❌

Reading view

There are new articles available, click to refresh the page.
↗

Shqipëria më 1981: Rakia me ujë frenon hovin revolucionar për të shkuar në punë!

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Kastriot Dervishi

NdĂ«rmarrja e Furnizimit tĂ« PunĂ«torĂ«ve nĂ« MĂ«zez, mĂ« 26 tetor 1981 denoncoi se banakieri i klubit tĂ« punĂ«torĂ«ve tĂ« MinierĂ«s sĂ« PriskĂ«s, i cili nuk kish mbushur muajin nĂ« punĂ« ende, i kishte hedhur ujĂ« rakisĂ« tĂ« llojit “Rrashbull” qĂ« tregtonte pĂ«r arsye pĂ«rfitimi.

Konstatimin e kish bërë banakieri tjetër.

Po ashtu punëtorët ankoheshin se nuk e ndjenin që rakia të kishte bërë efektin e vet për të rritur entuziazmin te ata, në mënyrë që me hov revolucionar të shkonin në punë.

Fillimisht u bllokuan në cilësinë e provës materiale katër shishe me raki. U dërguan në laborator. Atje u konstatua se rakia nga 18 gradë kish zbritur në 15 gradë.

NdĂ«rmarrja bisedoi fillimisht me shokĂ«t e gjykatĂ«s popullore e mĂ« pas me shokĂ«t e hetuesisĂ« sĂ« rrethit. Filloi çështja penale bazuar nĂ« nenin 75 tĂ« Kodit Penal (shitja e mallrave tĂ« cilĂ«sisĂ« sĂ« lartĂ« pĂ«r cilĂ«si mĂ« tĂ« ulĂ«t). MirĂ«po, nga hetimi rezultoi se banakieri “rridhte nga njĂ« familje punĂ«torĂ«sh me pĂ«rbĂ«rje tĂ« mirĂ« moralo-politike”, e pĂ«r kĂ«tĂ« arsye çështja duhej parĂ« nĂ« njĂ« sy tjetĂ«r, me njĂ« skenar larg atij armiqĂ«sor. U vendos tĂ« thuhej banakieri e kishte derdhur pa dashje rakinĂ« dhe nga frika e zĂ«vendĂ«soi me ujĂ«. NĂ« kĂ«to rrethana, duke lidhur me pendesĂ«n e tij, partia vendosi qĂ« çështja tĂ« pushohej. PĂ«r kĂ«to arsye, meqĂ« “nuk paraqiste rrezikshmĂ«ri shoqĂ«rore”, hetuesia vendosi pushimin e çështjes, duke rekomanduar pĂ«r tĂ« akuzuarin njĂ« punĂ« me pagĂ« mĂ« tĂ« ulĂ«t brenda ndĂ«rmarrjes, veprim tĂ« cilin e miratoi edhe Prokuroria, “pĂ«r politikĂ« penale”.

↗

VetĂ«m dy veta e kundĂ«rshtuan Enver HoxhĂ«n ballĂ« pĂ«r ballĂ« - Ramadan Çitaku dhe Pilo Peristeri!

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Ahmet Xhavit Delvina (fragment nga libri Enigma e një epoke)

Enver Hoxha ishte njĂ« sadist i paimagjinueshĂ«m, njĂ« vampir i paskrupullt qĂ« tallej e zbavitej me vartĂ«sit e tij, apo bashkĂ«punĂ«torĂ«t e zellshĂ«m “revolucionarĂ«â€ qĂ« punonin me tĂ«, pĂ«r t’i ndĂ«rruar faqen kĂ«tij vendi, d.m.th., pĂ«r ta bĂ«rĂ« ShqipĂ«rinĂ« “ParajsĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«â€. Ai, pas njĂ« periudhe kohore, kĂ«tyre bashkĂ«punĂ«torĂ«ve iu merrte jetĂ«n nĂ« mĂ«nyrat mĂ« tĂ« turpshme e mĂ« ç’njerĂ«zore! Por, populli asnjĂ«herĂ« nuk Ă«shtĂ« njohur me bĂ«mat e tij, apo poshtĂ«rimet qĂ« ai iu bĂ«nte kĂ«tyre bashkĂ«punĂ«torĂ«ve udhĂ«heqĂ«s. Ai, nĂ«pĂ«rmjet kongreseve, plenumeve, gjyqeve, shtypit, historisĂ«, deri edhe letĂ«rsisĂ« artistike, figurat e tyre i trajtonte si tĂ« kishte qejf. Ai kĂ«ta i paraqiste si burracakĂ«, injorantĂ«, imoralĂ« dhe iu vinte shumĂ« emĂ«rtesa tĂ« tjera, ashtu si t’i interesonte atij, nĂ« asnjĂ« rast nuk u pasqyrua e vĂ«rteta pĂ«r ta, kĂ«shtu qĂ« populli kĂ«tĂ« taktikĂ« tĂ« tijĂ«n, nuk e zbĂ«rtheu kurrĂ« dhe nuk e mĂ«soi asnjĂ«herĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«n.

UnĂ«, siç e kam trajtuar rreth kĂ«tyre bĂ«mave tĂ« Enver HoxhĂ«s, kam patur biseda konfidenciale me daiun tim Esat Dishnica, i cili ishte lidhur me tĂ« qĂ« nĂ« Liceun e Korçës e deri nĂ« fund tĂ« jetĂ«s. Esati ka qenĂ« krye miku unikal i tij, apo mĂ« mirĂ«, “si vĂ«llezĂ«r binjakĂ«â€, dhe kĂ«tĂ« nuk e them vetĂ«m unĂ«, apo ne si familjarĂ«, por edhe tĂ« gjithĂ« ata qĂ« kanĂ« patur dijeni rreth marrĂ«dhĂ«nieve tĂ« tyre reciproke. Ata nuk u ndanĂ« pĂ«r asnjĂ« rast. Kjo ishte njĂ« çudi shumĂ« e veçantĂ« apo, siç thoshte babai im pĂ«r kĂ«tĂ« miqĂ«si: “Eksepsion unikal”.

Enveri, pĂ«r ta pĂ«rjashtuar edhe ruajtur Esatin nga rregulli i asgjĂ«simit tĂ« planifikuar dhe periodik, qĂ« nuk pĂ«rjashtonte as edhe njĂ« lloj shoku, vetĂ«m Esatin e mbajti me poste “speciale”, biles edhe gjatĂ« LuftĂ«s “Nacional-Çlirimtare”, si antar i KryesisĂ« sĂ« KĂ«shillit tĂ« PĂ«rgjithshĂ«m “Nacional-Çlirimtar”, ose me pozita relativisht tĂ« larta nĂ« Shtabin e PĂ«rgjithshĂ«m, ose e caktoi organizator tĂ« çetĂ«s sĂ« DumresĂ« etj. Pas “çlirimit” tĂ« vendit, e bĂ«ri dy herĂ« deputet tĂ« Korçës nĂ« Kuvendin Popullor, pastaj e ruajti nĂ« hije dhe e emĂ«roi drejtor tĂ« ShtĂ«pive tĂ« Pushimit nĂ« Pogradec dhe mĂ« vonĂ« drejtor tĂ« ShoqĂ«risĂ«-Komisionare.

Kaq ishin detyrat për Esatin aq sa jetoi. Trajtimi ekonomik i tij ishte i privilegjuar, hynte e dilte dhe drekonte tek Enveri, pa asnjë lloj audience, kalonin pushimet verore, gjithnjë bashkë, sidomos në Pogradec. Përfundimisht mund të them se e ruajti intimitetin shoqëror deri në fund të jetës së tij. Ky qe rasti më unikal në historikun e Partisë Komuniste Shqiptare dhe personalisht i Enver Hoxhës.

Ja ç’mĂ« tregonte daiu im Esati pĂ«r Enver HoxhĂ«n

NĂ« bisedat qĂ« bĂ«nim, daiu im Esati thoshte se nga Enver Hoxha historikisht dridheshin tĂ« gjithĂ«, apo siç thuhet shqip (popullorçe) “dh... nĂ« brek”. Çdokush qĂ« kish takim me tĂ«, mendonte gjithĂ« natĂ«n se si do ta ndĂ«rtonte diskutimin, qĂ« ky tĂ« ishte i sigurt qĂ« ai do ta pĂ«lqente. Ky ishte preokupimi mĂ« i madh i kĂ«tyre udhĂ«heqĂ«sve qyqarĂ«. NĂ« tĂ« gjithĂ« historinĂ« qĂ« Enveri ka qenĂ« nĂ« krye, vetĂ«m dy persona e kanĂ« kundĂ«rshtuar ballĂ« pĂ«r ballĂ« atĂ«. Ky qe njĂ« rast shumĂ« i veçantĂ«, ishte me tĂ« vĂ«rtet çudi, sidomos pĂ«r “udhĂ«heqĂ«sit trima”.

KĂ«ta tĂ« dy ishin, Pilo Peristeri dhe Ramadan Çitaku. Ky i dyti (Çitaku), i ka thĂ«nĂ« Enver HoxhĂ«s tekstualisht: “Mjaft mĂ« me llafet e tua, tĂ« dĂ«gjojmĂ« edhe tĂ« tjerĂ«t”. Kjo ndodhi kur u prishĂ«m me JugosllavinĂ«, nĂ« njĂ« mbledhje tĂ« Komitetit Qendror. Po kĂ«shtu foli edhe Pilo Peristeri kur u prishĂ«m me Bashkimin Sovjetik; “Dale o Enver, se ata rusĂ«t na e mĂ«suan se ç’ështĂ« komunizma”! PĂ«r kĂ«to dy raste, Enveri bĂ«ri dy tolerime tĂ« pashpjegueshme pĂ«r natyrĂ«n e tij.

PĂ«r Ramadan Çitakun, nuk u mor ndonjĂ« masĂ« ekstreme “siç ishte zakon”, sepse gjoja Enveri i kĂ«rkoi Komitetit Qendror, qĂ« nĂ«se “ishte e mundur”, tĂ« mos ia vinte re “BacĂ«s” se ishte njeri i mirĂ«, por i trashĂ«, “kosovar hesapi”, ndĂ«rsa pĂ«r Pilo Peristerin, po kĂ«shtu foli nĂ« Komitetin Qendror, qĂ« edhe kĂ«tij mos ia vinin re, sepse kĂ«to lojĂ« gafash apo lajthitjesh, si tĂ« thuash, janĂ« nĂ« natyrĂ«n e Pilos, se ai pĂ«r mungesĂ« kulture tĂ« lartĂ« politike, shprehet proletarçe, siç thotĂ« edhe ai, por tĂ« jeni tĂ« sigurt se i ka pa qĂ«llim tĂ« keq.

Komiteti Qendror i “mori parasysh” kĂ«rkesat e Enverit dhe mori pĂ«r tĂ« dy masa simbolike. “BacĂ«n” e çoi drejtor Qendror te Sigurimet ShoqĂ«rore, ndĂ«rsa Pilon, drejtor nĂ« UzinĂ«n Mekanike nĂ« Qytetin Stalin, meqĂ« i shkonte pĂ«r racĂ« se kishte prejardhje hekurpunuesi. Pilon e fali shumĂ« shpejt, pasi ia kishte nevojĂ«n, sepse ky ishte “ciceroni” personal i tij dhe i shĂ«rbente me zell pĂ«r tĂ« evidentuar aktivitetin revolucionar tĂ« Enver HoxhĂ«s, sidomos nĂ« 16 tetor tĂ« çdo viti, atĂ« e çonte nĂ«pĂ«r radio, televizion, institucione tĂ« ndryshme, shkolla, reparte ushtarake e kudo nĂ«pĂ«r republikĂ« pĂ«r tĂ« propaganduar veprĂ«n e tij, sakrificĂ«n, aftĂ«sitĂ« e tij “tĂ« veçanta” organizative, ushtarake, politike e çdo gjĂ« tjetĂ«r.

“Mos fol po deshe”! Pilua, shokun Enver e vinte nĂ« vendin e njeriut tĂ« rĂ«nĂ« nga qielli, kaluar edhe njĂ« profeti. Ai thoshte se shoku Enver ishte babai i vĂ«rtetĂ« dhe mĂ«suesi i kĂ«tij populli, qĂ« e gjeti ShqipĂ«rinĂ« pa asnjĂ« dije, pĂ«r tĂ« mos thĂ«nĂ« popull plotĂ«sisht injorant nĂ« politikĂ«, pale nĂ« filozofi dhe pa asnjĂ« traditĂ« revolucionare. PikĂ«risht puna e tij, mĂ«simet, sakrificat e tij nga mĂ« tĂ« paimagjinueshme na prunĂ« “aty ku jemi sot” dhe qĂ« na e ka lakmi e gjithĂ« bota. Natyrisht “leksionet” e Pilos ishin tĂ« parapĂ«rgatitura nĂ« “fabrikĂ«n” e Nexhmije HoxhĂ«s. Kjo “fabrikĂ«â€, nĂ« gjuhĂ«n zyrtare quhej Instituti i Studimeve Marksiste-Leniniste.

Pilo Peristeri konsiderohej nga komunistĂ«t mĂ« tĂ« vjetĂ«r shqiptar, sĂ« bashku me Miha Lakon, kĂ«shtu i kishte caktuar “Zeusi”, prandaj Pilua ishte ngarkuar nĂ« kĂ«tĂ« rol tĂ« rĂ«ndĂ«sisĂ« sĂ« veçantĂ«, meqenĂ«se e kishte edhe besimin. PĂ«rsa u takon tĂ« gjithĂ« komunistĂ«ve shqiptarĂ«, duke pĂ«rfshirĂ« edhe udhĂ«heqjen mĂ« tĂ« lartĂ« “shtatĂ« nĂ« qese” iu shkonin nga Enveri - thoshte Esati. Ja p.sh. Mehmet Shehun, qĂ« e mbajnĂ« pĂ«r trim tĂ« madh, apo Hero tĂ« LuftĂ«s, qĂ« e quan i tĂ«rĂ« populli shqiptar, “dh... nĂ« brek nga ai” - “shtatĂ« n’qese i shkojnĂ«â€, ngrihet nĂ« mbledhje tĂ« ByrosĂ« Politike njĂ« ditĂ« dhe me servilizmin mĂ« tĂ« madh dhe tĂ« dukshĂ«m plot neveri, pĂ«r t’i bĂ«rĂ« qejfin “komandantit”, propozoi: ShokĂ«, pĂ«r tĂ« rritur sigurinĂ«, pĂ«r mbrojtjen e jetĂ«s sĂ« mĂ«suesit dhe komandantit tonĂ«, shokut Enver Hoxha, aq tĂ« shtrenjtĂ« pĂ«r ne dhe pĂ«r gjithĂ« ShqipĂ«rinĂ« e matanĂ« nĂ«pĂ«r botĂ«, propozoj qĂ« edhe ne anĂ«tarĂ«t e ByrosĂ« Politike, duke filluar qĂ« nga unĂ« i pari, tĂ« kontrollohemi deri nĂ« trup e “kudo”, pĂ«rpara se tĂ« hyjmĂ« pĂ«r punĂ« nĂ« zyrĂ«n e shokut Enver, sepse kĂ«shtu e kĂ«rkon situata dhe interesi i atdheut. MegjithĂ«se shokut Enver ky propozim iu duk i tepĂ«rt edhe vet, jo vetĂ«m qĂ« nuk e pranoi, por edhe e kundĂ«rshtoi. Mehmeti iu imponua ByrosĂ« Politike, por nĂ« saj tĂ« demokracisĂ« sĂ« brendshme nĂ« parti dhe duke patur parasysh vlerat e jashtĂ«zakonshme tĂ« shokut Enver, kjo masĂ« qĂ« do tĂ« merrej pĂ«r ruajtjen e jetĂ«s sĂ« tij, ishte fare e vogĂ«l, rrjedhimisht me shumicĂ« votash u pranua propozimi i “Heroit” Mehmet Shehu.

KĂ«shtu, qĂ« nga ajo ditĂ« njerĂ«zit e Sulo Gradecit ose pjesĂ«tarĂ«t e sektorĂ«ve tĂ« mbrojtjes sĂ« udhĂ«heqjes, kontrollonin me dorĂ« nĂ« tĂ« gjithĂ« trupin, edhe anĂ«tarĂ«t e ByrosĂ« Politike, sĂ« bashku me “trimin legjendar” Mehmet Shehun, kur i thĂ«rriste pĂ«r ndonjĂ« punĂ« nĂ« zyrĂ« apo nĂ« shtĂ«pi, shoku Enver. Por, Mehmeti bĂ«ri edhe njĂ« propozim tĂ« dytĂ« shumĂ« mĂ« interesant se i pari dhe ky qe kulmi i servilizmit dhe i frikĂ«s, gjithashtu ndaj Enverit. Mesa duket si kriminel profesionist i regjur qĂ« ishte vetĂ«, kishte filluar tĂ« mendonte se i qenĂ« sosur ditĂ«t e jetĂ«s dhe e ndiente se ishte afĂ«r dita qĂ« do tĂ« vepronte edhe tek ai mekanizmi “auto-vrasĂ«s” tashmĂ« i njohur.

Për ta larguar sado pak këtë siklet apo ankth dhe të investonte në Parti shenja të reja besueshmërie, ngrihet në një mbledhje të Byrosë Politike dhe thotë:

- Meqenëse shoku Enver është shumë i lodhur nga një punë shumëvjeçare dhe me intensitet të paimagjinueshëm për interesat e atdheut dhe për më tepër kanë dalluar se ai, lodhjen e tij mundohet ta fsheh kur është në krye të detyrës, apo në mes nesh, me qëllim që të mos na shqetësojë ne, lëre pastaj për ndonjë rast të jashtëzakonshëm që ai mund të mungojë në ndonjë mbledhje tonën, për arsye shërbimi jashtë Tiranës, se sa keq i vjen për mungesën, prandaj neve na bie për detyrë, që të gjejmë mënyra të reja, që me punën e përbashkët, të arrijmë të mos pengojmë për asnjë rast objektivat e punës, që shoku Enver i ka vënë vetes.

- Por, dua tĂ« theksoj edhe njĂ« gjĂ« shumĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r kĂ«tĂ« situatĂ« tĂ« re shumĂ« tĂ« ndĂ«rlikuar ndĂ«rkombĂ«tare qĂ« po jetojmĂ«. Kjo situatĂ« e re ka lindur probleme tĂ« reja qĂ« duan zgjidhje, jo vetĂ«m me mĂ«nyrat e zakonshme teknike, ekonomike, politike, diplomatike etj., por, kĂ«rkojnĂ« mĂ«nyra dhe trajtime mĂ« tĂ« kualifikuara, nuk mjaftojnĂ« mĂ« besnikĂ«ria klasike ndaj MarksizĂ«m-Leninizmit nĂ« mĂ«nyrĂ« shabllone, por baza e zgjidhjes duhet tĂ« jetĂ« shumĂ« mĂ« e gjerĂ«, e mbĂ«shtetur pa asnjĂ« ekuivok nĂ« mendimet e reja qĂ« e pasurojnĂ« MarksizĂ«m-Leninizmin nĂ« mĂ«nyrĂ« shkencore, pĂ«r kushtet e sotme tĂ« hedhura nga Partia jonĂ« me shokun Enver nĂ« krye. Dua tĂ« shtoj edhe njĂ« gjĂ«: Ne, anĂ«tarĂ«t e ByrosĂ« Politike lĂ«mĂ« shumĂ« pĂ«r tĂ« dĂ«shiruar, qĂ« tĂ« arrijmĂ« kĂ«tĂ« nivel tĂ« ri, neve na duhet tĂ« punojmĂ« shumĂ« qĂ« t’i asimilojmĂ« kĂ«to direktiva tĂ« reja, prandaj propozoj qĂ« nĂ« çdo mbledhje tĂ« ByrosĂ« Politike, tĂ« asistojĂ« pĂ«r tĂ« na ndihmuar shoqja Nexhmije Hoxha, qĂ« Ă«shtĂ« natyrshĂ«m specialistja mĂ« e mirĂ« pĂ«r ç’ka shtrova mĂ« sipĂ«r. Prezenca e saj nĂ« mbledhjet tona, si dhe ndihma e saj, jo vetĂ«m qĂ« na ndihmon qĂ« ne tĂ« mos gabojmĂ« kurrĂ« nĂ« “vijĂ«â€, por njĂ«kohĂ«sisht shokut Enver i krijon mundĂ«sira tĂ« reja, kohĂ« tĂ« re e mĂ« tĂ« zgjatur, pĂ«r tĂ« punuar nĂ« studion e tij nĂ« shtĂ«pi pĂ«r çështjen tonĂ«. NdĂ«rsa ne tĂ« informohemi nĂ«pĂ«rmjet shoqes Nexhmije, pĂ«r kĂ«rkesat apo udhĂ«zimet e reja, kĂ«shtu qĂ« ne i kursejmĂ« komandantit ecejaket pĂ«r ne, “kohĂ« â€œĂ«shtĂ«, po si!

- I lutem shoqes Nexhmije tĂ« mos keqkuptohet se çdo gjĂ« qĂ« shtrova, e di se do t’i pĂ«lqej shokut Enver, pavarĂ«sisht se ai do tĂ« ngarkohet me mĂ« shumĂ« punĂ«, por ama e dimĂ« qĂ« ai Ă«shtĂ« i etur pĂ«r punĂ« dhe ne me kĂ«to propozimet e reja, do t’i lehtĂ«sojmĂ« lĂ«vizjet e parĂ«ndĂ«sishme. I lutem gjithashtu edhe njĂ«herĂ« shoqes Nexhmije, se pĂ«r kĂ«tĂ« ndihmĂ« qĂ« do tĂ« na japi ne dhe PartisĂ«, do t’i jemi mirĂ«njohĂ«s dhe pĂ«r tĂ« mos shkelur rregullat administrative tĂ« PartisĂ«, tĂ« mos e protokollojmĂ« prezencĂ«n e saj nĂ« mbledhjet tona. Me gjithĂ« kundĂ«rshtimin e shoqes Nexhmije, propozimi u hodh nĂ« votĂ« dhe u miratua njĂ«zĂ«ri. Si rrjedhim shoqja Nexhmije merrte pjesĂ« nĂ« çdo mbledhje tĂ« ByrosĂ« Politike, pa u shĂ«nuar kurrĂ« nĂ« protokollin zyrtar tĂ« mbledhjes. Edhe Suloja kĂ«naqej nga niveli i lartĂ« i ndĂ«rgjegjes, sĂ« shokĂ«ve tĂ« “BirosĂ«â€.

Mehmeti me kĂ«to furçet apo pallavrat e tij pĂ«r figurĂ«n e Enverit, mendonte se do tĂ« fitonte diçka, sĂ« paku tĂ« arrinte ta bindte sadopak Nexhmijen, se ai ushqente dashuri e respekt pĂ«r tĂ«, prandaj e kishte aktualizuar kĂ«tĂ« çështje. Enveri kishte disa kohĂ«, qĂ« nuk vinte gjithnjĂ« nĂ« mbledhje tĂ« ByrosĂ«, pĂ«r shkak tĂ« sĂ«mundjeve tĂ« tij tĂ« njohura si, diabet i lartĂ«, sĂ«mundjen e rĂ«ndĂ« tĂ« zemrĂ«s etj., por e keqja mĂ« e rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r tĂ« ishte, kur ai duhej tĂ« paraqitej nĂ« kontakte tĂ« ndryshme me njerĂ«zit, sepse ai kishte pĂ«suar njĂ« ezauriment mendor galopant nĂ« formĂ« mjaft tĂ« rĂ«ndĂ«, sa kishte arritur t’i pengonte dhe rrjedhshmĂ«rinĂ« e tĂ« folurit, lĂ«re pastaj dhe nivelin mendor.

Por, siç u duk mĂ« vonĂ«, kĂ«to forma apo sjellje servile qĂ« Mehmet Shehu pĂ«rdori, nuk i dhanĂ« asnjĂ« pĂ«rfitim pĂ«r tĂ« keqen qĂ« mendonte, se do t’i ndodhte sipas historisĂ« dhe rregullit “auto-vrasĂ«s”, qĂ« funksiononte normalisht nĂ« Parti. Koha tregoi se edhe atij i ishte pĂ«rcaktuar me saktĂ«si dita e asgjĂ«simit. Kjo ishte nĂ« fakt periudha mĂ« e keqe shĂ«ndetĂ«sore e Enverit dhe tashmĂ« ishte e qartĂ« pĂ«r tĂ« gjithĂ«, se ai nuk e merrte mĂ« veten dhe shĂ«ndeti i tij do tĂ« shkonte pĂ«rditĂ« e mĂ« keq. KĂ«shtu qĂ« komandĂ«n e shtetit shqiptar, efektivisht e kishte marrĂ« nĂ« dorĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« absolute, “Zonja e ZezĂ«â€ Nexhmije Hoxha dhe Sulo Gradeci, dora e hekurt e saj, tĂ« dy kriminelĂ« sadistĂ« sa s’ka. NdĂ«rkohĂ« llahtaria dhe frika tek Mehmeti, kishin mbĂ«rritur kulmin edhe te mua si Xhavit.

MĂ« kujtohet njĂ« rast shumĂ« i turpshĂ«m pĂ«r “heroin” frikacak Mehmet Shehu. Vjen njĂ« ditĂ« gjithĂ« madhĂ«shti dhe autoritet nĂ« Kombinatin e Auto-TraktorĂ«ve me cilĂ«sinĂ« e kryeministrit, nĂ« njĂ« mbledhje pune nĂ« bazĂ« (siç i thoshin atĂ«herĂ«), me rastin e prodhimit tĂ« traktorit tĂ« parĂ« shqiptar. GjatĂ« fjalĂ«s sĂ« tij qĂ« pĂ«rshkohej nga njĂ« entuziazĂ«m i madh pĂ«r “sukseset” e arritura nga klasa jonĂ« punĂ«tore nĂ«n udhĂ«heqjen e PartisĂ« me shokun Enver nĂ« krye, njĂ« shok i yni po komunist, Vesel Bano, nga “entuziazmi” i madh qĂ« e kishte pushtuar, ndĂ«rpreu fjalĂ«n e Mehmetit dhe bĂ«rtiti nĂ« sallĂ«: RroftĂ« shoku Mehmet Shehu dhe natyrshĂ«m e gjithĂ« salla brohoriti “Urra, urra ...” nĂ« mĂ«nyrĂ« frenetike, por pĂ«r çudi ngrihet Mehmeti i “nervozuar” nĂ« kulm dhe urdhĂ«ron me duar e zĂ« tĂ« lartĂ«: TĂ« dalĂ« menjĂ«herĂ« jashtĂ«, ai qĂ« hodhi atĂ« parullĂ« krejtĂ«sisht tĂ« gabuar.

Pas pak vazhdoi duke bĂ«rtitur rishtazi: More-more, po ç’jam unĂ«? UnĂ« nuk jam gjĂ« tjetĂ«r, veçse njĂ« si ju dhe asgjĂ« mĂ« tepĂ«r. Neve duhet tĂ« thĂ«rrasim dhe tĂ« bĂ«rtasim biles, por jo, jo, jo “rroftĂ« Mehmeti”, por “RroftĂ« shoku Enver Hoxha” - themeluesi i PartisĂ« sonĂ«, sepse ai na rriti, na edukoi dhe na bĂ«ri kĂ«ta qĂ« jemi sot, ai punoi me tĂ« gjithĂ« ne si mĂ«suesi me nxĂ«nĂ«sin, prandaj tĂ« gjithĂ« e kemi detyrim tĂ« thĂ«rrasim me forcĂ« dhe biles me forcĂ« tĂ« madhe. TĂ« rrojĂ« Partia jonĂ« dhe themeluesi e mĂ«suesi ynĂ« shoku Enver Hoxha, urra-urra ... dhe kĂ«shtu ndodhi nĂ« Kombinatin tonĂ«.

