i këshilltareve komunale dhe mungesa e koalicioneve me parti të tjera shpeshherë e bënin të pamundur sigurimin e përkrahjes së nevojshme për avancimin e të drejtave dhe pozitës së komuniteteve në komunat ku ato vepronin.

Vitet e fundit, partitĂ« e kĂ«tyre komuniteteve kanĂ« reflektuar ndryshime, duke pĂ«rfshirĂ« mĂ« shumĂ« pĂ«rmbajtje pĂ«r mbĂ«shtetjen e grave dhe vajzave nĂ« programet e tyre politike dhe duke rritur numrin e grave dhe vajzave anĂ«tare. MegjithatĂ«, partitĂ« vazhdojnĂ« tĂ« udhĂ«hiqen kryesisht nga burra; fushatat politike organizohen nga burra; deputetĂ«t dhe zĂ«vendĂ«sministrat janĂ« kryesisht burra, ndĂ«rsa ngritja e kapaciteteve tĂ« grave dhe vajzave pĂ«r t’u bĂ«rĂ« lidere dhe udhĂ«heqĂ«se politike mbetet njĂ« sfidĂ« e madhe.

Shpresa mbetet që organizatat e këtyre komuniteteve, në bashkëpunim me institucionet dhe partitë politike, të arrijnë të avokojnë dhe të ngritin kapacitetet e grave dhe vajzave, në mënyrë që në të ardhmen e afërt të kemi edhe kryetare partish politike, ministre, zëvendësministre, këshilltare komunale dhe deputete nga komunitetet rom, ashkali dhe egjiptian.

Për ta arritur këtë qëllim, është jashtëzakonisht e rëndësishme që organizatat e grave të komuniteteve rom, ashkali dhe egjiptian të kenë përkrahje të vazhdueshme për projekte nga donatorët komunalë, qeveritarë dhe ndërkombëtarë, si dhe të forcohet bashkëpunimi i tyre me partitë politike.

(Ky shkrim Ă«shtĂ« hartuar nĂ« kuadĂ«r tĂ« projektit “Ajo UdhĂ«heq: Luftimi i GjuhĂ«s sĂ« Urrejtjes dhe Promovimi i Grave nĂ« UdhĂ«heqjen Lokale”, qĂ« implementohet nga Demokraci pĂ«r zhvillim (D4D) dhe mbĂ«shtetet nga Ambasada e MbretĂ«risĂ« sĂ« HolandĂ«s nĂ« KosovĂ«. PĂ«rmbajtja pasqyron mendimet dhe qĂ«ndrimet e autores dhe nuk pĂ«rfaqĂ«son domosdoshmĂ«risht qĂ«ndrimet e organizatĂ«s/donatorit)

↗

Evropa është në një pikë kthese: Elitat e ndrojtura të BE-së duhet të marrin mësime nga "Leopardi"

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Joseph de Weck, bashkëpunëtor në Institutin për Kërkime të Politikës së Jashtme / The Guardian
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Sapo kemi kaluar çerekun e këtij shekulli, Evropa duket të jetë në një pikë kthese. Për dekada me radhë, pjesa e saj në PBB-në globale ka qenë në rënie dhe ndikimi i saj gjeopolitik është gërryer. Në një moment të caktuar, rënia relative mund të kthehet në rënie absolute. Ky moment mund të jetë duke u afruar.

ShBA-ja, Rusia dhe Kina janĂ« haptazi tĂ« angazhuara nĂ« njĂ« “pĂ«rleshje pĂ«r EvropĂ«n”. Moska kĂ«rkon tĂ« rikthejĂ« hegjemoninĂ« nĂ« Lindje. Pekini dĂ«shiron industrinĂ« e EvropĂ«s; Uashingtoni kĂ«rkon bindje - dhe GrenlandĂ«n. GjermanĂ«t janĂ« tĂ« shqetĂ«suar pĂ«r tĂ« ardhmen. Franca e çorientuar nuk mund tĂ« rregullojĂ« buxhetin e vet. I dĂ«shpĂ«ruar pĂ«r rritje, Brukseli po çmonton legjislacionin pĂ«r klimĂ«n qĂ« kishte miratuar vetĂ«m disa vite mĂ« parĂ«, ndĂ«rsa bĂ«n gjithçka pĂ«r t’ia bĂ«rĂ« qejfin Donald Trumpit. KanĂ« mbetur pak gjĂ«ra nga dinjiteti evropian - njĂ« ndjenjĂ« deklasimi ka filluar tĂ« mbizotĂ«rojĂ«.

Ndoshta kjo është arsyeja pse përshtatja e fundit në Netflix e kryeveprës së vitit 1958 nga Giuseppe Tomasi di Lampedusa, Leopardi [Il Gattopardo], po ka jehonë te publiku në gjithë kontinentin. Romani epik i Lampedusas përshkruan rënien e një familjeje aristokrate siciliane në shekullin XIX - dhe, kryesorja, mendësinë e elitave që ndiejnë se bota e tyre po merr fund, por janë të gatshëm të bëjnë kompromise dhe do të bëjnë pothuajse gjithçka për të zgjatur pushtetin e tyre edhe pak.

Klasa politike e EvropĂ«s, e pezulluar mes dhimbjes dhe vetĂ«kĂ«naqĂ«sisĂ«, ka filluar tĂ« ngjasojĂ« me atĂ« aristokraci dhe Ă«shtĂ« dorĂ«zuar ndaj njĂ« strategjie tĂ« rĂ«nies sĂ« menaxhuar. MegjithatĂ«, “pĂ«rderisa ka vdekje, ka shpresĂ«â€, shkruan Lampedusa, Evropa nuk Ă«shtĂ« patjetĂ«r e humbur - nĂ«se udhĂ«heqĂ«sit e saj nxjerrin mĂ«simet e duhura nga Leopardi.

Ta lexosh Leopardin është kënaqësi; ta shohësh përshtatjen e Luchino Viscontit nga viti 1963 është domosdoshmëri; të ndalesh te seria e Netflix-it me ritëm të ngadaltë është kohë e kaluar mirë. Për lexuesin e ngarkuar, ja përmbledhja: ngjarja e vendosur gjatë bashkimit italian, Leopardi ndjek princin e Salinës, një aristokrat sicilian në moshë të shtyrë që jeton rehat nga pronat e tij të mëdha. Por, rreth tij bota po ndryshon. Fshatarët synojnë të bëhen më shumë sesa punëtorë në tokat e princit. Pushteti aristokratik po i lë vend borgjezisë me kunja.

Me mendje tĂ« kthjellĂ«t, princi e kupton mirĂ« se mĂ«nyra e tij e jetesĂ«s po vdes. Pasuria dhe privilegjet e tij po veniten. “Gjithçka duhet tĂ« ndryshojĂ« qĂ« gjithçka tĂ« mbetet njĂ«soj”, deklaron nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« famshme nipi i princit, Tankredi, duke e nxitur xhaxhain e tij tĂ« rreshtohet me rendin e ri ekonomik dhe politik. Por, nĂ«se qĂ«ndrimi nĂ« majĂ« kĂ«rkon tĂ« heqĂ«sh dorĂ« nga vlerat dhe traditat, a Ă«shtĂ« kjo vĂ«rtet fitore?

Princi krenar tërhiqet nga dinjiteti i rezistencës, por nuk mund të shpëtojë nga logjika e dorëzimit pragmatik në shpresën për të vonuar rënien e familjes së tij. Duke lexuar Leopardin sot, është e vështirë të mos shohësh Evropën në princin melankolik të Salinës.

Si princi, shumë evropianë kanë pasur jetë relativisht të begatshme. Dhe, si aristokratët e një epoke të kaluar, shumica e evropianëve janë të bindur për superioritetin e modelit të tyre - një rend demokratik, një kapitalizëm i zbutur, një kulturë e rafinuar - duke injoruar faktin se kjo pasuri mbështetet gjithashtu në shfrytëzimin e të tjerëve.

EvropianĂ«t gjithashtu ndiejnĂ« se historia po lĂ«viz kundĂ«r tyre. NĂ« vend, politika Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« garĂ« e nostalgjive. E djathta populiste Ă«ndĂ«rron njĂ« tĂ« kaluar tĂ« imagjinuar nacionaliste, ndĂ«rsa qendra politike evropiane sillet si vetĂ« princi i SalinĂ«s - duke u pĂ«rpjekur ta zgjasĂ« tĂ« tashmen pĂ«rmes njĂ« pĂ«rshtatjeje taktike: mĂ« shumĂ« borxh kĂ«tu, shkurtime tĂ« mirĂ«qenies atje, çrregullim dhe, mbi tĂ« gjitha, dorĂ«zim ndaj mbretit Trump i cili tallet me udhĂ«heqĂ«sit e BE-sĂ« nĂ« rrjetet sociale dhe i fyen haptazi ata si “tĂ« dobĂ«t”.

Sigurisht, kjo politikë mes përmes ngatërresave ka virtytet e veta. Rënia e menaxhuar është më e mirë sesa arroganca që ndiqet nga kolapsi. Por, ka një alternativë si ndaj mohimit ashtu edhe ndaj nënshtrimit.

Pyetja thelbĂ«sore pas aforizmĂ«s sĂ« Tankredit Ă«shtĂ« kjo: nĂ«se pĂ«rshtatesh qĂ« “gjithçka tĂ« mbetet njĂ«soj”, çfarĂ« po pĂ«rpiqesh realisht tĂ« ruash?