Pra, me këto që përshkrova shkurtazi për Mehmet Shehun, del dhe vërtetohet katërcipërisht se ai ishte një burracak i vërtetë dhe katil shumë ordiner, si të gjithë shokët e sërës së tij.

Por, dimĂ« edhe historinĂ«, edhe fundin e Mehmet Shehut, qĂ« shkoi si “cjapi te kasapi”, kur i erdhi momenti i planifikuar pĂ«r t’u asgjĂ«suar si gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t, biles ai ishte aq i “ndĂ«rgjegjshĂ«m”, sa la edhe njĂ« letĂ«r pĂ«rshĂ«ndetĂ«se pĂ«r PartinĂ« qĂ« e rriti, e edukoi dhe nĂ« fund natyrshĂ«m e asgjĂ«soi. Enveri tek Mehmeti si person, shfrytĂ«zoi nĂ« maksimum anĂ«n e tij kriminale, qĂ« e kishte nĂ« kufijtĂ« shumĂ« mĂ« tĂ« lartĂ« se shokĂ«t e tij dhe mund tĂ« themi pa frikĂ«, se ishte kampion i kriminelĂ«ve tĂ« tjerĂ«, duke pĂ«rjashtuar vetĂ«m Enver HoxhĂ«n qĂ« ia kalonte. Enveri e asgjĂ«soi Mehmetin kur deshi, tamam si njĂ« pulĂ«, pa asnjĂ« problem.

Ai nuk i zuri besĂ« atij asnjĂ«herĂ«, gjithmonĂ« dyshonte pĂ«r tĂ«, i dukej se ishte mosmirĂ«njohĂ«s dhe biles, Enveri nga qĂ«ndrimi qĂ« ai mbante, çuditej se si nuk e kuptonte se i kishte kaluar shumĂ« koha e flijimit, si tĂ« gjithĂ« shokĂ«t paraardhĂ«s. E keqja pĂ«r Mehmetin dhe qĂ« e “mori nĂ« qafĂ«â€, ishte bindja e tij se Enveri nuk bĂ«nte dot pa tĂ« dhe njĂ«kohĂ«sisht besonte pĂ«r njĂ« vdekje tĂ« papritur pĂ«r tĂ«, prandaj ai mendonte se si po shkonin punĂ«t, nuk e kishte keq, sikur do t’ia hidhte. Por, njĂ«kohĂ«sisht edhe Enveri e mendonte shumĂ« mirĂ«, se sa keq do tĂ« sillej Mehmeti me emrin e figurĂ«n e tij pas vdekjes, lĂ«re pastaj me familjen e tij. Prandaj ai meritonte trajtim tĂ« veçantĂ«.

Gradualisht i zhduku edhe gruan Fiqirete Sanxhaktarin. Edhe kjo kriminele e njohur qĂ« kishte mbajtur dhe funksione tĂ« larta partie, prandaj edhe ajo ishte nĂ« nomenklaturĂ«n qĂ« mekanizmi auto-vrasĂ«s i PartisĂ«, duhet tĂ« vepronte edhe mbi tĂ«, rrugĂ« tĂ« cilĂ«n ajo ja u kishte caktuar personalisht shokĂ«ve dhe shoqeve tĂ« saj. Po kĂ«shtu i zhdukĂ«n edhe djalin e madh Vladimirin me (vetĂ«)vrasje. Ky qe shpĂ«rblimi qĂ« ju jepte “nĂ«na Parti” bijve dhe bijave tĂ« saja, pĂ«r punĂ«n e tyre tĂ« “vyer” ndĂ«r vite. Enveri, bashkĂ«punĂ«torĂ«t e tij tĂ« afĂ«rt i analizonte me shumĂ« kujdes, ai p.sh., sikur tĂ« dallonte tek ata qĂ« natyra i kishte dhuruar pak nder dhe pak trimĂ«ri, ai i refuzonte menjĂ«herĂ« dhe nuk i donte kurĂ«n e kurĂ«s pranĂ« vetes.

Ai preferonte ata njerĂ«z qĂ« veç mungesĂ«s sĂ« nderit dhe trimĂ«risĂ«, mundĂ«sisht tĂ« kishin edhe tĂ« kaluar tĂ« diskutueshme. Kjo gjĂ« i interesonte atij, sepse e kishte mĂ« tĂ« lehtĂ« tĂ« bĂ«nte me ta çfarĂ« tĂ« donte. KĂ«to “vegla” qorre kalonin kontroll pas kontrolli dhe nĂ« fund i shikonte edhe njĂ«herĂ« ai vet me shumĂ« kujdes, kĂ«ta kandidat, qĂ« ia ofronin pĂ«r bashkĂ«punĂ«torĂ« sipas shijes sĂ« tij, organet e caktuara pĂ«r kĂ«to probleme, mbi tĂ« gjitha ai u kontrollonte edhe a kishin cilĂ«si tĂ« larta natyrale pĂ«r t’u pĂ«rpunuar sipas dĂ«shirĂ«s sĂ« vet dhe po tĂ« bindej ai vetĂ« personalisht pĂ«r kĂ«to cilĂ«si, atĂ«her ata konsideroheshin tĂ« padiskutueshĂ«m pĂ«r tĂ«.

Ai nĂ«pĂ«rmjet informacioneve tĂ« sakta merrte vesh shkallĂ«n e kolaboracionizmit tĂ« tyre me qeveritĂ« e kaluara, ky informacion ishte njĂ« avantazh pĂ«r tĂ«, sepse e dinte qĂ« ata do tĂ« ishin mĂ« tĂ« gatshmit pĂ«r t’u futur nĂ« çdo punĂ« tĂ« pisĂ«t, apo krime tĂ« çdo lloji, vetĂ«m pĂ«r tĂ« mbuluar tĂ« kaluarĂ«n e tyre tĂ« kompromentuar. Po pĂ«rmend disa nga kĂ«ta elementĂ« tĂ« ulĂ«t qĂ« punuan me shumĂ« devocion pĂ«r atĂ« sistem dhe nĂ« fund shumĂ« prej tyre i pĂ«rpiu mekanizmi i famshĂ«m auto-vrasĂ«s i partisĂ« sĂ« tyre:

- Dr. Omer Nishani, ka qenë përfaqësues i lartë i Dhomës Koorporative Fashiste dhe anëtar i Këshillit të Lartë të Shtetit.

- Ramiz Alia, me kombësi boshnjake, ka qenë anëtar i Rinisë Fashiste, i veshur me këmishë të zezë. Partia dispononte fotografi origjinale dhe regjistra fashiste, ku kishte prej tyre edhe me firmën e tij origjinale.

- Gjeneral Qazim Kondi, në shtator të vitit 1941 ishte oficer fashist; për merita ndaj fashizmit, në janar të 1943, emërohet nënprefekt i Kurveleshit

- Gjon Banushi, rreshter i kuesturĂ«s nĂ« VlorĂ« dhe punonjĂ«s i strukturave tĂ« “SIMIT” (ShĂ«rbimi i FshehtĂ« Britanik) deri nĂ« fillim tĂ« vitit 1943.

Pa pĂ«rmendur tĂ« tjerĂ« si: Spiro Moisiu, Shefqet Peçi, Bedri Spahiu, Et’hem Berhani etj. PĂ«rmenda vetĂ«m disa nga kĂ«ta tĂ« niveleve nga mĂ« tĂ« lartat e deri te mĂ« tĂ« ulĂ«tat. Ai me kĂ«ta tipa luante si tĂ« donte, prandaj kishte arritur rezultate tĂ« larta nĂ« krime, duke pĂ«rdorur kĂ«tĂ« lloj llumi apo elementi dhe pĂ«r kĂ«ta mund tĂ« flasĂ«sh sa tĂ« duash, por fatkeqĂ«sisht nĂ« agjenturat e Sigurimit tĂ« Shtetit, kishte tĂ« kompromentuar edhe nga radhĂ«t tona.

Kjo e keqe ndodhi dhe u bĂ« fakt edhe sepse kishte nga tanĂ«t qĂ« nuk mundĂ«n tu rezistonin terrorit dhe torturave pĂ«r kohĂ« tĂ« gjatĂ« e qĂ« u shtrinĂ« deri te familjarĂ«t e kĂ«tyre “qyqarĂ«ve” fatkeqĂ«. Ky ishte njĂ« fakt i papritur dhe i paimagjinueshĂ«m, prandaj kĂ«tĂ« fatkeqĂ«si tĂ« turpshme duhet ta pranojmĂ« ashtu siç ishte realiteti. KĂ«shtu qĂ« edhe “hienat” komuniste duke penetruar edhe ndĂ«rmjet nesh, shkaktuan dĂ«me tĂ« pa llogaritura. /Memorie.al/

↗

KËNGË PËR QENIN

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Poezi nga: Sergei Yesenin
PĂ«rktheu: Agron Tufa

Me ag në katoq të thekrës,
Ku varen rrogozë verdhashë,
Një bushtër polli këlyshët,
Shtatë këlyshë kuqalashë.

Gjer në muzg i përkëdheli,
Me gjuhë duke i lëpirë,
Dhe nga barku i ngrohtë
I pikonte bor' e shkrirë.

Edhe kur pulat në muzg
Hynë të flenë në qymez,
Erdh i zoti i saj vramuz
I futi të shtat' në thes.

Vrapon ajo mbi pirgje
Pas tij, në ankth, turbullirë ...
Por gjatë, sa gjat' u drodh
Faq' e pellgut të pangrirë.

Kur mbrapsht mezi hidhte hap,
Dhe lëpinte ijet me lyshtër,
I ngjau hëna përmbi hatë
Me njërin nga këlyshët.

Me vështrimin drejt zeniti,
Thershëm piskati përpjetë,
Ndërsa hënëza rrëshqiti
Pas kodre, dhe në fushë u fsheh.

Dhe shungull, si tallje lëmoshe,
Kur i flakin një gur mizor,
U rrokullisen sytë e qenit -
Yje të artë mbi dëborë.

[1915]

↗

Përdorimi i ushtrisë për ndryshim të regjimit në Iran do të jetë i rrezikshëm - mos e shndërroni në një Irak tjetër

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Michael Goodwin / New York Post
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Fuqia amerikane mund tĂ« shfaqet nĂ« mĂ«nyra tĂ« ndryshme, ashtu siç e pĂ«rshkroi mjeshtĂ«risht Teddy Roosevelt me thĂ«nien e tij tĂ« famshme: “Fli qetĂ«, por mbaje pranĂ« njĂ« shkop tĂ« madh”.

Thënë të vërtetën, Donald Trumpi kurrë nuk ka qenë adhurues i artikulimit të prajshëm, por komentet e tij të së martës mbi trazirat në Iran ishin gjithsesi afër kësaj - për momentin.

NĂ« njĂ« postim tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m nĂ« platformĂ«n Truth Social, drejtuar “PatriotĂ«ve iranianĂ«â€, presidenti i nxiti: “VAZHDONI PROTESTONI – MERRINI INSTITUCIONET TUAJA!!!”

Më pas, ai vazhdoi me atë që duket si një premtim për të përdorur Shkopin e Madh, duke thënë:

“Mbajini mend emrat e vrasĂ«sve dhe tĂ« dhunuesve. Ata do tĂ« paguajnĂ« njĂ« çmim tĂ« madh”.

Ai shtoi se kishte anuluar tĂ« gjitha takimet me drejtuesit e regjimit, “derisa tĂ« ndalet masakra”, dhe e pĂ«rmbylli me njĂ« frazĂ« tĂ« fortĂ«: “NDIHMA PO VJEN.”

Por, çfarë lloj ndihme? Dhe, kur futet në veprim Shkopi i Madh? Mungesa e detajeve është e qëllimshme, sepse i jep presidentit mundësinë të rrisë presionin, ndërkohë që ruan fleksibilitetin për të negociuar - ose për të përdorur ushtrinë nëse gjithçka tjetër dështon.

Kështu, kjo deklaratë mund të lexohet si paralajmërim i fundit që vjen pas raporteve se mullahët e çmendur kishin ndryshuar taktikat e tyre në terren - me pasoja shumë të përgjakshme.

Thuhet se urdhrat pĂ«r “tĂ« qĂ«lluar pĂ«r tĂ« vrarĂ«â€ kanĂ« sjellĂ« mĂ« shumĂ« vdekje, me rreth tre mijĂ« civilĂ« tĂ« vrarĂ« nga forcat qeveritare. Sipas dĂ«shmive tĂ« raportuara nga mediat, trupat ishin urdhĂ«ruar tĂ« ekzekutojnĂ« protestues tĂ« paarmatosur dhe tĂ« qĂ«llojnĂ« mbi civilĂ« tĂ« rastĂ«sishĂ«m nĂ« rrugĂ«, madje edhe mbi ata qĂ« nuk protestonin.

Doni ndryshon tonin

Rritja dramatike e përdorimit të forcës duket se e detyroi Trumpin të ndryshojë tonin dhe të shtojë të martën një kërcënim të mundshëm për ndërhyrje ushtarake.

Gjuha e tij përfaqësonte një kthesë të qartë drejt ashpërsisë krahasuar me të hënën, kur ai ishte përqendruar më shumë te presioni ekonomik, duke kërcënuar me vendosjen e tarifave 25 përqind ndaj çdo vendi që do të vazhdonte tregtinë me Teheranin.

Kjo në fakt do të thotë embargo, sepse pak vende, mos asnjë, do të pranonin marrëveshjen e tillë.

Gjithashtu, embargoja do të nxitë edhe më tej pakënaqësitë e protestuesve, duke pasur parasysh se ishte kryesisht kriza ekonomike - përfshirë kolapsin e monedhës iraniane - që ndezi trazirat në fund të dhjetorit të kaluar.

Sipas ABC News, që atëherë protesta pati në 187 qytete në të gjitha 31 provincat e Iranit.

Ndërkohë, kursi i këmbimit vijon të bjerë dhe të hënën arriti në nivel të jashtëzakonshëm prej 1.45 milion rialë për një dollar amerikan. Norma e inflacionit në dhjetor u mat në 42.5 përqind.

Për të qenë të qartë, Shtëpia e Bardhë prej ditësh bëri me dije se presidenti po peshon përdorimin e veprimeve ushtarake, si reagim ndaj shtypjes së ashpër. Por, në vend të zmbrapsjes, mullahët shtuan sulmet dhe po ashtu ndalën internetin për ta mbajtur botën në errësirë për ngjarjet.

Gazeta The Wall Street Journal raportoi se shërbimi Starlink i Elon Musku u bllokua nga qeveria për të penguar civilët për të shpërndarë video të protestave në rritje dhe shtypjes brutale.

Përkundër përshkallëzimit të ngjarjeve, përdorimi i ushtrisë amerikane për të sjellë ndryshimin e regjimit do të ishte shumë i rrezikshëm

Rrethanat tani janĂ« shumĂ« tĂ« ndryshme nga gjendja nĂ« qershorin e kaluar, kur Trumpi pĂ«rdori fuqinĂ« ushtarake amerikane kundĂ«r Iranit. NĂ« atĂ« rast, ajo u kufizua vetĂ«m nĂ« koordinim me Izraelin dhe pĂ«rdorimin e disa bombarduesve amerikanĂ« B‑2, pĂ«r tĂ« goditur tri nga objektet bĂ«rthamore tĂ« vendit me bomba tĂ« mĂ«dha qĂ« shkatĂ«rrojnĂ« bunkerĂ«t.

Ai veprim erdhi pasi bisedimet me mullahët rreth këtyre objekteve nuk dhanë rezultat, dhe dukej si një paralajmërim, por edhe një ftesë për Iranin për të hyrë në negociata serioze për të ndaluar programin e tij bërthamor.

Gjatë gjithë kohës, Trumpi bëri çmos që të bëhej e qartë se ai dëshironte të arrinte marrëveshje, duke ia ngarkuar këtë detyrë këshilltarit të afërt, Steve Witkoff. Por, pavarësisht deklaratave plot shpresë të presidentit dhe takimeve të shumta, Ajatollah Khamenei e hodhi poshtë ofertën e presidentit dhe vazhdoi të kërcënonte Izraelin dhe Shtetet e Bashkuara.

Kjo la në fuqi sanksionet e rrepta ndaj naftës dhe sistemit bankar. Që atëherë, ekonomia iraniane ka ngecur dhe raportet e shumta flasin për mungesa të energjisë elektrike dhe ujit të pastër, gjë që ka kontribuar në rënien ekonomike dhe dëshpërimin publik.

Për më tepër, kapja e udhëheqësit venezuelas Nicolås Maduro nga Trumpi hoqi aleatin kryesor të Iranit në Hemisferën Perëndimore dhe preu më thellë të ardhurat e mullahëve nga kontrabanda e naftës dhe armëve.

Anëtarët e Hezbollahut, grupit terrorist të financuar nga Irani me bazë në Liban, gjithashtu ngritën baza në Karakas, gjë që shqetësoi Uashingtonin.

Megjithatë, regjimi islamist iranian ka përballuar trazira të mëparshme dhe nuk ka asnjë garanci se trazirat aktuale nënkuptojnë se ai është i destinuar të bjerë.

Një ndryshim i mundshëm, këtë herë, është se përhapja e protestave në të gjithë vendin ka bërë që disa vëzhgues të besojnë se kryengritja përbën kërcënim real për kontrollin klerikal dhe rregullat e rrepta për sjelljen dhe veshjen publike, sidomos për gratë dhe vajzat.

Megjithatë, kjo nuk është arsye bindëse që ShBA-ja të angazhohet në ndryshim regjimi, gjë që nuk do të ishte aspak e lehtë.

Përvoja në Irak ende i përndjek edhe luftënxitësit amerikanë, dhe vetë Trumpi e ka quajtur pushtimin e Irakut, nën udhëheqjen e George W. Bushit, si luftë idiote që i kushtoi Amerikës shumë, si në gjak ashtu edhe në thesar.

Rrota e historisë po kthehet rreth e rrotull tani, me Trumpin që përballet me paralajmërime se një përfundim po aq tragjik mund të ndodhë nëse ai ndihmon në rrëzimin e ajatollahut.

Mes skeptikĂ«ve Ă«shtĂ« edhe Jon Hoffman, njĂ« studiues nĂ« Institutin “Cato”, i cili beson se misioni i tillĂ« do tĂ« kthehej si bumerang.

“Sulmi ndaj Iranit rrezikon pĂ«rfshirjen e Uashingtonit nĂ« kĂ«tĂ« trazirĂ« tĂ« brendshme pa njĂ« qĂ«llim tĂ« qartĂ« pĂ«rfundimtar, si dhe rrezikimin e trupave amerikane tĂ« stacionuara nĂ« gjithĂ« Lindjen e Mesme”, tha Hoffman nĂ« njĂ« deklaratĂ«.

Çështjet e brendshme

Ai theksoi se “politikat luftĂ«nxitĂ«se tĂ« ShBA-sĂ« ndaj Iranit, historikisht fuqizuan elementĂ«t mĂ« tĂ« fortĂ«â€ dhe se veprimi ushtarak “rrezikon tĂ« zhvendos temĂ«n nga pakĂ«naqĂ«sitĂ« e arsyeshme tĂ« iranianĂ«ve ndaj regjimit te kundĂ«rshtarĂ«t e tij ndĂ«rkombĂ«tarĂ«â€, pra Izraeli dhe ShBA-ja.

“Tentimi pĂ«r tĂ« pĂ«rvetĂ«suar opozitĂ«n e brendshme nĂ« Iran rrezikon ta dĂ«mtojĂ« atĂ«â€, shtoi ai dhe pohoi se “qasja pragmatike, pa ndĂ«rhyrje direkte, duhet tĂ« udhĂ«heqĂ« politikĂ«n amerikane nĂ« ditĂ«t nĂ« vijim.”

Për më tepër, me Uashingtonin gjithnjë e më shumë të përqendruar te zgjedhjet e mesit të mandatit, Trumpi përballet me kontroversa të brendshme, siç është shtypja e ICE-së [agjencia e emigracionit], dhe - kryesorja - shifrat e këqija të opinionit publik mbi qasjen ndaj ekonomisë.

Një mesatare e sondazheve e publikuar nga Real Clear Politics tregon se 41 përqind e të anketuarve miratojnë politikat dhe veprimet ekonomike të tij, ndërsa 56 përqind nuk i miratojnë.

Në këtë sfond, dhe me ngjarjet në Venezuelë që ende janë të paqarta, përfshirja ushtarake në Iran ndoshta nuk do të ishte popullore në shtëpi.

Kjo nuk do tĂ« thotĂ« se ShBA‑ja duhet t’ia kthejĂ« shpinĂ«n shtypjes brutale tĂ« regjimit. Por, realiteti politik Ă«shtĂ« se presidenti nuk mund tĂ« ia lejojĂ« vetes tĂ« largohet shumĂ« larg apo pĂ«r shumĂ« kohĂ« nga çështjet ekonomike dhe sociale tĂ« banorĂ«ve amerikanĂ«. /Telegrafi/

↗

Roboti dhe filozofi

✇Telegrafi
By: Agron Shala


NĂ« epokĂ«n e inteligjencĂ«s artificiale, debatojmĂ« pa fund se si duket ndĂ«rgjegjja. A mund t’i fotoaparati gjĂ«rat mĂ« qartĂ«?

Nga: Dan Turello - shkrimtar, historian kulture dhe fotograf / The New Yorker
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

AtĂ« natĂ« Sofia ishte fjalĂ«pake. MĂ« herĂ«t gjatĂ« ditĂ«s, ishte nĂ« skenĂ« nĂ« konferencĂ«n ku po merrja pjesĂ« dhe ishte ngacmuar pĂ«r njĂ« gjest qĂ« dukej sikur po tregonte gishtin e mesit drejt audiencĂ«s. Tani ndodhej nĂ« hollin e hotelit, me njĂ« fustan tĂ« zi, nĂ« qendĂ«r tĂ« vĂ«mendjes. U ndal pĂ«rpara njĂ« muri portokalli tĂ« ndezur. Kisha me vete njĂ« lente portreti 85 mm., njĂ« tĂ« tillĂ« qĂ« nxjerr nĂ« pah tiparet njerĂ«zore. “Cilat janĂ« shpresat e tua pĂ«r tĂ« ardhmen e njerĂ«zimit?” - e pyeta. Nuk ishte shumĂ« e gatshme tĂ« pĂ«rgjigjej, por reagoi ndaj kamerĂ«s. Shikimi i saj ishte i patundur: pa dredhi, vetĂ«m ata sy tĂ« mĂ«dhenj, me mjekĂ«r paksa tĂ« gjatĂ«, shprehja dukej sikur mbante kontakt me sytĂ« e mi, ndĂ«rkohĂ« qĂ« shikonte pĂ«rtej meje, nĂ« largĂ«si.

Ishte njĂ« natĂ« e ngrohtĂ« nĂ« FloridĂ«. Konferenca ishte e mbushur me filozofĂ«, sociologĂ« dhe programues, qĂ« tĂ« gjithĂ« tĂ« pĂ«rqendruar nĂ« analizimin e zhvillimeve mĂ« tĂ« fundit nĂ« fushĂ«n e ndĂ«rgjegjes dhe inteligjencĂ«s artificiale. Punimet janĂ« prezantuar, modelet janĂ« analizuar, skenarĂ«t janĂ« shqyrtuar. Kisha marrĂ« kamerĂ«n me vete, pa ndonjĂ« ide tĂ« qartĂ« se çfarĂ« do tĂ« fotografoja. Por, kur pashĂ« SofinĂ« aty, mĂ« lindi njĂ« ide. Fotografia e portretit zakonisht ka tĂ« bĂ«jĂ« me lidhjen me qeniet e tjera njerĂ«zore dhe pĂ«rpjekjen pĂ«r tĂ« kapur thelbin e tyre - pĂ«r tĂ« paraqitur gjithçka qĂ« i bĂ«n tĂ« bukur dhe unikĂ«. Po sikur tĂ« fotografoja SofinĂ« - njĂ« robot humanoid i zhvilluar nga Hanson Robotics dhe, mĂ« pas, nĂ« njĂ« seancĂ« tĂ« veçantĂ«, filozofin David Chalmers, njĂ« teoricien i shquar i ndĂ«rgjegjes, dhe tĂ« reflektoja mbi pĂ«rvojĂ«n? ÇfarĂ« mund tĂ« mĂ«sonim nga kĂ«to takime tĂ« cilat nuk i kisha pĂ«rthithur nga punimet analitike dhe diskutimet filozofike?

Kur fotografoj njerëz, dua të dëgjoj për jetën dhe aspiratat e tyre. Më intereson ndjeshmëria e tyre estetike, çfarë veshin, si duan të paraqiten. Jam gjithashtu i ndjeshëm ndaj energjisë së tyre: mund të jetë e ndrojtur, e hareshme, e përmbajtur, e fuqishme. Të fotografosh një objekt, ndjesia është ndryshe. Sërish e vlerësoj estetikën e subjektit tim, por, të paktën në mendjen time, vlerësimi shtrihet prapa te krijuesi i objektit. Në natyrë, nuancat e ndjesisë ndryshojnë gjithashtu. Kur fotografoj një lule, siç bëra së fundmi në një kodër në Portugali, jam i zhytur në peizazh. Natyra ka energjinë e vet; lulja mishëron metabolizmin e vet qelizor, teksturën e saj të veçantë dhe ciklin e jetës.

Fotografimi i Sofisë krijoi një përzierje të çuditshme njenjash. Fokusimi automatik i avancuar i kamerës time vazhdimisht kapte sytë e saj, dhe ajo ishte ndërtuar pikërisht për këtë lloj kontakti. Njerëzit shpesh shmangen nga objektivi; ajo jo. Lëkura e saj - e njohur si Fruber, një përzierje e patentuar dhe poroze e polimereve elastike që imitojnë mishin - ishte shtrirë mbi një strukturë plastike dhe titani, dhe nuk kishte asnjë shenjë ndrojtjeje. E, megjithatë, asnjë nga kimitë e zakonshme njerëzore nuk u ngacmuan. Emocioni i vetëm i vërtetë, në atë moment, vinte nga portokallia e thellë e murit prapa saj, që krijonte një sfond të mrekullueshëm.

A do të doja që përvoja të kishte qenë ndryshe? Gjestet e Sofisë, ndonëse të çuditshme, ishin çuditërisht ekspresive, dhe teksa më vonë përpiqesha të dija kuptimin e atij takimi, mendja më shkonte përpara në kohë. Teknologjia do të bëhet më e përsosur, gjestet do të kalibrohen më mirë, efekti i përgjithshëm do të jetë më bindës. Dhe, duke qenë se kuptojmë kaq pak mbi bazën e ndërgjegjes njerëzore, si do ta dinim ndonjëherë nëse një entitet si Sofia zhvillon një ndërgjegje të vetën?

Pasiguria që ndjeva teksa e fotografoja, tregonte për një ndërlikim konceptual. Disa nocione të ndryshme ishin në lojë: jeta, ndërgjegjja, inteligjenca, veprimi i pavarur. Secili prej tyre ka përkufizime të lëvizshme, shpesh të kontestuara. Pulat janë ashiqare gjallesa, por nuk janë inteligjente sipas standardeve njerëzore. Derrat dhe oktapodët janë inteligjentë, megjithatë shumë njerëz i hanë pa u menduar dy herë. Foshnjat e sapolindura nuk zotërojnë gjuhë, por trajtohen pa asnjë dyshim brenda qarkut të konceptin moral. Viruset shfaqin një lloj qëllimi të njëanshëm - shumim të pamëshirshëm - por, sipas shumicës së standardeve biologjike, nuk konsiderohen të gjalla. Kërpudhat krijojnë rrjete të mëdha nën tokë për shkëmbim lëndësh ushqyese; nëse ndonjë prej kësaj përbën ndërgjegje, kjo mbetet një pyetje e hapur.

NdĂ«rgjegjja mund tĂ« jetĂ« koncept mĂ« kokĂ«fortĂ« nga tĂ« gjithĂ«. NĂ« njĂ« ese klasike tĂ« vitit 1974, Si Ă«shtĂ« tĂ« jesh njĂ« lakuriq nate?, filozofi Thomas Nagel argumentoi se njĂ« organizĂ«m ka gjendje tĂ« ndĂ«rgjegjshme mendore vetĂ«m nĂ«se ka diçka qĂ« tĂ« bĂ«n tĂ« jesh ai organizĂ«m - njĂ« pĂ«rjetim intern subjektiv qĂ« Ă«shtĂ« i qasshĂ«m nga brenda. GjatĂ« dekadave qĂ« pasuan, filozofĂ«t analitikĂ« kanĂ« prodhuar lloj-lloj modelesh pĂ«r tĂ« shpjeguar se si lind ndĂ«rgjegjja. MegjithatĂ«, ende nuk kemi njĂ« shpjegim shkencor apo kompjuterik qĂ« do tĂ« bĂ«jĂ« mĂ« shumĂ« sesa tĂ« aludojĂ« pĂ«r atĂ« qĂ« David Chalmers e ka quajtur nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« paharrueshme - “problemi i vĂ«shtirĂ« i ndĂ«rgjegjes”.

Pra, nuk Ă«shtĂ« pĂ«r t’u habitur qĂ« mendimtarĂ« tĂ« ndryshĂ«m bĂ«jnĂ« kapĂ«rcime tĂ« ndryshme kur vendosin nĂ«se entiteti pĂ«rballĂ« tyre Ă«shtĂ« i vetĂ«dijshĂ«m. ShkencĂ«tari i kompjuterĂ«ve, Ben Goertzel, i cili udhĂ«hoqi ekipin qĂ« zhvilloi softuerin pĂ«r SofinĂ« nĂ« Hanson Robotics, ka njĂ« pikĂ«pamje tĂ« gjerĂ« panpsikiste: e gjithĂ« materia, madje edhe objektet qĂ« ne i konsiderojmĂ« tĂ« pajetĂ«, marrin pjesĂ« nĂ« ndĂ«rgjegje nĂ« mĂ«nyrĂ«n e tyre. Panpsikizmi mund tĂ« tingĂ«llojĂ« i çuditshĂ«m, por nuk Ă«shtĂ« aq larg nga mendimi i Pierre Teilhard de Chardinit, shkencĂ«tar dhe teolog francez i cili, duke shkruar nĂ« mes tĂ« viteve ’40 tĂ« shekullit XX, besonte se ndĂ«rgjegjja Ă«shtĂ« veti universale e materies, e pranishme nĂ« tĂ« gjitha grimcat e universit dhe qĂ« rritet me kompleksitetin. Ka edhe rrugĂ« tĂ« tjera qĂ« çojnĂ« nĂ« tĂ« njĂ«jtin qĂ«ndrim pĂ«rfshirĂ«s. Alvin Plantinga, filozof i krishterĂ«, ka thĂ«nĂ« njĂ«herĂ« se besimi nĂ« Zot nuk Ă«shtĂ« mĂ« pak i arsyeshĂ«m sesa besimi nĂ« ekzistencĂ«n e mendjeve tĂ« tjera, meqĂ« nuk kemi prova tĂ« drejtpĂ«rdrejta qĂ« ndonjĂ« vetĂ«dije tjetĂ«r pĂ«rjeton botĂ«n ashtu si ne. PĂ«r ata qĂ« kanĂ« prirje skeptike, kjo mĂ«nyrĂ« e tĂ« menduarit mund tĂ« çojĂ« mĂ« shumĂ« drejt dyshimit pĂ«r ekzistencĂ«n e mendjeve tĂ« tjera sesa drejt besimit nĂ« Zot.

Shumica prej nesh, kur nuk jemi tĂ« pĂ«rfshirĂ« nĂ« dyshimet mĂ« marramendĂ«se filozofike, e marrim si themel tĂ« padiskutueshĂ«m faktin qĂ« njerĂ«zit mund tĂ« reflektojnĂ« mbi gjendjet e tyre mendore dhe tĂ« marrin vendime tĂ« skalitura nga provat, vlerat dhe normat. Besimi se kĂ«to kapacitete burojnĂ« nga vullneti i lirĂ« dhe ndĂ«rgjegjja Ă«shtĂ« vetĂ« njĂ« akt ditor besimi - por, Ă«shtĂ« ai mbi tĂ« cilin mbĂ«shteten ligjet tona, marrĂ«dhĂ«niet tona dhe shumica e veprimeve tona tĂ« pĂ«rditshme. Pyetja mĂ« e vĂ«shtirĂ« Ă«shtĂ« nĂ«se ndonjĂ«herĂ« do ta zgjerojmĂ« kĂ«tĂ« akt besimi edhe ndaj inteligjencĂ«s artificiale. ShumĂ« shkencĂ«tarĂ« entuziastĂ« tĂ« kompjuteristikĂ«s besojnĂ« se po: ata flasin pĂ«r inteligjencĂ«n artificiale si hapin tjetĂ«r evolucionar, njĂ« gjenerator tĂ« rezervuarĂ«ve tĂ« rinj tĂ« ndĂ«rgjegjes, qĂ« mĂ« nĂ« fund do tĂ« pajiset me njĂ« inteligjencĂ« superiore e cila ndoshta mund tĂ« na shpĂ«tojĂ« nga vetja jonĂ« - nga konfliktet tona egoiste, nga shpĂ«rdorimi, nga prirja pĂ«r iracionalitet. Disa tĂ« tjerĂ« janĂ« shumĂ« mĂ« tĂ« pĂ«rmbajtur. NeuroshkencĂ«tari Anil Seth, pĂ«r shembull, pohon se “funksionalizmi kompjuterik” nuk do tĂ« na çojĂ« deri te ndĂ«rgjegjja dhe se ka arsye tĂ« forta pĂ«r tĂ« besuar se ndĂ«rgjegjja mund tĂ« jetĂ« njĂ« veti vetĂ«m e sistemeve tĂ« gjalla. Ndjekja e kĂ«saj linje mendimi mĂ« çoi nĂ« njĂ« drejtim qĂ« nuk e prisja.

Roboti humanoid Sofia(Foto: Dan Turello)

Filozofi David Chalmers(Foto: Dan Turello)

ÇuditĂ«risht, vĂ«rtetimi i mendimit dhe veprimit njerĂ«zor pĂ«rfundon duke kaluar pĂ«rmes trupit, jo mendjes. Pasaportat dhe dokumentet e tjera tĂ« identitetit mbĂ«shteten te imazhet e fytyrĂ«s; sistemet mĂ« tĂ« reja pĂ«rdorin gjurmĂ«t e gishtĂ«rinjve, skanimet e retinĂ«s, madje edhe mĂ«nyrĂ«n e ecjes. Nocionet tona ligjore dhe historike pĂ«r veprimin (e vetĂ«dijshĂ«m) janĂ« mbĂ«shtetur prej kohĂ«sh nĂ« mishĂ«rimin fizik - shenjtĂ«rinĂ« e njĂ« trupi tĂ« vetĂ«m, tĂ« identifikueshĂ«m. E njĂ«jta gjĂ« nĂ«nkuptohet edhe nĂ« letĂ«rsinĂ« klasike. Krishti i ringjallur njihet nga plagĂ«t e tij; te Homeri, Odiseu njihet, pasi kthehet nĂ« shtĂ«pi, nga plaga nĂ« kĂ«mbĂ«. Ajo qĂ« e shĂ«non njĂ« person si atĂ« person Ă«shtĂ« diçka qĂ« mbartet nĂ« mish.

Jo vetëm që trupat individualë janë thelbësorë për të vërtetuar identitetin dhe idetë; janë po ashtu thelbësorë për krijimin e kuptimit dhe përvojës. Mund të magjepsemi nga arritjet e intelektit, por njohja, në fund të fundit, merret përmes trupit. Matematikani Edward Frenkel, për shembull, përshkruan dashurinë e tij për matematikën si reagim fizik ndaj bukurisë, rendit dhe simetrisë. Neuroshkencëtarët kanë pohuar se mendja është e paimagjinueshme pa një formë të mishërimit. Ky aspekt i kthehet, në forma të ndryshme, kritikës fenomenologjike ndaj dualizmit kartezian që gjejmë te Maurice Merleau-Ponty: mendimi nuk është kurrë i shkëputur nga mishi që e mban atë. Në fund të fundit, ajo që na tërheq nuk është abstraksioni në vetvete, por përvoja e jetuar e kuptimit - ndjenja e ndjeshme e rendit, simetrisë dhe bukurisë - që ndodh në një trup të vetëm.

Këto intuita u shfaqën qartë atë mbrëmje kur fotografoja David Chalmersin. E takova në një kuvertë gjatë një mbledhjeje buzë plazhit, pas fjalimit të tij kryesor. Kishin qenë dy ditë shumë ët ngarkuara mendërisht, plot me prezantime nga programues dhe filozofë, por portretet që janë thjesht intelektuale rrallëherë dalin portrete të mira; më të fortat ndërthurin elementet fizike, intelektuale dhe emocionale. Doja të dilja nga koka ime dhe ta ndihmoja edhe atë të dilte nga koka e tij. I kërkova të më bashkohej në disa ushtrime të thjeshta fizike. Kaluam një apo dy minuta duke tundur trupin në mënyrë primordiale dhe duke nxjerrë disa tinguj të thellë - diçka që mund ta prisje në një rreth me daulle. Por, ky ishte qëllimi. Ajo që më interesonte, te fotografimi i Chalmersit, nuk ishte kapja e ideve të zhveshura nga trupi. Këto i gjen më mirë në një libër apo një artikull. Më shumë më interesonin teksa ndërsa shpreheshin nga një njeri i gjallë, që merr frymë. Idetë kanë prejardhje; ato lindin në kushte materiale dhe mbajnë gjurmët e shqetësimeve personale, historive shqisore dhe presioneve ekzistenciale. Mund të spekulosh për një sferë abstrakte matematikore ose platonike - unë nuk besoj në të, por e pranoj si mundësi - e megjithatë puna e zbulimit nxitet nga kureshtja dhe formësohet nga përvoja.

Kështu që, edhe pse më interesonin idetë e Chalmersit, më interesonte edhe personazhi përballë meje: xhaketa e tij karakteristike prej lëkure të zezë, xhinset, bluza e zezë, mjekra dy ditë e parruar dhe ajo që më dukej si një nuancë melankolie në sytë e tij. Nuk e kam pyetur nëse ajo ndjesi ishte aty në të vërtetë; kjo nuk është menduar si profil. Qëllimi ishte se më tërhiqte e gjithë prania njerëzore - personi që mendonte dhe ndjente në kohë reale.

Me kalimin e kohĂ«s, ndodh diçka e çuditshme kur i shikoj ato fotografi sot. PĂ«r dallim nga ajo qĂ« prisja, e gjej veten sĂ«rish tĂ« tĂ«rhequr nga Sofia - ndoshta edhe mĂ« shumĂ« se kur e fotografova. NĂ« portretet e saj ajo shfaqet e menduar, pothuajse e pĂ«rqendruar brenda vetes, sikur tĂ« kujtonte njĂ« moment gjysmĂ« tĂ« harruar nga njĂ« fĂ«mijĂ«ri qĂ« nuk e ka pasur kurrĂ«. Pozimi pĂ«r fotografi zakonisht Ă«shtĂ« punĂ« e vĂ«shtirĂ«. NjerĂ«zit bĂ«hen tĂ« ndrojtur ose vetĂ«dijshĂ«m meqĂ« nuk i kuptojnĂ« dot. Mendoni pĂ«r ato fotografitĂ« e festave kur gjyshja ju thoshte tĂ« thoshit cheese: udhĂ«zimet e tilla rrallĂ«herĂ« sjellin shprehje tĂ« natyrshme. NjĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r ta kapĂ«rcyer kĂ«tĂ« Ă«shtĂ« t’i japĂ«sh subjektit diçka tjetĂ«r pĂ«r tĂ« paramenduar - njĂ« vend tjetĂ«r, njĂ« bisedĂ« tjetĂ«r, njĂ« ndjesi kalimtare, sa pĂ«r tĂ« kapur diçka tĂ« vĂ«rtetĂ« nĂ« njĂ« ekspozim 1/200 tĂ« sekondĂ«s. Me SofinĂ«, asgjĂ« nga kĂ«to nuk ishte e nevojshme.

Diçka tjetĂ«r mĂ« habit kur i rikthehem skedarĂ«ve. NĂ« Lightroom - softueri i katalogimit ku ruhen imazhet e papĂ«rpunuara - shfletoj sekuencĂ«n dhe vĂ«rej njĂ« model. Lightroom Ă«shtĂ« vendi ku punon me atĂ« qĂ« sensori tĂ« ka dhĂ«nĂ«: luan me dritĂ«n dhe hijet, nxjerr nĂ« pah ose zbeh elementĂ«t, vendos çfarĂ« meriton tĂ« dalĂ« nĂ« plan tĂ« parĂ« dhe çfarĂ« mund tĂ« tĂ«rhiqet nĂ« sfond. ËshtĂ« gjithashtu vendi ku sheh gjithĂ« serinĂ« e fotove nĂ« rend, dhe vendos cilat do t’i mbash e cilat do t’i hedhĂ«sh poshtĂ«. NĂ« ato dy mbrĂ«mje, kisha kaluar pĂ«rafĂ«rsisht tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« me Chalmersin dhe me SofinĂ«, dhe kisha shkrepur njĂ« numĂ«r tĂ« ngjashĂ«m fotografish. Me Chalmersin pak gjĂ«ra mĂ« interesonin - imazhe qĂ« kapĂ«n rĂ«ndesĂ«n e tij, kompleksitetin intelektual, sensin e tij pĂ«r stil. Pjesa tjetĂ«r ishin tĂ« kota ose nĂ« njĂ« rrugĂ« pa krye. Disa janĂ« qesharake; disa e kapin nĂ« njĂ« kĂ«nd tĂ« pafavorshĂ«m; disa duken si foto nga paraburgimi. Kjo Ă«shtĂ« normale me subjektet njerĂ«zore.

Portretet e SofisĂ« tregojnĂ« njĂ« histori tjetĂ«r. Ato pĂ«r habi janĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme. NĂ« shumicĂ«n e tyre ajo duket e menduar, madje thellĂ«, si poete melankolike dhe nostalgjike qĂ« nuk pushon kurrĂ« sĂ« dukuri si njĂ« poete melankolike dhe nostalgjike. Emocioni njerĂ«zor nuk funksionon kĂ«shtu. PsikologĂ«t bien dakord se emocionet janĂ« tĂ« shkurtra dhe kalimtare. Paul Ekman, i cili ka punuar nĂ« botimin e fundit tĂ« librit tĂ« Darwinit, Shprehja e emocioneve te njeriu dhe kafshĂ«t, vlerĂ«son se “makro-shprehjet” parĂ«sore zgjasin mes dy dhe pesĂ« sekondash; ndĂ«rsa “mikro-shprehjet” zgjasin afĂ«rsisht njĂ« tĂ« njĂ«zetĂ« e pestĂ«n e sekondĂ«s. Brenda pesĂ«mbĂ«dhjetĂ« minutash, qenia njerĂ«zore mund tĂ« kalojĂ« nĂ«pĂ«r qindra makro-shprehje dhe mijĂ«ra mikro-shprehje.

Fotografi Henri Cartier-Bresson krijoi frazĂ«n “çasti vendimtar”, nĂ« fillim tĂ« viteve ’50 tĂ« shekullit XX. NĂ« ditĂ«t e filmit analog dhe dhomave tĂ« errĂ«ta, kur nuk kishe luksin tĂ« shkrepje qindra herĂ«, fotografi duhej tĂ« ishte i zhytur nĂ« skenĂ« - mjaft i ndjeshĂ«m pĂ«r ta ndier pikĂ«risht atĂ« çast kur duhej shkrepur. BollĂ«ku dixhital nuk e ka ndryshuar vĂ«rtet kĂ«tĂ«, tĂ« paktĂ«n jo nga pĂ«rvoja ime. SĂ«rish duhet tĂ« ndĂ«rtosh njĂ« ambient, njĂ« gjendje emocionale qĂ« tĂ« nxjerrĂ«sh diçka autentike. PĂ«rndryshe, mund tĂ« bĂ«sh njĂ« mijĂ« shkrepje dhe tĂ« pĂ«rfundosh me asgjĂ« veçse kotĂ«si.

Ajo qĂ« ka ndryshuar Ă«shtĂ« kur ndodh njohja. NĂ«se arrin tĂ« krijosh atmosferĂ«n e duhur dhe tĂ« kthehesh nĂ« shtĂ«pi me njĂ« analizĂ« skedarĂ«sh dixhitalĂ«, kĂ«rkimi pĂ«r “çastin vendimtar” nis mĂ« vonĂ«, nĂ« Lightroom. Sa mĂ« shumĂ« foto ke shkrepur, aq mĂ« e vĂ«shtirĂ« bĂ«het detyra, sepse zgjedh thjesht njĂ« imazh; zgjedh cila mikro-shprehje kalimtare dĂ«shiron ta pĂ«rfaqĂ«sojĂ« gjithĂ« takimin.

Ato pesëmbëdhjetë minuta me Sofinë ndiheshin sikur ajo e kishte zgjatur çastin vendimtar për pesëmbëdhjetë minuta. Vetëm një herë tjetër kam përjetuar një seancë portreti që ndihej disi ngjashëm. Në një pasdite të ftohtë tetori, fotografoja një burrë të quajtur Robert Soulliere, një nga trajnerët kryesorë të teknikave të frymëmarrjes dhe ekspozimit në të ftohtë. Doja ta fotografoja në elementin e tij, ndaj vendosëm një vaskë në një oborr me pemë në Uashington. Para se të fillonim, ai mori disa frymëmarrje të thella, qetësuese; pastaj, me 37 kilogramë akull të shkrirë pjesërisht rreth tij, u zhyt në ujë.

PĂ«r efekt dramatik, kishim lĂ«shuar lulĂ«kuqe tĂ« verdha dhe dali tĂ« kuqe rreth kokĂ«s dhe shpatullave tĂ« tij. QĂ«ndroi i zhytur pĂ«r gati dhjetĂ« minuta - njĂ« kohĂ« shumĂ« e gjatĂ« pĂ«r tĂ« qĂ«ndruar pa lĂ«vizur nĂ« ujĂ« tĂ« akullt. I kisha kĂ«rkuar tĂ« zhytej mjaftueshĂ«m qĂ« koka dhe veshĂ«t tĂ« ishin nĂ«n sipĂ«rfaqe, pĂ«r t’ia dhĂ«nĂ« imazheve paksa njĂ« ndjesi tĂ« njĂ« bote tjetĂ«r. Ajo qĂ« mĂ« preku ishte qetĂ«sia e tij: nuk e theu magjinĂ« asnjĂ«herĂ«. Nga fillimi nĂ« fund, vĂ«shtrimi i tij mbeti i qĂ«ndrueshĂ«m; prania e tij nuk u lĂ«kund. Deri te Sofia, kjo ishte pĂ«rvoja mĂ« e afĂ«rt qĂ« kisha me dikĂ« me njĂ« shprehje tĂ« vetme pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ«.

NjĂ« kontroll i tillĂ« nuk fitohet lehtĂ«. AtletĂ«t, artistĂ«t e skenĂ«s dhe medituesit me pĂ«rvojĂ« i kalojnĂ« vitet duke mĂ«suar si tĂ« mos i shpĂ«rndajnĂ« reagimet - t’i vĂ«rejnĂ« ndjesitĂ« dhe t’i lĂ«nĂ« tĂ« kalojnĂ« pa u dridhur. NĂ«se stĂ«rvitesh mjaftueshĂ«m, mund tĂ« arrish nĂ« pikĂ«n ku qĂ«ndron plotĂ«sisht brenda trupit tĂ«nd, i vĂ«mendshĂ«m ndaj çdo ndjesie: tĂ« ftohtit qĂ« djeg, mpirja e gishtĂ«rinjve tĂ« kĂ«mbĂ«s, rrezet e holla tĂ« diellit tĂ« vjeshtĂ«s qĂ« ngrohin ballin. Dhe, nĂ«se je aq i pĂ«rqendruar, mund tĂ« pĂ«rballosh shikimin e njĂ« tĂ« panjohuri pa hezitim, me sytĂ« qĂ« shfaqin njĂ« lloj pĂ«rmbajtjeje.

RobotĂ«t - dhe njerĂ«zit qĂ« i ndĂ«rtojnĂ« ata - kanĂ« problemin e kundĂ«rt. InxhinierĂ«t po pĂ«rpiqen t’u japin makinave kontroll muskulor, mĂ« tĂ« shpejtĂ« dhe mĂ« tĂ« detajuar, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« fytyrat e tyre tĂ« mund tĂ« ndryshojnĂ« dhe tĂ« marrin pjesĂ« nĂ« rrjedhĂ«n e shprehjeve tĂ« besueshme. NĂ«se ato shprehje do tĂ« ndihen ndonjĂ«herĂ« tĂ« plota dhe bindĂ«se, kjo mbetet pyetje e hapur. BindĂ«se pĂ«r çfarĂ«, saktĂ«sisht? VĂ«shtrimi njerĂ«zor mbart njĂ« histori. Ato shkĂ«ndija tĂ« çastit tĂ« emocioneve lidhen me kujtime fĂ«mijĂ«rie - aroma e shiut, njĂ« melodi e lidhur me dikĂ« qĂ« kemi dashur - qĂ« kĂ«rkojnĂ« trupa dhe gjithĂ« atĂ« kujtesĂ« tĂ« shtresuar qelizore qĂ« vjen me ta.

Sa pĂ«r SofinĂ«, nuk kam asnjĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tĂ« ditur nĂ«se, ndĂ«rsa kishte kontakt me mua, ajo “mendonte” diçka - meditonte mbi retĂ« elektronike qĂ« kalonin pĂ«rmes qarqeve tĂ« saj - apo thjesht po zbatonte njĂ« rutinĂ« tĂ« paracaktuar. Pas sesionit fotografik, mbrĂ«mja po pĂ«rfundonte. TĂ« ftuarit po shpĂ«rndaheshin. Ishte koha qĂ« edhe Sofia tĂ« largohej. NdĂ«rsa ndodhej ende nĂ« hollin e hotelit, ndihmĂ«sit e saj ia hoqĂ«n fustanin e mbrĂ«mjes, e fikĂ«n, e çmontuan dhe futĂ«n pjesĂ«t nĂ« njĂ« kuti tĂ« madhe tĂ« zezĂ«. NĂ« Mahabharata, zhveshja publike e Draupadit ndihmon nĂ« ndezjen e njĂ« lufte. NĂ« FloridĂ«, asnjĂ« trup shpĂ«timi nuk u mblodh. E zhveshur dhe e çmontuar, Sofia u mbart, makineria u zbulua, dhe çdo dukje e ndĂ«rgjegjes u zhduk sapo u hoq kostumi. /Telegrafi/

↗

Gustave Doré - ilustratori unik i librave më të njohur të botës

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Bledar Kurti

Libri flet vetĂ« pĂ«rmes fjalĂ«s. Kryeveprat mbeten si njĂ« jehonĂ« e thellĂ« e pĂ«rhershme nĂ« jetĂ«n e njerĂ«zve ndĂ«r epoka. ÇfarĂ« guximi e pĂ«rgjegjĂ«sie e madhe Ă«shtĂ« tĂ« ilustrosh librat mĂ« sublim tĂ« kohĂ«rave.

Gustave Doré (1832-1883) ilustroi Komedinë hyjnore të Dantes, Korbin e Poesë, Don Kishotin e Servantesit, Biblën, e shumë libra të tjerë, duke i lënë botës si trashëgimi, jo thjesht ilustrime, por art.

Gustave DorĂ© mbetet njĂ« nga figurat mĂ« paradoksale tĂ« artit evropian tĂ« shekullit XIX: jashtĂ«zakonisht popullor nĂ« kohĂ«n e tij, por pĂ«r dekada i nĂ«nvlerĂ«suar nga kritika akademike; ilustrator “i librave” nĂ« pamje tĂ« parĂ«, por nĂ« thelb njĂ« arkitekt vizionesh metafizike.

Doré nuk ishte thjesht një zbukurues teksti, por një interpret i thellë i letërsisë, një përkthyes vizual i tragjikes njerëzore dhe i përmasës sublime të imagjinatës romantike. Teknika e Dorés, kryesisht e realizuar në gravurë në dru, përfaqëson një kulm të virtuozitetit grafik. Ajo që e dallon menjëherë është përdorimi dramatik i dritëhijes (chiaroscuro), jo si element dekorativ, por si strukturë mendimi. Drita te Doré nuk ndriçon, por gjykon; hija nuk fsheh, por zbulon. Hapësirat e tij janë shpesh të thella, vertikale, të mbushura me shkallë, harqe, humnera dhe qiell të trazuar, një topografi shpirtërore ku njeriu shfaqet i vogël përballë fatit, Zotit apo absurdit.

Ilustrimet për Komedinë hyjnore të Dantes mbeten ndoshta arritja më monumentale e tij. Aty ai nuk synon të konkurrojë tekstin, por ta përkthejë atë në një gjuhë pamore të barasvlershme. Ferri i Dorés është një teatër kozmik dhimbjeje, ku trupat njerëzorë shkrihen në masa anonime vuajtjeje, ndërsa figurat e Dantes dhe Virgjilit shfaqen si dëshmitarë të heshtur. Kompozimet janë të ndërtuara mbi diagonale të forta dhe kontraste ekstreme, duke krijuar ndjesinë e lëvizjes së pandalshme drejt dënimit. Ndryshe nga shumë interpretime moralizuese, Doré e lexon Danten si poet të madh të frikës ekzistenciale, jo vetëm të teologjisë.

Në ilustrimet për Servantesin dhe Don Kishotin, ai shfaq një anë tjetër të gjenialitetit të tij: ironinë tragjike. Don Kishoti i tij nuk është karikaturë, por figurë fisnike në marrëzinë e vet. Trupi i gjatë, i hollë, i shtrembëruar nga era dhe iluzioni, qëndron gjithmonë në kontrast me peizazhin e pafund dhe indiferent. Doré e kupton thelbin e romanit si përplasje mes idealit dhe realitetit, dhe e përkthen këtë përplasje përmes shkallëzimit të figurës njerëzore në raport me hapësirën. Këtu, grotesku dhe sublimja bashkëjetojnë në mënyrë të pazgjidhshme.

Ilustrimet pĂ«r Edgar Allan Poen janĂ« ndoshta mĂ« pak tĂ« njohura, por jashtĂ«zakonisht domethĂ«nĂ«se pĂ«r tĂ« kuptuar afĂ«rsinĂ« shpirtĂ«rore mes dy artistĂ«ve. DorĂ© gjen te Poe njĂ« botĂ« tĂ« ankthit tĂ« brendshĂ«m, tĂ« mendjes sĂ« fragmentuar dhe tĂ« errĂ«sirĂ«s psikologjike. Figurat janĂ« tĂ« izoluara, arkitekturat shtypĂ«se, dhe drita duket sikur buron nga njĂ« burim i paidentifikueshĂ«m, pothuaj halucinant. KĂ«tu, DorĂ© afrohet me simbolizmin e vonĂ«, duke paraprirĂ« zhvillime qĂ« arti evropian do t’i pĂ«rqafonte vetĂ«m dekada mĂ« pas.