Princi nuk ka një përgjigje bindëse. Ai përpiqet të ruajë një rend nga i cili përfiton vetëm ai. Evropianët, për dallim, kanë plot aleatë - nëse zgjedhin të mbrojnë parimet si demokracia, sundimi i ligjit, aparati shtetëror nga i cili nuk kemi pse të frikësohemi dhe parimi i sovranitetit territorial. Siç pamë javën e kaluar, dha rezultat rezistenca përballë Trumpit për tarifat me të cilat ai kërcënoi mbi Grenlandën. E bashkuar, Evropa nuk është aspak e dobët.

Dhe, Evropa mund ta ruajë këtë ndjenjë qëllimi nëse përqendrohet tek ambicia për të ndërtuar një ekonomi që është si e suksesshme ashtu edhe që u lejon njerëzve të kenë jetë me kuptim. Nuk është dekadencë të përpiqesh të përparosh një rend që thekson nevojat njerëzore mbi interesat e kapitalit. Ndryshe nga bota e princit, mënyra evropiane e jetesës nuk është e dënuar - jo sepse, së paku, evropianët nuk duan të shohin kontinentin të bëhet ajo që është Sicilia për Italinë te Leopardi: një periferi e sunduar nga të tjerët.

Evropianët ende po shfaqin shenja rezistence: verën e kaluar, tregojnë sondazhet, 76 përqind e qytetarëve evropianë refuzuan marrëveshjen poshtëruese tregtare me Trumpin, ndërsa 81% duan që BE-ja të ndërtojë një politikë të përbashkët të mbrojtjes dhe sigurisë. Me 74 përqind, miratimi ndaj BE-së nuk ka qenë kurrë më i lartë. Dhe, ndërsa lufta e Rusisë hyn në vitin e pestë, opinioni publik evropian ka mbetur i përkushtuar ndaj Ukrainës.

Po, Evropa do tĂ« duhet tĂ« ndryshojĂ« thellĂ«sisht nĂ«se dĂ«shiron tĂ« mbrojĂ« atĂ« qĂ« ka vĂ«rtet rĂ«ndĂ«si. Ruajtja e aftĂ«sisĂ« sĂ« EvropĂ«s pĂ«r tĂ« zgjedhur tĂ« ardhmen e vet kĂ«rkon njĂ« BE mĂ« tĂ« fortĂ«, mĂ« demokratike. NĂ« Davos, presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, bĂ«ri thirrje pĂ«r tĂ« lĂ«nĂ« pas “nostalgjinĂ«â€ nĂ« emĂ«r tĂ« ndĂ«rtimit tĂ« njĂ« Evrope tĂ« re tĂ« pavarur. Çdo poshtĂ«rim nga Trumpi, Xi Jinping dhe Vladimir Putini i bĂ«n evropianĂ«t mĂ« tĂ« gatshĂ«m pĂ«r kĂ«tĂ« qĂ«ndrim.

Pra, pyetja e vërtetë është nëse udhëheqësit tanë janë gati të nxisin ndryshimin apo thjesht ta përballojnë atë në mënyrë pasive. Apo nëse, si princi, ata tërhiqen nga lufta, duke shpresuar vetëm të gjejnë rehati deri në fundin e tyre. Fundja, kjo është shprehja më aristokratike dhe më e papërgjegjshme nga të gjitha: aprÚs moi, le déluge [pas meje, përmbytja]. /Telegrafi/

↗

NJË TJETËR FILM

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: David Gilmour (albumi “A Momentary Lapse of Reason”, Pink Floyd, 1987)
PĂ«rktheu: Agron Shala

Një tingull, një tingull i vetëm
Një puthje, një puthje e vetme
Një fytyrë matanë xhamit të dritares
Qysh erdhi puna deri këtu?
Një burrë që iku, një fëmijë që qau
Një vajzë që dëgjoi, një zë që gënjeu
Dielli që digjej all
Vegimi i një shtrati bosh

Përdorimi i forcës, ai ishte shumë i fortë
Ajo shpejt do të nënshtrohet, është lodhur
Marshi i fatit, vullneti i thyer
Dikush rri shumë i qetë
Ai ka qeshur dhe ka qarë
Ai ka luftuar dhe ka vdekur
Ai është njësoj si gjithë të tjerët
As më i keqi, as më i miri

Dhe prapë kjo murmuritje e pambarimtë
Kjo llomotitje që duroj
Dete fytyrash, sytë përpjetë
Ekrani bosh, shikimi bosh
Një burrë me të zeza mbi një kalë të bardhë si bora
Një jetë pa kuptim që përfundoi rrugëtimin
Sytë e ënjtur, lotët që ende rrjedhin
Teksa ai zhduket në perëndimin e diellit

- YouTube youtu.be

❌