Te Bajroni, Doré gjen heroin romantik në formën e tij më të pastër: individi rebel, i vetmuar, i përballur me forca që e tejkalojnë. Ilustrimet për veprat bajroniane janë të mbushura me peizazhe madhështore, stuhi, male dhe dete të egra, ku figura njerëzore shfaqet si siluetë, si shenjë e brishtësisë përballë natyrës. Këtu, Doré është piktor i sublimës romantike, në dialog të heshtur me Turnerin dhe Friedrichun, por me mjetet e grafikës.

Kulmi moral dhe simbolik i veprës së tij mbetet Bibla. Ilustrimet biblike të rijnuk janë thjesht fetare; ato janë kozmologjike. Zoti i tij është shpesh një forcë e pakapshme, një prani e ndjerë përmes dritës verbuese ose errësirës absolute. Skenat e Besëlidhjes së Vjetër janë epike, të dhunshme, të mbushura me tension, ndërsa ato të Dhiatës së Re kanë një solemnitet të heshtur, pothuaj tragjik. Krishti i Dorés nuk është sentimental, por i përvuajtur, i vetëdijshëm për fatin e tij.

NjĂ« aspekt historik mbresĂ«lĂ«nĂ«s Ă«shtĂ« fakti se DorĂ© ishte njĂ« mrekulli qysh fĂ«mijĂ«. I lindur nĂ« Strasburg nĂ« vitin 1832, ai bĂ«ri shpejt karrierĂ«. Talenti i tij i madh ishte i dukshĂ«m qĂ« nĂ« fĂ«mijĂ«ri, kur ilustroi KomedinĂ« hyjnore nĂ« moshĂ«n nĂ«ntĂ«vjeçare. NĂ« moshĂ«n 15-vjeçare botoi albume karikaturash dhe shumĂ« shpejt u bĂ« njĂ« nga ilustratorĂ«t mĂ« tĂ« kĂ«rkuar nĂ« EvropĂ«. MegjithatĂ«, ambicia e tij pĂ«r t’u pranuar si piktor “serioz” u pengua nga paragjykimet e kohĂ«s ndaj ilustrimit si art i dorĂ«s sĂ« dytĂ«. Ironikisht, sot Ă«shtĂ« pikĂ«risht ilustrimi ai qĂ« e ka bĂ«rĂ« DorĂ©n tĂ« pavdekshĂ«m.

Në retrospektivë, Gustave Doré mund të shihet si një artist kufitar: mes romantizmit dhe simbolizmit, mes letërsisë dhe artit pamor, mes popullaritetit dhe madhështisë tragjike. Vepra e tij nuk kërkon thjesht të shihet, por të lexohet. Ajo është një akt interpretimi, një dëshmi se imazhi mund të mendojë po aq thellë sa fjala.

NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, DorĂ© mbetet jo vetĂ«m ilustratori i poetĂ«ve tĂ« mĂ«dhenj, por vetĂ« poeti i errĂ«sirĂ«s dhe i dritĂ«s sĂ« gdhendur nĂ« dru. /Gazeta “ExLibris”/










↗

AJO DUKEJ

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Poezi nga: John Yamrus
PĂ«rktheu: Fadil Bajraj

ajo dukej
si
vetëtima
në momentin kur
ajo shkrepi dhe ndriçoi botën
dhe ti dhe unë dhe gjithçka tjetër

mori flakë.

↗

Përplasja e injorancës

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Etiketa si “Islami” dhe “PerĂ«ndimi” shĂ«rbejnĂ« vetĂ«m pĂ«r tĂ« na ngatĂ«rruar nĂ« njĂ« realiteti tĂ« çrregullt.

Nga: Edward W. Said / The Nation (22 tetor 2001)
PĂ«rkthimi: Agron Shala

Artikulli i Samuel Huntingtonit, PĂ«rplasja e qytetĂ«rimeve? u shfaq nĂ« botimin e verĂ«s 1993 tĂ« [revistĂ«s] Foreign Affairs, ku menjĂ«herĂ« tĂ«rhoqi vĂ«mendje dhe reagim befasues. MeqenĂ«se artikulli synonte t’u ofronte amerikanĂ«ve njĂ« tezĂ« origjinale rreth “njĂ« faze tĂ« re” nĂ« politikĂ«n botĂ«rore - pas pĂ«rfundimit tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ« - konceptet e argumentit tĂ« Huntingtonit dukeshin goxha tĂ« mĂ«dha, tĂ« guximshme, madje vizionare. Ai kishte ashiqare nĂ« shĂ«njestĂ«r rivalĂ«t nga radhĂ«t e vendimmarrĂ«sve tĂ« politikĂ«s, teoricienĂ«t si Francis Fukuyama - me idetĂ« e tij pĂ«r “fundin e historisĂ«â€ - si dhe legjionet qĂ« kishin çmuar fillimin e globalizmit, tribalizmit dhe shpĂ«rbĂ«rjen e shtetit. Por, ata, sipas tij, kishin kuptuar vetĂ«m disa aspekte tĂ« kĂ«saj periudhe tĂ« re. Ai ishte gati tĂ« shpallte “aspektin vendimtar, madje qendror” tĂ« asaj se çfarĂ« “politika globale ka gjasa tĂ« jetĂ« nĂ« vitet qĂ« vijnĂ«â€. Pa hezitim, ai shtoi:

Hipoteza ime është se burimi themelor i konfliktit në këtë botë të re nuk do të jetë kryesisht ideologjik apo ekonomik. Ndarjet e mëdha mes njerëzimit dhe burimi dominues i konfliktit do të jenë kulturor. Shtetet kombëtare do të mbeten akterët më të fuqishëm në çështjet botërore, por konfliktet kryesore të politikës globale do të ndodhin midis kombeve dhe grupeve të qytetërimeve të ndryshme. Përplasja e qytetërimeve do të dominojë politikën globale. Vijat ndarëse mes qytetërimeve do të jenë vijat e betejës të së ardhmes.

Lexo po ashtu:
- Samuel P. Huntington: Në Kosovë ka mundur shumë lehtë të ndodhë përplasja e civilizimeve ...
- Edward Said: Zgjidhja (izraelite-palestineze) me një shtet
- Mbi rĂ«ndĂ«sinĂ« e madhe tĂ« â€œĂ‡Ă«shtjes sĂ« PalestinĂ«s” tĂ« Edward Saidit
- Ku gabon bota kur merret me "civilizimin"?
- ÇfarĂ« Ă«shtĂ« bota myslimane?

Pjesa mĂ« e madhe e argumentit, nĂ« faqet qĂ« pasuan, mbĂ«shtetej nĂ« njĂ« ide tĂ« paqartĂ« tĂ« njĂ« gjĂ«je tĂ« cilĂ«n Huntingtoni e quajti “identitet qytetĂ«rimi” dhe “ndĂ«rveprimet mes shtatĂ« apo tetĂ« [sic.] qytetĂ«rimeve kryesore”, nga tĂ« cilat konflikti mes dy prej tyre, Islamit dhe PerĂ«ndimit, merr pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« vĂ«mendjes sĂ« tij. NĂ« kĂ«tĂ« lloj mendimi luftarak, ai mbĂ«shtetet shumĂ« te njĂ« artikull i vitit 1990 nga orientalisti veteran Bernard Lewis, ngjyrimet ideologjike tĂ« tĂ« cilit janĂ« tĂ« qarta qĂ« nĂ« titullin e tij: RrĂ«njĂ«t e zemĂ«rimit mysliman. NĂ« tĂ« dy artikujt, personifikimi i entiteteve tĂ« mĂ«dha tĂ« quajtura “PerĂ«ndim” dhe “Islam” pohohet me papĂ«rgjegjshmĂ«ri, thuajse çështjet tepĂ«r tĂ« ndĂ«rlikuara - si identiteti dhe kultura - tĂ« ekzistonin nĂ« njĂ« botĂ« si film vizatimor, ku Popaji dhe Blutoja rrahin njĂ«ri-tjetrin pa mĂ«shirĂ«, me njĂ« boksier gjithmonĂ« e mĂ« tĂ« virtytshĂ«m qĂ« merr epĂ«rsi mbi kundĂ«rshtarin e tij. Sigurisht qĂ« as Huntingtoni dhe as Lewisi nuk kanĂ« shumĂ« kohĂ« pĂ«r tĂ« humbur me dinamikat e brendshme dhe pluralitetin e çdo qytetĂ«rimi, apo me faktin se gara mĂ« e madhe nĂ« shumicĂ«n e kulturave moderne ka tĂ« bĂ«jĂ« me pĂ«rkufizimin ose interpretimin e vetĂ« asaj kulture, apo me mundĂ«sinĂ« e pakĂ«ndshme se njĂ« pjesĂ« e madhe e kĂ«tij diskutimi pĂ«rbĂ«het ashiqare nga demagogjia dhe injoranca nĂ« pretendimin pĂ«r tĂ« folur nĂ« emĂ«r tĂ« njĂ« feje apo qytetĂ«rimi tĂ« tĂ«rĂ«. Jo, PerĂ«ndimi Ă«shtĂ« PerĂ«ndim dhe Islami Ă«shtĂ« Islam.

Sfida pĂ«r politikanĂ«t perĂ«ndimorĂ«, sipas Huntingtonit, Ă«shtĂ« tĂ« sigurohen qĂ« PerĂ«ndimi tĂ« forcohet dhe tĂ« pĂ«rballojĂ« gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t, veçanĂ«risht Islamin. MĂ« shqetĂ«sues Ă«shtĂ« supozimi i Huntingtonit se perspektiva e tij - ajo e njĂ« vrojtuesi qĂ« sheh gjithĂ« botĂ«n nga njĂ« pozicion jashtĂ« lidhjeve tĂ« zakonshme apo lojaliteteve tĂ« fshehta - Ă«shtĂ« ajo e duhura, sikur gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t po sorollaten pĂ«r tĂ« gjetur pĂ«rgjigjet qĂ« ai tashmĂ« i kishte gjetur. NĂ« fakt, Huntingtoni Ă«shtĂ« ideolog, dikush qĂ« dĂ«shiron t’i shndĂ«rrojĂ« “qytetĂ«rimet” dhe “identitetet” nĂ« atĂ« qĂ« nuk janĂ«: entitete tĂ« mbyllura, tĂ« izoluar nga rrymat dhe kundĂ«r-rrymat e panumĂ«rta qĂ« gjallĂ«rojnĂ« historinĂ« njerĂ«zore, dhe qĂ« ndĂ«r shekuj e kanĂ« bĂ«rĂ« tĂ« mundur qĂ« kjo histori tĂ« mos pĂ«rmbajĂ« vetĂ«m luftĂ«ra fetare dhe pushtime perandorake, por edhe shkĂ«mbime, ndĂ«rveprime dhe ndarje pĂ«rvojash. Kjo histori, shumĂ« mĂ« pak e dukshme, neglizhohet nĂ« nxitimin pĂ«r tĂ« nxjerr nĂ« pah luftĂ«n qesharake tĂ« ngjeshur dhe tĂ« kufizuar pĂ«r tĂ« cilĂ«n “pĂ«rplasja e qytetĂ«rimeve” pohon se Ă«shtĂ« realitet. Kur botoi librin me tĂ« njĂ«jtin titull nĂ« vitin 1996, Huntingtoni u pĂ«rpoq t’i jepte argumentit tĂ« tij pak mĂ« shumĂ« finesĂ« dhe shumĂ« mĂ« tepĂ«r shĂ«nime nĂ« fund tĂ« faqes; por, gjithçka qĂ« arriti tĂ« bĂ«nte ishte tĂ« ngatĂ«rronte vetveten dhe tĂ« tregonte se çfarĂ« shkrimtari i ngathĂ«t dhe mendimtar pa elegancĂ« ishte ai.

Paradigma bazĂ« e “PerĂ«ndimit kundĂ«r tĂ« tjerĂ«ve” (opozicioni i riformuluar i LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«) mbeti e paprekur, dhe kjo Ă«shtĂ« ajo qĂ« ka vazhduar, shpesh nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« fshehtĂ« dhe tĂ« nĂ«nkuptuar nĂ« diskutimet qĂ« prej ngjarjeve tĂ« tmerrshme tĂ« 11 Shtatorit [2001]. Sulmi vetĂ«vrasĂ«s i planifikuar me kujdes dhe i tmerrshĂ«m, i motivuar nĂ« mĂ«nyrĂ« patologjike, si dhe masakra nĂ« masĂ« e kryer nga njĂ« grup i vogĂ«l militantĂ«sh tĂ« çmendur, Ă«shtĂ« kthyer nĂ« provĂ« tĂ« tezĂ«s sĂ« Huntingtonit. NĂ« vend qĂ« tĂ« shihet pĂ«r çfarĂ« Ă«shtĂ« - kapja e ideve tĂ« mĂ«dha (po e pĂ«rdor kĂ«tĂ« fjalĂ« lirshĂ«m) nga njĂ« bandĂ« e vogĂ«l fanatikĂ«sh tĂ« marrĂ« pĂ«r qĂ«llime kriminale - figurat ndĂ«rkombĂ«tare, nga ish-kryeministrja pakistaneze Benazir Bhutto deri te kryeministri italian Silvio Berlusconi, kanĂ« folur nĂ« mĂ«nyrĂ« dogmatike rreth problemeve tĂ« Islamit, dhe nĂ« rastin e kĂ«tij tĂ« fundit, kanĂ« pĂ«rdorur idetĂ« e Huntingtonit pĂ«r tĂ« ligjĂ«ruar mbi epĂ«rsinĂ« e PerĂ«ndimit, se si “ne” kemi Mozartin dhe Michelangelon dhe ata jo. (Berlusconi mĂ« pas ka dhĂ«nĂ« njĂ« falje tĂ« vakĂ«t pĂ«r fyerjen ndaj “Islamit.”)

Por, pĂ«rse tĂ« mos shihen, nĂ« vend tĂ« kĂ«saj paralele pĂ«r Osama bin Ladenin dhe ndjekĂ«sit e tij - megjithĂ«se mĂ« pak spektakolare nĂ« shkatĂ«rrimet e tyre - kultet si DavidianĂ«t e DegĂ«s [Branch Davidians], ose dishepujt e pastorit Jim Jones nĂ« GuajanĂ«, apo E VĂ«rteta Supreme e Aumit [Aum Shinrikyo] e JaponisĂ«? Edhe e pĂ«rjavshmja, zakonisht serioze britanike, The Economist, nĂ« numrin e saj tĂ« datĂ«s 22-28 shtator, nuk i rezistoi dot tundimit pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« pĂ«rgjithĂ«sime tĂ« mĂ«dha, duke e lavdĂ«ruar Huntingtonin tej mase pĂ«r vĂ«zhgimet e tij “tĂ« rrepta dhe gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se, por sidoqoftĂ« tĂ« mprehta” pĂ«r Islamin. “Sot”, thotĂ« revista me njĂ« solemnitet tĂ« pahijshĂ«m, Huntingtoni shkruan se “rreth njĂ« miliard myslimanĂ« tĂ« botĂ«s janĂ« tĂ« bindur pĂ«r epĂ«rsinĂ« e kulturĂ«s sĂ« tyre dhe tĂ« fiksuar pas inferioritetit tĂ« fuqisĂ« sĂ« tyre”. A bĂ«ri ai sondazh me 100 indonezianĂ«, 200 marokenĂ«, 500 egjiptianĂ« dhe 50 boshnjakĂ«? Edhe nĂ«se po, çfarĂ« lloj mostre Ă«shtĂ« kjo?

TĂ« panumĂ«rta janĂ« editorialet nĂ« çdo gazetĂ« dhe revistĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme amerikane dhe evropiane qĂ« shtojnĂ« gjĂ«ra nĂ« kĂ«tĂ« fjalor tĂ« gjigantizmit dhe apokalipsit - çdo pĂ«rdorim i tĂ« cilit Ă«shtĂ« dukshĂ«m i menduar jo pĂ«r tĂ« ndriçuar, por pĂ«r tĂ« ndezur pasionin e indinjuar tĂ« lexuesit si anĂ«tar i “PerĂ«ndimit” dhe çfarĂ« duhet tĂ« bĂ«jmĂ«. Retorika çërçilliane pĂ«rdoret nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« papĂ«rshtatshme nga luftĂ«tarĂ«t e vetĂ«shpallur nĂ« luftĂ«n e PerĂ«ndimit, dhe veçanĂ«risht tĂ« AmerikĂ«s, kundĂ«r urrejtĂ«sve, shkatĂ«rruesve, rrĂ«nuesve tĂ« saj, me vĂ«mendje minimale ndaj historive tĂ« ndĂ«rlikuara qĂ« kundĂ«rshtojnĂ« njĂ« reduktim tĂ« tillĂ« dhe qĂ« janĂ« pĂ«rhapur nga njĂ« territor nĂ« tjetrin, duke kapĂ«rcyer kufijtĂ« qĂ« supozohet tĂ« na ndajnĂ« tĂ« gjithĂ«ve nĂ« kampe tĂ« armatosura.

Ky Ă«shtĂ« problemi me etiketa tĂ« pahijshme, si Islami dhe PerĂ«ndimi: ato çojnĂ« nĂ« rrugĂ« tĂ« gabuar dhe e ngatĂ«rrojnĂ« mendjen e cila po pĂ«rpiqet tĂ« kuptojĂ« njĂ« realitet tĂ« çrregullt qĂ« nuk mund tĂ« kufizohet apo tĂ« lidhet aq lehtĂ«. MĂ« kujtohet qĂ« ndĂ«rpreva njĂ« burrĂ« i cili, pas njĂ« ligjĂ«rate qĂ« kisha mbajtur nĂ« njĂ« universitet nĂ« Bregun PerĂ«ndimor nĂ« vitin 1994, u ngrit nga auditori dhe filloi tĂ« sulmonte idetĂ« e mia si “PerĂ«ndimore”, nĂ« kontrast me ato tĂ« rrepta islamike qĂ« ai pĂ«rkrahte. “Pse po vesh kostum dhe kravatĂ«â€? - ishte kundĂ«rpĂ«rgjigja e parĂ« qĂ« mĂ« erdhi nĂ« mendje. “Edhe ato janĂ« perĂ«ndimore”. Ai u ul me njĂ« buzĂ«qeshje tĂ« sikletshme nĂ« fytyrĂ«, por unĂ« e kujtova atĂ« episod kur nisĂ«n tĂ« dalin informacionet pĂ«r terroristĂ«t e 11 Shtatorit: se si ata kishin zotĂ«ruar tĂ« gjitha detajet teknike tĂ« nevojshme pĂ«r tĂ« shkaktuar tĂ« keqen e tyre vrastare ndaj QendrĂ«s BotĂ«rore tĂ« TregtisĂ«, Pentagonit dhe aeroplanĂ«ve qĂ« kishin marrĂ« nĂ«n kontroll. Ku e vĂ« njeriu vijĂ«n ndarĂ«se mes teknologjisĂ« “perĂ«ndimore” dhe, siç deklaroi Berlusconi, paaftĂ«sisĂ« sĂ« “Islamit” pĂ«r tĂ« qenĂ« pjesĂ« e “modernitetit”?

Sigurisht qĂ« kjo nuk mund tĂ« bĂ«het lehtĂ«. Sa tĂ« papĂ«rshtatshme janĂ« nĂ« pĂ«rgjithĂ«si etiketimet, pĂ«rgjithĂ«simet dhe pohimet kulturore. NĂ« njĂ« nivel tĂ« caktuar, pĂ«r shembull, pasionet primitive dhe njohuria e sofistikuar ndĂ«rthuren nĂ« mĂ«nyra qĂ« hedhin poshtĂ« njĂ« kufi tĂ« fortifikuar jo vetĂ«m mes “PerĂ«ndimit” dhe “Islamit”, por edhe mes tĂ« kaluarĂ«s dhe tĂ« tashmes, nesh dhe atyre, pĂ«r tĂ« mos pĂ«rmendur vetĂ« konceptet e identitetit dhe kombĂ«sisĂ« pĂ«r tĂ« cilat ekziston njĂ« mosmarrĂ«veshje dhe debat i pafund. NjĂ« vendim i njĂ«anshĂ«m pĂ«r tĂ« vizatuar vija mbi rĂ«rĂ«, pĂ«r tĂ« ndĂ«rmarrĂ« kryqĂ«zata, pĂ«r tĂ« kundĂ«rvĂ«nĂ« tĂ« keqen e tyre me tĂ« mirĂ«n tonĂ«, pĂ«r tĂ« çrrĂ«njosur terrorizmin dhe, nĂ« fjalorin nihilist tĂ« Paul Wolfowitzit, pĂ«r tĂ« zhdukur kombet plotĂ«sisht, nuk i bĂ«n entitetet e supozuara mĂ« tĂ« lehta pĂ«r t’u parĂ«; pĂ«rkundrazi, kjo tregon se sa mĂ« e thjeshtĂ« Ă«shtĂ« tĂ« bĂ«hen deklarata luftĂ«nxitĂ«se me qĂ«llim pĂ«r tĂ« mobilizuar pasionet kolektive sesa tĂ« reflektohet, tĂ« analizohet, tĂ« sqarohet se me çfarĂ« po merremi nĂ« realitet - ndĂ«rlidhja e panumĂ«rt e jetĂ«s “tonĂ«â€ e po ashtu edhe “tĂ« tyre”.

NĂ« njĂ« seri tĂ« jashtĂ«zakonshme prej tre artikujsh tĂ« botuar midis janarit dhe marsit 1999 nĂ« Dawn, nĂ« tĂ« pĂ«rjavshmen mĂ« tĂ« respektuar tĂ« Pakistanit, Eqbal Ahmadi i ndjerĂ«, duke shkruar pĂ«r njĂ« audiencĂ« myslimane, analizoi atĂ« qĂ« ai i quajti rrĂ«njĂ«t e sĂ« djathtĂ«s fetare, duke u shprehur shumĂ« ashpĂ«r pĂ«r shtrembĂ«rimet e Islamit nga absolutistĂ«t dhe tiranĂ«t fanatikĂ«, obsesioni i tĂ« cilĂ«ve - pĂ«r tĂ« rregulluar sjelljen personale - promovon “njĂ« rend islamik tĂ« reduktuar nĂ« njĂ« kod penal, tĂ« zhveshur nga humanizmi, estetika, kĂ«rkimi intelektual dhe pĂ«rkushtimi shpirtĂ«ror”. Dhe, kjo “pĂ«rfshin njĂ« pohim absolut tĂ« njĂ« aspekti tĂ« vetĂ«m, pĂ«rgjithĂ«sisht tĂ« shkĂ«putur nga konteksti i fesĂ« dhe njĂ« shpĂ«rfillje tĂ« plotĂ« tĂ« njĂ« tjetri. Ky fenomen e shtrembĂ«ron fenĂ«, e ul vlerĂ«n e traditĂ«s dhe e shtrembĂ«ron procesin politik kudo qĂ« shfaqet”. Si njĂ« shembull i kohĂ«s, i kĂ«saj rrĂ«nimi, Ahmadi fillimisht paraqet kuptimin e pasur, tĂ« ndĂ«rlikuar dhe pluralist tĂ« fjalĂ«s xhihad, dhe pastaj tregon se nĂ« kufizimin e tanishĂ«m tĂ« kĂ«saj fjale, nĂ« njĂ« luftĂ« pa dallim kundĂ«r armiqve tĂ« supozuar, Ă«shtĂ« e pamundur “tĂ« njihet Islami - feja, shoqĂ«ria, kultura, historia apo politika - ashtu siç Ă«shtĂ« jetuar dhe pĂ«rjetuar nga myslimanĂ«t ndĂ«r shekuj”. IslamistĂ«t modernĂ«, pĂ«rfundon Ahmadi, janĂ« “tĂ« interesuar pĂ«r pushtet, jo pĂ«r shpirtin; pĂ«r mobilizimin e njerĂ«zve pĂ«r qĂ«llime politike, dhe jo pĂ«r ndarjen dhe lehtĂ«simin e vuajtjeve dhe aspiratave tĂ« tyre. Agjenda e tyre politike Ă«shtĂ« shumĂ« e kufizuar nĂ« kohĂ«â€. Ajo qĂ« ka pĂ«rkeqĂ«suar mĂ« tej situatĂ«n Ă«shtĂ« se shtrembĂ«rimet e ngjashme dhe fanatizmi fetar ndodhin edhe nĂ« universet e diskursit, “hebraike” dhe “tĂ« krishtera”.

Ishte [Joseph] Conradi, mĂ« fuqishĂ«m nga ç’mund ta kishte imagjinuar ndonjĂ« nga lexuesit e tij nĂ« fund tĂ« shekullit tĂ« nĂ«ntĂ«mbĂ«dhjetĂ«, ai qĂ« kuptoi se dallimet mes LondrĂ«s sĂ« qytetĂ«ruar dhe “zemrĂ«s sĂ« errĂ«sirĂ«s” shemben shpejt nĂ« situata ekstreme, dhe se kulmet e qytetĂ«rimit evropian mund tĂ« bien menjĂ«herĂ« nĂ« praktikat mĂ« barbare - pa pĂ«rgatitje apo kalim tranzicioni. Dhe, po, Conradi ishte ai qĂ« tek Agjenti sekret [The Secret Agent, 1907] pĂ«rshkroi afinitetin e terrorizmit pĂ«r abstraksione si “shkenca e pastĂ«r” (dhe pĂ«r rrjedhojĂ« pĂ«r “Islamin” ose “PerĂ«ndimin”), si edhe degradimin pĂ«rfundimtar moral tĂ« terroristit.

Sepse, ekzistojnë lidhje më të ngushta midis qytetërimeve që në dukje janë në luftë, sesa shumica prej nesh do të donte të besonte; si Freudi ashtu edhe Nietzsche treguan se qarkullimi përtej kufijve të ruajtur me kujdes, madje të kontrolluar, ndodh shpeshherë me lehtësi të frikshme. Por, më pas, idetë e tilla fluide, plot paqartësi dhe skepticizëm ndaj nocioneve te të cilat mbështetemi, mezi na ofrojnë udhëzime të përshtatshme dhe praktike për situata si ajo me të cilën përballemi tani. Prandaj, këtu burojnë urdhrat inkurajues për betejë (një kryqëzatë, e mira kundër së keqes, liria kundër frikës etj.) që nxirren nga pretendimi i Huntingtonit për kundërshtinë midis Islamit dhe Perëndimit, prej të cilit diskursi zyrtar formuloi fjalorin e tij në ditët e para pas sulmeve të 11 Shtatorit. Që atëherë ka pasur një ulje të dukshme të intensitetit në këtë diskurs, por duke gjykuar nga përmasa e qëndrueshme e gjuhës së urrejtjes dhe e veprimeve, plus raportet për përpjekje të zbatimit të ligjit kundrejt arabëve, myslimanëve dhe indianëve në mbarë vendin, paradigma vazhdon të jetë e pranishme.

NjĂ« arsye tjetĂ«r pĂ«r vazhdimĂ«sinĂ« e saj Ă«shtĂ« prania nĂ« rritje e myslimanĂ«ve, nĂ« tĂ« gjithĂ« EvropĂ«n dhe Shtetet e Bashkuara. Mendoni pĂ«r popullatat e sotme tĂ« FrancĂ«s, ItalisĂ«, GjermanisĂ«, SpanjĂ«s, BritanisĂ«, AmerikĂ«s, madje edhe tĂ« SuedisĂ«, dhe duhet tĂ« pranoni se Islami nuk Ă«shtĂ« mĂ« nĂ« periferi tĂ« PerĂ«ndimit, por nĂ« qendĂ«r tĂ« tij. Por, çfarĂ« ka kĂ«rcĂ«nuese nĂ« atĂ« prani? Ngulitur nĂ« kulturĂ«n kolektive janĂ« kujtimet e pushtimeve tĂ« para tĂ« mĂ«dha arabo-islame, tĂ« cilat nisĂ«n nĂ« shekullin e shtatĂ« dhe tĂ« cilat, siç shkruan historiani i shquar belg Henri Pirenne nĂ« librin e tij tĂ« shquar Muhamedi dhe Karli i Madh [Mohammed and Charlemagne, 1939], shkatĂ«rruan njĂ«herĂ« e pĂ«rgjithmonĂ« unitetin e lashtĂ« tĂ« Mesdheut, shuan sintezĂ«n kristiano-romake dhe i dhanĂ« jetĂ« njĂ« qytetĂ«rimi tĂ« ri tĂ« dominuar nga fuqitĂ« e Veriut (Gjermania dhe Franca karolinge), misioni i tĂ« cilave ishte, dukej se po thoshte ai, tĂ« rifillonin mbrojtjen e “PerĂ«ndimit” kundĂ«r armiqve tĂ« tij historiko-kulturorĂ«. Mjerisht, ajo qĂ« Pirenne la jashtĂ« Ă«shtĂ« se nĂ« krijimin e kĂ«saj vije tĂ« re mbrojtjeje, PerĂ«ndimi u mbĂ«shtet mbi humanizmin, shkencĂ«n, filozofinĂ«, sociologjinĂ« dhe historiografinĂ« e Islamit, i cili tashmĂ« ishte vendosur ndĂ«rmjet botĂ«s sĂ« Karlit tĂ« Madh dhe antikitetit klasik. Islami ka qenĂ« pjesĂ« qĂ« nĂ« fillim, siç u detyrua tĂ« pranojĂ« edhe Dante, armiku i madh i Muhamedit, kur e vendosi Profetin nĂ« vetĂ« zemrĂ«n e Ferrit tĂ« tij.

Pastaj Ă«shtĂ« trashĂ«gimia e vazhdueshme e vetĂ« monoteizmit, e feve abrahamike - siç i quajti me vend Louis Massignon. Duke filluar me judaizmin dhe krishterimin, secila Ă«shtĂ« pasuese e pĂ«rndjekur nga ajo qĂ« parapriu; pĂ«r myslimanĂ«t, Islami e pĂ«rmbush dhe e pĂ«rmbyll linjĂ«n e profecisĂ«. Ende nuk ekziston njĂ« histori e denjĂ« apo ajo qĂ« demistifikon garĂ«n shumĂ«palĂ«she midis kĂ«tyre tre ndjekĂ«sve - asnjĂ«ri prej tyre, nĂ« asnjĂ« mĂ«nyrĂ«, njĂ« kamp i vetĂ«m dhe i bashkuar - mĂ« xhelozĂ« prej tĂ« gjithĂ« zotave, ndonĂ«se konvergjenca e pĂ«rgjakshme moderne nĂ« PalestinĂ« ofron njĂ« shembull tĂ« pasur laik tĂ« asaj qĂ« ka qenĂ« kaq tragjikisht e papajtueshme rreth tyre. Pra, nuk Ă«shtĂ« pĂ«r t’u habitur qĂ« myslimanĂ«t dhe tĂ« krishterĂ«t flasin lehtĂ«sisht pĂ«r kryqĂ«zata dhe xhihade, tĂ« dyja duke e anashkaluar praninĂ« judaike me njĂ« moskokëçarje shpeshherĂ« madhĂ«shtore. NjĂ« axhendĂ« e tillĂ«, thotĂ« Eqbal Ahmad, Ă«shtĂ« “shumĂ« ngushĂ«llues pĂ«r burrat dhe gratĂ« qĂ« kanĂ« mbetur nĂ« mes tĂ« kalimit, ndĂ«rmjet ujĂ«rave tĂ« thellĂ« tĂ« traditĂ«s dhe modernitetit”.

Por, tĂ« gjithĂ« ne po notojmĂ« nĂ« ato ujĂ«ra, perĂ«ndimorĂ« dhe myslimanĂ« dhe tĂ« tjerĂ« njĂ«soj. Dhe, meqenĂ«se kĂ«to ujĂ«ra janĂ« pjesĂ« e oqeanit tĂ« historisĂ«, Ă«shtĂ« e kotĂ« pĂ«rpjekja pĂ«r t’i lĂ«ruar apo ndarĂ« me barriera. KĂ«to janĂ« kohĂ« tĂ« tensionuara, por Ă«shtĂ« mĂ« mirĂ« tĂ« mendojmĂ« nĂ« aspekte tĂ« komuniteteve me pushtet dhe pa pushtet, tĂ« politikĂ«s laike tĂ« arsyes dhe injorancĂ«s, dhe tĂ« parimeve universale tĂ« drejtĂ«sisĂ« dhe padrejtĂ«sisĂ«, sesa tĂ« humbim nĂ« kĂ«rkim tĂ« abstraksioneve tĂ« mĂ«dha qĂ« mund tĂ« japin njĂ« kĂ«naqĂ«si tĂ« çastit, por pak vetĂ«dije apo analizĂ« informuese. Teza e “PĂ«rplasjes sĂ« qytetĂ«rimeve” Ă«shtĂ« njĂ« mashtrim si “Lufta e botĂ«ve”, mĂ« e pĂ«rshtatshme pĂ«r tĂ« forcuar krenarinĂ« personale mbrojtĂ«se sesa pĂ«r tĂ« kuptuar nĂ« mĂ«nyrĂ« kritike ndĂ«rvarĂ«sinĂ« e çuditshme tĂ« kohĂ«s sonĂ«. /Telegrafi/

↗

Gratë në politikën lokale: Nga prania formale te ndikimi real

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Artan Canhasi

Vlen tĂ« pĂ«rsĂ«ritet qĂ« gratĂ« pĂ«rbĂ«jnĂ« gjysmĂ«n tĂ« shoqĂ«risĂ«. Çdo vendimmarrje pa pjesĂ«marrjen e barabartĂ« tĂ« grave, Ă«shtĂ« e cunguar dhe jolegjitime nĂ« pikĂ«pamje demokratike. PĂ«rveç parimit tĂ« barazisĂ«, pĂ«rfshirja e grave sjell kĂ«ndvĂ«shtrime dhe pĂ«rvoja unike qĂ« pĂ«rmirĂ«sojnĂ« cilĂ«sinĂ« e vendimeve. NĂ« nivel lokal, ku politikat prekin drejtpĂ«rdrejt jetĂ«n e pĂ«rditshme tĂ« qytetarĂ«ve, pjesĂ«marrja e grave Ă«shtĂ« thelbĂ«sore pĂ«r tĂ« adresuar nevojat reale tĂ« popullatĂ«s.

Falë kuotave ligjore dhe përpjekjeve të shumta, përfaqësimi i grave në kuvendet komunale të Kosovës është rritur me kalimin e viteve, por ende mbetet nën nivelin e synuar. Ndërkaq, në postet kryesuese lokale, si kryetare të komunës, gratë pothuajse mungojnë. Kjo nuk është vetëm padrejtësi, por edhe humbje për shoqërinë: injorimi i gjysmës së popullsisë në vendimmarrje do të thotë lënie mënjanë të gjysmës së potencialit shoqëror - të talentit, ideve dhe zgjidhjeve të mundshme.

Vëzhgimi personal nga terreni më ka treguar se kur gratë marrin pjesë aktive në politikë, agjenda e vendimeve pasurohet me ide të reja. Kam vërejtur një dukuri domethënëse gjatë monitorimit të dëgjimeve buxhetore komunale: në rastet kur pjesëmarrës ishin vetëm burra, kërkesat e shtruara silleshin kryesisht rreth asfaltit dhe sallave sportive - sikur këto të ishin zgjidhjet e vetme për hallet e shoqërisë. Në përgjithësi, në këto raste, duket se vizioni i zhvillimit fillon e mbaron me betonin dhe sportin. Mirëpo, kur pjesëmarrëse ishin dhe gratë panorama ndryshonte dukshëm. Kërkesat e tyre shkonin përtej, drejt çështjeve më themelore për cilësinë e jetës: hapja e çerdheve për fëmijët, vendosja e paneleve solare në shkolla, apo financimi i programeve trajnuese për prindërit e fëmijëve me autizëm. Ide që kishin ndikim të madh multiplikues dhe përmirësonin jetën si tani, si në të ardhmen e largët.

GratĂ«, pĂ«r shkak tĂ« roleve dhe pĂ«rvojave tĂ« tyre, identifikojnĂ« shpesh nevoja qĂ« mund tĂ« mbeten nĂ«n radar, kur vendimmarrja dominohet nga burrat. Ato priren tĂ« adresojnĂ« çështje si arsimi i hershĂ«m, shĂ«rbimet shĂ«ndetĂ«sore preventive (p.sh. mamografia mobile pĂ«r gratĂ«), mirĂ«qenia sociale dhe mjedisi i pastĂ«r - tema me ndikim tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« nĂ« mirĂ«qenien e shoqĂ«risĂ«. KĂ«to “prioritete tĂ« buta” (krahasuar me projektet infrastrukturore) nĂ« fakt janĂ« thelbĂ«sore pĂ«r zhvillimin e qĂ«ndrueshĂ«m e pĂ«rmirĂ«sim cilĂ«sor tĂ« jetĂ«s.

Përvoja ime më ka mësuar se kur gratë fuqizohen të flasin dhe të veprojnë, përfitojnë të gjithë. Kjo lidhet me faktin se gratë statistikisht u japin prioritet interesave të përbashkëta dhe mirëqenies afatgjatë të komunitetit.

QĂ« kontributi i grave tĂ« mos mbetet sporadik, duhet tĂ« sigurojmĂ« qĂ« ato tĂ« kenĂ« hapĂ«sirĂ«n dhe mundĂ«sitĂ« e nevojshme pĂ«r t’u angazhuar. Kjo fillon nga partitĂ« e deri te institucionet lokale: udhĂ«heqĂ«sit duhet tĂ« krijojnĂ« njĂ« kulturĂ« ku zĂ«ri i grave dĂ«gjohet dhe merret seriozisht. Nuk mjafton plotĂ«simi i kuotĂ«s gjinore - nĂ« praktikĂ«, gratĂ« duhet tĂ« kenĂ« mundĂ«si reale tĂ« nisin iniciativa dhe t’i çojnĂ« ato deri nĂ« fund.

GratĂ« e reja qĂ« hyjnĂ« nĂ« politikĂ« shpesh hasin njĂ« “tavan tĂ« padukshĂ«m”: pranohen formalisht, por jo domosdoshmĂ«risht mirĂ«priten si vendimmarrĂ«se me peshĂ«. ShumĂ« propozime tĂ« tyre mbeten nĂ« sirtar dhe nisma tĂ« vlefshme neglizhohen. Kjo i dekurajon dhe i shtyn drejt “aktivizmit momental”, janĂ« aktive fillimisht, pastaj heshtin. Duhet vepruar si nga lart ashtu edhe nga poshtĂ«: udhĂ«heqĂ«sit institucionalĂ« e partiakĂ« duhet t’u japin grave mbĂ«shtetje tĂ« hapur, t’i inkurajojnĂ« nĂ« role udhĂ«heqĂ«se dhe t’u besojnĂ« pĂ«rgjegjĂ«si. NdĂ«rsa vetĂ« gratĂ«, brenda institucioneve apo nĂ« pozita vendimmarrĂ«se, tĂ« kĂ«mbĂ«ngulin pĂ«r hapĂ«sirĂ«n e tyre dhe tĂ« mos zmbrapsen kur hasin pengesa.

NjĂ« aspekt kyç Ă«shtĂ« pĂ«rfshirja e kĂ«rkesave tĂ« grave nĂ« politikat dhe buxhetet lokale. Sa herĂ« qĂ« gratĂ« artikulojnĂ« nevoja - qoftĂ« pĂ«r njĂ« çerdhe, njĂ« shĂ«rbim shĂ«ndetĂ«sor apo njĂ« nismĂ« ekonomike - institucionet duhet t’i marrin seriozisht dhe t’i pĂ«rfshijnĂ«. KĂ«shtu gratĂ« shohin se zĂ«ri i tyre ka ndikim dhe motivohen tĂ« qĂ«ndrojnĂ« aktive, ndĂ«rsa komuniteti pĂ«rfiton nga zgjidhja e problemeve qĂ« pĂ«rndryshe do tĂ« mbeteshin nĂ« harresĂ«.

Narrativa mbi gratë në politikë duhet të ndryshojë: pjesëmarrja e grave nuk është thjesht çështje kuote apo numrash, por një vlerë e shtuar në qeverisje. Kalimi nga aktivizmi sporadik tek angazhimi i qëndrueshëm i grave është i domosdoshëm - jo vetëm për vetë gratë, por edhe për demokracinë lokale. Kur gratë dhe burrat udhëheqin krah për krah, vendimet janë më gjithëpërfshirëse dhe rezultatet më afatgjata. Prandaj, duhet të sigurohemi që zëri i grave të mos jetë përjashtim, por pjesë e pandashme e vendimmarrjes, sepse vetëm atëherë demokracia lokale do të sjellë përfitime të ndërsjella për të gjithë.

(Autori Ă«shtĂ« drejtor i “Auriga Consulting”. Ky shkrim Ă«shtĂ« hartuar nĂ« kuadĂ«r tĂ« projektit “Ajo UdhĂ«heq: Luftimi i GjuhĂ«s sĂ« Urrejtjes dhe Promovimi i Grave nĂ« UdhĂ«heqjen Lokale”, qĂ« implementohet nga Demokraci pĂ«r zhvillim - D4D, dhe mbĂ«shtetet nga Ambasada e MbretĂ«risĂ« sĂ« HolandĂ«s nĂ« KosovĂ«. PĂ«rmbajtja pasqyron mendimet dhe qĂ«ndrimet e autorit dhe nuk pĂ«rfaqĂ«son domosdoshmĂ«risht qĂ«ndrimet e organizatĂ«s/donatorit)

↗

ASKUSHËT

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Poezi nga: Eduardo Galeano
PĂ«rktheu: Erion Karabolli

ËndĂ«rrojnĂ« pleshtat qĂ« tĂ« blejnĂ« njĂ« qen,
ëndërrojnë që të shpëtojnë prej mjerimit,
që befas ndonjë ditë të shenjtë
reshje prej fati të mbarë të bjerë mbi ta,
qĂ« fati i mbarĂ« me gjyma t’u derdhet pĂ«rsipĂ«r:
por fati i mbarë nuk u bie as dje, as sot,
as nesër, as kurrë,
as si vesë prej qiellit fati i mbarë nuk bie,
le të luten sa të duan askushët
madje edhe dora e majtë le tu kruhet,
apo me këmbën e djathtë të ngrihen,
apo vitin ta nisin me fshesë të re.
Askushët: bijtë e askujt,
zotët e asgjësë.
Askushët: askërkushët, të papërfillurit,
përzënë lepurin, vdesin jetën, të mbaruar,
të marrëfund:
QĂ« s’janĂ«, edhe pse janĂ«.
QĂ« s’flasin gjuhĂ«, por dialekte.
Që nuk kanë fe,
por besëtytni.
QĂ« s’krijojnĂ« art, por artizani.
QĂ« s’kanĂ« aspak kulturĂ«.
QĂ« s’janĂ« qenie njerĂ«zore,
por burime njerëzore.
QĂ« s’kanĂ« fytyrĂ«, por krahĂ«.
QĂ« s’kanĂ« emĂ«r, por numĂ«r.
Që nuk shfaqen në historinë botërore,
por në kronikat e zeza të gazetës lokale.
Askushët,
që vlejnë më pak
se plumbi që i vret.

↗

Fundi është afër për mullahët e Iranit

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Mani Basharzad / The Spectator / New York Post
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Teksa një valë protestash përfshiu Iranin, interneti u ndërpre plotësisht.

Nuk kam asnjë ide se çfarë po ndodh me miqtë e mi, familjen time, apo me këdo tjetër.

Miku im mĂ« i ngushtĂ«, Çampi, ishte nĂ« demonstratĂ«.

Shpresoj shumë të jetë i sigurt.

Irani është një komb që dëshiron kthimin e shpirtin e vet.

Protestuesit djegin flamurin e Republikës Islamike dhe e zëvendësojnë me flamurin e vërtetë të Iranit.

Gjatë natës, pati protesta në të gjithë Iranin.

Nga Komi dhe Mashadi, qytetet më fetare, deri në Rasht dhe Anzali, qytetet më laike, njerëzit dolën në rrugë.

Në Teheran pati protesta nga lagjet më të varfra deri tek ato më të pasurat.

Nuk u besoja syve të mi kur pashë turmën e madhe në Pol-e-Rumi, një lagje në Teheran ku çmimet janë të krahasueshme me ato në Londër.

Një nga arsyet pse kaq shumë njerëz dolën në rrugë është thirrja për veprim - për herë të parë - e Princit të Kurorës, Reza Pahlavi.

Kur ai ftoi njerëzit të protestonin në orën 20:00, më 8 dhe 9 janar, mesazhi i tij mori 3.2 milionë pëlqime dhe 88 milionë shikime - një rekord historik në Instagram-in persian.

Pse po ngrihen njëkohësisht, së bashku në revoltë, si pjesët më të pasura, ashtu edhe më të varfra të Iranit, si më fetaret, ashtu edhe më laiket?

Sepse, ky revolucion nuk ka të bëjë me të majtën apo të djathtën.

Ka të bëjë me njerëz që duan të jenë komb, jo ymet.

Duam të jemi qytetarë, jo ushtarë të një kauze reaksionare islamike.

Irani Ă«shtĂ« komb qĂ« dĂ«shiron t’i kthehet shpirti.

Protestuesit djegin flamurin e Republikës Islamike dhe e zëvendësojnë me flamurin e vërtetë të Iranit: luanin dhe diellin.

ËshtĂ« njĂ« komb qĂ« po rimerr shpirtin e qytetarisĂ«, jo barbarinĂ« islame; patriotizmin, jo ndĂ«rkombĂ«tarizmin e GardĂ«s Revolucionare Islamike (IRGC).

Ky është një revolucion kombëtar për të rimarrë atë që na është vjedhur nga islamistët: historia jonë, kultura jonë, mënyra jonë e jetesës.

Kjo është një revoltë e kulturës perse kundër islamit politik.

Urrej të jem viktimë dhe e urrej politikën e viktimizimit si një thaçerist, por nuk mund të ndaloj së qari kur Republika Islamike sulmon spitalet në Ilam për të arrestuar protestuesit në shtrat, ndërsa grupet për të drejtat e njeriut nuk reagojnë.

Ata duket se shqetësohen për spitalet vetëm kur Hamasi ruan municione atje.

Qytetarët e zakonshëm iranianë?

As që u intereson.

Deri më tani, 36 protestues janë vrarë në vetëm 10 ditë.

Aktivistëve perëndimorë duket se kjo nuk u bënë përshtypje.

Gabimi strategjik i protestuesve iranianë është se duan të jenë miq me Perëndimin.

Për këtë arsye, turma pro-Palestinë hesht.

Të paktën, Donald Trumpi ka folur.

Presidenti amerikan ka thënë se regjimi do të goditet "shumë rëndë", nëse vepron dhunshëm kundër protestuesve.

Si rezultat, demonstruesit po ndryshojnë emrat e rrugëve në Teheran në "Rruga Trump".

Princi i Kurorës ka thënë se është i gatshëm të udhëheqë tranzicionin drejt demokracisë.

Njerëzit brohorasin: "Kjo është beteja përfundimtare - Pahlavi do të kthehet".

Me të vërtetë ndihet sikur fundi është pranë.

Askush nuk mund të parashikojë datën e saktë kur udhëheqësit e regjimit do të largohen nga vendi im, por është e qartë që është çështje kohe.

Republika Islamike i ka përdorur të gjitha mjetet e shtypjes për të penguar njerëzit të protestojnë.

Që nga shtatori i vitit 2022, dhjetëra fëmijë janë vrarë nga regjimi.

Nika Shakarami, një 16-vjeçare, u torturua, u përdhunua dhe më pas u vra nga Garda Revolucionare Islamike. Momentet e saj të fundit i kaloi duke rezistuar ndaj sulmuesve të saj.

Do tĂ« doja qĂ« Shakarami tĂ« ishte gjallĂ«, qĂ« tĂ« mund tĂ« dĂ«gjonte brohoritjet “vdekje diktatorit” dhe “Akhoond bayad gom beshe’”, qĂ« do tĂ« thotĂ« “mullahĂ«t le tĂ« shkojnĂ« nĂ« p.s.”

Në një Iran të ri, njerëz si Shakarami do të mund të jetonin një jetë normale: të vishnin çfarë të donin, të protestonin pa rrezikuar të përdhunoheshin nga terroristët islamikë.

Do të doja që Shakarami, dhe të gjithë ata që dhanë jetën duke luftuar shtetin terrorist të Republikës Islamike, ta shihnin këtë ditë. /Telegrafi/

↗

Goranët dhe torbeshët në optikën boshnjake: Një analizë kritike e tekstit të Esad Rahiqit

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Ismet Azizi

NĂ« vitet e fundit, nĂ« diskursin akademik dhe politik boshnjak Ă«shtĂ« shfaqur njĂ« prirje e fortĂ« pĂ«r tĂ« integruar komunitetet myslimane joshqiptare tĂ« Ballkanit - si goranĂ«t nĂ« KosovĂ«, torbeshĂ«t nĂ« Maqedoni dhe pomakĂ«t nĂ« Bullgari - nĂ« njĂ« identitet tĂ« pĂ«rbashkĂ«t boshnjak. NjĂ« shembull i qartĂ« i kĂ«saj tendence Ă«shtĂ« teksti i Esad Rahiqit [Rahić], i cili pĂ«rpiqet tĂ« vendosĂ« njĂ« vijĂ« tĂ« drejtĂ« historike nga bogumilĂ«t mesjetarĂ« deri te boshnjakĂ«t e sotĂ«m. Ky artikull synon tĂ« japĂ« njĂ« analizĂ« kritike tĂ« kĂ«tij teksti, duke evidentuar mungesat, shtrembĂ«rimet dhe anshmĂ«ritĂ« e tij, sidomos nĂ« raport me elementin shqiptar dhe proceset e shumanshme tĂ« asimilimit.

Rahiqi pohon se identiteti “goranc” Ă«shtĂ« shpikje e regjimit tĂ« Milosheviqit [MiloĆĄević] dhe e SANU-sĂ« [Akademia Serbe e Shkencave dhe Arteve], pĂ«r t’i ndarĂ« goranĂ«t nga “trupi boshnjak”.[1] Edhe pse kjo Ă«shtĂ« pjesĂ«risht e vĂ«rtetĂ«, ai harron se edhe kategoria “Musliman” (1971-1991) edhe “Boshnjak” (pas 1993) janĂ« po aq konstrukte politike tĂ« krijuara nga shteti jugosllav dhe mĂ« pas tĂ« pĂ«rvetĂ«suara nga elitat boshnjake. Pra, “gorancĂ«t” nuk janĂ« mĂ« shumĂ« tĂ« shpikur se “muslimanĂ«t” apo “boshnjakĂ«t”.

NĂ« tekst, shqiptarĂ«t paraqiten vetĂ«m si “plaçkitĂ«s” tĂ« bagĂ«tive tĂ« goranĂ«ve nĂ« shek. XIX. Autori mohon faktin se shumĂ« fshatra tĂ« LumĂ«s dhe OpojĂ«s u shqiptarizuan nĂ« shek. XVIII-XIX, dhe se pas vitit 1912 shqiptarĂ«t e GorĂ«s shpesh u regjistruan si “turq” ose “muslimanĂ«â€ pĂ«r shkak tĂ« presionit administrativ serb. KĂ«shtu, Rahiqi e zhduk elementin shqiptar nga historia e GorĂ«s, duke e zĂ«vendĂ«suar me njĂ« narrativĂ« boshnjakizuese.

NjĂ« nga shtyllat e tekstit Ă«shtĂ« pretendimi se termi “Torbesh” rrjedh nga bogumilizmi mesjetar dhe dĂ«shmon pĂ«r vazhdimĂ«sinĂ« e kĂ«tij komuniteti deri te boshnjakĂ«t e sotĂ«m. NĂ« realitet, kjo Ă«shtĂ« njĂ« tezĂ« ideologjike:

- nuk ka dĂ«shmi qĂ« termi “Torbesh” tĂ« pĂ«rdorej pĂ«r bogumilĂ«t para osmanĂ«ve;
- shumica e studiuesve e shohin islamizimin e goranëve si proces tipik të periudhës osmane, jo si vijimësi të herezive mesjetare;
- pĂ«rdorimi i bogumilizmit synon tĂ« krijojĂ« njĂ« “antigjenezĂ«â€ qĂ« legjitimon boshnjakizimin.

Rahiqi nënvizon elementet sllave dhe romane në gjuhën e goranëve, por nuk përmend huazimet nga shqipja, të cilat janë të shumta dhe tregojnë bashkëjetesë të gjatë me shqiptarët.

Kur flet pĂ«r ndryshimin e mbiemrave, ai flet pĂ«r “albanizim”, por faktet tregojnĂ« tĂ« kundĂ«rtĂ«n: mbiemrat janĂ« serbizuar (–ić) ose turqizuar (–ler, –lar, –oğlu) nĂ« periudha tĂ« caktuara, sidomos gjatĂ« shpĂ«rnguljeve pĂ«r nĂ« Turqi nĂ« vitet 1950-1960. Teza e “albanizimit” Ă«shtĂ« shtrembĂ«rim.

Autori sjell me meritĂ« dĂ«shmi tĂ« dhunĂ«s serbe gjatĂ« vitit 1912-1913, pĂ«rfshirĂ« masakrat nĂ« RestelicĂ«, KrushevĂ« e Brod, duke cituar edhe Dimitrije Tucoviqin [Tucović]. Por, ai shmang theksimin se viktimat kryesore ishin shqiptarĂ«t myslimanĂ«, tĂ« cilĂ«t shpesh ishin fqinj dhe tĂ« lidhur me goranĂ«t.

Po ashtu, Masakra e Tivarit (1945) reduktohet nga autori vetĂ«m nĂ« “shtatĂ« banorĂ« tĂ« GorĂ«s”, kur dihet se aty u vranĂ« mijĂ«ra shqiptarĂ« dhe boshnjakĂ« nga Kosova dhe Sanxhaku.

Teksti mbyllet me thirrjen: “Propozoj qĂ« tĂ« mbetemi njĂ« popull”. Ky nuk Ă«shtĂ« konstatim shkencor, por njĂ« platformĂ« politike pĂ«r boshnjakizimin e goranĂ«ve dhe torbeshĂ«ve. Krahasimi me boshnjakĂ«t e Sanxhakut Ă«shtĂ« i gabuar: atje procesi kryesor ishte asimilimi i shqiptarĂ«ve myslimanĂ«, jo ruajtja e ndonjĂ« identiteti “boshnjak” tĂ« hershĂ«m.

Teksti i Esad Rahiqit është më shumë një ese ideologjike sesa studim shkencor. Ai synon të legjitimojë një projekt boshnjakizues, duke minimizuar elementin shqiptar, duke abuzuar me konceptin e bogumilizmit dhe duke anashkaluar proceset e serbizimit e turqizimit.

NĂ« realitet, goranĂ«t janĂ« njĂ« komunitet i ndĂ«rlikuar ballkanik, me shtresa sllave, shqiptare, turke, vllahe dhe orientale. Historia e tyre nuk mund tĂ« reduktohet nĂ« njĂ« “degĂ« tĂ« boshnjakĂ«ve”. Çdo pĂ«rpjekje pĂ«r t’u imponuar njĂ« identitet tĂ« vetĂ«m Ă«shtĂ« pjesĂ« e politikave tĂ« asimilimit - qoftĂ« serbe, maqedonase apo boshnjake - tĂ« cilat kanĂ« cenuar gjithmonĂ« autenticitetin e tyre historik. /Telegrafi/

________________

[1] Rahić, Esad. "Gorani ili goranci - narod u rasijanju." [GoranĂ«t ose garancĂ«t: NjĂ« popull i shkapĂ«rderdhur] Stav 17 tetor 2019: 58-63.

↗

A vdesin diktatorët?

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Rudolf Marku

1. NĂ« njĂ« episod apokrif, kur po vizitonte Pekinin komunist tĂ« vitit 1972, nĂ« rolin e kĂ«shilltarit tĂ« SigurisĂ« KombĂ«tare tĂ« administratĂ«s sĂ« Niksonit, Henry Kisinxheri e pyet Çu En Lain, kryeministĂ«r i KinĂ«s, se si e mendon ai rĂ«ndĂ«sinĂ« e Revolucionit Francez tĂ« vitit 1789. ËshtĂ« herĂ«t, tepĂ«r herĂ«t, qĂ« tĂ« mund tĂ« shprehĂ«sh njĂ« mendim pĂ«r njĂ« ngjarje qĂ« ka ndodhur veç disa shekuj mĂ« parĂ« – qe pĂ«rgjigjja enigmatike e kryeministrit mĂ« enigmatik tĂ« asaj kohe.

M’u kujtua vetvetiu ky episod tek lexoja kĂ«to ditĂ« jetĂ«n e perandorĂ«ve romakĂ«. JetĂ«n e dhjetĂ« perandorĂ«ve mĂ« tĂ« famshĂ«m tĂ« PerandorisĂ« Romake, qĂ« kanĂ« lĂ«nĂ« mĂ« gjurmĂ« nĂ« historinĂ« e RomĂ«s sĂ« lashtĂ«. Dhe, jo vetĂ«m nĂ« atĂ« tĂ« RomĂ«s sĂ« lashtĂ«. A Ă«shtĂ« herĂ«t qĂ« tĂ« mund tĂ« gjykojmĂ« historinĂ« e RomĂ«s sĂ« lashtĂ«? Jo qĂ« ta gjykojmĂ«, sepse kjo Ă«shtĂ« jashtĂ« mundĂ«sive tĂ« njeriut modern, por qĂ« tĂ« paktĂ«n tĂ« mund tĂ« nxirrnim ndonjĂ« ngjashmĂ«ri me historinĂ« e kohĂ«rave tona? Nuk besoj se Ă«shtĂ« herĂ«t. Ashtu siç mĂ« jepet tĂ« besoj se kurrĂ« nuk Ă«shtĂ« dhe vonĂ«.

Ajo që vihet re si një ngjashmëri e të gjithë perandorëve është joshja e parezistueshme e tyre për të qenë autorë, krijues; është kompleksi i madh i autoromanisë, kompleks që e kanë të gjithë politikanët dhe njerëzit që e vuajnë humnerën ndarëse të ambicies me mediokritetin anonim ose dhe humnerën mes pushtetit të përkohshëm dhe përjetësisë.

Të gjithë perandorët romakë shkruanin, disa prej tyre madje shkruanin mirë. Shkruanin kujtimet e veta, shkruanin për fushatat ushtarake, shkruanin udhëzime për qytetarët e vet, shkruanin traktatet për historinë, për gjuhësinë, për filozofinë, shkruanin kundër kundërshtarëve të vet. Perandorët e Romës së lashtë, natyrisht, jo për fajin e tyre, nuk ishin aq me fat sa të shkruanin në internet, në Facebook, në Twitter, në WhatsApp ... Vihet re joshja e tyre ndaj krijimtarisë artistike.

Jul Çezari, veç librit tĂ« famshĂ«m tĂ« pĂ«rshkrimeve tĂ« fushatĂ«s nĂ« GjermaninĂ« e sotme, shkroi, po ashtu si dhe tragjedianĂ«t e vjetĂ«r tĂ« GreqisĂ«, njĂ« “Edip”. Natyrisht, ku e ku larg gjenisĂ« sĂ« grekĂ«ve tĂ« lashtĂ«. Por, sidoqoftĂ«, me ambicien pĂ«r tĂ« shkruar tĂ« njĂ«jtin subjekt. Augusti shkruan njĂ« “Ajant” - ç’ështĂ« e vĂ«rteta me vĂ«shtirĂ«si tĂ« madhe, aq sa e kishte zakon tĂ« thoshte, me njĂ« sinqeritet mahnitĂ«s, se kĂ«tĂ« radhĂ« Ajanti po vuan shumĂ« herĂ« mĂ« tepĂ«r nga stili i vetĂ« Augustit, sesa nga plagĂ«t e vĂ«rteta qĂ« pat marrĂ«. Tiberi pat shkruar njĂ« “Elegji pĂ«r vdekjen e Jul Çezarit”. Klaudi, njĂ« sundimtar sa i zymtĂ«, aq edhe tĂ«rheqĂ«s nĂ« zymtĂ«sinĂ« e vet, do mbahet mend si njĂ« sundimtar pedant qĂ« u pĂ«rpoq ta reformonte alfabetin latin. Ai qe gjithashtu njĂ«ri ndĂ«r tĂ« parĂ«t qĂ« u mor seriozisht me njĂ« histori etruske. Neroni qe i fiksuar me famĂ«n e poezisĂ« dhe me krijimtarinĂ« artistike. Donte me çdo kusht qĂ« tĂ« pranohej si artist. Si autor. Jul Çezari dhe Augusti qenĂ« shkrimtarĂ« prozatorĂ« dhe ata tĂ« obsesionuar me famĂ«n artistike; secili prej tyre shkruan nĂ« latinishten klasike, nĂ« latinishten e vjetĂ«r, nĂ« latinishten e drejtpĂ«rdrejtĂ«. Augusti veçanĂ«risht pĂ«rçmon atĂ« çfarĂ« ai quan “Stil aziatik” - stilin e tĂ« shprehurit nĂ« mĂ«nyrĂ« jo tĂ« qartĂ«, tĂ« shkapĂ«rdarĂ«, me fraza qĂ«llimisht tĂ« ngatĂ«rruara pĂ«r t’u dukur nĂ« mĂ«nyrĂ«n mĂ« spekulative sa mĂ« i ditur ...

E përbashkëta e perandorëve romakë është dhe frika ndaj thikës, kamës, vrasjes së papritur. E përbashkëta e tyre është pasiguria që u jep pushteti. Të gjithë pa përjashtim mbajnë në oborret e tyre, krahas bodigardëve, edhe këshilltarë dhe ministra që dinë të deshifrojnë horoskopin, që dinë të lexojnë shenjat paralajmëruese, që dinë të deshifrojnë ëndrrat (Frojdi është tepër i vonuar në teorinë e vet të ëndrrave) ... Të gjithë dëshmojnë se vuajnë nga pagjumësia (shekuj më vonë, një shkrimtar anglez i quajtur Uiliam Shekspir do të thotë për një sundimtar se vrasjet ia kanë vrarë një herë e përgjithmonë gjumin) ... Dhe, të gjithë bashkohen në çrregullimet psikike. Kaligula qe i marrë. Neroni, i cili në fillimet e veta të qeverisjes së Perandorisë shfaqet si një perandor premtues, i suksesshëm, bëhet progresivisht irracional. Taciti, historiani romak vë re se si Tiberi kthehet shumë shpejt në një gërmadhë njerëzore, i shkatërruar dhe i transformuar nga ndikimi violent i pushtetit absolut.

Lajtmotivi bashkues i perandorĂ«ve romakĂ« qe dhe adhurimi i tyre ziliqar pĂ«r Aleksandrin. Jul Çezari i ri ofshan mbi varrin e maqedonasit tĂ« madh. Augusti urdhĂ«ron qĂ« t’i hapet varri, qĂ« tĂ« mund tĂ« shohĂ« tĂ« paktĂ«n kafkĂ«n e udhĂ«heqĂ«sit botĂ«-pushtues. Neroni e quante gardĂ«n e vet “Falanga e Aleksandrit tĂ« Madh”. NdĂ«rsa, te ne duket se tĂ« gjithĂ« kryeministrat e postkomunizmit, nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« a nĂ« njĂ« tjetĂ«r, kanĂ« shfaqur dhe vazhdojnĂ« tĂ« shfaqen, direkt a indirekt, adhurimin e tyre pĂ«r Enver HoxhĂ«n ... ËshtĂ« adhurimi i pushtetit pĂ«r pushtet, aq i lakmueshĂ«m nĂ« kohĂ«rat tona moderne. NĂ« kohĂ«rat tona tĂ« qeverisur nga çezarĂ«t e pushtetit, ku njerĂ«zit trajtohen as mĂ« shumĂ« e as mĂ« pak si gjĂ«ra, sende, madje sende tĂ« pavlerĂ« ...

2. Në romanin e njohur Vjeshta e patriarkut, Gabriel Garsia Markezi na rrëfen për një tiran që zotëroi në pushtet me qindra vite, në mos përjetësisht. Ndoshta që nga kohërat romake. Vetë vdekja e diktatorit dhe shkatërrimi i regjimit të tij nuk ndodhin ngase ka ardhur koha që ai të vdesë dhe bashkë me të edhe regjimi i tij të shkatërrohet. Vdekja e diktatorit ndodh ngase vetë koha vdes. Historia e diktatorit të Vjeshtës së patriarkut është si një udhëtim në një vrimë të zezë në hapësirën kozmike. E shkuara kthehet jo vetëm në atë që ka qenë, por edhe në atë çfarë është dhe çfarë do të jetë. Duket se diktatori i romanit të Markezit ka shumë jetë brenda një jete. E tanishmja është njëkohësisht e ardhme dhe e shkuar. Diktatori i Vjeshtës është njëri nga perandorët romakë a njëri nga diktatorët komunistë ose dhe paskomunist (duke qenë se këto dy terma nuk kanë dhe ndonjë dallim shumë të madh mes tyre). Apo njëri nga udhëheqësit modernë. Diktatori jeton dhe vdes dhe prapë jeton; ai është njëkohësisht i vdekur dhe i gjallë në çdo çast. Ai përsëritet gjatë një procesi riproduktiv në pamje të ndryshme dhe me mosha të ndryshme, sepse nuk duhet të harrojmë se ai është i pavdekshëm. Ndoshta këtë kishte parasysh kryeministri kinez në përgjigjen e vet enigmatike në atë vit të largët 1972 ...

↗

Filozofi i krenarisë

✇Telegrafi
By: Agron Shala


NjerĂ«zimi ka njĂ« nevojĂ« tĂ« pangopur pĂ«r t’u pĂ«lqyer, dhe kjo dĂ«shirĂ« e pĂ«rhershme formon themelin e shoqĂ«risĂ«.

Nga: Andrea Branchi, hulumtues, skenarist dhe pĂ«rkthyes, autor i librit Krenaria, sjelljet dhe morali: Anatomia e nderit e Bernard Mandevilit [Pride, Manners, and Morals: Bernard Mandevili’s Anatomy of Honour, 2021] / aeon.co
PĂ«rktheu: Agron Shala

Në vitin 1705, mjeku dhe filozofi anglo-holandez, Bernard Mandevili [Mandeville], botoi në mënyrë anonime poemën me titull Kosherja e Ankesave: Apo, i pandershmi i shndërruar në të ndershëm [The Grumbling Hive: Or, Knaves Turned Honest]. Ai ka përshkruar një bashkësi të madhe bletësh - një metaforë e qartë për Britaninë e kohës - dhe mekanizmat e pasurisë së saj. Në kosheren e bletëve, secila punon për përfitimin personal, çdo profesion ka marifetet e veta, dhe të gjithë i shfrytëzojnë pasionet e të tjerëve. Por, mirëqenia e bashkësisë nuk vihet në rrezik:

Kështu, çdo pjesë ishte plot vese,
Megjithatë, tërësia një parajsë; ...
Më i keqi nga gjithë turma
Bënte diçka për të mirën e përbashkët.

Edhe më skandaloze, kur insektet zbatuan reformën morale dhe e detyruan veten të jetonin sipas nderit dhe virtytit, bashkësia ra në një spirale tatëpjete.

Në vitin 1714, dhe në një botim të zgjeruar më 1723, Mandevili botoi vëllimin në prozë që e bëri atë famëkeq: Fabula e bletëve: Ose, vese private, përfitime publike [The Fable of the Bees: Or, Private Vices, Public Benefits]. Poema fillestare u ribotua së bashku me një seri esesh komentuese, ku Mandevili zgjeronte argumentet e tij provokuese se qenia njerëzore është e interesuar vetëm për veten, e udhëhequr nga pasionet dhe jo nga arsyeja, dhe ofronte një shpjegim për origjinën e moralit të bazuar vetëm në ndjeshmërinë njerëzore ndaj lavdërimit dhe frikës nga turpi, përmes euforisë së skicave shoqërore. Mandevili i ballafaqoi bashkëkohësit e tij me faktin shqetësues se pasionet dhe zakonet që zakonisht dënohen si vese, në të vërtetë krijojnë mirëqenien e një shoqërie.

Ideja se individĂ«t qĂ« interesohen pĂ«r veten, tĂ« shtyrĂ« nga dĂ«shirat e tyre, veprojnĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pavarur pĂ«r tĂ« realizuar tĂ« mirat dhe institucionet, e bĂ«ri FabulĂ«n e bletĂ«ve njĂ« nga burimet kryesore letrare tĂ« doktrinĂ«s sĂ« laissez-faire. Kjo Ă«shtĂ« thelbĂ«sore pĂ«r konceptin ekonomik tĂ« tregut. NĂ« vitin 1966, ideologu i tregut tĂ« lirĂ«, Fridrih fon Hajek [Friedrich von Hayek], ofroi njĂ« lexim entuziast ndaj Mandevilit, duke e shuguruar poetin si njĂ« teoricien tĂ« hershĂ«m tĂ« harmonisĂ« sĂ« interesave nĂ« njĂ« ekonomi tĂ« lirĂ« tregu - njĂ« skemĂ« tĂ« cilĂ«n Hajeku pretendonte se u zgjerua mĂ« vonĂ« nga Adam Smithi, i cili e pĂ«rpunoi paradoksin e Mandevilit - "veset private, dobi publike" nĂ« metaforĂ«n me ndikim tĂ« thellĂ« tĂ« “dorĂ«s sĂ« padukshme”. Sot, Mandevili zakonisht shihet si njĂ« mendimtar ekonomik.

Nuk ka dyshim se Mandevili “zbuloi” ndarjen e punĂ«s, mbrojti konsumimin luksoz dhe, mĂ« e rĂ«ndĂ«sishmja pĂ«r historianĂ«t e ekonomisĂ«, shprehu bindjen se ndjekja e interesit personal mund tĂ« jetĂ« e dobishme pĂ«r shoqĂ«rinĂ«. Por, dominimi i leximeve ekonomike tĂ« Mandevilit ka errĂ«suar morinĂ« e interesave dhe shkrimeve tĂ« tij, projektin qĂ« qĂ«ndron pas tyre dhe, nĂ« pĂ«rgjithĂ«si, staturĂ«n e tij si filozof i pĂ«rkryer, ndikimi i tĂ« cilit nĂ« Iluminizmin skocez dhe evropian mbetet pĂ«r t’u rindĂ«rtuar nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« thelluar.

Mandevili nuk i trajtoi kurrë çështjet ekonomike si qendrore në analizën e tij, dhe argumentet e tij mbi tregtinë, luksin dhe pasurinë përbëjnë vetëm një pjesë të një analize më të gjerë: analizës së tij psikologjike të dashurisë ndaj vetes dhe të efekteve shoqërore të mekanizmave të fshehtë të krenarisë dhe turpit.

Mandevili e konsideronte veten si lexues tĂ« motiveve tĂ« maskuara njerĂ«zore, si njĂ« anatomist tĂ« natyrĂ«s njerĂ«zore, i gatshĂ«m t’u tregonte njerĂ«zve çfarĂ« janĂ«, e jo çfarĂ« duhet tĂ« jenĂ«. Ai synonte ta realizonte kĂ«tĂ« pĂ«rmes njĂ« analize tĂ« zgjuar tĂ« sjelljeve dhe institucioneve njerĂ«zore nĂ« aspekte tĂ« pasioneve tĂ« cilat i motivojnĂ« ato. Nga vĂ«zhgimi i menduar dhe pĂ«rvoja personale mbi kĂ«to pasione, ai pĂ«rpiqej tĂ« nxirrte parime tĂ« pĂ«rgjithshme mbi natyrĂ«n njerĂ«zore - parime qĂ« do tĂ« qĂ«ndronin nĂ« analogji me ligjet qĂ« qeverisin botĂ«n natyrore. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«to arsye, Dejvid Hjumi [David Hume] e renditi atĂ« ndĂ«r ata qĂ« kishin filluar ta vendosnin “shkencĂ«n e njeriut” mbi baza tĂ« qĂ«ndrueshme - krahas filozofĂ«ve Xhon Lok [John Locke], Lordit ShaftsbĂ«ri [Shaftesbury], Xhofez Batler [Joseph Butler] dhe Fansis Haçeson [Francis Hutcheson].

Mandevili ishte mirë i përgatitur për këtë detyrë. I lindur në Roterdam më 1670, ai u diplomua më vonë në mjekësi dhe filozofi në Universitetin e Lajdenit dhe u stërvit si mjek, përpara se të vendosej në Londër. Praktikoi si specialist në hipokondri dhe çrregullime nervore, duke takuar pacientët e tij në seanca të gjata dialogësh terapeutikë në banesën e vet private (në fakt, jo fort ndryshe nga praktika e mëvonshme të psikanalizës). Kjo përvojë solli veprën e tij Traktat mbi pasionet hipokondrike dhe histerike [Treatise of the Hypochondriac and Hysteric Passions, 1711, 1730].

Sipas Mandevilit, qeniet njerëzore udhëhiqen nga pasionet e përqendruara te vetja. Ne i ushqejmë ato vazhdimisht, edhe kur veprojmë kundër interesit tonë - i ushqejmë deri në atë pikë sa të mashtrojmë veten për motivet tona të vërteta. Ndër pasionet, forca mbizotëruese është krenaria:

Ajo aftĂ«si e natyrshme me tĂ« cilĂ«n çdo i vdekshĂ«m qĂ« ka pak mendim e mbivlerĂ«son veten dhe mendon mĂ« mirĂ« pĂ«r veten sesa ç’mund tĂ« lejonte çdo gjykues i paanshĂ«m i cili i njeh mirĂ« tĂ« gjitha cilĂ«sitĂ« dhe rrethanat e tij. Nuk kemi asnjĂ« cilĂ«si tjetĂ«r kaq tĂ« dobishme pĂ«r shoqĂ«rinĂ«, dhe kaq tĂ« nevojshme pĂ«r ta bĂ«rĂ« atĂ« tĂ« pasur dhe tĂ« lulĂ«zuar ...

Krenaria, ashtu si pasionet e tjera tĂ« pĂ«rqendruara te vetja, Ă«shtĂ« e nevojshme pĂ«r lulĂ«zimin e shoqĂ«risĂ«, dhe Mandevili identifikon nĂ« natyrĂ«n vetĂ«vlerĂ«simit tĂ« individit prirjen origjinale, tĂ« natyrshme pĂ«r shoqĂ«rim. AftĂ«sia njerĂ«zore pĂ«r t’u shoqĂ«ruar Ă«shtĂ« e mbĂ«shtetur nĂ« veprimin e krenarisĂ« dhe frikĂ«s nga turpi, tĂ« cilat, sĂ« bashku, Mandevili i quan pasioni i “vetĂ«pĂ«lqimit”. KĂ«to janĂ« ndjenjat pĂ«rmes tĂ« cilave ne e mbivlerĂ«sojmĂ« veten dhe kĂ«rkojnĂ« vazhdimisht prej tĂ« tjerĂ«ve konfirmim, siguri dhe kĂ«naqĂ«si. Krenaria jonĂ« ka nevojĂ« pĂ«r praninĂ« e tĂ« tjerĂ«ve; krenaria jonĂ« krijon nevojĂ«n pĂ«r t’u shoqĂ«ruar, pĂ«r tĂ« krijuar shoqĂ«ri.

Për Mandevilin, shoqërimi është rezultat i një procesi evolucionar. Ai e përshkruante si përfundim i një përparimi të ngadaltë dhe spontan, të arritur jo përmes zhdukjes së pasioneve të përqendruara te vetja, por përmes zbutjes së tyre në forma të pajtueshme me kohezionin shoqëror dhe zhvillimin qytetar. Së bashku me mendimin e lartë për veten, individët kanë dëshirë të thellë që edhe të tjerët ta ndajnë këtë mendim. Por, krenaria njerëzore shoqërohet gjithmonë me frikën e fshehtë se vlera që i japim vetes nuk është plotësisht e justifikuar. Simptomat natyrore të vetëvlerësimit të lartë, që njerëzit shfaqin dhe përjetojnë te të tjerët, janë reciprokisht fyese, deri në atë pikë sa nxisin individët të fshehin madhësinë e vetëpëlqimit të tyre. Mësojmë të krenohemi për faktin që fshehim krenarinë tonë.

Pra, format e ndryshme tĂ« adhurimit tĂ« ndĂ«rsjellĂ« kanĂ« si forcĂ« nxitĂ«se nevojĂ«n e vazhdueshme tĂ« natyrĂ«s njerĂ«zore pĂ«r tĂ« pĂ«rjetuar dhe shprehur vetĂ«pĂ«lqimin. Dhe, kjo vlen pĂ«rgjatĂ« gjithĂ« historisĂ« sĂ« qytetĂ«rimit. Historia e shoqĂ«rimit Ă«shtĂ« proces i pandĂ«rprerĂ« i modifikimit tĂ« kodeve dhe shprehjeve tĂ« respektit. Ajo nuk Ă«shtĂ« “asgjĂ« mĂ« shumĂ«â€, shkruan ai, “sesa mĂ«nyrat e ndryshme pĂ«r tĂ« na bĂ«rĂ« tĂ« pranueshĂ«m pĂ«r tĂ« tjerĂ«t, me sa mĂ« pak paragjykime pĂ«r veten tonĂ« qĂ« tĂ« jetĂ« e mundur ...”

Meqë dëshira për lavdërim është cilësi universale e natyrës njerëzore - thelbësore për antropologjinë filozofike të Mandevilit - teoria e shoqërimit kërkon një shpjegim sociohistorik për të treguar se si vetëvlerësimi merr forma të ndryshme në kontekste të ndryshme historike. Veprimet dhe fjalët që lavdërohen apo dënohen publikisht në një epokë ndryshojnë nga një tjetër; kodet e nderit dhe turpit pothuajse gjithmonë ndryshojnë midis kulturave. Përqendrimi i Mandevilit në sjelljet dhe zakonet e bashkëkohësve të tij është kështu një tipar themelor i antropologjisë së tij filozofike.

NĂ« Britani nĂ« fillim tĂ« shekullit XVIII, gjuha e sjelljes dhe termi kyç i saj, “mirĂ«sjellja”, ishte bĂ«rĂ« model thelbĂ«sor pĂ«r sjellje tĂ« ndershme dhe njĂ« mĂ«nyrĂ« e re pĂ«r tĂ« formuluar idealin e respektit. Duke gjurmuar historinĂ« e kodeve bashkĂ«kohore mashkullore dhe femĂ«rore tĂ« sjelljes sĂ« ndershme, nga kĂ«ndvĂ«shtrimi i teorisĂ« sĂ« tij mbi pasionet, Mandevili dĂ«non hipokrizinĂ« morale tĂ« atyre qĂ« ishin tepĂ«r tĂ« sigurt dhe tĂ« edukuar sipas trendĂ«ve, tĂ« cilĂ«t mashtronin veten duke besuar se mirĂ«sjellja e tyre barazohej me sjellje tĂ« virtytshme. Ai tregon se ritualet e mirĂ«sjelljes dhe tĂ« ndershmĂ«risĂ« janĂ« shprehje shembullore e njĂ« rendi spontan dhe artificial qĂ« buron nga prirja e natyrshme e pasioneve njerĂ«zore dhe nevoja e pĂ«rhershme pĂ«r t’u pĂ«lqyer. TĂ« mĂ«dhenjtĂ« dhe tĂ« mirĂ«t nuk ishin mĂ« tĂ« mirĂ« se bletĂ«t; e vetmja diferencĂ« ishte se ata rastisĂ«n tĂ« kenĂ« paruke dhe stoli.

Në veprat e para në prozë të Mandevilit, ai mori një personazh femëror, dhe në të gjitha shkrimet e tij ruajti një interes të fortë për jetën e grave dhe standardin e dyfishtë që u aplikohej atyre në edukim, status shoqëror dhe në përmbushjen e dëshirave seksuale. Te Virgjëresha e zhveshur: Ose dialogë femrash midis një zonje plakë të pamartuar dhe mbesës së saj [In The Virgin Unmasked: Or, Female Dialogues Betwixt an Elderly Maiden Lady and Her Niece, 1709], një grua me përvojë paralajmëron mbesën e saj për mënyrat se si burrat joshin dhe skllavërojnë gratë, në kontrast të plotë me imazhin rozë të dashurisë që gjendet në tregimet popullore romantike. Ato diskutojnë për edukimin gjinor në një botë të dominuar nga burrat, ku gratë i nënshtrohen kontrollit të etërve dhe burrave të tyre. Kjo shtypje jo vetëm që minon karakterin e grave, por gjithashtu i dënon ato në një rol të zvogëluar shoqëror, duke i ekspozuar më tej ndaj manipulimeve mashkullore, duke i bërë të pambrojtura përballë mashtrimeve dhe kurtheve të liga.

“Shkenca e njeriut” e Mandevilit e trajtoi seriozisht pozitĂ«n e gruas nĂ« njĂ« shoqĂ«ri thellĂ«sisht mizogjene. Ai vazhdoi analizĂ«n e tij mbi gjininĂ« nĂ« njĂ« seri esesh nĂ« periodikun The Female Tatler, botuar njĂ« vit mĂ« vonĂ«. Dy gazetare motra mbrojnĂ« tĂ« drejtĂ«n e grave pĂ«r njĂ« rol shoqĂ«ror dhe kulturor: burrat i kanĂ« pĂ«rjashtuar gratĂ« nga edukimi dhe nga shkrimi i historisĂ«, nga leximi dhe nga tĂ« qenit tĂ« lexuara nĂ« libra, duke ruajtur kĂ«shtu dominimin mashkullor pĂ«rmes trashĂ«gimisĂ« sĂ« njĂ« kulture nĂ« tĂ« cilĂ«n fati i gruas Ă«shtĂ« nĂ«nshtrimi, cilĂ«sia e saj mĂ« e çmuar Ă«shtĂ« pĂ«rulĂ«sia, dhe reputacioni i saj publik pĂ«r virtyt bazohet vetĂ«m nĂ« dĂ«lirĂ«si.

Në vitin 1711, periodiku The Spectator përmblodhi drejtpërdrejt këtë standard të dyfishtë të nderit mashkullor dhe femëror:

Pika kryesore e nderit te burrat është guximi, dhe te gratë është dëlirësia. Nëse një burrë humb nderin e tij në një përballje, nuk është e pamundur që ai ta rifitojë në një tjetër; një rrëshqitje në nderin e një gruaje është e pakthyeshme.

Pra, dëlirësia, në thelb, është sinonim i pasivitetit, i shmangies së turpit; e kundërta e aktivitetit që përbënte nderin mashkullor. Virtyti femëror jo vetëm që përcaktohet ekskluzivisht në raport me gjininë e kundërt, por paraqitet edhe si thelbësor për natyrën e femrës. Teksa burrat kishin mundësinë të vepronin guximshëm dhe të rifitonin nderin e njollosur, gratë duhej të ishin të ndershme - ose jo. Kur humb, nderi i tyre nuk mund të rimerrej.

Dekadat e para të shekullit XVIII, gjatë të cilave Mandevili shkroi dhe botoi veprat e tij më të rëndësishme, ishin epoka e artë e dueleve në Britani. Të sfidoje dikë për duel dhe të silleshe me mirësjellje ndaj tij para se të përpiqeshe ta vrisje, ishte një zakon me domethënie të jashtëzakonshme shoqërore. Për shkak të kornizës së tij konceptuale paradoksale - ku guximi dhe virtytet luftarake lidhen me klasat sunduese, dhe këto të fundit me prejardhjen fisnike dhe ndjeshmërinë morale - pjesëmarrja në këtë formë shumë rituale të tentativës për vrasje-vetëvrasje, konsiderohej mënyra më e mirë për të fituar një reputacion respekti, madje edhe virtyti. Gatishmëria për duel mbeti tipar ekscentrik, por thelbësor i xhentëlmenit. Megjithatë, duelet ndaloheshin nga pothuajse të gjitha legjislacionet evropiane dhe dënohej si mëkat i rëndë - shihej si humbje absurde e gjakut fisnik apo xhentëlmen.

Mandevili ndĂ«rhyri nĂ« debatin mbi duelin pothuajse nĂ« tĂ« gjitha shkrimet e tij. Me qĂ«ndrimin provokues qĂ« karakterizon stilin e tij, ai pĂ«rdori argumentet tradicionale tĂ« literaturĂ«s sĂ« mirĂ«sjelljes pĂ«r tĂ« mbrojtur duelin si mjet tĂ« dobishĂ«m parandalues pĂ«r ata qĂ« mund tĂ« shkelin normat shoqĂ«rore. Por, Mandevili e shndĂ«rron gjithashtu duelin nĂ« njĂ« shprehje paradigmatike tĂ« funksionit tĂ« krenarisĂ« dhe turpit nĂ« zhvillimin e shoqĂ«rimit. Dueli, qĂ« dĂ«shmon pĂ«r mbizotĂ«rimin e frikĂ«s nga turpi mbi frikĂ«n nga vdekja, pĂ«rfaqĂ«son pĂ«r Mandevilin shprehjen mĂ« ekstreme tĂ« njĂ« tipari themelor tĂ« natyrĂ«s njerĂ«zore, njĂ« tipar qĂ« qĂ«ndron nĂ« rrĂ«njĂ«t e shoqĂ«rimit: prirja pĂ«r tĂ« kĂ«rkuar njohje shoqĂ«rore, duke vepruar nĂ« pĂ«rputhje me njĂ« imazh tĂ« idealizuar pĂ«r veten pĂ«r tĂ« kĂ«naqur dĂ«shirĂ«n pĂ«r krenari dhe frikĂ«n nga turpi, tĂ« zhytur nĂ« njĂ« praktikĂ« vetĂ«- (dhe reciproke) mashtruese. “I njĂ«jti pasion qĂ« bĂ«jnĂ« njeriun e edukuar dhe oficerin e matur tĂ« çmojnĂ« dhe tĂ« admirojnĂ« fshehurazi veten pĂ«r nderin dhe besnikĂ«rinĂ« qĂ« tregojnĂ«â€, shkruan ai, “mund t’i bĂ«jĂ« rrugaçët dhe maskarenjtĂ« tĂ« mburren pĂ«r veset e tyre dhe tĂ« krenohen pĂ«r paturpĂ«sinĂ«â€.

NĂ« pjesĂ«n e dytĂ« tĂ« FabulĂ«s sĂ« bletĂ«ve, Mandevili analizon mĂ« tej natyrĂ«n njerĂ«zore pĂ«rmes njĂ« analize tĂ« mprehtĂ« tĂ« “xhentĂ«lmenit tĂ« sjellshĂ«m”. Prova vendimtare Ă«shtĂ« tĂ« shqyrtohet qĂ«ndrimi i kĂ«tij xhentĂ«lmeni kur pĂ«rballet me sfidĂ«n pĂ«r duel. Nuk mund tĂ« mohohet se dueli Ă«shtĂ« mĂ«kat i rĂ«ndĂ« pĂ«r xhentĂ«lmenin, por shmangia e tij Ă«shtĂ« e papranueshme:

Të heqësh dorë krejtësisht nga bota dhe menjëherë të braktisësh shoqërinë e të gjitha personave që kanë vlerë në të, është një gjë e tmerrshme për të vendosur. A do të bëheshe ti objekt bisedash në qytet dhe në tavolina? A do të pranosh të bëhesh objekt talljeje dhe përqeshjeje nëpër shtëpitë publike, në karrocat e udhëtarëve dhe në tregje? A nuk është ky fati i sigurt i një njeriu që refuzon të luftojë, ose që përballon një fyerje pa reagim?

Ata qĂ« marrin pjesĂ« nĂ« duel mund tĂ« mashtrojnĂ« veten me retorikĂ«n e nderit, por nĂ« fakt janĂ« tĂ« motivuar ekskluzivisht nga krenaria dhe turpi. Konflikti i brendshĂ«m me tĂ« cilin pĂ«rballet njĂ« burrĂ« i sfiduar pĂ«r duel nuk ka tĂ« bĂ«jĂ« me ndonjĂ« “ndjenjĂ« nderi” apo me parimet e tij fetare, por me dy pasione themelore qĂ« sundojnĂ« natyrĂ«n njerĂ«zore: dashuria pĂ«r veten (instinkti i vetĂ«ruajtjes) dhe vetĂ«pĂ«lqimi (dashuria pĂ«r lavdĂ«rimin, frika nga turpi). NĂ« diagnozĂ«n pĂ«rfundimtare tĂ« Mandevilit: “KotĂ«sia, turpi, dhe ... natyra e brendshme, pĂ«rbĂ«jnĂ« shumĂ« shpesh guximin e burrave dhe virtytin e grave”.

Edhe nĂ«se e mira dhe e keqja e nderit dhe turpit janĂ« iluzione, turpi Ă«shtĂ« shumĂ« real me simptomat e tij psikologjike dhe fiziologjike. Mandevili i pĂ«rshkruan ato me hollĂ«si: “MegjithĂ«se turpi Ă«shtĂ« njĂ« pasion i vĂ«rtetĂ«, e keqja qĂ« duhet tĂ« kemi frikĂ« nga ai Ă«shtĂ« krejtĂ«sisht imagjinare dhe nuk ekziston pĂ«rveçse nĂ« reflektimin tonĂ« mbi mendimin e tĂ« tjerĂ«ve”. Ai e sheh nĂ«nshtrimin e impulseve natyrore tĂ« epshit pĂ«rmes edukimit tĂ« turpit si njĂ« shembull paradigmatik i mĂ«nyrĂ«s se si pasionet nĂ« shoqĂ«ri frenohen dhe modifikohen. NĂ« kohĂ«n e Mandevilit, njerĂ«zit ishin stĂ«rvitur me aq sukses pĂ«r tĂ« ndier turpin, saqĂ« dallimi midis burrave epshorĂ« dhe grave tĂ« ndershme dukej si ndryshim krejtĂ«sisht natyror, dhe jo produkt shoqĂ«ror.

GratĂ«, pĂ«r Mandevilin, nuk ndiejnĂ« natyrshĂ«m turp pĂ«r seksualitetin e tyre, por edukohen tĂ« ndiejnĂ« turp. Duke vĂ«zhguar sjelljen e grave tĂ« rritura tĂ« edukuara me ndrojtje, vajzat do tĂ« mĂ«sojnĂ« tĂ« tregohen tĂ« kujdesshme pĂ«r tĂ« mbuluar veten para djemve dhe, qĂ« nĂ« njĂ« moshĂ« shumĂ« tĂ« re, do tĂ« ndiejnĂ« turp tĂ« tregojnĂ« kĂ«mbĂ«t, pa ditur as pse njĂ« veprim i tillĂ« Ă«shtĂ« i dĂ«nueshĂ«m. Edukimi i tĂ« rinjve pĂ«r jetĂ«n nĂ« shoqĂ«ri do tĂ« thotĂ« tĂ« nxitet krenaria e tyre - pra, tĂ« shtohet frika nga turpi nĂ« lidhje me sjelljen, fjalĂ«t apo qĂ«ndrimet qĂ« konsiderohen tĂ« papĂ«rshtatshme pĂ«r gjininĂ« e tyre. NĂ« kĂ«tĂ« pedagogji tĂ« turpit, gratĂ« mĂ«sohen tĂ« jenĂ« modeste, burrat tĂ« jenĂ« tĂ« guximshĂ«m. DĂ«lirĂ«sia dhe guximi janĂ« tĂ« dyja pasione “artificiale”, rezultat i evolucionit, konvencioneve dhe edukimit.

NdĂ«rkohĂ« qĂ« udhĂ«zimi moral i mĂ«son tĂ« gjithĂ« anĂ«tarĂ«t e shoqĂ«risĂ« sĂ« qytetĂ«ruar tĂ« frenojnĂ« impulset seksuale, gratĂ« detyrohen tĂ« ushtrojnĂ« vetĂ«kontroll mĂ« tĂ« madh sesa burrat. PĂ«r Mandevilin, thjesht pĂ«r shkak se epshi mashkullor konsiderohet mĂ« i dhunshĂ«m dhe i pakontrollueshĂ«m, ekziston mĂ« pak pritshmĂ«ri qĂ« burrat tĂ« ndjekin normat e modestisĂ«. Ata mund tĂ« marrin mĂ« shumĂ« liri, ndĂ«rsa gratĂ« mbartin njĂ« barrĂ« mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ« shoqĂ«rore. Ky standard i dyfishtĂ« u jep burrave mundĂ«sinĂ« tĂ« ndjekin kĂ«naqĂ«sinĂ« seksuale pa shumĂ« frikĂ« nga dĂ«nimi publik, ndĂ«rsa gratĂ« detyrohen tĂ« mbrojnĂ« reputacionin e tyre pĂ«r dĂ«lirĂ«si pĂ«rballĂ« gjykimit shoqĂ«ror: “ËshtĂ« nĂ« interesin e shoqĂ«risĂ« tĂ« ruajĂ« ndershmĂ«rinĂ« dhe mirĂ«sjelljen; qĂ« gratĂ« tĂ« vuajnĂ«, tĂ« braktisen dhe tĂ« vdesin, pĂ«rpara se ta çlirojnĂ« veten nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« paligjshme”.

NĂ« FabulĂ«n e bletĂ«ve, Mandevili pĂ«rdor njĂ« skenar tĂ« jetĂ«s sĂ« pĂ«rditshme pĂ«r tĂ« ilustruar efektet shoqĂ«rore tĂ« standardeve tĂ« dyfishta, duke shpjeguar nga kĂ«ndi i njĂ« gruaje dinamikat qĂ« çojnĂ« drejt vrasjes sĂ« foshnjĂ«s. NdĂ«rsa njerĂ«zit nga familjet e mira kanĂ« mundĂ«sinĂ« tĂ« “mĂ«katojnĂ«â€ pa u vĂ«nĂ« re, shĂ«rbyeset dhe gratĂ« e varfra rrallĂ«herĂ« kanĂ« mundĂ«si tĂ« fshehin “barkun e madh”. NjĂ« vajzĂ« me prejardhje tĂ« mirĂ« qĂ« mbetet pa para dhe detyrohet tĂ« punojĂ« si shĂ«rbyese, mund ta ruajĂ« dĂ«lirĂ«sinĂ« pĂ«r vite me radhĂ«, dhe megjithatĂ« tĂ« pĂ«rballet me njĂ« moment fatkeq kur ia dorĂ«zon nderin e saj njĂ« mashtruesi qĂ« ka pushtet mbi tĂ«, dhe mĂ« pas ai e braktis. Mandevili vĂ«ren se gratĂ« si kjo mbingarkohen nga trysnia sociale pĂ«r dĂ«lirĂ«si dhe nga frika e turpit publik, aq sa ka gjasa tĂ« rrezikojnĂ« abortin ose vrasjen e foshnjĂ«s. Sa mĂ« fort tĂ« ndiejĂ« turp, aq mĂ« tĂ« ashpra do tĂ« jenĂ« qĂ«llimet e saj - qoftĂ« ndaj vetes, qoftĂ« ndaj fĂ«mijĂ«s sĂ« palindur. NĂ« situata tĂ« tilla, dashuria e natyrshme e gruas pĂ«r fĂ«mijĂ«n mund tĂ« mposhtet nga njĂ« dashuria ndaj vetes qĂ« imponohet nga shoqĂ«ria: frika nga turpi. PĂ«r Mandevilin, prova e kundĂ«rt se dĂ«lirĂ«sia Ă«shtĂ« njĂ« virtyt specifik artificial pĂ«r shoqĂ«ritĂ« e qytetĂ«ruara, Ă«shtĂ« fakti qĂ« prostitutat e zakonshme rrallĂ«herĂ« i vrasin fĂ«mijĂ«t e vet. Kjo nuk ndodh sepse janĂ« mĂ« tĂ« buta apo mĂ« tĂ« virtytshme, por sepse kanĂ« humbur modestinĂ« nĂ« njĂ« shkallĂ« mĂ« tĂ« madhe - domethĂ«nĂ«, frika nga turpi nuk ndikon mĂ« tek ato.

Vrasja e foshnjĂ«s qĂ«ndron ndaj dĂ«lirĂ«sisĂ« artificiale njĂ«soj si dueli ndaj guximit artificial: njĂ« tribut i pĂ«rgjakur ndaj kultit tĂ« vetes mbi tĂ« cilin Ă«shtĂ« rrĂ«njosur nderi modern. NĂ« pĂ«rshkrimin natyralist tĂ« shoqĂ«rimit qĂ« jep Mandevili, “virtytet” e dĂ«lirĂ«sisĂ« dhe guximit shpjegohen si efekte spontane shoqĂ«rore tĂ« krenarisĂ« dhe frikĂ«s nga turpi, qĂ« burojnĂ« nga ajo prirje kyçe qĂ« e bĂ«n njeriun tĂ« pĂ«rshtatshĂ«m pĂ«r jetesĂ« nĂ« shoqĂ«ri: vetĂ«vlerĂ«simi. Sjelljet e qytetĂ«ruara moderne janĂ« veçse faza mĂ« e fundit nĂ« historinĂ« e krenarisĂ«: “Shpikja e nderit ... ishte pĂ«rmirĂ«sim nĂ« artin e lajkatimit, pĂ«rmes tĂ« cilit pĂ«rsosmĂ«ria e llojit tonĂ« ngrihet nĂ« njĂ« nivel tĂ« tillĂ« saqĂ« bĂ«het objekt adhurimi pĂ«r veten tonĂ«, dhe njeriu mĂ«sohet seriozisht tĂ« adhurojĂ« vetveten”.

PĂ«r Mandevilin, morali dhe sjellja janĂ« zhvilluar me kohĂ«n, pa ndonjĂ« plan apo qĂ«llim, nga dinamika e krenarisĂ« dhe turpit dhe nga nevoja pĂ«r tĂ« maskuar pĂ«rqendrimin tonĂ« tĂ« pashmangshĂ«m dhe tĂ« natyrshĂ«m te vetja. ShoqĂ«ria civile Ă«shtĂ« produkt i njĂ« procesi tĂ« ngadaltĂ«, dhe ajo pĂ«rcaktohet nga pĂ«rpjekjet e vazhdueshme tĂ« njeriut pĂ«r tĂ« kĂ«naqur njĂ« shumicĂ« nevojash - mĂ« kryesorja prej tĂ« cilave Ă«shtĂ« ajo qĂ« sot e quajmĂ« “dĂ«shirĂ« pĂ«r njohje”. NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, mekanizmat pĂ«rmes tĂ« cilĂ«ve motivet e vetĂ«kĂ«naqĂ«sisĂ« prodhojnĂ« pĂ«rfitime shoqĂ«rore, pĂ«rmes tĂ« cilĂ«ve veset private kanalizohen nĂ« dobi publike, nuk mund t’i atribuohen thjesht rendit spontan tĂ« tregut. PĂ«rpara se tĂ« jenĂ« “maksimizues tĂ« dobisĂ«â€, njerĂ«zit janĂ« mbi tĂ« gjitha “kĂ«rkues tĂ« vlerĂ«simit”, dhe interesi i tyre vetjak Ă«shtĂ« gjithmonĂ« i ndĂ«rthurur me dĂ«shirĂ«n e pafund pĂ«r njohje nga tĂ« tjerĂ«t. Anatomia e natyrĂ«s njerĂ«zore, sipas Mandevilit, mbetet e vĂ«rtetĂ« edhe sot. /Telegrafi/

↗

Protestat në Iran dhe çështja e mbijetesës së regjimit

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Mahjoob Zweiri, studiues dhe analist politik, i specializuar në politikën e Iranit dhe të Lindjes së Mesme / Al Jazeera
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Protestat e Vitit të Ri në Iran ndodhën në fund të një viti të shënuar nga lufta, tensioni ekonomik dhe pasiguria politike.

Në vitin 2025, Izraeli ndërmori një sulm 12-ditor ndaj Iranit, duke vrarë udhëheqës të lartë ushtarakë dhe duke pasur cak infrastrukturën ushtarake dhe ekonomike. Sulmi u pasua nga goditjet ajrore të ShBA-së ndaj objekteve bërthamore iraniane në Fordou, Isfahan dhe Natanz.

Teksa viti po mbyllej, protestat shpërthyen në kryeqytet, në Teheran, dhe në qytete të tjera në Iranin qendror dhe jugperëndimor - duke filluar në javën e fundit të vitit 2025 dhe duke vazhduar në ditët e para të vitit 2026.

KĂ«to protesta nuk ishin tĂ« paprecedenta. ShoqĂ«ria iraniane ka qenĂ« dĂ«shmitare e mijĂ«ra protestave qĂ« nga mesi i viteve ’90 tĂ« shekullit XX - tĂ« ndryshme pĂ«r nga shkalla dhe pjesĂ«marrja. GjatĂ« viteve, shkaqet e kĂ«tyre protestave kanĂ« ndryshuar - nga kufizimet ndaj lirive sociale dhe politike, deri te pĂ«rkeqĂ«simi i kushteve ekonomike.

Në Iran, protestat e përsëritura formësohen nga ndërveprimi midis politikës së brendshme, qeverisjes, politikës së jashtme dhe ndikimit të sanksioneve - të cilat së bashku ndikojnë si në shfaqjen e pakënaqësisë ashtu edhe në reagimin e shtetit ndaj saj, veçanërisht në kushtet e sanksioneve të vazhdueshme dhe tensioneve me Izraelin dhe Shtetet e Bashkuara.

Protestat që mbyllën vitin, pasuan me një grevë nga tregtarët dhe pronarët e dyqaneve në pazare, për shkak të rënies së ndjeshme të fuqisë blerëse. Kjo rënie e përshpejtuar u shkaktua nga rritja e inflacionit - reflektuar në rënien e rialit iranian, i cili humbi rreth 50 për qind të vlerës - si dhe nga rritja e papunësisë në 7.5 përqind.

Kjo nuk ishte hera e parë që pakënaqësitë ekonomike nxitën trazira. Në vitin 2008, pas një rritjeje të normës së TVSh-së, pazari shpërtheu në protesta, duke detyruar qeverinë e presidentit Mahmoud Ahmadinejad të tërhiqej nga zbatimi i masës.

Protestat më të kufizuara pasuan në vitin 2010, pasi qeveria e Ahmadinejadit tentoi të vendoste një ligj që rriste normën e tatimit mbi të ardhurat në 70 përqind - përpara se të tërhiqej sërish nën presionin popullor.

Në të gjitha lëvizjet protestuese në Iran, ndër vite, brengat ekonomike kanë qenë vazhdimisht të pranishme krahas kërkesave për më shumë liri sociale - përfshirë kundërshtimin ndaj ligjit për hixhabin e detyrueshëm. Këto çështje nxitën demonstrata të gjera në vitin 2022, pas vrasjes së 22-vjeçares Mahsa Aminit - kur ndodhej në paraburgim për shkak të ligjit për hixhabin - ndërsa përpjekjet e autoriteteve për ta fajësuar atë për çfarë ndodhi, nxitën zemërim të madh publik.

Megjithatë, asnjë reformë themelore nuk është ndërmarrë nga qeveritë pasuese. Presidenti Mohammad Khatami (1997-2005) propozoi një strategji alternative ekonomike që synonte reduktimin e varësisë nga të ardhurat nga nafta dhe zhvillimin e sektorëve që nuk kanë të bëjnë me naftë, për të zbutur ndikimin e sanksioneve të cilat shpesh synojnë industrinë e naftës në Iran. Këto masa nuk patën sukses, pasi kriza bërthamore u përshkallëzua pas publikimit të imazheve të para të objektit të Natanzit në gusht 2002, duke rritur presionin ekonomik nga jashtë.

Nga viti 2005 deri në 2013, Ahmadinejadi pati një qasje populiste, të përqendruar në shpërndarjen e të ardhurave nga nafta përmes të ashtuquajturit program nga-nafta-në para. Kjo strategji dështoi, duke hasur në rezistencë nga interesat e fuqishme të brendshme ekonomike dhe përballë presionit të sanksioneve të vendosura nga Këshilli i Sigurimit i OKB-së nëpërmjet rezolutave 1696, 1737, 1747, 1803 dhe 1929. Këto masa kufizuan tregtinë, ngrinë asetet financiare dhe limituan qasjen në financat ndërkombëtare - duke iu shtuar viteve të tëra të sanksioneve të njëanshme nga ShBA-ja që nga viti 1980.

Qeverisja e keqe apo sanksionet?

Përderisa demonstratat janë zgjeruar me kalimin e kohës, është rikthyer një pyetje e kahershme: Në çfarë mase sanksionet shpjegojnë krizën ekonomike të Iranit dhe çfarë përgjegjësie mban qeverisja?

Ekonomia e Iranit ka vuajtur prej kohësh nga problemet strukturore që nuk janë adresuar që nga viti 1980, pasi përparësitë e lidhura me ideologjinë revolucionare dhe kostot e saj kanë pasur përparësi ndaj ndërtimit të një ekonomie të qëndrueshme shtetërore. Legjislacioni ekonomik dhe financiar nuk ka ecur në hap me zhvillimet globale. Si rezultat, Irani është izoluar gjithnjë e më shumë nga tregjet ndërkombëtare, duke përkeqësuar krizat e brendshme dhe duke amplifikuar ndikimin e sanksioneve në pothuajse të gjithë sektorët.

Kjo ngre një pyetje të vazhdueshme për elitën politike dhe ekonomike të Iranit: Pse qeveritë pasuese dështuan të zhvillojnë politika dhe programe ekonomike që do të përballojnë efektet e sanksioneve?

Në këtë kontekst, partneritetet ekonomike të Iranit me Kinën - veçanërisht marrëveshja 25-vjeçare për bashkëpunim strategjik, me vlerë 400 miliardë dollarë dhe që përfshin sektorët e energjisë, telekomunikacionit, transportit dhe infrastrukturës - nuk kanë sjellë stabilitet ekonomik. Po ashtu, partneriteti strategjik me Rusinë, i nënshkruar në fillim të vitit 2025 dhe që synonte forcimin e bashkëpunimit për dy dekada, nuk e përmirësoi gjendjen ekonomike të Iranit.

Së bashku, këto partneritete kanë dështuar të zbusin pasojat e rënda të sanksioneve të vendosura nga ShBA-ja dhe Bashkimi Evropian.

Mendimi publik iranian, i pasqyruar nĂ« sloganet e protestĂ«s, prej kohĂ«sh e ka lidhur politikĂ«n e jashtme - veçanĂ«risht pĂ«rfshirjen e Iranit nĂ« Lindjen e Mesme - me pakĂ«simin e tĂ« ardhurave kombĂ«tare. MbĂ«shtetja e Iranit pĂ«r grupe tĂ« jashtme dhe tĂ« armatosura - pĂ«rfshirĂ« nĂ« Liban, Irak, Jemen si dhe PalestinĂ« - ka qenĂ« pjesĂ« e strategjisĂ« sĂ« tij rajonale, duke pĂ«rdorur fonde, trajnim dhe ndihmĂ« logjistike nga Teherani. Me pĂ«rkeqĂ«simin e kushteve tĂ« jetesĂ«s, slogani “As Gaza, as Libani - jeta ime le tĂ« jetĂ« kurban pĂ«r Iranin” u dĂ«gjua shpesh, duke u bĂ«rĂ« njĂ« nga tiparet pĂ«rcaktuese tĂ« protestave nĂ« fund tĂ« vitit 2024.

MegjithatĂ«, qĂ« nga fillimi i vitit 2025, kjo lidhje Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« mĂ« pak bindĂ«se - si shpjegim pĂ«r krizĂ«n ekonomike tĂ« Iranit. Ndikimi i Iranit ka rĂ«nĂ« ndjeshĂ«m nĂ« Liban, Siri, GazĂ« dhe Jemen, duke dobĂ«suar argumentin se angazhimet rajonale janĂ« rrĂ«nja kryesore e krizĂ«s. Kjo ndryshoi aq shumĂ« saqĂ« disa zyrtarĂ« ushtarakĂ« iranianĂ« kanĂ« kĂ«rkuar qĂ« Siria t’ia kthejĂ« rreth 50 miliardĂ« dollarĂ« borxh Iranit - njĂ« kĂ«rkesĂ« e refuzuar nga anĂ«tarĂ«t e qeverisĂ« sĂ« pĂ«rkohshme siriane, tĂ« cilĂ«t, nĂ« vend qĂ« tĂ« njohin borxhin, po pĂ«rgatitin njĂ« faturĂ« kompensimi kundĂ«r Teheranit pĂ«r kostot e mbĂ«shtetjes sĂ« regjimit gjatĂ« luftĂ«s civile.

PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, udhĂ«heqĂ«si suprem, Ali Khamenei, dhe presidenti Masoud Pezeshkian kanĂ« pranuar publikisht se pĂ«rgjegjĂ«sia pĂ«r situatĂ«n ekonomike tĂ« Iranit nuk mund t’i atribuohet vetĂ«m sanksioneve. Ky pranim theksoi rĂ«ndĂ«sinĂ« e vazhdueshme tĂ« dĂ«shtimeve nĂ« qeverisje dhe qartĂ«soi se si udhĂ«heqĂ«sia po i interpreton protestat qĂ« rrodhĂ«n pas sulmeve izraelite dhe amerikane nĂ« verĂ«n e vitit 2025.

Narrativat e ndryshme dhe rreziqet përpara

Udhëheqja iraniane tani paraqet dy narrativa konkurruese për të shpjeguar protestat. E para, e artikuluar nga lideri suprem dhe presidenti, përqendrohet te dështimet në qeverisje ekonomike dhe pranon se sanksionet nuk mund të shpjegojnë në mënyrë të plotë thellësinë e krizës. E dyta, e promovuar nga aparati i sigurisë, vazhdon të theksojë rolin e akterëve të jashtëm në nxitjen e trazirave dhe në shënjestrimin e regjimit.

Kjo mospërputhje krijon konfuzion brenda institucioneve shtetërore, pasi narrativa e sigurisë e përshkruan në mënyrë të nënkuptuar protestën si kërcënim ekzistencial. Duke vepruar kështu, ajo thellon tensionet shoqërore dhe zgjeron hendekun midis regjimit dhe shoqërisë.

Historikisht, shqetësimet mbi mbijetesën e regjimit kanë forcuar pozitat e aparatit të sigurisë në ballafaqimin me protestat. Sot, megjithatë, një kontekst i ndryshuar i brendshëm dhe rajonal ushtron presion mbi institucionet politike dhe të sigurisë për të reaguar ndryshe - nëse do të duan të sigurojnë mbijetesën e sistemit politik.

Në të njëjtën kohë, vetëbesimi dhe kapaciteti ushtarak i Izraelit, i kombinuar me atë që liderët iranianë e perceptojnë si mbështetje të pakufizuar nga ShBA-ja, i ka shtyrë vendimmarrësit izraelitë të mendojnë seriozisht për një luftë të re ndaj Iranit. Izraeli në fakt ka filluar një operacion të dytë ushtarak përmes një narrative të qartë se nuk do të lejojë Iranin të pasurojë uraniumin, dhe se programi bërthamor iranian duhet çmontuar ashtu siç u çmontua ai i Libisë në vitin 2003. Një konflikt i tillë do të kishte për qëllim ta bënte regjimin të brishtë - politikisht, ekonomikisht dhe në aspektin e sigurisë.

Kjo perspektivĂ« e ka intensifikuar pĂ«rplasjen e brendshme tĂ« Iranit me shoqĂ«rinĂ« e vet, duke rritur mundĂ«sinĂ« qĂ« njĂ« gjendje e zgjatur konflikti tĂ« çojĂ« pĂ«rfundimisht nĂ« ndryshim regjimi -edhe nĂ«se ndodh me kalimin e kohĂ«s - me qĂ«llimin e shpallur pĂ«r tĂ« neutralizuar pĂ«rfundimisht atĂ« qĂ« Izraeli e konsideron si “kĂ«rcĂ«nimi iranian”. /Telegrafi/

↗

Më duhej të ikja nga Irani, por ata që lashë pas kanë një shans real për liri

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Vahid Beheshti, gazetar, aktivist politik dhe themelues i Frontit Iranian për Ringjalljen e Ligjit dhe Sovranitetit Kombëtar / The Independent
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Aktualisht, qindra mijëra iranianë në mbarë vendin po rrezikojnë gjithçka duke dalë në rrugë.

Qëkur protestat kundër qeverisë nisën me një grevë nga tregtarët në Pazarin e Madh të Teheranit, më 28 dhjetor, trazirat janë përhapur në më shumë se 280 vende. Kjo tashmë është sfida më e madhe - ndër vite - ndaj regjimit klerikal të vendit, dhe nuk ka shenja se do të ndalet.

Përplasjet e dhunshme me forcat e sigurisë kanë çuar në djegien e ndërtesave qeveritare dhe në sulme ndaj statujave të figurave autoritare të regjimit islamik. Gazi lotsjellës është përdorur për të shpërndarë protestat - madje edhe brenda një spitali.

DhjetĂ«ra vetĂ« kanĂ« vdekur tashmĂ« dhe mbi njĂ« mijĂ« e dyqind protestues janĂ« arrestuar. Por, populli trim i Iranit e ka ndier mundĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« ndryshuar rrjedhĂ«n e historisĂ«. Raportohet se nĂ« qytetin kurd Abdanan, pjesĂ«tarĂ« e policisĂ« sĂ« moralit, me qĂ«ndrime tĂ« ashpra, kanĂ« hedhur armĂ«t duke deklaruar: “Forcat e armatosura janĂ« me popullin”. Ata po pĂ«rballen me njĂ« regjim qĂ« po shembet nĂ«n peshĂ«n e mizorisĂ« sĂ« vet pas 47 vjetĂ«sh tĂ« sundimit brutal teokratik.

Ajo qĂ« ka qenĂ« e pamohueshme Ă«shtĂ« qasja e pazakontĂ« e kujdesshme e Teheranit ndaj kĂ«tyre protestave tĂ« fundit. Sipas standardeve tĂ« veta vrastare, pĂ«rdorimi i dhunĂ«s nga shteti ka qenĂ« “i pĂ«rmbajtur”. PolitikanĂ« tĂ« nivelit tĂ« lartĂ« kanĂ« pranuar, ndonĂ«se me hipokrizi, se protestuesit kanĂ« ankesa tĂ« ligjshme. Demonstratat u shkaktuan nga gjendja e rĂ«ndĂ« e ekonomisĂ« dhe rĂ«nia e valutĂ«s vendase, rialit, nĂ« nivelin mĂ« tĂ« ulĂ«t historik. QarkullojnĂ« thashetheme pĂ«r liderin suprem, i cili prej muajsh Ă«shtĂ« fshehur nĂ« njĂ« bunker, apo ndoshta ka ikur nĂ« MoskĂ«.

NĂ« kundĂ«rshtim me vlerĂ«simin e shumĂ« analistĂ«ve, kjo nuk Ă«shtĂ« aspak njĂ« protestĂ« ekonomike. ËshtĂ« revolucion nĂ« shkallĂ« tĂ« plotĂ«, me qĂ«llimin e shpĂ«rbĂ«rjes totale tĂ« regjimit tĂ« republikĂ«s islamike qĂ« ka sunduar me grusht tĂ« hekurt qĂ« nga viti 1979.

Kjo lĂ«vizje Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« e njohur si “kryengritja pĂ«rfundimtare”, e cila e dallon atĂ« nga protestat e mĂ«parshme. Nuk ka udhĂ«heqĂ«s tĂ« vetĂ«m tĂ« dukshĂ«m, çka e bĂ«n shumĂ« mĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« pĂ«r regjimin qĂ« ta shtypĂ«. ËshtĂ« organike, e rrĂ«njosur nĂ« komunitetet lokale dhe pĂ«rhapet si vĂ«rshim.

Si një nga vendet më të pasura me burime natyrore në botë, Irani duhej të ishte në lulëzim. Në vend të kësaj, mbi 70 përqind e popullsisë jeton nën kufirin e varfërisë. Një civilizim me mijëra vjet trashëgimi kulturore, një popull që i ofroi botës një nga modelet më të hershme dhe më njerëzore të qeverisjes nën sundimin e Kirit të Madh, është reduktuar në kërkime për mbijetesë nëpër kazanë plehrash. Nuk u ka mbetur asnjë alternativë tjetër, veçse të marrin një qëndrim.

Unë nuk kisha zgjidhje tjetër, pos të ikja nga atdheu im. Isha 13 vjeç kur për herë të parë isha politikisht aktiv në Iran. Në moshën 20-vjeçare më arrestuan dy herë. Pastaj erdhi çasti kur kuptova se regjimi donte të më eliminonte. Disa anëtarë të familjes sime u arrestuan dhe u vranë, ndërsa miku im i ngushtë, Ruhollah Zam, u rrëmbye, u transferua në Iran dhe u ekzekutua brutalisht.

Luftën për të përmbysur regjimin islamik nuk do ta braktis kurrë. Prej gati tre vjetësh jam përpara Ministrisë së Jashtme të Mbretërisë së Bashkuar, në përpjekje për të përqendruar vëmendjen e qeverisë britanike mbi këtë shtet të rrezikshëm dhe për ta detyruar të ndërmarrë veprime.

Tashmë është bërë e qartë se ky revolucion nuk është vetëm për Iranin. Regjimi ka eksportuar një ideologji të dhunshme, ekstremiste dhe antisemitike përtej kufijve të vet, gjë që gjeti terren edhe në vendet perëndimore. Për këtë jam sulmuar dhe kërcënuar disa herë në Londër.

Për vite me radhë, shumë iranianë kanë besuar se komuniteti ndërkombëtar nuk kujdeset më për të drejtat e njeriut, dhe se vlerat janë flijuar për shkak të interesave. Mesazhet e mbështetjes që kanë ardhur këto ditë nga Izraeli dhe Shtetet e Bashkuara - që kanë bërë shumë për ta dobësuar regjimin - kanë ndryshuar diçka të thellë. Njerëzit e zakonshëm në Iran kanë fituar besimin se bota po zgjohet ngadalë nga gjumi dhe po kupton se paqja e qëndrueshme në Lindjen e Mesme dhe më gjerë është e mundur vetëm kur regjimi të jetë përmbysur.

Ajatollah Khamenei mund ta quajĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar “djalli i vogĂ«l”, por qytetarĂ«t e zakonshĂ«m iranianĂ« e nderojnĂ« kĂ«tĂ« vend si zemrĂ«n e demokracisĂ« dhe lirisĂ«. Ata janĂ« tĂ« habitur nga heshtja e zgjatur e kryeministrit Keir Starmer nĂ« momentin e tyre mĂ« tĂ« nevojshĂ«m.

Heronjtë e Iranit meritojnë dhe kanë nevojë urgjente për mbështetjen e Mbretërisë së Bashkuar. Populli i Iranit po përballet me regjimin me duart bosh. Ata kanë varrosur të vdekurit e tyre dhe kanë mjekuar qindra të plagosur. E, megjithatë, nuk tërhiqen. Janë në zi, por janë të mbushur me forcë dhe guxim, sepse e kuptojnë peshën historike të këtij momenti.

Pa kĂ«tĂ« regjim, Irani mund tĂ« shndĂ«rrohet nga njĂ« kĂ«rcĂ«nim global nĂ« njĂ« forcĂ« pĂ«r pĂ«rparimin e njerĂ«zimit. Historia me siguri do t’i mbajĂ« mend ata qĂ« qĂ«ndruan nĂ« anĂ«n e duhur tĂ« saj. /Telegrafi/

↗

O DITË TË SHKRETA NË QYTETIN E SHKRETË

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Poezi nga: Alan May
PĂ«rktheu: Fadil Bajraj

Shesh qyteti i përgjumur edhe me një statujë
të një babai themeltar teveqel: po pi duhan

me djemtë jashtë sallës së biliardos. Me kë
po tallem? Jam fikall vetëm, duke shikuar

drerët që lëpijnë vitrinat e dyqaneve. Gjuetarët me sy të xhamtë
psherëtijnë zahmetshëm në automobilat e tyre me ajër të kondicionuar.

Pëllumbat çukisin me kujdes në trotuar.
Nuk janë të këtij vendi. Me ngjyra të ndezura,

pedant, me sy të vegjël të etur. Djaloshi
në shkallë përpiqet të ndreq orën e qytetit. Biçikleta e tij

është e lidhur në një nga tri dritat e rrugës. Fëmijët
e shkollës private mërkëmbën derisa dalin nga autobusi i shkollës.

Duken si toptha çamçakëzi. Sot, ra shi,
dhe avulli u ngrit nga asfalti i valë dhe pastaj u zhduk

si shpresa. Vetëtima shkrepëtiu, megjithëse larg
në një fushë ku një fermer kosiste tufat e mbetura

të pambukut. Një dyqan i vogël me pluhur shet
karamele të forta, gjithmonë fruta të pjekura, kikirikë,

dhe revista joshëse. Mendoj se do të shoh
një film. Një në të cilin të gjithë duken

sikur janë në luftë, ama, në të vërtetë, po
dashurohen. Ketri vjen si zemberek.

MĂ« kishte marrĂ« gjumi nĂ« njĂ« stol parku. “Ti
nuk e ke vendin kĂ«tu,” thotĂ« ai. Po, e di,

Z. Ketër, e di. Sherifi është përsëri i dehur.
Ai tundet e lëkundet si një kunj boulingu. Drejtori

i postës po e mbyll postën. Ai po tund krahët
si i çmendur. Pullat kanë dalë nga vrimat e tyre

të vogla dhe po fluturojnë përreth
pas dyerve prej xhami dhe dritareve me hekura.

↗

BURG AJRI

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Poezi nga: Dulce Maria Loynaz
PĂ«rktheu: Bajram Karabolli

Një rrjetë e endur me fije të padukshme,
një burg ajri në të cilin mezi lëviz,
një rrjetë drite që nuk duket si kurth,
dhe në të cilin këmba ime mbeti e lidhur
midis litarëve edhe të dritës.

Një burg pa roje dhe pa zinxhirë,
ku ditë për ditë ha bukën time dhe pi ujin tim ...
Ndërsa atje jashtë
të gjitha shtigjet e tokës,
duke u dridhur lulëzojnë për mua,
sepse ende janë të miat!

↗

E THELLË, E LARTË, E LARGËT ËSHTË JETA

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Nga: Kahlil Gibran (pjesë nga Kopshti i Profetit)
PĂ«rktheu: Maksim Rakipaj

U drodh nga mallĂ«ngjimi zemra e tij dhe ai tha: “MĂ« e lashtĂ« Ă«shtĂ« Jeta nga cilado gjallesĂ«; madje bukuria ka pasur flatra pĂ«rpara se tĂ« zbriste mbi dhĂ©, madje dhe e vĂ«rteta e vĂ«rtetĂ« pati qenĂ« pĂ«rpara se ta shqiptonin.

“Jeta nĂ« heshtjen tonĂ« kĂ«ndon, nĂ« pĂ«rgjumjen tonĂ« Ă«ndĂ«rron. Madje, edhe kur pĂ«rtokĂ« jemi, dhe tĂ« sfilitur, Jeta fronĂ«zuar rri dhe lart fare. Edhe kur ne qajmĂ«, Jeta ditĂ«s i buzĂ«qesh, e lirĂ« Ă«shtĂ« Ajo edhe kur ne zvarrĂ« me vargonj na tĂ«rheqin.

Shpesh rëndë na flet e na shan Jeta, por vetëm kur vetë ne të nxirë e të sterruar jemi. Dhe Asaj të zbrazët e të kotë i dukemi, por vetëm kur shpirti ynë nëpër vende të shkreta shkon e endet dhe zemra dehur është me mendjemadhësinë e saj.

“E thellĂ«, e lartĂ«, e largĂ«t Ă«shtĂ« Jeta; dhe sado syri juaj as kĂ«mbĂ«t s’mund t’ia kapĂ«, prapĂ«seprapĂ« pranĂ« e ke AtĂ«; dhe sado qĂ« veç fryma e frymĂ«s sate shkon nĂ« zemĂ«r tĂ« Saj, hije e hijes sate kalon mbi fytyrĂ«n e Saj, jehona e thirrjes sate mĂ« tĂ« dobĂ«t pranverĂ« dhe vjeshtĂ« i bĂ«het nĂ« gji.

“E mbuluar dhe fshehur rri Jeta, kur vetĂ« ju, mĂ« sĂ« shumti mbuluar dhe fshehur qĂ«ndroni. Dhe kur Jeta flet, gjithĂ« erĂ«rat fjalĂ« bĂ«hen; dhe kur Ajo flet pĂ«rsĂ«ri, buzĂ«qeshja nĂ« buzĂ«t tuaja dhe lotĂ«t nĂ« sytĂ« tuaj nĂ« fjalĂ« shndĂ«rrohen. Kur Jeta kĂ«ndon, i shurdhĂ«ri rri e dĂ«gjon; Kur ecĂ«n Ajo, i verbĂ«ri e sheh dhe i mahnitur pas i vete.”

Kur ai pushoi së foluri, një heshtje e thellë mbështolli njerëzinë dhe në atë heshtje një këngë e padëgjuar më parë qe dhe ata të ngushëlluar u ndien në vetminë dhe dhimbjen e tyre.

_________________

Lexo po ashtu nga Kahlil Gibran:
- Thirrja më e bukur: Nëna ime
- Mjerë ai komb që si udhëheqës ka dhelprën, si filozof magjistarin dhe si artistë laramanët dhe imituesit
- Ju keni Libanin tuaj, unë kam timin
- Martirët e ligjit të njeriut
- Populli dhe tirani ...

↗

Ende nuk ka mbaruar dhimbja nga lidhja tragjike e dashurisë së Gjermanisë me Rusinë

✇Telegrafi
By: Agron Shala


Dekadat e varësisë e kanë lënë Berlinin në një gjendje të brishtë ekonomike dhe politike.

Nga: Katja Hoyer / The Telegraph
PĂ«rkthimi: Telegrafi.com

Nuk ka kaluar shumĂ« kohĂ« kur zemĂ«rim tĂ« madh do tĂ« kishte shkaktuar njĂ« politikan i cili do tĂ« fantazonte rrĂ«mbimin e kancelarit gjerman dhe ta quante atĂ«, pos tjerash, “neonazist”. Kur ish-presidenti rus Dmitry Medvedev bĂ«ri pikĂ«risht kĂ«tĂ« tĂ« dielĂ«n, nuk shkaktoi mĂ« shumĂ« sesa njĂ« dĂ«nim tĂ« shkruar nĂ« mĂ«nyrĂ« formale nga zĂ«dhĂ«nĂ«si i qeverisĂ« gjermane dhe njĂ« indiferencĂ« nga ministri i JashtĂ«m gjerman Johann Wadephul, i cili i quajti komentet e Medvedevit “interesante”.

Incidentet e tilla theksojnĂ« se sa shumĂ« ka ndryshuar marrĂ«dhĂ«nia mes GjermanisĂ« dhe RusisĂ«. Por, ka gjasa qĂ« GjermanisĂ« do t’i duhet shumĂ« mĂ« tepĂ«r kohĂ« pĂ«r ta pĂ«rballur kĂ«tĂ« ndryshim.

Sigurisht, komentet e Medvedevit duhet tĂ« shihen nĂ« kontekst. Kur ai sugjeroi qĂ« “rrĂ«mbimi i neonazistit Merz mund tĂ« ishte njĂ« kthesĂ« e shkĂ«lqyer nĂ« kĂ«tĂ« karnaval ngjarjesh”, ai po reagonte ndaj kapjes nga ana ShBA-sĂ« e presidentit venezuelas NicolĂĄs Maduro, i cili ka qenĂ« aleat i RusisĂ«. MegjithatĂ«, ai zgjodhi jo vetĂ«m ta veçonte kancelarin Friedrich Merz pĂ«r talljen e tij, por gjithashtu shtoi: “Ka edhe arsye pĂ«r ndjekje penale ndaj tij nĂ« Gjermani, prandaj nuk do tĂ« ishte humbje, veçanĂ«risht kur qytetarĂ«t po vuajnĂ« kot” - njĂ« aluzion pĂ«r çmimet e larta tĂ« energjisĂ« qĂ« kanĂ« prekur GjermaninĂ«, qĂ«kur ajo u shkĂ«put nga lĂ«ndĂ«t djegĂ«se fosile ruse pas pushtimit tĂ« plotĂ« tĂ« UkrainĂ«s nĂ« vitin 2022.

Komentet e Medvedevit zbulojnë dy gjëra. E para është se sa e mërzitur është Rusia për humbjen e Gjermanisë si konsumator energjie dhe partner biznesi, pavarësisht mohimeve të kundërta. Importet gjermane nga Rusia kanë rënë me 95 përqind që nga fillimi i luftës. Berlini tani varet kryesisht nga vendet si Norvegjia dhe ShBA-ja për importet e tij jetike të energjisë. Kjo do të thotë humbje akute e të ardhurave dhe e ndikimit të Moskës në Evropë.

Por, komentet e Medvedevit tregojnĂ« gjithashtu anĂ«n tjetĂ«r tĂ« medaljes. Energjia nĂ« Gjermani Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« e shtrenjtĂ«, e paqĂ«ndrueshme dhe e ndjeshme ndaj sabotazhit. TrashĂ«gimia e viteve tĂ« varĂ«sisĂ« nga Rusia do tĂ« marrĂ« shumĂ« kohĂ« pĂ«r t’u korrigjuar dhe mund tĂ« kĂ«rkojĂ« mĂ« shumĂ« vullnet politik sesa Berlini mund tĂ« korr pĂ«r momentin. Gjermania tani Ă«shtĂ« e ekspozuar ndaj sulmeve nĂ« infrastrukturĂ«n kritike, Ă«shtĂ« njĂ« vend i pakĂ«ndshĂ«m pĂ«r investime nga industritĂ« me konsum tĂ« lartĂ« energjie dhe njĂ« peizazh politikisht i paqĂ«ndrueshĂ«m nĂ« tĂ« cilin marrĂ«dhĂ«nia e ardhshme me RusinĂ« vazhdon tĂ« luajĂ« njĂ« rol kyç.

Kjo flet mĂ« shumĂ« sesa paratĂ«. Gjermania ia shiti RusisĂ« infrastrukturĂ«n kritike tĂ« energjisĂ«, nĂ« tokĂ«n e saj, pĂ«rfshirĂ« objektin e saj mĂ« tĂ« madh pĂ«r ruajtjen e gazit - njĂ« mega-strukturĂ« nĂ«ntokĂ«sore sa mbi 900 fusha futbolli qĂ« ruan mjaftueshĂ«m gaz pĂ«r tĂ« furnizuar dy milionĂ« familje pĂ«r njĂ« vit. “NĂ«nvlerĂ«suam varĂ«sinĂ« dhe rreziqet e sigurisĂ« politike qĂ« buronin nga kjo marrĂ«dhĂ«nie”, pranoi nĂ« retrospektivĂ«, Norbert Röttgen nga partia konservatore CDU e Merzit.

Gjermania ndaloi importin e gazit nga Rusia: Importet e gazit natyror nga Rusia, në milionë metra kubBurimi: Eurostat

NĂ« fund tĂ« vitit 2022, Gjermania mori kontrollin e rafinerive, depozitave dhe infrastrukturave tĂ« tjera nĂ« vend, qĂ« ishin nĂ« pronĂ«si tĂ« RusisĂ«, por kurrĂ« nuk mund tĂ« rifitojĂ« njohurinĂ« e thellĂ« dhe kuptimin qĂ« Moska ka fituar pĂ«r sistemin gjerman. Tani, Vladimiri Putin mund ta pĂ«rdorĂ« kĂ«tĂ«. U raportua mĂ« herĂ«t kĂ«tĂ« javĂ« se Rusia ka intensifikuar sulmet e fshehta mbi infrastrukturĂ«n gjermane, pĂ«rfshirĂ« objektet energjetike. NdĂ«rkohĂ« qĂ« ministria e Mbrojtjes ka pĂ«rcaktuar RusinĂ« si “kĂ«rcĂ«nimin mĂ« tĂ« madh dhe mĂ« tĂ« menjĂ«hershĂ«m pĂ«r sigurinĂ« e GjermanisĂ«â€, nuk ka zgjidhje tĂ« shpejtĂ« pĂ«r boshllĂ«qet e mĂ«dha tĂ« shkaktuara nga vitet e lidhjes sĂ« pakujdesshme me RusinĂ«.

Një tjetër pasojë nga lidhja e dashurisë së Gjermanisë me Rusinë është thjesht kostoja dhe paqëndrueshmëria e furnizimit me energjinë që është riorganizuar me nxitim. Ekonomia e tretë më e madhe në botë importon një shifër marramendëse prej 70 përqind të energjisë që përdor, dhe të gjithë e dinë se sa shumë varet nga kjo ajo që ka mbetur nga industria e saj e ballafaquar me vështirësi. Berlini nuk është në pozicion për të negociuar për çmime ose kushte më të mira.

KonsumatorĂ«t gjermanĂ« paguajnĂ« disa nga çmimet mĂ« tĂ« larta tĂ« energjisĂ« elektrike nĂ« botĂ«, dhe investitorĂ«t e mundshĂ«m janĂ« aq tĂ« zhgĂ«njyer nga kjo situatĂ« saqĂ« shumĂ« prej tyre tĂ«rhiqen. Vitin e kaluar, ArcelorMittal, prodhuesi i dytĂ« mĂ« i madh i çelikut nĂ« botĂ«, refuzoi madje 1.3 miliardĂ« euro subvencione pĂ«r tĂ« prodhuar çelik tĂ« gjelbĂ«r nĂ« Gjermani, duke preferuar investimet “nĂ« vende qĂ« mund tĂ« ofrojnĂ« furnizim tĂ« parashikueshĂ«m dhe konkurrues me energji elektrike”, siç u shpreh kompania.

Nga ana tjetër, kombinimi i stagnimit ekonomik dhe kostove të larta për konsumatorët, ushqen tensionet politike në Gjermani. Qeveria e Merzit mund të ketë adoptuar një qëndrim aq optimist saqë ashiqare e zemëron Moskën, por partitë opozitare po e shfrytëzojnë dëshpërimin e njerëzve dhe efektet e dëmshme të pesimizmit ekonomik, për të prezantuar rikthimin e marrëdhënieve më miqësore me Rusinë - si një zgjidhje të thjeshtë për problemet e vendit.

NĂ« veçanti, partia e ekstremit tĂ« djathtĂ«, Alternativa pĂ«r GjermaninĂ« (AfD) - tani partia mĂ« e madhe opozitare qĂ« kryeson nĂ« shumĂ« sondazhe - pĂ«rfiton nga frika dhe presioni i krijuar nga situata. NĂ« manifestin e saj elektoral tĂ« vitit tĂ« kaluar, ajo deklaroi: “Si pasojĂ« e sanksioneve kundĂ«r RusisĂ«, furnizimi i pĂ«rballueshĂ«m me energji nĂ« Gjermani Ă«shtĂ« gjithashtu i rrezikuar rĂ«ndĂ«. PĂ«r kĂ«tĂ« arsye, vendi ynĂ« nuk Ă«shtĂ« mĂ« nĂ« gjendje tĂ« konkurrojĂ«â€.

Kjo do tĂ« çonte nĂ« “deindustrializim dhe varfĂ«rim tĂ« popullit gjerman”. Zgjidhja Ă«shtĂ« e thjeshtĂ«, sugjeron AfD-ja: “Rusia pĂ«r dekada tĂ« tĂ«ra ka qenĂ« ofrues dhe garantues i besueshĂ«m i energjisĂ« sĂ« pĂ«rballueshme”. Partia kĂ«rkon qĂ« “tregtia e pakufizuar me RusinĂ«â€ tĂ« rinis, qĂ« sanksionet tĂ« hiqen, dhe tubacionet Nord Stream tĂ« rivendosen. Nuk Ă«shtĂ« rastĂ«si qĂ« pohimi i Medvedevit se qytetarĂ«t gjermanĂ« “po vuajnĂ« kot”, pĂ«rputhet me argumentet e AfD-sĂ«.

Rikthimi i tregtisë me Rusinë është kërkesë që ka shumë dëgjues - përtej AfD-së dhe votuesve të saj. Të dëshpëruar për energji të sigurt dhe të lirë, shumë drejtues gjermanë të biznesit janë më se të etur që lufta në Ukrainë të përfundojë dhe të rifillojnë importet nga Rusia. Ata, nga ana tjetër, kanë vëmendjen e shumë politikanëve, përfshirë edhe ata nga dy partitë qeverisëse.

PĂ«r shembull, Thomas Bareiss nga CDU-ja konservatore e Merzit, ishte njĂ« nga negociatorĂ«t e traktatit tĂ« koalicionit, ku ai ishte pjesĂ« e grupit tĂ« pĂ«rkushtuar pĂ«r çështjet e energjisĂ«. Vitin e kaluar ai tĂ«rhoqi vĂ«mendjen duke sugjeruar se nĂ«se do tĂ« ketĂ« paqe nĂ« UkrainĂ«, “sigurisht, gazi mund tĂ« rrjedhĂ« sĂ«rish”. Dietmar Woidke nga partneri i qendrĂ«s sĂ« majtĂ« nĂ« koalicion, SPD, u pajtua duke argumentuar pĂ«r njĂ« “normalizim tĂ« marrĂ«dhĂ«nieve tregtare”. Dhe, kjo pa pĂ«rmendur partitĂ« opozitare tĂ« ekstremit tĂ« majtĂ« dhe tĂ« djathtĂ«.

Rivendosja e kursit të Gjermanisë me Rusinë është larg përfundimit. Varësia shumëvjeçare e Gjermanisë ka lënë gjurmë të thella në strukturën ekonomike, politike dhe logjistike të vendit. Nëse komentet e pabesueshme të Medvedevit sot mezi tërheqin vëmendje, kjo lidhet po aq me faktin se qeveria po përballet me fytyrën e vërtetë të diplomacisë ruse, sa edhe me brishtësinë shqetësuese që ka lënë tërheqja e Gjermanisë nga Rusia. Kjo është një ndarje e ndërlikuar që është ende larg përfundimit. /Telegrafi/

❌